I.S. Toergenjew

Brieven

Editie Karel van het Reve

vertaald door Arie van der Ent

Colofon

ISBN 978 90 282 5516 6

I.S. Toergenjew, Verzamelde werken. Deel V. Brieven (ed. Karel van het Reve) (vert. Arie van der Ent). Van Oorschot, Amsterdam 1988 

Brieven
1831-1834

1. Aan Nikolaj Toergenjew

[22-26 maart]

3-7 april 1831, Moskou.

Beste oom!

Neem me niet kwalijk dat ik U dinsdag geen brief heb kunnen schrijven: daarom schrijf ik U nu een extra lange brief.

Ik zal hem U schrijven in de vorm van een journaal vanaf zondag. Ik begin.

Zondag, 22 maart. Ik stond die dag om zeven uur op; ik kleedde mij aan en ging naar de kerk. Na de dienst gingen we met een huurrijtuig naar de Mussenbergen; toen we de stad uit waren vroegen we of we lopend verder mochten; het mocht; ik was nog maar net uitgestapt en had een eindje gelopen, of ik gleed met de mij eigen onhandigheid uit en smakte in de modder: ik had mijn jas en broek vies gemaakt en gescheurd! Wat moest ik! Ik stond op en ging verder. Toen we bij Anna Iwanowna kwamen, brachten ze mij in het kabinet, deden mijn broek uit, en terwijl ik wachtte tot hij gemaakt was, zat ik in een kamerjas ongeveer twee uur lang alleen. Alleen! Het was niet erg geweest als ze me ergens boven hadden neergezet: maar nu was ik alleen afgezonderd door een tussenschot, niet afgesloten van de kamer waar ze zaten te eten! Akelig en vervelend! Ik moest daar eten, en omdat ik niets te doen had, pakte ik een boek dat daar lag. Wat voor boek denkt U? Een Duits gebedenboek; ik wilde het net gaan lezen, toen ze me mijn broek brachten; ik kwam te voorschijn, en weldra gingen we naar huis, waar we dank zij de kok geen middageten kregen. Na etenstijd gingen we met men. Labanow naar de Gagarins; we dansten er de Franse quadrille, de oude en de nieuwe, de galoppade, de mazurka en de écossaise. Ik had niet zo'n zin in dansen; dus U kunt nagaan hoe akelig ik het vond dat een schele, lelijke en daarbij heel valse dame opeens uit alle macht begon te schreeuwen ‘Bravo, m-r Tourgiéneff, bravo!’ Ik zeg U, dat ze vals was, omdat ze over haar kleine zusje waar iedereen bij was steeds zei: dat ze onhandig was, dom, slecht opgevoed etc.; en dat zo boosaardig, dat ik, als ik naar haar keek, onwillekeurig bij mezelf zei, zoals Poesjkin zegt: ‘De slang, de slang!’.

Laten we echter dat onderwerp afsluiten: U vindt het vast niet leuk. Van de Gagarins gingen we naar mevr. Jakowlewa. Mama was daar al; ze vroegen naar onze gezondheid, naar papa enz. Tenslotte gingen we naar huis, en ik ging gauw naar bed.

Maandag, 23 maart. Ik werd vroeg wakker en ging gauw naar beneden en begon de lessen voor men. Falantin voor te bereiden. U weet waarschijnlijk nog niet dat Platon Nikolajewitsj hem wil vervangen en in zijn plaats een zekere Gregorius nemen. Maar schrijf er Platon Nikolajewitsj niet over: want het is geheim. Opeens slaat het acht uur en men. Falantin komt binnen, gaat zitten, kijkt mijn vertalingen na: ‘Haben sie das Buch, aus welchem sie übersetzt haben’, zei hij. Ik loop naar de bibliotheek, ik kijk - weg! ‘Ik zocht, tot ik niet meer vermocht’, zegt Krylow; zo verging het mij ook. Ik zeg: het is weg; en daarvoor schrijft de leraar in duidelijke letters de noodlottige woorden: ‘Niet tevreden’. Wat bleek nu: Nikanor was zo handig geweest het boek 's morgens zonder vragen mee te nemen; Platon Nikolajewitsj vergaf mij. Daarna hadden we onze strengste leraar Dmitri Nikititsj; we werden overhoord in geschiedenis, grammatica en gedichten. Hij gaf me dit:

Grammatica = heel goed.

Gedichten = zeer goed.

Geschiedenis = goed; maar aanhangsel niet geleerd.

NB. Voor dat aanhangsel ben ik Dmitri Nikititsj dankbaar: ik was helemaal vergeten ze te leren; hij deed een goed woordje voor me, en het werd me niet aangerekend.

Na het eten hadden we men. Gardorf, hij overhoorde mijn les en gaf mij werk op. Toen ging ik naar buiten, ik rende en verloor een overschoen: maar ze vonden hem; zo verliep de maandag.

Dinsdag, 24 maart. Alles ging zoals het hoort; ik had voor men. Double het werkstuk ‘L'Ambition’ voorbereid; ik kreeg ‘goed’; daarna hadden we Platon Nikolajewitsj en hij gaf meetkunde; ik kende het goed. Na het eten hadden we men. Stsjoerowski. Die dag kregen we trouwens geen brief. Voor nu gegroet.

Woensdag, 25 maart. Het was vandaag een feestdag: Maria boodschap; we gingen naar de kerk, daarna gingen we buiten rennen: we raakten onder de modder en gingen naar huis; we kleedden ons uit en na het eten gingen we naar mevr. Jakowlewa; daar hebben we blindemannetje gespeeld en Lewoesjka Jakowlew gezien. We hadden het erg naar ons zin en we kwamen laat thuis. Onwillekeurig dacht ik aan het Hoofd in ‘Roeslan’, hoe het tegen hem zegt: ‘Ik wil naar bed, het is al nacht, tot ziens!’ etc...

Donderdag, 26 maart. Vandaag hadden we men. Walentin, en ik kende het goed: daarna Platon Nikolajewitsj... Hier is een opgave; probeer hem op te lossen.

Een fontein vult een vijver in 12 dagen; een andere in 9; in hoeveel tijd vullen ze, als ze allebei werken, de vijver?

's Avonds hadden we men. Labanow, en om acht uur zit ik aan de lestafel, op mijn plaats en maak ik mijn brief af; op de plaats van de leraar zit Nikolenjka, hij eet tutti frutti en leest een almanak; tegenover mij leest Nikanor de ‘Telegraaf’; tegenover Nikolenjka zit men. Mejer daar de ‘Mythologie’ te lezen; mama zit aan haar tafel, zij leert Duitse woorden.

Mijn journaal houdt nu op; ik voeg er nu nog een paar woordjes aan toe.

Ik hoorde dat U schreef dat u naar de militie gaat, ik laat U niet gaan oom: als U gaat, dan omhels ik U, en gaat U dan met mij of blijf. Maar U maakt een grapje, ik ken U.

Nog een nieuwtje: mama heeft van papa voor U een prachtige wollen trui gekregen en mama een beeldig kopje. Maar het wordt tijd dat ik doorkrijg dat ik tóch al erg zit te kletsen. Gegroet! Ik kus U duizendmaal en blijf Uw onuitsprekelijk liefhebbende neef

Iwan Toergenjew.

P.S. Vertel me in Uw volgende brief over Skoba. Overigens, men. Mejer vroeg mij U zijn achting uit te drukken.

Mama zal U morgen schrijven.

Deze brief van de twaalfjarige Iwan is de eerste die bewaard gebleven is. Later zou hij oom Nikolaj aanstellen tot beheerder van zijn landgoederen. Het Poesjkincitaat is uit ‘Boris Godoenow’. Het niet helemaal correcte citaat uit Krylow (T zou zijn verdere leven brieven blijven larderen met niet helemaal correcte citaten) is uit de fabel ‘Het doosje’. ‘Roeslan’ is Poesjkins sprookjesgedicht ‘Roeslan en Ljoedmila’. De fonteinen vullen samen de vijver in 5 1/7 dag. De ‘militie’ waren plaatselijke militaire eenheden, waarin oom een soort reserve-officier was. Anna Iwanowna, de Gagarins en de Jakowlews zijn Moskouse kennissen. Valentin (Falantin) is een leraar Duits. Andere leraren in deze brief zijn Platon Nikolajewitsj Pogorelski (wiskunde), Gregorius (Duits), Dmitri Nikititsj Doebenski (Russisch, geschiedenis, aardrijkskunde), Gardorf of Hardorf (Grieks), Doublet of Doublé (Frans), Stsjoerowski (Latijn en filosofie), Mejer (onbekend vak). Nikanor en Lobanow (Labanow) zijn lijfeigen knechten die voortdurend bij de lessen aanwezig moesten zijn en daardoor veel opstaken. Van Fjodor Iwanowitsj Labanow is bekend dat hij Frans sprak en schreef. Skob of Skoba blijft een raadsel. Misschien een hond? Nikolenka is T's broer.

2. Aan Nikolaj Toergenjew

[25 februari]

9 maart 1834, Moskou.

Lieber Nicolas!

Ich bin nicht schuldig, dass ich so lange geschwiegen habe, ich war krank und man hat mir zwölf Blutigel ans Hals gesetzt. Ich habe dein Brief an Vater gelesen und habe dich beklagt, dass der Anfang des Dienstes dir so schwer sich zeigt. Sei gesund und munter; alles wird gut gehen. Mutter fährt vielleicht diese Woche nicht, denn das Wetter abominabel ist. Ade. Ich bleibe dein Freund und Bruder

I. Turgeneff.

P.S. Kaufe und schicke mir (das Geld werd' ich dir schicken) Wolfs ‘Litteratur’ im 1 Band.

[Beste Nicolas!

Ik ben niet schuldig dat ik zo lang gezwegen heb, ik was ziek en men heeft mij twaalf bloedzuigers op het hals gezet. Ik heb je brief aan vader gelezen en ik heb je beklaagd, dat het begin van de dienst zo zwaar blijkt te zijn. Wees gezond en monter; alles zal goed gaan. Moeder gaat misschien deze week niet op reis, daar het weer abominabel is. Adieu. Ik blijf je vriend en broer

I. Toergenjew.

P.S. Koop en stuur me (het geld zal ik je sturen) Wolfs ‘Litteratur’ in 1 deel.]

Broer Nikolaj volgde in Petersburg een opleiding tot artillerie-officier. Moeder T had haar reis naar het buitenland moeten uitstellen omdat de dooi de wegen onbegaanbaar had gemaakt. Het boek van Oskar Ludwig Bernhardt Wolff heette ‘Die schöne Literatur Europa's. Vorlesungen gehalten vor einer gebildeten Versammlung’. (Leipzig 1832).

Brieven
1840-1842

3. Aan Alexander Nikitenko

[14] 26 januari 1840, Petersburg.

Geachte heer Alexander Wasiljewitsj,

Ik beveel U hierbij een jongeman aan, een familielid van mij, Alexander Wladimirowitsj Somow, die de militaire dienst heeft verlaten voor een vrijere loopbaan. Hij heeft zowel de wil als de mogelijkheden in de literatuur werkzaam te zijn, en U kunt hem, wanneer hij onder Uw bescherming staat, van groot nut zijn, en misschien mettertijd een dier lieden uit hem vormen, aan wie Rusland behoefte heeft. Hij zal U vertellen dat ik naar Rome ben vertrokken, geheel onverwachts, verschoont U mij dat ik voor mijn vertrek niet bij U ben geweest, en staat U mij toe van tijd tot tijd brieven naar Uw blad te sturen, die alleen al vanwege de bijzonderheden over het leven in Italië, de natuur en de monumenten der oudheid, misschien niet geheel van belang ontbloot zullen zijn.

Met de meeste hoogachting verblijf ik, Uw toegenegen

Iw. Toergenjew.

Somow was een verre bloedverwant. T heeft honderden van dit soort aanbevelingen geschreven. Hij weigerde niemand hulp. Nikitenko was redacteur van het maandblad ‘Zoon des vaderlands’. Die reisbrieven heeft T nooit geschreven.

4. Aan Tatjana Bakoenina

[maart] april 1842, Moskou.

Het is mij onmogelijk Moskou te verlaten, Tatjana Alexandrowna, zonder U enige welgemeende woorden gezegd te hebben. We zijn zo uit elkaar gegroeid en elkaar zo vreemd geworden, dat ik niet weet of U zult begrijpen wat mij ertoe gebracht heeft de pen ter hand te nemen... U zoudt wellicht kunnen denken dat ik U uit beleefdheid schrijf... dat alles, dat alles en nog erger heb ik verdiend...

Maar ik zou niet zo, zelfs niet tijdelijk, afscheid van U willen nemen. Geef me Uw hand en vergeet als U kunt al het moeizame, al het halfslachtige van het verleden. Heel mijn ziel is vervuld van diepe smart, en ik vind het afschuwelijk en angstig terug te blikken: ik wil alles vergeten, alles, uitgezonderd Uw blik, die ik nu zo levendig, zo helder voor mij zie... Het komt me voor dat ik in Uw blik zowel vergeving als verzoening vind... Mijn God! Hoe smartelijk is het mij te moede en hoe wonderlijk - als wilde ik wenen en Uw hand aan mijn lippen drukken en U alles zeggen - alles wat zich nu zo rusteloos in mijn ziel verdringt...

Soms dacht ik, dat ik geheel en al los van U was: maar ik hoefde me slechts voor te stellen dat U er niet meer was, dat u gestorven was... of een diepe smart overweldigde mij - en niet alleen droefheid om Uw dood, maar ook omdat U gestorven was zonder mij te kennen, zonder van mij ook maar één oprecht, waarachtig woord gehoord te hebben, een woord dat ook mij het licht had doen zien, mij de mogelijkheid had geboden die eigenaardige, diepe band te begrijpen, die met heel mijn wezen is vergroeid - de band tussen U en mij... glimlacht U niet argwanend en verdrietig... ik voel dat ik de waarheid spreek en ik heb geen reden tot liegen.

En ik voel dat ik niet voor altijd afscheid van U neem... Ik zal U weer ontmoeten... mijn goede, prachtige zuster. Nu hebben wij geleefd als oude mensen - of, zo je wilt, als kinderen - het leven ontglipte ons - en we keken het na als kinderen die nog nergens spijt van hoeven te hebben, die nog veel in het vooruitzicht hebben - of als oude mensen die geen spijt meer hebben van hun leven... Net de geestverschijningen in de 2e acte van ‘Robert de Duivel’, die dansen en glimlachen, terwijl ze weten dat ze maar met hun hoofd hoeven te knikken - of het jonge lichaam vliegt van hun gebeente als een afgedragen kledingstuk... In het huis van Uw tante is het zo benauwd, zo koud, zo somber... en U, arme, bent eeuwig bij hen.

Ik sta voor U en stevig, stevig druk ik U de hand... Ik zou én hoop, én kracht én vreugde in U willen gieten... Luister - ik zweer bij God: ik zeg de waarheid - ik zeg wat ik denk, wat ik weet: nooit hield ik méér van enige vrouw dan van U - al houd ik ook van U niet met een volkomen en onwankelbare liefde... ik kon niet vrolijk en mededeelzaam met U zijn als met anderen, omdat ik meer van U hield dan van anderen; ik ben er desalniettemin nog altijd van overtuigd dat U, U alleen mij zult begrijpen: voor U alleen zou ik dichter willen zijn, voor U, met wie mijn ziel op onuitspreekbaar wondere wijze verbonden is, zodat ik U bijna helemaal niet hoef te zien, niet de behoefte gevoel met U te spreken - omdat ik niet kan spreken zoals ik zou willen - en afgezien daarvan - nooit, in uren van schepping en diepe, eenzame gelukzaligheid, verlaat U mij; U lees ik voor wat mij uit de pen vloeit - U, mijn beste zuster... O, kon ik, al was het maar ééns, op een lentemorgen samen met U door de lange, lange lindelaan lopen, Uw hand in de mijne houden en voelen hoe onze zielen ineen vloeien en al het onbekende, al het pijnlijke verdwijnt, al het huichelachtige wegsmelt - en voorgoed. Ja, U beschikt over alle liefde van mijn ziel, en als ik mijzelf zou kunnen uitspreken - tegenover U - zouden wij ons niet in zo'n moeilijke toestand bevinden... en ik zou weten hoezeer ik van U hield.

Zie hoe U voortdurend in al mijn beste ogenblikken bij mij bent: neem het lied van Serafina uit ‘D.-Juan’ (ik vertel het U nog wel eens... dan begrijpt U het zelf). Ik weet dat U niet zult denken dat U Ser[afina] bent, en ik, degene tegen wie ze dat zegt: dat zou te lachwekkend en dom zijn; maar mijn verhouding tot U...

Ihre Gestalt, Ihr Wesen ist immer in mir lebendig, verändert sich und wächst und nimmt neue Gestalte an, wie ein Proteus: Sie sind meine Muse; so hat sich zum B., die Gestalt der Seraphine aus dem Gedanken an Sie entwickelt und auch die der Inez, der Donna Anna vielleicht - was sag' ich vielleicht - alles, was ich denke und erfinde, ist auf eine wunderbare Weise mit Ihnen verknüpft.

Leben Sie wohl, meine Schwester; geben Sie mir Ihren Segen auf die Reise - und bauen Sie auf mich - bis jetzt noch - wie auf einen stummen Felsen, dem aber im innersten steinernen Herzen wahre Liebe und Rührung verschlossen ruht.

Leben Sie wohl; ich bin tief gerührt und erschüttert - Leben Sie wohl, meine beste, einzige Freundin. - Auf Wiedersehen.

Turgeneff.

Er zijn een aantal beroemde Russische landgoederen: Michajlowskoje en Boldino zijn verbonden met Poesjkin, Abramtsewo met de Aksakows, Spasskoje met Toergenjew, Jasnaja Poljana met Tolstoj, Melichowo met Tsjechow, Sjachmatowo met Blok. Zo'n beroemd landgoed is ook Premoechino, waar de Bakoenins woonden met hun kinderen Ljoebow, Warwara, Michail (de latere beroemde anarchist), Tatjana, Alexandra, Nikolaj, Pawel, Alexander en Aleksej. Met Michail, Pawel en Aleksej was T bevriend. Met Tatjana had hij in 1841-1842 een ‘roman’. ‘Robert le Diable’ is een opera van Meyerbeer (1831). Het ‘lied van Serafina’ is blijkbaar uit een verloren gegaan drama of dramatisch gedicht ‘Don Juan’. Daarop wijzen namen als Inez en Donna Anna. Direct onder de handtekening van T begon Tatjana een bitter antwoord te ontwerpen: ‘Sonderbar wie manche Menschen sich alles einbilden können, was sie nur wollen - wie ihnen das Heiligste zum Spiel wird und wie sie sich nichts daraus machen ein fremdes Leben zu Grunde zu richten.’

Brieven
1848

5. Aan Georg en Emma Herwegh

Tussen 20 en 30 maart 1848, Parijs.

Eben kommt jemand zu mir von der Regierung und sagt mir, sie hätte die Nachricht bekommen, Berlin sei in der Gewalt des Volks, der König nach Spandau geflüchtet. - Ich kann selbst nicht heraufkommen. Ich huste wie ein krankes Schaaf.

T.

[Er komt net iemand van de regering bij me die me zegt, dat zij bericht gekregen heeft dat Berlijn in de macht van het volk is, de koning naar Spandau gevlucht. - Ik kan zelf niet boven komen. Ik hoest als een ziek schaap.

T.

In de revolutiedagen van 1848 woonde T op de hoek van de rue de la Paix en de boulevard des Italiens op dezelfde trap als het echtpaar Herwegh. De ‘Regierung’ is denkelijk de voorlopige Franse regering. De berichten waren overdreven: niet de Pruisische koning was uit het roerige Berlijn gevlucht, maar zijn broer, de gehate kroonprins Wilhelm.

6. Aan Pauline Viardot

Op of na 15 mei 1848, Parijs.

Relation exacte de ce que j'ai vu dans la journée de lundi 15 mai (1848).

Je sortis de chez moi à midi. - La physionomie des boulevards ne présentait rien d'extraordinaire; cependant, sur la place de la Madelaine se trouvaient déjà deux à trois cents ouvriers avec des bannières.

La chaleur était étouffante. On parlait avec animation dans les groupes. Bientôt, je vis un vieillard d'une soixantaine d'années grimper sur une chaise, dans l'angle gauche de la place, et prononcer un discours en faveur de la Pologne. Je m'approchai; ce qu'il disait était fort violent et fort plat; cependant, on l'applaudit beaucoup. J'entendis dire près de moi que c'était l'abbé Chatel.

Quelques instants plus tard, je vis arriver de la place de la Concorde le général Courtais, monté sur son cheval blanc (à la La Fayette); il s'avança dans la direction des boulevards en saluant la foule et se prit tout à coup à parler avec véhémence et force gestes; je ne pus entendre ce qu'il dit. Il retourna ensuite par où il était venu.

Bientôt parut la procession; elle marchait sur seize hommes de front, drapeaux en tête; une trentaine d'officiers de la garde nationale de tous grades escortaient la pétition. Un homme à longue barbe (que je sus plus tard être Huber) s'avançait en cabriolet.

Je vis la procession se dérouler lentement devant moi (je m'étais placé sur les marches de la Madelaine) et se diriger vers l'Assemblée nationale... Je ne cessai de la suivre du regard. La tête de la colonne s'arrêta un instant devant le pont de la Concorde, puis arriva jusqu'à la grille. De temps à autre, un grand cri s'élevait: ‘Vive la Pologne!’ cri bien plus lugubre à entendre que celui de: ‘Vive la République!’ l'o remplaçant l'i.

Bientôt on put voir des gens en blouse monter précipitamment les marches du palais de l'Assemblée; on dit autour de moi que c'étaient les délégués qu'on faisait introduire. Cependant, je me rappelai que, peu de jours auparavant, l'Assemblée avait décrété ne pas recevoir les pétitionnaires à la barre, comme le faisait la Convention; et quoique parfaitement édifié sur la faiblesse et l'irrésolution de nos nouveaux législateurs, je trouvai cela un peu extraordinaire.

Je descendis de mon perchoir et marchai le long de la procession, qui c'était arrêtée jusqu'à la grille de la Chambre. Toute la place de la Concorde était encombrée de monde. J'entendis dire autour de moi que l'Assemblée recevait en ce moment les délégués, et que toute la procession allait défiler devant elle. Sur les marches du péristyle se tenaient une centaine de gardes mobiles, sans baïonnettes au bout des fusils.

Écrasé par la chaleur, j'entrai un moment aux Champs-Élysées; puis je revins à la maison, avec l'intention de prendre Herwegh. Ne l'ayant pas trouvé, je retournai sur la place de la Concorde; il pouvait être trois heures. Il y avait toujours un monde fou sur la place; mais la procession avait disparu; on en voyait seulement la queue et les dernières bannières de l'autre côté du pont. J'avais à peine dépassé l'obélisque que je vis venir en courant un homme sans chapeau, en habit noir, l'angoisse sur la figure, qui criait aux personnes qu'il rencontrait: ‘Mes amis, mes amis, l'Assemblée est envahie, venez à notre secours; je suis un représentant du peuple!’

Je m'avançai aussi vite que je pus jusqu'au pont, que je trouvai barré par un détachement de gardes mobiles. Une confusion incroyable se répandit tout à coup dans la foule. Beaucoup s'en allaient; les uns affirmaient que l'Assemblée était dissoute, d'autres le niaient; enfin, un brouhaha inimaginable.

Et cependant les dehors de l'Assemblée ne présentaient rien d'extraordinaire; les gardes la gardaient, comme si rien ne s'était passé. Un instant, nous entendîmes battre le rappel, puis tout se tut. (Nous sûmes plus tard que c'était le président lui-même qui avait ordonné de cesser de battre le rappel, par prudence, ou par lâcheté.).

Deux grandes heures se passèrent ainsi! Personne ne savait rien de positif, mais l'insurrection paraissait avoir réussi.

Je parvins à faire une trouée dans la haie des gardes du pont et je me plaçais sur le parapet. Je vis une masse de monde, mais sans bannières, courir le long des quais, de l'autre côté de la Seine...

‘Ils vont à l'Hôtel de Ville! s'écria quelqu'un près de moi; c'est encore comme au 24 février.’

Je redescendis avec l'intention d'aller à l'Hôtel de Ville... Mais dans ce moment nous entendîmes tout à coup un roulement prolongé de tambour, et un bataillon de la garde mobile apparut du côté de la Madelaine et vint fondre au pas de charge sur nous. Mais comme, à l'exception d'une poignée d'hommes dont l'un était armé d'un pistolet, personne ne leur fit résistance, ils s'arrêtèrent devant le pont, après avoir conduit les émeutiers au poste.

Cependant, même alors, rien ne paraissait décidé; je dirai plus: la contenance de ces gardes mobiles était passablement indécise. Pendant une heure au moins avant leur arrivée et un quart d'heure après, tout le monde croyait au triomphe de l'insurrection; on n'entendait que les mots: ‘C'est fini!’ prononcés d'une façon joyeuse ou triste, suivant la façon de penser de ceux qui les prononçaient.

Le commandant du bataillon, homme d'une figure éminemment française, joviale et résolue, fit à ses soldats un petit discours terminé par ces mots: ‘Les Français seront toujours Français. Vive la République!’ Cela ne le compromettait pas.

J'ai oublié de vous dire que, pendant ces deux heures d'angoisse et d'attente dont je vous ai parlé, nous avions vu une légion de gardes nationaux s'enfoncer lentement dans l'avenue des Champs-Élysees et traverser la Seine sur le pont qui se trouve vis-à-vis des Invalides. Ce fut cette légion qui prit les émeutiers par derrière et les délogea de l'Assemblée.

Cependant le bataillon de gardes mobiles, venu de la Madelaine, avait été reçu par les bourgeois avec des transports de joie... Les cris de: ‘Vive l'Assemblée nationàle!’ recommencèrent avec une nouvelle force. Tout à coup, le bruit se répandit que les représentants étaient rentrés dans la salle. Ce fut un changement à vue. Le rappel éclata de toutes parts; les gardes mobiles (mobiles en effet!) mirent leurs bonnets sur les pointes de leurs baïonnettes (ce qui, par parenthèse, produisit un effet prodigieux) et crièrent: ‘Vive l'Assemblée nationale!’ Un lieutenant-colonel de la garde nationale accourut haletant, rassembla une centaine de personnes autour de lui et nous raconta ce qui s'est passé:

‘L'Assemblée est plus forte que jamais! s'écria-t-il. Nous avons écrasé les misérables... Oh! messieurs, j'ai vu des horreurs... des députés insultés, battus!...’

Dix minutes plus tard, tous les abords de l'Assemblée furent encombrés de troupes; des canons arrivaient lourdement au grand trot des chevaux; des troupes de ligne, des lanciers... L'ordre, le bourgeois, avait triomphé, avec raison, cette fois.

Je restai encore sur la place jusqu'à six heures... Je venais d'apprendre qu'à l'Hôtel de Ville aussi le gouvernement avait remporté la victoire... Je ne dînai ce jour-lâ qu'à sept heures.

De toute la foule de choses qui me frappèrent, je n'en citerai que trois: ce fut en premier lieu l'ordre extérieur qui ne cessa de régner autour de la Chambre; ces joujoux de carton, appelés soldats, gardèrent l'insurrection aussi scrupuleusement que possible; après l'avoir laissé passer, ils se refermèrent sur elle. Il est vrai de dire que l'Assemblée, de son côté, se montra au-dessous de tout ce qu'on pouvait en attendre; elle écouta Blanqui pérorer pendant une demi-heure sans protester! Le président ne se couvrit pas! Pendant deux heures, les représentants ne quittèrent pas leurs sièges, et ce ne fut que quand on les en chassa qu'ils partirent. Si cette immobilité avait été celle des sénateurs romains devant les Gaulois, ça aurait été superbe; mais non, leur silence était le silence de la peur; ils siégeaient, le président présidait... Personne, M. d'Adelsward excepté, ne protestait... et Clément Thomas lui-même n'interrompit Blanqui que pour demander gravement la parole...

Ce qui me frappa aussi, ce fut de voir la manière dont les marchands de coco et de cigares circulaient dans les rangs de la foule; avides, contents et indifférents, ils avaient l'air de pêcheurs amenant un filet bien chargé.

Troisièmement, ce qui m'étonna beaucoup moi-même, ce fut l'impossibilité dans laquelle je me trouvai de me rendre compte des sentiments du peuple dans un pareil moment; ma parole d'honneur, je me pouvais deviner ce qu'ils désiraient, ce qu'ils redoutaient, s'ils étaient révolutionnaires ou réactionnaires, ou simplement amis de l'ordre. Ils avaient l'air d'attendre la fin de l'orage. - Et cependant je m'adressai souvent à des ouvriers en blouse... Ils attendaient... ils attendaient!... Qu'est-ce que c'est donc que l'histoire?... Providence, hasard, ironie ou fatalité?...

Iv. Tourguéneff.

[Nauwkeurig verslag van wat ik op maandag 15 mei (1848) heb gezien.

Ik ging op het middaguur van huis. - De aanblik van de boulevards bood niets buitengewoons; op de place de la Madeleine echter bevonden zich reeds twee- driehonderd arbeiders met spandoeken.

De hitte was verstikkend. Men praatte opgewonden in groepen. Weldra zag ik een oude man van een jaar of 60 op een stoel klimmen, in de linkerhoek van het plein, om een toespraak ten gunste van Polen te houden. Ik kwam naderbij: wat hij zei was erg kras en erg platvloers; toch kreeg hij veel applaus. Ik hoorde naast mij zeggen dat het de eerwaarde Chatel was.

Enige ogenblikken later zag ik generaal Courtais van de place de la Concorde komen, gezeten op zijn witte paard (à la La Fayette); hij reed in de richting van de boulevards terwijl hij de menigte groette en begon opeens heftig en druk gesticulerend te spreken; ik kon niet horen wat hij zei. Vervolgens keerde hij terug langs waar hij gekomen was.

Weldra verscheen de stoet; hij bewoog zich zestien man breed voort, vlaggen voorop; een dertigtal officieren van de nationale garde van alle rangen begeleidde het smeekschrift. Een man met een lange baard (van wie ik later hoorde dat het Huber was) bewoog zich voort in een cabriolet.

Ik zag de stoet langzaam aan mij voorbijtrekken (ik had plaatsgenomen op de trappen van de Madeleine) en zich naar de Nationale Vergadering begeven... Ik bleef hem met mijn blik volgen. De kop van de colonne hield een ogenblik halt voor de brug van de Concorde, ging daarna tot bij het hek. Van tijd tot tijd steeg er een luide kreet op: ‘Leve Polen!’ een kreet heel wat naargeestiger om te horen dat het ‘Leve de republiek!’ met een o in plaats van een i.

Weldra kon men mensen in hemdsmouwen haastig de trappen van het paleis van de Vergadering zien bestijgen; om mij heen werd gezegd dat het gedelegeerden waren die men liet binnenkomen. Ik herinnerde mij echter, dat een paar dagen eerder de Vergadering verordend had geen smekelingen ter vergadering te ontvangen, zoals de Conventie had gedaan; en hoewel volledig op de hoogte van de zwakte en besluiteloosheid van onze nieuwe wetgevers, vond ik dat enigszins eigenaardig.

Ik daalde van mijn uitkijkpost af en liep de stoet langs, die vlak voor het hek van de Kamer had stilgehouden. Heel de place de la Concorde stond vol mensen. Om mij heen hoorde ik zeggen dat de Vergadering op dat moment de gedelegeerden ontving, en dat de hele stoet aan haar voorbij zou trekken. Op de trappen van de zuilengang hield zich een honderdtal mobiele gardisten op, zonder bajonetten op het geweer.

Door de hitte overmand ging ik een ogenblik de Champs-Elysées op; daarna keerde ik naar huis terug, met de bedoeling Herwegh op te halen. Toen ik hem niet aantrof, keerde ik naar de place de la Concorde terug; het zal een uur of drie geweest zijn. Er stond nog steeds een enorme menigte op het plein; maar de stoet was verdwenen; men zag er aan de overkant van de brug nog slechts de staart en de laatste spandoeken van. Ik was nauwelijks de obelisk voorbij of ik zag een man zonder hoed, in het zwart, aan komen rennen, de angst op het gezicht, die tegen de mensen die hij tegenkwam riep: ‘Vrienden, vrienden, de Vergadering is bezet, kom ons te hulp; ik ben een vertegenwoordiger van het volk!’

Ik begaf mij zo snel als ik kon naar de brug, die ik door een afdeling mobiele gardisten versperd vond. Er verspreidde zich ogenblikkelijk een ongelooflijke verwarring onder de menigte. Velen gingen ervandoor; sommigen verzekerden dat de Vergadering ontbonden was, anderen ontkenden dat; kortom, een onvoorstelbaar kabaal.

En ondertussen was er van buiten niets bijzonders te zien aan de Vergadering; de bewakers bewaakten haar, alsof er niets was gebeurd. Even hoorden we het appel slaan, daarna was alles stil. (Later vernamen we dat dat de voorzitter zelf was geweest die het bevel had gegeven op te houden het appel te slaan, uit voorzichtigheid, of uit lafheid.)

Meer dan twee uren gingen zo voorbij! Niemand wist iets met zekerheid, maar de opstand leek geslaagd te zijn.

Het lukte mij een opening te maken in de haag van gardisten bij de brug en ik nam plaats op de balustrade. Ik zag een massa volk, maar zonder spandoeken, langs de kades rennen, aan de overkant van de Seine...

‘Ze gaan naar het stadhuis! riep iemand vlakbij mij; het is weer net als op 24 februari.’

Ik kwam weer naar beneden met de bedoeling naar het stadhuis te gaan... Maar op dat moment hoorden wij opeens langdurig tromgeroffel, en een bataljon van de mobiele garde verscheen van de kant van de Madeleine en voerde een charge tegen ons uit. Maar aangezien, met uitzondering van een handvol mannen waarvan er één gewapend was met een pistool, niemand weerstand bood, hielden zij voor de brug halt, na de oproerkraaiers te hebben opgebracht.

Zelfs toen leek er echter niets beslist; sterker: de houding van de mobiele gardisten was nogal besluiteloos. Gedurende minstens een uur voor hun komst en een kwartier daarna, geloofde iedereen in het succes van de opstand; men hoorde slechts de woorden: ‘Het is afgelopen!’ uitgesproken op een blijde of verdrietige wijze, al naar gelang de denkwijze van hen die ze uitspraken.

De bataljonscommandant, een man met een op en top Frans voorkomen, opgeruimd en vastberaden, hield een toespraakje voor zijn soldaten, afgesloten met de woorden: ‘De Fransen zullen altijd Fransen blijven. Leve de republiek!’ Daar kon hij geen kwaad mee.

Ik ben vergeten U te zeggen, dat we, tijdens de twee uren van angstige afwachting waarvan ik U sprak, een legioen nationale gardisten langzaam langs de Champs-Elysées hadden zien optrekken en de Seine zien oversteken over de brug tegenover de Dôme des Invalides. Dat was het legioen dat de opstandelingen van achteren verraste en de Vergadering uitjoeg.

Ondertussen was het bataljon mobiele gardisten, van de Madeleine gekomen, door de burgers met vreugdeuitbarstingen ontvangen... De kreten: ‘Leve de Nationale Vergadering!’ begonnen met hernieuwde kracht. Plotseling begon zich het gerucht te verspreiden dat de vertegenwoordigers in de zaal waren teruggekeerd. Dat was zichtbaar een verandering. Het appel klonk op van alle kanten; de mobiele gardisten (inderdaad mobiel!) zetten hun mutsen op de punt van hun bajonet (wat, tussen haakjes, een buitengewoon effect gaf) en schreeuwden: ‘Leve de Nationale Vergadering!’ Een luitenant-kolonel van de nationale garde kwam hijgend aanrennen, verzamelde een man of honderd om zich heen en vertelde ons wat er gebeurd was:

‘De Vergadering is sterker dan ooit! schreeuwde hij. We hebben de ellendelingen vermorzeld... O! mijne heren, ik heb een gruwelen gezien... afgevaardigden beledigd, geslagen!...’.

Tien minuten later was de hele omgeving van de Vergadering volgestroomd met troepen; log kwamen er in gestrekte paardedraf kanonnen aan; geregelde troepen, lansiers... De orde, de burger had gezegevierd, met recht deze keer.

Ik bleef nog tot zes uur op het plein... Ik had net gehoord dat ook in het stadhuis de regering de overwinning had behaald... Ik dineerde die dag pas om zeven uur.

Van heel de massa dingen die mij troffen, zal ik er slechts drie noemen: dat was in de eerste plaats de uiterlijke orde die niet ophield rondom de Kamer te heersen; die kartonnen speeltjes, genaamd soldaten, bewaakten de opstand zo angstvallig mogelijk; na hem te hebben laten doorgaan, sloten zij zich daarna weer aaneen. Ik moet wel zeggen dat de Vergadering van haar kant zich beneden het peil vertoonde, dat men van haar mocht verwachten; zij hoorde Blanqui een half uur lang oreren, zonder te protesteren! De voorzitter bleef blootshoofds zitten! Twee uur lang verlieten de vertegenwoordigers hun zetels niet, en pas toen men hen er uitjoeg vertrokken zij. Als deze bewegingloosheid die van de Romeinse senatoren voor de Galliërs was geweest, zou het groots geweest zijn; maar nee, hun stilte was de stilte van de angst; zij zetelden, de voorzitter zat voor... Niemand, uitgezonderd dhr. d'Adelsward, protesteerde... en Clément Thomas zelf onderbrak Blanqui slechts om gewichtig het woord te vragen!...

Wat mij ook trof, was hoe de cocos- en sigarenventers zich door de menigte heen bewogen; gretig, voldaan en onverschillig, leken zij vissers, die een welbeladen net binnenhalen.

Ten derde, wat mij persoonlijk erg verwonderde, was de onmogelijkheid, die ik ondervond mij rekenschap te geven van de gevoelens van het volk op een dergelijk ogenblik; erewoord, ik kon niet uitmaken wat zij verlangden, wat zij duchtten, of zij revolutionair waren of reactionair, of gewoon ordelievend. Zij leken op het einde van de onweersbui te wachten. - En niettemin richtte ik mij dikwijls tot werklieden in kiel... Zij wachtten af... zij wachtten af!... Wat is toch de geschiedenis?... Voorzienigheid, toeval, ironie of noodlot?...

Iw. Toergenjew.]

Aan het koningschap van Louis-Philippe, de ‘burger-koning’, die wegens zijn uiterlijk wel ‘de peer’ werd genoemd en van wie Heine schreef dat hij de beste koning was die ooit de constitutionele doornenkroon gedragen heeft, werd een eind gemaakt door de februari-revolutie van 1848. De ‘tweede republiek’ werd uitgeroepen (de eerste was van 1792, de derde van 1870, de vierde van 1946 en de vijfde van 1958). Een bij algemene verkiezingen gekozen Nationale Vergadering kwam bijeen. Bepaalde linkse groeperingen hadden daarin geen meerderheid. Enige keren probeerden zij met geweld die Vergadering haar macht te ontnemen. T beschrijft hier de poging van 15 mei, begonnen als demonstratie van sympathie met het tot opstand geneigde Polen. Chatel was een geestelijke die in de jaren dertig een van Rome onafhankelijke kerk stichtte zonder celibaat, met liturgie in de landstaal en als dogma ‘la loi naturelle, toute la loi naturelle, rien que la loi naturelle’. Zijn kerk werd in 1832 verboden, in 1848 weer opgericht en in 1850 weer verboden. Hij werkte in zijn latere jaren bij de posterijen. Hij schreef onder meer ‘Le code de l'humanité, ou l'humanité ramenée à la connaissance du vrai Dieu et au véritable socialisme’ (Parijs 1838). Generaal La Fayette was in mei 1830 op een wit paard op straat verschenen tot grote geestdrift van de menigte. Blijkbaar probeerde generaal Courtais hem zonder succes te imiteren. Wegens slappe houding jegens de demonstranten werd hij later gearresteerd, berecht en vrijgesproken. Louis Huber was een republikein, samenzweerder tegen Louis-Philippe, uit verbanning teruggekomen in 1848; later week hij uit naar Londen. De bekende revolutionair Louis-Auguste Blanqui zou later aan de Commune meedoen. De ‘Garde mobile’ was een door de Voorlopige regering ingestelde strijdmacht, gerecruteerd uit de bevolking. Dit ooggetuigeverslag laat zien hoe het beeld dat latere historici van een revolutie geven veel ‘begrijpelijker’ en ‘georganiseerder’ is dan wat men in revolutiedagen op straat ziet. Het is bij een revolutie heel moeilijk mensen te vinden die bij de verliezende partij willen horen. Zolang niet duidelijk is wie wint, nemen velen, waaronder de door T geciteerde joviale bataljonscommandant, een afwachtende houding aan. De voorzitter der Nationale Vergadering sloot de zitting niet (door zijn hoed op te zetten) toen de demonstranten de zaal binnendrongen en redevoeringen begonnen te houden. T vergelijkt het gedrag van de afgevaardigden met het verhaal dat Livius vertelt (‘Ab urbe condita’, lib. V, cap. XLI): toen in 390 v. Chr. de Galliërs Rome bezetten en de Senaat binnendrongen bleven de senatoren onbeweeglijk zitten en lieten zich afslachten. Clément Thomas werd, omdat hij de vergadering op 15 mei ‘gered’ had, tot commandant van de Nationale Garde benoemd in plaats van Courtais. Hij emigreerde toen later Napoleon III aan het bewind kwam.

Brieven
1849

7. Aan Pauline Viardot

10 januari 1849, Versailles

Bonjour, Madame, comment vous portez-vous? Bien, n'est-ce pas? Eh bien! je ne vais pas mal non plus. Le bon Müller, avec lequel j'ai passé presque toute la journée d'hier, a dû vous le dire.

Il y doit y avoir dans l'air de Paris quelque chose de désagréable à mes nerfs. Le scélérat de Paris! Je l'aime, cependant. Je vous avoue que je m'ennuie un peu à Versailles - mais j'y tiendrai bon, je traduis, je lis Saint-Simon, je me promène, je vais au café lire les journaux - et déjà les habitués, vieux bourgeois caducs, qui le premier jour me regardaient en dessous et de côté, comme le font d'habitude les sangliers acculés dans les tableaux de chasse - commencent à me soulever leurs chapeaux. Je les vois faire leur interminable partie de domino entrecoupée aux mêmes endroits par les mêmes plaisanteries - à un sou le cent! - et je me demande ce que c'est que la vie, dirait M. Victor Hugo. Non, je ne demande rien, je regarde ces ‘plantes bulbeuses’, et leur air de tranquillité inaltérable et simplement bête m'inspire une espèce d'ennui résigné - c'est aussi du chloroforme, cela... qu'on vienne m'extraire une molaire!

Vous attendez-vous à ce que je vous dise quelque chose de Versailles? oui? Eh bien, vous serez attrapée. Vous connaissez mon culte de l'imprévu, et ici je ne saurais dire que des choses usées jusqu'à la corde et que tout le monde a entendues et répétées mille fois. Du reste, avec les mots suivants, que je vais vous écrire: grandeur, solitude, silence, statues blanches, arbres nus, fontaines glacées, grands souvenirs, longues avenues désertes - avec ces mots que vous remuerez comme les pierres d'un kaléidoscope - avec votre imagination et votre esprit (oh, oh!) vous serez parfaitement en état de vous dire à vous-même tout ce que j'aurais pu vous écrire, et mille millions de fois mieux encore (j'ai hâte d'ajouter ces dernières paroles, car sans cela ma phrase devenait d'une fatuité à faire trembler), si vous ne préférez pas vous occuper d'autre chose, ce que je ne puis m'empêcher de vous conseiller.

J'ai cependant été chez H. Vernet; son tableau est faible et froid.

J'ai fait la connaissance de deux chiens, l'un communicatif, gai, étourdi, peu ou point d'éducation, spirituel, railleur et quelque peu mauvais sujet, au mieux avec tout le monde et, pour dire le vrai, sans véritable dignité; l'autre doux, rêveur, paresseux et gourmand, nourri des lectures de Lamartine, insinuant et dédaigneux en même temps. Ils fréquentent le même café que moi. Le premier appartient (si un chien peut appartenir!!!) à un petit chirurgien d'armée très maigre, très laid et très revêche; le second a pour maîtresse la dame du comptoir, vieille petite femme, édentée à force d'être bonne. - Il y en a qui vous font cet effect-la - J'ai invité le premier a venir me voir, mais il prétend que son maître lui donnerait le fouet; je n'ai pu lui opposer de bonne raison et me suis contenté de lui donner un morceau de sucre qu'il a croqué à l'instant même en remuant sa queue avec politesse et vivacité.

Sur ce, je baise vos belles mains et reste à tout jamais Votre

Iv. Tourgueneff.

[Dag, mevrouw, hoe maakt U het? Goed, nietwaar? Welnu! met mij gaat het ook goed. De goede Müller, met wie ik gisteren bijna de hele dag heb doorgebracht, moet U dat gezegd hebben.

Er moet iets in de lucht van Parijs zitten dat onaangenaam voor mijn zenuwen is. Dat schurkachtige Parijs! Toch houd ik ervan. Ik moet U bekennen dat ik me een beetje verveel in Versailles - maar ik houd het er wel uit, ik vertaal, ik lees Saint-Simon, ik wandel, ik lees in het café de kranten - en de stamgasten, oude afgeleefde burgerlieden, die me de eerste dag tersluiks en van terzijde bekeken, zoals in het nauw gedreven everzwijnen op jachttaferelen gewoonlijk doen - beginnen hun hoed al voor me af te nemen. Ik zie ze hun eindeloze partijtje domino spelen, op dezelfde plaatsen onderbroken door dezelfde grapjes - dertien in een dozijn - en ik vraag me af wat of het leven is, zou dhr. Victor Hugo zeggen. Nee, ik vraag niets, ik bekijk die ‘bolgewassen’, en hun onverstoorbare en gewoonweg stompzinnige rust roept in mij een berustend soort onbehagen op - dat is ook chloroform... laten ze me maar een kies komen trekken!

Verwacht U dat ik U iets over Versailles vertel? Ja? Welnu, dan zit U ernaast. U kent mijn verering van het onvoorziene, en hier zou ik slechts tot op de draad versleten dingen kunnen zeggen die iedereen duizendmaal gehoord en herhaald heeft. Overigens, met de volgende woorden die ik U ga schrijven: grootsheid, eenzaamheid, stilte, witte standbeelden, naakte bomen, bevroren fonteinen, grootse herinneringen, lange verlaten lanen - met deze woorden die U zult laten rondwentelen als de steentjes van een kaleidoscoop - met Uw verbeeldingskracht en Uw geest (o, o!) zult U uitstekend in staat zijn al wat ik U had kunnen schrijven tot Uzelf te zeggen, en nog duizend miljoen maal beter (ik haast mij die laatste woorden eraan toe te voegen, want daarzonder werd het door mij gezegde van een huiveringwekkende verwatenheid), als U niet verkiest zich met iets anders bezig te houden, wat ik niet kan laten U aan te bevelen.

Ondertussen ben ik wel bij H. Vernet geweest; zijn schilderij is zwak en koud.

Ik heb kennis gemaakt met twee honden, de ene mededeelzaam, vrolijk, onbezonnen, geen of weinig opvoeding, schrander, spotziek en een beetje een deugniet, op goede voet met iedereen en, eerlijk gezegd, zonder werkelijke waardigheid; de andere zachtaardig, dromerig, lui en een lekkerbek, verzadigd van het lezen van Lamartine, vleierig en neerbuigend tegelijkertijd. Ze komen in hetzelfde café als ik. De eerste behoort toe (als een hond kan toebehoren!!!) aan een klein, heel mager, heel lelijk en heel nors legerartsje; de tweede heeft de dame van de toog als bazin, een klein, oud vrouwtje, tandeloos van goedheid. - Er zijn er die zo'n indruk wekken. - Ik heb de eerste uitgenodigd mij te komen opzoeken, maar hij geeft voor dat zijn baas hem er van langs zou geven; ik heb er geen verstandig woord tegenin weten te brengen en heb mij er tevreden mee gesteld hem een klontje suiker te geven dat hij ogenblikkelijk, geestdriftig en beleefd met zijn staart kwispelend, heeft opgeknabbeld.

Hierop kus ik Uw mooie handen en blijf voor eeuwig en altijd Uw

Iw. Toergenjew.]

Wie die Müller was weet niemand meer. Saint-Simon zal wel niet de socialist graaf Henri-Claude, maar de memoirist hertog Louis geweest zijn. Horace Vernet was een schilder van veldslagen.

8. Aan Alexander Herzen

31 juli 1849, Parijs.

Ik voel me schuldig beste Herzen, ik heb je in lang niet geschreven, hoewel ik vaak aan je gedacht heb, maar ik heb al die tijd buiten doorgebracht, in volmaakte eenzaamheid, - en eenzaamheid bewerkstelligt bij mij steeds een onuitsprekelijke luiheid, die in dichterlijke taal stilte, onderdompeling in stilte enz. heet. Af en toe bereikten mij echter geruchten over jou en je gezin, en nu ik dan voor twee dagen in Parijs ben, wil ik de gelegenheid niet voorbij laten gaan je vanaf deze plaats de hand te drukken en jou en al de jouwen alle heil en goeds toe te wensen. Maar waar zien we elkaar? De zaken hebben een zodanige wending genomen, dat er geen enkel definitief antwoord op die vraag te geven valt. Ik heb gehoord over je voornemen, en ik prijs je niet waar velen je zullen prijzen, omdat het even natuurlijk voor je is als een fles champagne drinken. Je bent een geweldige kerel, en ik ben erg op je gesteld. Ik ga weer vier weken buiten jagen, en wat er daarna gebeurt, dat weet alleen de Allerhoogste. Ik denk niet dat je in Zwitserland zult blijven. Groet je vrouw, Herwegh enz. van mij. Ik hoorde dat je onlangs een tocht over de gletsjers hebt gemaakt. Schrijf daar eens iets over. Ik druk je stevig de hand en verblijf voor altijd, je toegenegen

I. Toergenjew.

De eenzaamheid was die van het landgoed der Viardots, Courtavenel. Het ‘voornemen’ van Herzen is misschien zijn besluit om niet naar Rusland terug te keren, misschien ook zijn plan om Proudhons krant ‘La voix du peuple’ te financieren. Herzen had met Herwegh in juli 1849 de gletsjer van de Monte-Rosa bezocht, en die wandeling later beschreven. Dat T Herzens vrouw en Herwegh in één adem noemt komt omdat hij niet op de hoogte was van de amoureuze betrekkingen tussen die twee.

9. Aan Emma Herwegh

Eind oktober 1849, Parijs.

Da haben Sie ein Billet für Chopin's Beisetzung. Es wird Mozart's ‘Requiem’ aufgeführt. Ich habe zu Ihnen nicht kommen können diese Tage. - Wie geht es Ihnen? - Mir immer sehr schlecht. Ich grüsse Sie herzlich. Ihr

I. Turgeneff.

Man muss an ½ 12 in der Kirche sein.

[Hier hebt U een kaartje voor de begrafenis van Chopin. Het ‘Requiem’ van Mozart wordt uitgevoerd. Ik heb niet naar U toe kunnen komen deze dagen. - Hoe gaat het met U? - Met mij nog steeds zeer slecht. Ik groet U hartelijk. Uw

I. Toergenjew.]

Men moet om ½ 12 in de kerk zijn.

Bij Chopins uitvaart werd op zijn wens Mozarts ‘Requiem’ ten gehore gebracht. Pauline Viardot zong een van de solopartijen.

Brieven
1850

10. Aan Pauline Viardot

16 mei 1850, Courtavenel.

Je suis à Courtavenel. Je vous avouerai que je suis heureux, comme un enfant, d'y être. Je suis allé dire bonjour à tous les endroits auxquels j'avais dit déjà adieu avant de partir. La Russie attendra; cette immense et sombre figure, immobile et voilée comme le sphinx d'OEdipe. Elle m'avalera plus tard. Je crois voir son gros regard inerte se fixer sur moi avec une attention morne, comme il convient à des yeux de pierre. Sois tranquille, sphinx, je reviendrai à toi, et tu pourras me dévorer à ton aise si je ne devine pas l'énigme! Laisse-moi en paix pendant quelque temps encore! Je reviendrai à tes steppes!...

Il a fait très beau aujourd'hui. Gounod s'est promené tout le jour dans le bois de Blondureau à la recherche d'une idée; mais l'inspiration, capricieuse comme une femme, n'est pas venue, et il n'a rien trouvé. C'est du moins ce qu'il m'a dit lui-même. Il prendra sa revanche demain. Dans ce moment il est couché sur la peau d'ours en mal d'enfant. Il a une obstination et une ténacité dans son travail qui font mon admiration. Le vide de la journée d'aujourd'hui le rend très malheureux; il pousse des soupirs gros comme le bras et n'est plus capable de se distraire de sa préoccupation. Dans sa désolation, il s'en prend au texte. J'ai tâché de le remonter et je crois y être parvenu. Il est très dangereux de se laisser aller sur cette pente: on finit par se croiser les doigts sur le ventre, et l'on se dit: ‘Mais tout cela est atroce!’ - J'ai reçu ses doléances un peu en riant, car je sais que tous ces petits nuages disparaissent au premier souffle et je suis très flatté d'être le confident de ces petites douleurs de création...

Iv. Tourguéneff.

[Ik ben in Courtavenel. Ik zal U bekennen dat ik als een kind zo blij ben hier te zijn. Ik ben alle plaatsen gedag wezen zeggen die ik voor mijn vertrek reeds vaarwel had gezegd. Rusland wacht wel; die enorme en sombere figuur, onbeweeglijk en versluierd als de sfinx van Oedipus. Zij zal mij later wel opslokken. Ik meen haar logge, starre blik op mij te voelen rusten met een kille aandacht zoals dat stenen ogen past. Wees gerust, sfinx, ik keer tot je terug, en je zult me op je gemak kunnen verslinden als ik het raadsel niet oplos! Laat me nog enige tijd met rust! Ik keer naar je steppen terug!...

Het is vandaag heel mooi weer geweest. Gounod heeft de hele dag in het bos van Blondureau gewandeld op zoek naar een idee; maar de inspiratie, wispelturig als een vrouw, is niet gekomen, en hij heeft niets gevonden. Dat heeft hij me tenminste zelf gezegd. Morgen neemt hij revanche. Op het moment ligt hij in barensnood op het berevel. Hij heeft een koppigheid en een vasthoudendheid in zijn werk die mijn bewondering wekken. De leegte van de dag van vandaag maakt hem heel ongelukkig; hij slaakt zware zuchten en is niet in staat zich van zijn tobberijen los te maken. In zijn wanhoop gooit hij het op de tekst. Ik heb getracht hem er bovenop te helpen en ik geloof daarin geslaagd te zijn. Het is heel gevaarlijk je op dat hellend vlak te laten gaan: je eindigt met je handen op je buik te vouwen en te zeggen: ‘Wat walgelijk allemaal toch!’ - Ik heb zijn jammerklachten een beetje lachend aangehoord, want ik weet, dat al die kleine wolkjes bij het eerste zuchtje wind verdwijnen en ik ben heel vereerd dat hij mij zijn kleine scheppingsweeën toevertrouwt...

Iw. Toergenjew.]

Oedipus en de sphinx: volgens de Griekse mythologie werd aan de koning van Thebe voorspeld dat hij door zijn eigen zoon gedood zou worden. Daarom liet hij die zoon, Oedipus genaamd, in het verre Corinthe te vondeling leggen. Oedipus kreeg later van een orakel te horen dat hij, als hij naar zijn vaderland terug zou keren, zijn vader zou doden en met zijn moeder zou trouwen. Hij ging daarom niet terug naar Corinthe dat hij voor zijn vaderland hield. Op reis kreeg hij ruzie met een onbekende man en doodde die. Die man was zijn vader. In Thebe gekomen hoorde Oedipus dat de omgeving onveilig werd gemaakt door een sphinx die aan voorbijgangers moeilijke vragen stelde en ze verslond als ze het goede antwoord niet wisten. Door de autoriteiten was bekend gemaakt dat wie Thebe van de sphinx afhielp koning van Thebe zou worden en met de koningin mocht trouwen. Oedipus kreeg van de sphinx de vraag voorgelegd: welk wezen loopt 's morgens op vier, 's middags op twee en 's avonds op drie benen? Oedipus wist het antwoord (de mens), de sphinx stortte zich in zee. Oedipus werd koning van Thebe (Oedipus rex) en mocht met zijn moeder trouwen (Oedipus-complex). Gounod logeerde met zijn moeder op Courtavenel.

11. Aan Alexander Herzen

22 juni 1850, Parijs.

Ik arriveerde uit de provincie, beste Alexander, een uur na jouw vertrek - je kunt je voorstellen hoe vervelend ik dat vond - ik had je zo graag voor mijn terugkeer naar Rusland nog eens gezien. Ja jongen, ik ga terug; al mijn spullen zijn gepakt, en overmorgen verlaat ik Parijs en over een week, komende zaterdag, neem ik de boot in Stettin. Je kunt er verzekerd van zijn dat ik al je brieven en papieren in goede orde zal bezorgen - en al heb je me zelfs geen mededeling over je verblijfplaats waardig gekeurd - ik zal al mijn beloften nakomen; ik zal je, zoals we hebben afgesproken, boeken en kranten opsturen ten name van juffrouw Ern - naar Rothschild; ik zal vandaag nog bij hem langsgaan en hem ervan in kennis stellen. God weet wanneer ik je een volgende maal zal kunnen schrijven; God weet wat mij in Rusland wacht - mais le vin est tiré - il faut le boire. In geval zich iets bijzonders voordoet kun je me berichten door in de mededelingen van het ‘Journal des Débats’ te plaatsen que m-r Louis Morisset de Caen enz. Ik lees dat blad dan en ik zal begrijpen wat je me wilt zeggen. Vaarwel, beste Herzen; ik wens je alle mogelijke goeds toe; ik zal namens jou al je vrienden omhelzen - ik zal veel met hen over je praten. Ook zal ik proberen je op hetzelfde adres inlichtingen over Ogarjow e.a. te verschaffen. Blijf gezond en werk naar vermogen. Ik druk je vrouw stevig de hand en kus je kinderen. Groeten aan Herwegh en zijn vrouw. Ik omhels je nogmaals en verblijf, je

I. Toergenjew.

Omdat de Russische overheid geacht kon worden openlijke correspondentie tussen de emigrant en dissident Herzen en de naar Rusland teruggekeerde T te onderscheppen, stelde T dit niet onverstandige communica tiesysteem voor. De dichter Nikolaj Ogarjow was Herzens vriend. Hij zou in 1856 emigreren. Rothschild moet baron James Rothschild zijn, hoofd van het Parijse bankiershuis. De wijn, die aangebroken is en of je wil of niet gedronken moet worden zal T nog menigmaal ter sprake brengen.

12. Aan Pauline Viardot

[24-26-28 november]

6-8-10 december 1850, Moskou.

Voici trois jours que je suis ici, chère et bonne Madame Viardot, et c'est à peine si j'ai le temps de prendre la plume pour vous tracer quelques mots à la hâte. Ce n'est pas que nous ayons, mon frère et moi, beaucoup de choses à faire - les scellés ne seront levés que dans une semaine - mais nous avons tant de choses à débattre, à préparer. C'est une terrible responsabilité qui vient de nous tomber sur les épaules.

Ma mère est morte sans avoir pourvu à quoi que ce fut; elle a laissé toute cette foule d'existences qui dépendaient d'elle - on peut le dire - sur le pavé; il faut que nous fassions ce qu'elle aurait dû faire. Ses derniers jours ont été bien tristes. - Dieu nous garde tous d'une pareille mort. Elle ne cherchait qu'à s'étourdir - la veille de sa mort et tandis que le râle de l'agonie commençait déjà - un orchestre jouait des polkas dans la chambre voisine - d'après son ordre. On ne doit aux morts que respect et pitié - aussi ne vous dirai-je rien de plus. Cependant - comme il m'est impossible de ne pas vous confier tout ce que je sens et ce que je sais - je n'ajouterai qu'un mot - c'est que ma mère ne pensait dans ses derniers instants qu'à - j'ai honte de le dire - qu'à nous ruiner - mon frère et moi, et que la dernière lettre qu'elle ait écrite à son intendant, contenait un ordre précis et formel de tout vendre à vil prix, de mettre le feu partout s'il le fallait pour que rien ne - - Enfin il faut oublier - et je le ferai de grand coeur, maintenant que vous le savez, vous, qui êtes mon confesseur. - Et cependant - je le sens - il lui aurait été si facile de se faire aimer et regretter de nous! - Ah oui - que Dieu nous garde d'une pareille mort! Je vous épargne une foule d'autres détails - à quoi bon? Que Dieu lui fasse paix.

Mon frère, sa femme et moi nous restons ici jusqu'au nouvel an pour tâcher d'arranger nos affaires le mieux possible. Les biens que ma mère a laissés sont dans un état fort peu prospère - et malheureusement la récolte a été presque nulle cette année-ci. Nous devons tâcher de nous restraindre autant que cela sera faisable jusqu'au mois d'août prochain. J'ai proposé à mon frère de payer sur le champ toutes les dettes particulières de ma mère (qui ne sont pas considérables), de récompenser tous les services - d'y employer tout l'argent disponible. Une fois ce poids ôté de nos épaules, nous marcherons mieux et plus vite. Je compte retourner à Pétersbourg dans six semaines, aller à la campagne dès le mois d'avril et y rester jusqu'au mois de novembre. Après - nous verrons. Je suis, vous le savez, fort peu propre aux affaires; j'ai l'intention de confier le maniement de mes biens à mon bon et excellent ami Tutchef; mon frère est certainement un homme tout-à-fait honorable et je ne demanderais pas mieux que de le charger de tout cela; mais je crains des mésentendus - il est fort économe, presque avare - il voudra l'être pour moi - jamais il ne consentirait à la vente d'un bien, si nécessaire qu'elle put être - je désire éviter tous ces tiraillements de famille. J'ai pris la résolution de partager nos biens. C'est à dire c'est lui qui fera le partage - et il le fera certainement mille fois mieux que moi. Je n'aurai jamais moins de 25000 francs de rente; avec cela on est riche. Je vous reparlerai encore de tout cela; mais dites-moi, votre mari et vous, ce que vous pensez de ma résolution. Chère et bonne amie, je pense bien souvent à vous! -

Dimanche.

Bonjour, chère et bonne amie, meine theuerste, liebste Freundin. Le comptoir Jazykoff vient de m'envoyer votre bonne et charmante lettre - je me mets à deux genoux pour vous en remercier. La petite Pauline est arrivée, - et elle vous a plu - et vous l'aimez déjà! - Chère, chère amie, vous êtes un ange. Il n'y a pas un mot dans votre lettre qui ne respire une bonté, une douceur, une tendresse inexprimables. Comment voulez-vous que je ne finisse pas par aimer cette petite à la folie? Vous avez une façon gaie et sereine de faire le bien, qui fait qu'on est heureux comme un enfant de vous en être reconnaissant. On a l'air de vous rendre un grand service quand on vous donne l'occasion d'obliger quelqu'un. Je ne sais vraiment que dire pour vous faire sentir, combien votre chère lettre m'a ému et touché... Je cherche des mots - je devrais tout bonnement vous répéter que c'est avec adoration que je me prosterne devant vous. Soyez mille fois bénie! - Dieux - estelle heureuse - cette petite! C'est pour le coup qu'elle se trouve dans la poche de côté de Jésus - comme dit un proverbe russe en parlant des gens bien fortunés. - Tant mieux si elle n'a pas seulement de l'intelligence - il faudrait que sa nature fut bien mauvaise pour ne pas attraper un peu de bonté à vos côtés. J'espère encore que tout ce grand changement la sauvera. Embrassez-la de ma part, je vous en prie. Maintenant que je suis devenu plus riche, je ne crains pas d'aller jusqu'à mille francs par an; faites-lui apprendre le piano. Je vous enverrai de l'argent dans une dizaine de jours. Je suis bien heureux de penser que vous lui ayez trouvé de la ressemblance avec moi et que cette ressemblance vous ait fait plaisir. Envoyez-moi un petit portrait au crayon d'elle, fait par vous. Je vous répète que je finirai par m'attacher complètement à elle, du moment où je saurai que vous l'aimez... Votre succès dans les ‘Huguenots’ m'a fait un plaisir infini - j'attends avec impatience les détails...

Mardi.

Guten Morgen, theuerste, liebste, beste Freundin. Ich küsse mit Anbetung Ihre schönen Hände. Bonjour, chère Madame Viardot. Nous commençons à voir un peu clair dans nos affaires. Ma mère a donné 50000 roubles à la jeune personne qu'elle avait adoptée. Nous nous sommes empressés de reconnaître cette dette - jusqu'à son mariage elle restera chez ma belle-soeur - et nous lui payons, outre son entretien - 8 pour cent par an. Au moment de se marier elle recevra les 50 m. francs. Ma mère n'a pas fait d'autre legs - nous y avons pourvu - et je crois qu'on sera content de nous.

Chère amie, je n'ai cessé de penser à vous tout ce temps-ci - et à la petite Pauline. Je sens qu'elle me devient chère, puisqu'elle est dans vos mains. Je ne sais combien de fois j'ai relu votre lettre. Il m'est impossible de vous exprimer tout ce que je ressens quand votre chère image qui ne me quitte jamais, se représente plus vivement à ma mémoire. Soyez mille fois bénie! Donnez-moi des détails sur la petite. Continuez-vous à en être contente - et que dit M-me Renard? Il y a bientôt quatre semaines qu'elle est à Paris. Quel nom de famille lui avez-vous donné? Je remercie de tout mon coeur la bonne M-me Garcia et mi querida M-me Sitchès de leur bienveillance envers elle. Il n'y a pas à dire - vous êtes tous des anges - et je vous aime tous à la folie.

Ici tout le monde me reçoit à bras ouverts, le bon et excellent papa Stchepkin tout le premier. Je ne puis pas faire de nombreuses visites - cependant - depuis une semaine que je suis ici j'ai été deux ou trois fois chez lui - et chez une Comtesse Salias, charmante femme qui a beaucoup d'esprit - du talent - et qui, malgré qu'elle écrive, n'est pas un bas-bleu. Malheureusement elle est bien souffrante. - La dernière chose que j'ai faite - ‘Les Chanteurs au Cabaret’ - ont ici un grand succès. - Je termine ma lettre pour pouvoir vous l'envoyer aujourd'hui. J'en commencerai une autre demain. - Dites à Viardot, que j'embrasse de tout mon coeur, que depuis quelques jours je ne fais que relire Montaigne dans le volume dont il m'a fait cadeau à Petersbourg. Embrassez Gounod de ma part - et n'oubliez pas de me parler de ‘Sapho’. Mille bonnes choses à tout le monde - pour vous - je me mets à vos pieds. Bei Ihren lieben Füssen will ich leben und sterben. Ich küsse sie stundenlang und bleibe auf ewig ihr Freund.

I. Tourguéneff.

[Ik ben hier nu drie dagen, lieve en beste mevrouw Viardot, en ik heb maar nauwelijks tijd de pen ter hand te nemen om inderhaast enkele woorden voor U neer te krabbelen. Het is niet dat wij, mijn broer en ik, zoveel te doen hebben - de zegels worden pas over een week verbroken - maar we hebben zoveel te bespreken, voor te bereiden. Het is een verschrikkelijke verantwoordelijkheid die ons op de schouders is komen te rusten.

Mijn moeder is gestorven zonder wat voor voorzieningen dan ook te hebben getroffen; zij heeft heel die menigte wezens die van haar afhankelijk waren - kun je wel zeggen - in de kou laten staan; wij moeten nu doen wat zij had moeten doen. Haar laatste dagen zijn heel triest geweest. - God beware ons allen voor een dergelijke dood. Zij zocht slechts in een roes te geraken - de dag voor haar dood, terwijl de rochel van de doodsstrijd al begon - speelde een orkest polka's in de kamer ernaast - op haar bevel. Men is de doden slechts respect en medelijden verschuldigd - ik zal U dan ook niets meer zeggen. Maar toch - omdat het mij onmogelijk is U niet alles wat ik voel en wat ik weet toe te vertrouwen - voeg ik er één woord aan toe - en wel dat mijn moeder in haar laatste ogenblikken aan niets anders dacht - ik schaam mij het te zeggen - dan aan ons te gronde te richten - mijn broer en mij, en dat de laatste brief, die zij aan haar rentmeester geschreven heeft, een nauwkeurige en uitdrukkelijke opdracht bevatte alles voor een spotprijs te verkopen, overal de brand in te steken als het moest opdat er niets - Nu ja - men moet vergeten - en dat zal ik van harte doen, nu U het weet, U die mijn biechtvader bent. - En toch - ik voel het - zou het voor haar zo gemakkelijk geweest zijn zich door ons geliefd en betreurd te maken! - Jazeker - God beware ons voor een dergelijke dood! Ik bespaar U een massa andere bijzonderheden - waar is het goed voor? God geve haar vrede.

Mijn broer, zijn vrouw en ik blijven hier tot het nieuwejaar om te trachten onze zaken zo goed mogelijk te regelen. De landgoederen die mijn moeder heeft nagelaten verkeren in een weinig bloeiende staat - en ongelukkigerwijs is de oogst dit jaar bijna nihil geweest. Wij moeten ons zoveel als doenlijk trachten te bekrimpen tot komende augustus. Ik heb mijn broer voorgesteld terstond alle privé-schulden van mijn moeder (die niet aanzienlijk zijn) te betalen, alle diensten te vergoeden - daar al het beschikbare geld voor te gebruiken. Als die last eenmaal van onze schouders is genomen, zullen we sneller en beter vooruitkomen. Ik reken erop over zes weken naar Petersburg terug te keren, met april naar buiten te gaan en daar tot november te blijven. Daarna - zullen we wel zien. Ik ben, dat weet U, erg weinig geschikt voor zaken. het is mijn bedoeling het beheer van mijn landgoederen aan mijn goede en uitstekende vriend Tjoettsjew toe te vertrouwen; mijn broer is zeker een volkomen achtenswaardig man en ik zou niets liever wensen dan hem dat alles op te dragen; maar ik vrees misverstanden - hij is erg zuinig, bijna gierig - hij zal dat voor mij willen zijn - nooit zou hij instemmen met de verkoop van een landgoed, hoe noodzakelijk die ook mocht zijn - ik wens al die familieverwikkelingen te vermijden. Ik heb besloten onze landgoederen te verdelen. Dat wil zeggen, hij zal de deling verrichten - en hij zal dat vast duizendmaal beter doen dan ik. Ik zal nooit minder dan 25 000 frank rente hebben; daarmee ben je rijk. Ik zal het over dat alles nog verder met U hebben; maar zegt U mij, Uw man en U, wat U denkt van mijn besluit. Lieve en beste vriendin, ik denk heel vaak aan U! -

zondag

Goedendag, lieve en beste vriendin, mijn dierbaarste, liefste vriendin. Het kantoor van Jazykow heeft mij zojuist Uw vriendelijke en aardige brief gestuurd - ik werp mij op de knieën om er U voor te danken. De kleine Pauline is aangekomen, - en zij is U bevallen - en U houdt al van haar! - Lieve, lieve vriendin, U bent een engel. Er staat geen woord in Uw brief, dat geen goedheid, zachtheid, onuitsprekelijke tederheid ademt. Hoe wilt U dat ik tenslotte niet ook krankzinnig veel van die kleine ga houden? U hebt een vrolijke en kalme manier van goed doen, die maakt dat men als een kind zo blij is U erkentelijk te zijn. Men heeft het gevoel U een grote dienst te bewijzen wanneer men U de mogelijkheid geeft iemand aan U te verplichten. Ik weet waarlijk niet wat te zeggen om U te doen gevoelen, hoezeer Uw lieve brief mij heeft geroerd en geraakt... Ik zoek naar woorden - ik zou U gewoonweg moeten herhalen, dat het met aanbidding is, dat ik voor U neerkniel. Wees duizendmaal gezegend! - God - wat treft ze het - die kleine! Het is verdraaid of ze in de zijzak van Jezus zit - zoals een Russisch spreekwoord zegt van mensen die het erg meezit. - Des te beter als zij niet alleen over intelligentie beschikt - haar inborst zou wel heel slecht moeten zijn om niet een beetje te worden aangestoken door de goedheid van Uw kant. Ik hoop maar dat heel deze grote verandering haar zal redden. Omhels haar uit mijn naam, wat ik U bidden mag. Nu ik rijker geworden ben, ben ik niet bang tot duizend frank per jaar te gaan; laat haar piano studeren. Ik zal U over een dag of tien geld sturen. Ik ben heel gelukkig dat U haar op mij vond lijken en dat die gelijkenis U plezier gedaan heeft. Stuur mij een door U gemaakt potloodtekeningetje van haar. Ik herhaal dat ik mij uiteindelijk nog helemaal aan haar zal hechten, zodra ik weet dat U van haar houdt... Uw succes in de ‘Hugenoten’ heeft mij eindeloos veel plezier gedaan - ik wacht vol ongeduld op de bijzonderheden...

dinsdag

Goedemorgen, dierbaarste, liefste, beste vriendin. Ik kus in aanbidding Uw mooie handen. Goedendag, lieve mevrouw Viardot. We beginnen een beetje klaarheid in onze zaken te krijgen. Mijn moeder heeft 50000 roebel gegeven aan het jonge meisje dat zij had geadopteerd. Wij zijn gehouden deze schuld te erkennen - tot haar huwelijk blijft zij bij mijn schoonzuster - en wij betalen haar, buiten haar onderhoud - 8 procent per jaar. Op het moment van haar trouwen zal zij die 50 d. frank ontvangen. Mijn moeder heeft geen andere legaten gemaakt - daar hebben wij in voorzien - en ik geloof dat men tevreden over ons zal zijn.

Lieve vriendin, ik ben al die tijd niet opgehouden aan U te denken - en aan de kleine Pauline. Ik voel dat ze mij dierbaar wordt, daar zij in Uw handen is. Ik weet niet hoeveel keer ik Uw brief herlezen heb. Het is mij onmogelijk alles uit te drukken wat ik gevoel als Uw lieve beeld dat mij nooit verlaat, zich levendiger aan mijn herinnering voordoet. Wees duizendmaal gezegend! Geef mij bijzonderheden over de kleine meid. Blijft U tevreden over haar - en wat zegt mevr. Renard? Het is binnenkort vier weken, dat zij in Parijs is. Welke achternaam hebt U haar gegeven? Ik dank van ganser harte de goede mevr. Garcia en mijn lieve mevr. Sitchès voor hun vriendelijkheid jegens haar. Het is niet in woorden uit te drukken - jullie zijn allemaal engelen - en ik houd krankzinnig veel van jullie allemaal.

Hier ontvangt iedereen mij met open armen, allereerst de beste, brave ouwe Stsjepkin. Ik kan niet veel bezoeken afleggen - maar toch - in de week dat ik hier ben, ben ik twee of drie keer bij hem geweest - en bij ene gravin Salias, een charmante vrouw die veel geest heeft - talent - en die, hoewel zij schrijft, geen blauwkous is. Helaas is zij heel ziekelijk. - Het laatste dat ik heb gemaakt - ‘De zangers in de kroeg’ - hebben hier een groot succes. - Ik beëindig mijn brief om hem U vandaag te kunnen sturen. Morgen begin ik aan een volgende. Zeg Viardot, die ik van ganser harte omhels, dat ik sinds enige dagen niets doe dan Montaigne herlezen in het deel dat hij mij in Petersburg heeft geschonken. Omhels Gounod van mij - en vergeet niet mij over ‘Sappho’ te vertellen. Duizend beste wensen aan iedereen - wat U aangaat - ik werp mij aan Uw voeten. Aan Uw lieve voeten wil ik leven en sterven. Ik kus ze urenlang en blijf voor eeuwig Uw vriend.

I. Toergenjew.]

T's moeder Warwara Toergenjewa-Loetowinowa was een tirannieke en wrede vrouw, die haar zoons had willen onterven: Nikolaj omdat hij beneden zijn stand getrouwd was en Iwan omdat hij steeds maar verliefd bleef op ‘die zigeunerin’ Pauline Viardot. Tutchef is de vertaler Nikolaj Tjoettsjew die in 1852-53 T's landgoederen zou beheren. Michail Alexandrowitsj Jazykow was een vriend van T en dreef een ‘commissiekantoor voor bewoners der provincie’ in Petersburg. ‘Pauline’ is T's bastaard Pelageja, geboren in 1842. In 1850 kwam T op de gedachte haar een Franse opvoeding te geven. Pauline Viardot nam haar op in haar gezin, maar dat werd geen succes, misschien omdat T zijn dochter in welhaast iedere brief aanspoorde tot grote dank aan mevrouw Viardot, die in dat seizoen in Parijs twee rollen zong in Meyerbeers ‘Hugenoten’. De ‘jeune personne’ is weer een andere bastaard: Warwara Bogdanowitsj-Loetowinowa, dochter van T's moeder. De vader, Andrej Behrs, was vroeger lijfarts van de Toergenjews geweest en werd later de schoonvader van Tolstoj. Mme Renard was belast met de opvoeding van T's dochter. Mme Garcia is de moeder en Mme Sitchès de tante van Pauline Viardot. ‘Papa Stchepkin’ is de beroemde acteur en vriend van T Michail Stsjepkin. De gravin Salias is Jelizaweta Soechowo-Kobylina, gehuwd met de Franse graaf Salias de Tournemire. Zij schreef onder de naam Jewgenia Toer. ‘Les Chanteurs au cabaret’ is het verhaal ‘De zangers’, later opgenomen in de ‘Jagersverhalen’. ‘Sapho’ is de opera waar Gounod aan werkte. Bij heftige passages in zijn brieven aan Pauline Viardot ging T over in het Duits: Pauline's echtgenoot, T's goede vriend, de literator, jager en toneeldirecteur Louis Viardot kende die taal niet.

Brieven
1852

13. Aan Pauline Viardot

[21-24 februari]

4-7 maart 1852, Petersburg.

...Il m'est impossible de continuer cette lettre comme je l'avais commencée. Un bien grand malheur nous a frappés: Gogol est mort à Moscou, mort après avoir tout brulé, - tout - le deuxième tome des ‘Ames Mortes’, une foule de choses achevées ou commencées, - tout enfin. Il vous serait difficile d'apprécier toute la grandeur de cette perte si cruelle, si complète. Il n'y a pas de russe dont le coeur ne saigne dans cet instant. C'était plus qu'un simple écrivain pour nous: il nous avait révélés à nous-mêmes. Il était dans plus d'un sens le continuateur de Pierre le Grand pour nous. Ces paroles peuvent vous paraître exagérées, dictées par la douleur. Mais vous ne le connaissez pas; vous ne connaissez que les moindres de ses ouvrages et même si vous les connaissiez tous, il vous serait difficile de comprendre ce qu'il était pour nous. Il faut être russe pour le sentir. Les esprits les plus pénétrants parmi les étrangers, Mérimée par exemple, n'ont vu en Gogol qu'un humoriste à la façon anglaise. Sa signification historique leur a complètement échappé. Je le répète, il faut être russe pour savoir ce que nous avons perdu...

Iv. Tourguéneff.

[...Het is mij onmogelijk deze brief te vervolgen zoals ik hem was begonnen. Een zeer groot ongeluk heeft ons getroffen: Gogol is in Moskou overleden, overleden na alles verbrand te hebben, - alles, - het tweede deel van ‘Dode zielen’, een hoop voltooide of begonnen dingen, - kortom alles. Het zou U moeilijk vallen heel de omvang van dit zo wrede, zo volkomen verlies naar waarde te schatten. Er is geen Rus wiens hart op dit ogenblik niet bloedt. Het was voor ons meer dan zomaar een schrijver: hij had ons aan onszelf geopenbaard. Hij was voor ons in meer dan één opzicht de opvolger van Peter de Grote. Deze woorden kunnen U overdreven lijken, ingegeven door smart. Maar U kent hem niet; U kent alleen zijn mindere werk en zelfs als U het helemaal kende, zou het U moeilijk vallen te begrijpen wat hij voor ons was. Men moet Rus zijn om dat te voelen. De meest scherpzinnige geesten onder de buitenlanders, een Mérimée bijvoorbeeld, hebben in Gogol niet meer gezien dan een humorist naar Engelse trant. Zijn historische betekenis is hun geheel ontgaan. Ik herhaal het, men moet Rus zijn om te weten wat we verloren hebben...

Iw. Toergenjew.]

Van deze brief is alleen dit fragment overgebleven. ‘Les moindres de ses ouvrages’ waren de door T samen met Louis Viardot vertaalde ‘Nouvelles russes’, in 1845 in Parijs verschenen, en bevattend ‘Taras Boelba’, ‘Dagboek van een krankzinnige’, ‘De Kales’, ‘Ouderwetse landeigenaars’ en ‘Wi’.

14. Aan Jewgeni Feoktistow

[26 februari]

9 maart 1852, Petersburg.

U kunt zich niet voorstellen, beste vrienden, hoe dankbaar ik U ben voor het verslag van de bijzonderheden omtrent de dood van Gogol, ik heb daar Botkin al over geschreven. Ik lees en herlees elke regel met een kwellend soort gulzigheid en ontzetting, ik voel dat er in deze dood van deze man meer schuilt, dan op het eerste gezicht lijkt. Het heeft mij diep getroffen, zo diep, dat ik mij een dergelijke indruk niet kan heugen. Daarenboven was ik voorbereid door andere omstandigheden waarvan U waarschijnlijk spoedig zult horen, als U er al niet van gehoord hebt. Het is zwaar Feoktistow, zwaar, somber en benauwd. Echt, het is alsof er zich donkere golven zonder klotsen boven mijn hoofd hebben gesloten en ik naar de bodem ga, verstijvend en verstommend.

Maar daarover later eens bij een lijfelijk weerzien... Dat zal gauw genoeg zijn als er niets gebeurt, rond de 10-de april ben ik in Moskou, in de week van Sint-Thomas.

U schrijft mij over een artikel dat ik in de ‘Tijdgenoot’ moet schrijven, ik weet niet of me dat zal lukken... In dit geval kun je niet gaan zitten schrijven zonder alles overdacht te hebben, je moet de juiste toon treffen, alleen al het denken over de noodzaak de juiste toon te treffen wanneer je over de dood van Gogol spreekt, is zwaar, en wreed zelfs.

Ik ben blij dat ze hem uit de universiteitskerk hebben begraven, en ik prijs U inderdaad gelukkig, dat U waardig bent bevonden zijn kist te dragen. Het zal een van de gedenkwaardigheden van Uw leven zijn.

Wat moet ik U zeggen van de indruk, hier door zijn dood gemaakt? Iedereen spreekt erover, maar nogal terloops en koel. Er zijn echter mensen die er diep bedroefd over zijn. Andere interesses verzwelgen en verdrukken hier alles.

U spreekt mij van de gedragingen van Gogols vrienden. Ik kan mij voorstellen hoeveel miezerige eigenliefdes zijn graf zullen bestijgen en als hanen gaan staan kraaien en hun kopjes uitsteken - kijk ons eens, beste mensen, zeggen ze, hoe fantastisch wij treuren en hoe intelligent en gevoelig wij zijn, - de duivel hale ze... Wanneer de bliksem een eik velt, wie denkt er dan aan dat er op zijn stronk paddestoelen zullen groeien - wij missen zijn kracht, zijn schaduw.

Ik heb Botkin de verzen gestuurd die het bericht over de dood van Gogol Nekrasow had ingegeven; onder de indruk ervan heb ik enige woorden voor de ‘St.-Petersburgse berichten’ geschreven die ik U hierbij doe toekomen, zonder te weten of de censuur ze zal tegenhouden of zal verminken. Ik weet niet hoe ze zijn uitgevallen, maar ik heb zitten huilen toen ik ze schreef.

Vaarwel mijn beste J[ewgeni] M[ichajlowitsj]. Ik schrijf U spoedig weer. Ik verwacht van U en van Botkin alle bijzonderheden die U maar ter ore komen. Ik druk U vriendschappelijk de hand, U en de gravin, en verblijf, Uw toegenegen

Iwan Toergenjew.

P.S. Ik geloof dat ik niet hoef te zeggen dat mijn naam niet onder het artikel over Gogol geplaatst moet worden. Dat zou een onbeschaamdheid zijn en bijna heiligschennis.

U klaagt dat ik U niet schrijf; ik heb U vrijdag een brief gestuurd.

Deze brief is mede aan Botkin gericht. Overigens hadden Feoktistow noch Botkin hem om een artikel voor de ‘Tijdgenoot’ gevraagd. Het gedicht van Nekrasow verscheen in het maartnummer. T's korte stuk werd door de Petersburgse censuur verboden (Gogol werd er ‘een groot man’ in genoemd en dat kon niet door de beugel). Als ‘Brief uit Petersburg’ verscheen het toen in een Moskouse krant, getekend ‘T-w’.

15. Aan Nikolaj Nekrasow

1851 of 1852, Petersburg.

Beste Nekrasow,

Minitski moet overmorgen uit de provincie arriveren en geld meebrengen - stuur me alsjeblieft 10 r[oebel] zilv[er] om die twee dagen door te komen. Dan zal ik je erg dankbaar zijn. Je

I. Toergenjew.

16. Aan grootvorst Alexander Nikolajewitsj

[27 april]

9 mei 1852, Petersburg.

Keizerlijke Hoogheid! Allergenadigste Heer!

Zestien april jongstleden ben ik op allerhoogst bevel voor een maand onder arrest geplaatst, na het verstrijken waarvan ik ben verbannen naar mijn landgoed. Deze straf onderga ik, voorzover mij bekend, vanwege de plaatsing van een artikel over wijlen Gogol in de ‘Moskouse berichten’. Mij ootmoedig neerleggend bij de wil van de monarch - en uitsluitend met de wens mij vrij te pleiten van de beschuldiging van moedwillige ongehoorzaamheid, neem ik de vrijheid aan de genadige zienswijze van Uwe Keizerlijke Hoogheid in alle oprechtheid het wezen van de zaak voor te leggen.

Horend van de dood van Gogol schreef ik enige regels waarin ik de droefheid uit wilde drukken, door dit bericht bij mij gewekt. Mijn artikel werd eerst aangeboden aan de ‘Sint-Petersburgse berichten’, maar op moeilijkheden stuitend, verscheen het daar niet in; toen deed ik het aan de redactie van de ‘Moskouse berichten’ toekomen; het was mij bekend dat het artikel daar aan alle voorgeschreven censuurbepalingen zou worden onderworpen, waardoor ik ook niet geaarzeld heb het ter kennis te brengen van een blad, uitgegeven in de stad, waar Gogol is overleden; te meer daar de hele zaak een zuiver literaire was, kon ik de in Petersburg opgetreden moeilijkheden toeschrijven aan de persoonlijke zienswijze van de censor op het talent van de overledene. Ik verstout mij Uwe Keizerlijke Hoogheid te verzekeren dat ik, toen ik mijn artikel naar Moskou stuurde, niet alleen niet dacht de autoriteiten ongehoorzaam te zijn of mij tegen hun wil te verzetten, maar er zelfs geen idee van had dat ik iets onwettigs deed; ik zou het artikel terstond hebben vernietigd als ik maar in de verste verte had kunnen voorzien, dat mijn optreden als een ongehoorzaamheid zou worden beschouwd. Nu ben ik echter, mij van geen ander kwaad bewust, onder arrest op het bureau van politie - en mijn toekomst is ongewis, des te bezwaarlijker voor mij, omdat mijn gezondheid veelvuldig overleg met hoofdstedelijke artsen vereist.

In zulk een toestand rest mij slechts mijn toevlucht te zoeken tot de genadige lankmoedigheid en hoge voorspraak van Uwe Keizerlijke Hoogheid. Verwaardig U, Allergenadigste Heer, mijn oprechte uiteenzetting van de zaak ter kennis te brengen van Zijne Majesteit, waarmee wellicht mij de mogelijkheid wordt gegeven, tenminste mijn bedoelingen voor mijn Keizerlijke Heer te rechtvaardigen. Reeds de weldadige aandacht van Uw Hoogheid beschouw ik als een verlichting van mijn lot. Uwer Keizerlijke Hoogheid alleronderdanigste

Iwan Toergenjew. college-secretaris b.d.

Deze brief aan de latere Alexander II - dit is het klad; of de brief zef verstuurd is staat niet helemaal vast - schreef T op raad van de schrijver Alexej Tolstoj, die aan het hof verkeerde.

17. Aan Louis en Pauline Viardot

[i] 13 mei 1852, Petersburg.

Mes chers amis,

Cette lettre vous sera remise par une personne qui part d'ici dans quelques jours, ou bien elle l'expédiera à Paris après avoir franchi la frontière, de sorte que je puis vous parler un peu à coeur ouvert et sans craindre la curiosité de la police.