Tolstoj

Toneelwerken

vertaald door Tom Eekman

Colofon

ISBN 978 90 282 5517 3

Tolstoj, Verzamelde werken. Toneelwerken (vert. Tom Eekman). Van Oorschot, Amsterdam 1966 

De nihilist

Komedie in drie bedrijven geschreven herfst 1863 voor een huiselijke opvoering in Jasnaja Poljana

Personen

Glafíra Fjódorowna, oude dame.

Fióna Andréjewna, haar huisgenote.

Semjón Iwánytsj, zoon van Glafira Fjorodowna, landheer, ca. 40 jaar.

Márja Dmítriëwna, zijn jonge vrouw.

Ljóéba, haar zuster.

Natálja Páwlowna, vriendin van Ljoeba.

Nikólinka, gymnasiast, neef van Semjon Iwanytsj.

Chrisánf Wasíljewitsj, student, nihilist, Nikolinka's leraar.

De handeling heeft plaats op het landgoed van Semjon Iwanytsj.

Eerste bedrijf

Scène 1

Glafira Fjodorowna, Fiona Andrejewna, Semjon Iwanytsj zitten aan tafel, drinken thee

Glafira Fjodorowna

Semjon, je hebt me daar een aantal gasten uitgenodigd, mijn verstand staat er bij stil. Als het nu allemaal rustige, nette mensen waren, maar dit gáát toch niet! Gisteren zijn ze in de provisiekamer binnengedrongen, alles hebben ze overhoop gehaald en er allerlei malle streken uitgehaald. En met het huispersoneel is het tegenwoordig toch al zo'n ellende. O, die jeugd, die jeugd!

Fiona Andrejewna

Nee, vadertje, het zijn er de tijden ook niet meer naar om gasten uit te nodigen. Hebt u gehoord wat er bij de Zjiwotowski's is gebeurd in Zolotoechino? Daar is een koetsier door het raam geklommen!

Semjon Iwanytsj

Die koetsier laat ons nu koud, Fiona Andrejewna. Maar waarom zou de jeugd geen plezier maken, moeder? Ik vraag me alleen af waar ze allemaal gebleven zijn.

Glafira Fjodorowna

Ja, jongen, jij denkt alleen maar aan hun plezier, maar intussen hebben zij alle eerbied voor de ouderdom verloren. Het is vandaag je naamdag, maar niemand heeft je nog gefeliciteerd.

Fiona Andrejewna

Dat is allemaal de mode van tegenwoordig, moedertje. En dat hele stel moet nog te eten en te drinken krijgen ook.

Semjon Iwanytsj

Maar zoveel zijn het er toch niet! En waarom maakt u zoveel bezwaren, moeder? Mijn eigen neef, die net vrij was, moest ik toch wel vragen, - nou ja, en die had een leraar bij zich, een student nog...

Glafira Fjodorowna

Ach jongen, je kùnt me dit toch niet allemaal aandoen...

Fiona Andrejewna

O, o, lieve hemel nog aan toe...

Semjon Iwanytsj

En dan heeft mijn schoonzuster het meisjespensionaat beëindigd, ze heeft een vriendin bij zich, een heel aardig meisje.

Glafira Fjodorowna

Ja ja, die vriendinnen, pas maar op!

Fiona Andrejewna

Dat zeg ik ook, moedertje, pas maar op!

Semjon Iwanytsj

Waarvoor dan?

Glafira Fjodorowna

O, niets.

Fiona Andrejewna

Niets, vadertje, - geef me alstublieft de suiker even aan.

Scène 2

Dezelfden;
Marja Dmitriewna komt binnen en blijft in de deur staan

Semjon Iwanytsj

O, daar is zij.

Marja Dmitriewna

in de deuropening

Denk eraan, vergeet het niet.

Loopt om beurten op alle drie toe en kust haar man.

Dag liefste, welgefeliciteerd. Dag maman, mijn gelukwensen met de naamdag van je zoon. Fiona Andrejewna, goedenmorgen.

Glafira Fjodorowna

Ma chère, het is vandaag voor ons een blijde dag.

Marja Dmitriewna

Ja ja, ik weet het, ik weet het heel goed.

Kust haar man.

Semjon Iwanytsj

Heb jij niet gezien waar ze allemaal uithangen? Waar zit Ljoeba en het hele jonge troepje?

Marja Dmitriewna

Ja, ik heb ze wel ge... of nee, ik heb ze niet gezien.

Glafira Fjodorowna

In onze tijd ging dat heel anders; wanneer de naamdag van mijn Iwán Zachárytsj zaliger gevierd werd stond ik altijd op bij het krieken van de dag, ik maakte alles in orde, allerlei surprises maakte ik klaar, en een bos bloemen. Deze of gene zei een gedicht op, mijn zuster heeft eenmaal een stuk op het clavichord ingestudeerd...

Fiona Andrejewna

En weet u nog, moedertje, dat ze een toneelstuk opvoerden, ‘De snaar’?

Glafira Fjodorowna

Wat voor snaar?

Fiona Andrejewna

Zo heette het stuk.

Glafira Fjodorowna

Dan kwam mijn lieveling binnen, van alle kanten werd hij gefeliciteerd... Zelfs buitenstaanders waren geroerd bij dat schouwspel. Nee, dat was heel wat anders dan bij jullie.

Fiona Andrejewna

Ik kan er niet met droge ogen aan terugdenken. Dat waren me nog eens naamdagen! Niet te vergelijken met die van tegenwoordig... Als je ziet hoe de mensen van tegenwoordig elkaar liefhebben, dan moet je er gewoon van huilen.

Weent.

Marja Dmitriewna

Was het vroeger zo mooi, maman? Zo heel anders dan nu?

Glafira Fjodorowna

Ja, m'n kind, dat is een groot verschil.

Scène 3

Dezelfden; Natalja Pawlowna, Ljoeba en de student komen binnenhollen

Ljoeba

Goedenmorgen, Glafira Fjodorowna! Hartelijk gelukgewenst met de naamdag van uw zoon. Dag Semjon Iwanytsj! Ook mijn beste gelukwensen.

Natalja Pawlowna

maakt een nogal geaffecteerde révérence

Bonjour, madame, je vous félicite, et vous, monsieur, aussi.

Ljoeba

vrolijk

Waarom huilt u, Fiona Andrejewna?

Treedt terzijde.

Chrisanf Wasiljewitsj

zachtjes tot Marja

Ik heb het te pakken gekregen, kijkt u maar.

Marja Dmitriewna

ook zacht

Mooi zo, heel goed.

Semjon Iwanytsj

Wat?

Scène van algemeen stilzwijgen.

Chrisanf Wasiljewitsj

tot Semjon Iwanytsj

Omdat nu eenmaal de gewoonte bestaat dat mensen elkaar feliciteren, feliciteer ik u ook.

Semjon Iwanytsj

tot Marja Dmitriewna

Heb jij Chrisanf Wasiljewitsj nog niet gezien?

Marja Dmitriewna

in verwarring

Nee... Ja... nee, we hebben elkaar nog niet gezien. Dag, hoe gaat het.

Chrisanf Wasiljewitsj

met een buiging

Jawel, ik heb u toch al ontmoet.

Tot Fiona Andrejewna.

Wat bent u aan het grienen, Fiona Andrejewna? In deze tijden van vooruitgang heeft de wetenschap aangetoond dat tranen alleen maar een afscheiding van het organisme zijn.

Fiona Andrejewna

Houdt u op met uw argonisme... Wacht maar, ik zal ú eens uitschelden, dan blijft er geen stuk van u heel!

Wendt zich af.

Glafira Fjodorowna

Het doet me veel genoegen, mes chers amis, dat jullie mijn zoon zijn komen bezoeken; ik ben alleen maar bang dat jullie het hier bij ons, oudjes, maar saai zult hebben. Tegenwoordig is de jeugd niet zo op het gezelschap van ouderen gesteld. Et vous, ma chère, avez vous terminé vos études?

Tot Natalja.

Natalja Pawlowna

Non, madame, pas encore.

Ljoeba trekt haar van achteren aan haar jurk.

Nee, het kan niet, ze merken het.

Marja Dmitriewna

Oef, wat is het hier warm!

Gaat op de jongeren toe.

Laat het hem in hemelsnaam niet zien!

Stilzwijgen.

Glafira Fjodorowna

Wat kan je vrouw het gauw vinden met die jonge gasten.

Semjon Iwanytsj

Wat zeg je?

Fiona Andrejewna

Ja, ze is erg vlot in de omgang.

Scène 4

Dezelfden en Nikolinka, die komt binnenhollen

Nikolinka

holt binnen

Ik feliciteer u met uw zoon, Glafira Fjodorowna; van harte gefeliciteerd, oom.

Buigt op komische wijze naar Fiona Andrejewna; begeeft zich naar de jongeren, zij fluisteren onder elkaar en snellen dan op eens allen weg.

Semjon Iwanytsj

roept hen achterna

Masja, Masja!

Scène 5

Glafira Fjodorowna, Fiona Andrejewna en Semjon Iwanytsj

Glafira Fjodorowna

Ja, mijn jongen, de huidige jeugd heeft haar eigen kijk op zulke dingen. Ik zal niet zeggen dat jullie veel in leeftijd verschillen, maar zij kon toch wel wat meer attentie betonen. Het is triest, heel triest.

Fiona Andrejewna

't Lijkt wel of er brand is, waar ze allemaal heenrennen.

Semjon Iwanytsj

driftig

Houdt u uw mond!

Fiona Andrejewna staat verschrikt op.

Glafira Fjodorowna

Jongen, wat zet je een stem op! Je vrouw is weggelopen met die student in plaats van bij haar man te komen zitten, maar kan zij er wat aan doen dat jij jaloers bent op dat knaapje.

Semjon Iwanytsj

staat op

Ach, maman, wat praat u toch! Hoe komt u erbij? Dacht u dat ik me zo zou verlagen dat ik jaloers zou zijn? Het woord alleen al vind ik walgelijk.

Slaat boos met zijn vuist op tafel.

En laat ik u zeggen dat, als u mij wilt opstoken tegen mijn vrouw...

Glafira Fjodorowna

Maar jongen toch, de Here zij met je, sta tegen mij niet zo te schreeuwen! Dat nodigt maar jan en alleman hier in huis uit, en dan ben ik de schuldige. Kom, Fiona Andrejewna, ik zie dat wij hier beter weg kunnen gaan.

Fiona Andrejewna

Ja, moedertje, wij zijn hier overbodig.

Zij gaan weg.

Scène 6

Semjon Iwanytsj

alleen

Jaloers, jaloers, dat is maar onzin. Maar vreemd is het wel, werkelijk heel vreemd. Wat was dat voor geknipoog en gesmoes onder elkaar? Ze is weggerend... En al die meisjes schijnen erg ingenomen te zijn met die magere lat, Chrisanf of hoe hij heet. Dat zegt iets. De meisjes flirten, en zij doet met ze mee. Maar die anderen zijn nog maar jonge kinderen! Het is onbegrijpelijk; en wat was dat voor geheimzinnig geglimlach en geknipoog? Hè, wat vervelend. Nee, niet vervelend, maar angstig, ja, angstig... Ach, vrouwen, vrouwen.

Af.

Tweede bedrijf

Scène 1

Marja Dmitriewna, Ljoeba, Natalja Pawlowna en Nikolinka bekijken een transparant.
In het vertrek heerst wanorde; papier, stijfsel, costuums

Marja Dmitriewna

Prachtig, prachtig heeft Chrisanf dat voorelkaar gebracht; die Chrisanf is ons door God gezonden!

Natalja Pawlowna

lacht

Ach, Marja Dmitriewna, als u wist hoe hij mij de keel uithangt! Stel u voor, hij heeft het in zijn hoofd gehaald om mij het hof te maken, hij praat over rationele liefde, - afschuwelijk gewoon!

Ljoeba

Dat is niet waar hoor, Masja, ze vindt het juist wat prettig! Ze coquetteert zelf met hem!

Natalja Pawlowna

beledigd

Neemt u me niet kwalijk, Marja Dmitriewna, maar zíj heeft juist met hem gecoquetteerd. Ze had het maar steeds met hem over de emancipatie.

Ljoeba

Niet waar, daar had jij het juist over.

Natalja Pawlowna

beledigd

Nee, helemaal niet.

Ljoeba

Jawel, dat was jíj.

Natalja Pawlowna

op dezelfde toon

Nee werkelijk, gelooft u me, dat is niet waar.

Marja Dmitriewna

Toe, meisjes, houd nu op met ruziemaken. We moeten nodig aan het werk. De S hier is nog niet klaar.

Ljoeba

Maar ik kan het niet, Masja, - we moeten Chrisanf Wasiljewitsj erbij roepen.

Natalja Pawlowna

Nicolas, ga jij hem eens gauw halen.

Nikolinka loopt weg.

Scène 2

Dezelfden zonder Nikolinka

Natalja Pawlowna

loopt ietwat opgewonden op Marja toe

Marja Dmitriewna, als hij werkt trekt hij zijn jasje uit, laat u hem dat maar doen en kijkt u dan eens wat voor een blouse van bedrukte katoen hij aan heeft!

Scène 3

Dezelfden; de student komt met Nikolinka binnen

Marja Dmitriewna

Is het vers klaar?

Ljoeba

Wil jij de transparant met roet bestrijken, - ik maak mijn handen er zo vies mee!

Natalja Pawlowna

Hoe staat het nu met de lantaarns?

Chrisanf Wasiljewitsj

blijft in de deur staan

Daar heb je nu de gelijkberechtigdheid der vrouwen! Alleen God kan alomtegenwoordig zijn, - dat speel ik niet klaar! Nee, Natalja Pawlowna, zoals ik al gezegd heb, onze vrouwen staan nog ver af van het begrip van de rationele liefde.

Ljoeba

Maar we hebben het nu niet over liefde, - ga liever dat roet uitsmeren.

Marja Dmitriewna

Trek je jasje maar uit.

Natalja Pawlowna

En hier moet je de lantaarns vastmaken.

Chrisanf Wasiljewitsj

Nu, als u me toestaat.

Doet zijn jasje uit.

Marja Dmitriewna

Ga je gang. Nikolinka, ga jij naar de stoep en kom het gauw zeggen als er iemand nadert.

Nikolinka

Daar kunt u gerust op zijn, - geen levende ziel laat ik door.

Snelt weg.

Scène 4

Dezelfden zonder Nikolinka. Allen kijken aandachtig naar de blouse van de student

Natalja Pawlowna

spottend

Hij is lila!

Marja Dmitriewna

ook spottend

En vuil!

Ljoeba

Met lichtblauwe bloemetjes!

Chrisanf Wasiljewitsj

Wat? Wat is er?

Ljoeba

Niets, ik zeg alleen dat lichtblauwe bloemetjes erg mooi zullen staan op die lantaarns.

Chrisanf Wasiljewitsj

Maar ik vraag wel om uw hulp, dames.

Natalja Pawlowna

Goed, ik zal helpen plakken.

Plakt hem een ster op zijn blouse.

Ljoeba

smeert verf op de kraag van zijn blouse

En ik zal verven.

Chrisanf Wasiljewitsj

Pardon, ik geloof dat ik inspiratie heb, Marja Dmitriewna.

Gaat met zijn hand door zijn haar en smeert daarbij roet op zijn voorhoofd.

Natalja Pawlowna en Ljoeba

tegelijk

Ja, ja, inspiratie, nog meer inspiratie!

Chrisanf Wasiljewitsj

Maakt, zonder het te merken, nog meer zwarte vegen op zijn gezicht

Daar gaat hij dan.

Treedt terzijde en neemt een pose aan.

Gelukgewenst met uwe naamdag... Nee, dat is niet goed...

Nikolinka

komt binnenhollen

Er komt iemand aan!

Marja Dmitriewna

Wie?

Nikolinka

Nikolaj, de kok.

Ljoeba

Ach, malle!

Marja Dmitriewna

De kok kan ons niet schelen, als er maar niemand van de familie binnenkomt.

Chrisanf Wasiljewitsj

Lieve help, dames! Jullie hebben me volgesmeerd en beplakt. Ik sta zo mooi te kijk! Maar de verzen heb ik nog niet, Natalja Pawlowna.

Marja Dmitriewna

Nu, je ziet maar wat je doet met je inspiratie, maar wij gaan plakken.

Chrisanf Wasiljewitsj

terzijde

Gelukgewenst met uwe naamdag... Nee, dat wordt niets. Wij bieden u onze gelukwens aan...

Denkt na.

Laat ik maar iets van een ander nemen wat kant en klaar is... Ja, Marja Dmitriewna, ik geloof dat ik iets heb.

Declameert:

't Is wel geen mode een gelukwens uit te spreken

In het gewaad der Gratiën, met bloemen rijk versierd,

Maar wij zijn zeer conservatief, en 'k wil u smeken:

Geloof ons, wij beminnen u, die uwe naamdag viert!

Wacht even, het gaat nog verder.

Marja Dmitriewna

Nee, het is wel genoeg; uitstekend, heel goed. Wij zullen hem verkleed als de drie Gratiën een krans aanbieden en ik zal dat gedicht declameren. Chrisanf Wasiljewitsj, ik ben je erg dankbaar!

Drukt de student de hand, op dat ogenblik gaat het raam open en vertoont zich het hoofd van Semjon Iwanytsj.

Marja Dmitriewna

geschrokken

De meisjes bedekken intussen haastig de lantaarns.

O, Semjon Iwanytsj, niet binnenkomen, niet kijken!

Semjon Iwanytsj

kijkt zijn vrouw ontsteld aan

Ah, zijn jullie allemaal hier. Nou, ik ben erg blij dat jullie je zo amuseert. Goed, goed, ik ga al.

Natalja Pawlowna

Grote hemel, hij heeft alles gezien.

Ljoeba

Nee, nietwaar, hij heeft het niet gezien.

Marja Dmitriewna

Maar waar zit die verdraaide Nikolinka? Ljoeba, haal hem eens hier.

Ljoeba loopt weg en stuit op Nikolinka.

Nikolinka

holt naar binnen

Hij komt eraan, hij komt er zelf aan!

Marja Dmitriewna

Zeg jongen, wat heb je nou gedaan?

Ljoeba

Waar heb je gezeten?

Natalja Pawlowna

Ach, alles is bedorven!

Chrisanf Wasiljewitsj

Ontrouwe dienaar, ik heb u mijn gaard laten hoeden en gij hebt geslapen.

Allen rukken en trekken aan Nikolinka.

Ljoeba

Ik zal je kietelen!

Natalja Pawlowna

En ik zal je met roet volsmeren.

Nikolinka

spartelt tegen

Laat me los, laat me los!

Scène 5

Dezelfden; Fiona Andrejewna

Fiona Andrejewna

ontzet

Lieve help, dat kind wordt gewurgd! Koezma, kom, mensen help!

Chrisanf Wasiljewitsj

Dame, hoe aangenaam uw gezelschap ons ook is, we kunnen het toch op het ogenblik zonder tranen af.

Fiona Andrejewna

Ach, wat jij!

Ljoeba

Toe, gaat u nu weg.

Slaat de deur achter haar dicht.

Fiona Andrejewna

klagelijk, laat haar gescheurde japon zien

Echte crèpe rachel! Een geschenk van mijn weldoenster!

Marja Dmitriewna

Schiet u nu op met uw weldoenster.

Fiona Andrejewna

kijkt om de hoek van de deur

O, wat een afschuwelijke dingen, de student is als duivel uitgedost; ik ga alles vertellen.

Af.

Marja Dmitriewna

Gaat u maar gauw! Nikolinka, jij moet onmiddellijk weer op wacht gaan staan, en zij moeten voortmaken.

Chrisanf Wasiljewitsj

bekijkt zich in de spiegel

Wat bedoelde ze eigenlijk dat de student zich als duivel heeft uitgedost? Eens even zien.

Bekijkt zich in de spiegel en rukt geërgerd de opgeplakte papieren ster af.

Wat flauw! Helemaal niet geestig. Hartelijk dank, Natalja Pawlowna, dat heb jij natuurlijk zo leuk bedacht!

Trekt zijn jas aan.

Ljoeba

Natasja heeft het niet gedaan, die ster is er vanzelf aan blijven plakken.

Natalja Pawlowna en Marja Dmitriewna

Ja heus, helemaal vanzelf!

Chrisanf Wasiljewitsj

Wat een onontwikkeld stelletje!

Marja Dmitriewna

Kom nou, Chrisanf Wasiljewitsj! Kun je dan niet tegen een grapje? Maar nu moet ik eens gaan, anders ben ik bang dat ze me komen zoeken.

Nikolinka

komt binnenrennen

Alarm, alarm! Glafira Fjodorowna komt eraan!

Men rent radeloos rond de tafel; uitroepen: help, lieve hemel!

Marja Dmitriewna

Kom, alles de kamer uit, alles verstoppen!

Allen snellen weg, behalve Marja Dmitriewna en Chrisanf Wasiljewitsj.

Scène 6

Marja Dmitriewna, Chrisanf Wasiljewitsj en Glafira Fjodorowna

Glafira Fjodorowna

Fraai is het, heel fraai; Simon, arme Simon! Had je mijn grijze haren niet kunnen sparen? En kijk eens wat voor een knaap het is. Een mooi heer, een smeerpoets!

Chrisanf Wasiljewitsj

waardig

Mevrouw, wat geeft u het recht om...

Marja Dmitriewna

Maman, later zal ik alles wel uitleggen. Kom mee, Chrisanf Wasiljewitsj.

Voert de student mee.

Scène 7

Glafira Fjodorowna alleen, dan met Fiona Andrejewna

Glafira Fjodorowna

alleen

Zonder schaamte en zonder geweten. Jawel, jawel. Ze pakt haar geliefde zo maar onder de arm, en weg is ze. Mijn God! Nee, dit is me teveel. Fiona Andrejewna, Fiona Andrejewna!

Fiona Andrejewna

snelt binnen

Mijn weldoenster...

Derde bedrijf

Scène 1

Glafira Fjodorowna en Fiona Andrejewna leggen de kaart

Fiona Andrejewna

Toen hoorden ze een vreemd gekraak, ze keek, en daar zag ze onder de heiligenbeelden allemaal kringen... allemaal kringen!

Glafira Fjodorowna

Wat voor kringen?

Fiona Andrejewna

Dat was een teken, moedertje, dat God haar gaf... Ze is toen naar een oude wijze monnik toegegaan, maar toen ze zijn cel binnenkwam, wat zag ze daar? Er zat een varken... Dat was de duivel, die haar te pakken wou nemen... Ze viel op slag neer, maar God zij dank kwam er net een noviet binnen die haar met water besprenkelde. ‘Trek je daar niets van aan’, zei hij, ‘hij is een zalige in ons klooster. Soms doet hij zich in de gekste vermommingen voor.’

Glafira Fjodorowna

geeft haar de kaarten

Schud jij de kaarten.

Fiona Andrejewna

Zeker, moedertje. Nou, dat heeft ze toen maar gedaan. Ze liep en ze liep, en hij verdween geen ogenblik uit haar ogen...

Glafira Fjodorowna

Wie ‘hij’?

Fiona Andrejewna

De duivel, moedertje. En ze kreeg opeens pijn aan haar been, er kwam een gezwel op.

Glafira Fjodorowna

Een wat?

Fiona Andrejewna

Een gezwel, - hier, op deze plaats, precies op haar enkel. Wat moest ze beginnen? Ze kreeg zolang onderdak bij een oud vrouwtje, en een monnik, vader Anfilogi, zei tegen haar: ‘Pas op, slaap nooit op je rechterzij, want daar zit hij...’

Glafira Fjodorowna

Maar m'n beste mens, wat vertel je toch een onbegrijpelijke onzin. Wie zat daar nu?

Fiona Andrejewna

Hij

, moedertje. Want ja, zei vader Anfilogi, over de geboorte van ieder mens staat in de Schrift geschreven...

Glafira Fjodorowna

Houd nu toch eens op. Ik heb wel wat anders aan mijn hoofd. Waar is onze Semjon? Arme Simon! Ik kan er gewoon niet aan denken. Daar komt hij aan; laten wij maar gaan.

Zij gaan weg.

Scène 2

Semjon Iwanytsj alleen, dan Natalja Pawlowna

Semjon Iwanytsj

komt somber op

Nee, ik kan dit niet langer verdragen. Moeder beweert met alle beslistheid dat ze zelf gezien heeft hoe mijn vrouw geheimzinnig deed met dat jongmens. Ze zegt... Maar het is afschuwelijk wat ze zegt en denkt... Laten we aannemen dat alles maar een verziesel is. Maar hoe kan iemand dan zover gaan dat hij aanleiding geeft zoiets te denken? Ik moet iets ondernemen; ik kan dit niet zo laten. Ik ga naar haar toe en zet de zaak uiteen. Masja, Masja, wat heb ik veel van je gehouden. En dat jongmens... dat zal ervan lusten - nou, dat zal ervan lusten!

Hij pakt een dikke stok.

Scène 3

Natalja Pawlowna

treedt binnen

Wat is er met u, Semjon Iwanytsj, bent u ergens bedroefd om?

Semjon Iwanytsj

Ik? Nee, er is niets bijzonders.

Natalja Pawlowna

En wat is dat voor griezelige stok? Wat wilt u daarmee?

Semjon Iwanytsj

O, zo maar. Natalja Pawlowna, wat zou jij doen als je van iemand zielsveel zou houden, maar die ander zou er niet voor terugdeinzen je te krenken, je te treffen op de gevoeligste plek?

Natalja Pawlowna

Ik... ik weet het werkelijk niet, zoiets is mij nog nooit overkomen.

Semjon Iwanytsj

neemt de stok

Ik weet wèl wat me te doen staat.

Dreigt ermee.

Nee, niets. Tot ziens.

Natalja Pawlowna af.

Of nee... Waar is Masja? Ik maak meteen een eind aan deze toestand. Ja, meteen.

Gaat op weg.

Marja Dmitriewna

van achter de deur

Semjon, ben jij daar? Ga even de kamer uit, wil je?

Semjon Iwanytsj

Ze probeert het niet eens meer te verbergen. Onbegrijpelijk.

Scène 4

Chrisanf Wasiljewitsj

Chrisanf Wasiljewitsj

Neemt de kaarsen op, schuift tafel en stoelen opzij.

U wordt verzocht even de kamer uit te gaan.

Semjon Iwanytsj

grijpt de stok

Wacht even, blijf eens even staan.

Chrisanf Wasiljewitsj

Nee, ik heb nu geen tijd, - straks.

Af, neemt de kaarsen mee.

Scène 5

Ljoeba

Ljoeba

holt op de deur toe

Glafira Fjodorowna, kom toch gauw, kijk eens wat we doen, iets prachtigs! Kom gauw!

Snelt weer weg.

Scène 6

Glafira Fjodorowna, Fiona Andrejewna, Semjon Iwanytsj, daarna allemaal

Glafira Fjodorowna

Wat nu weer? Het einde van de wereld?

Fiona Andrejewna

Moedertje, ze hebben het donker gemaakt, - laten we in elk geval maar bidden.

Semjon Iwanytsj

Nee, ik kan dit onmogelijk meer verdragen. Of ik, of... ze zijn helemaal dol geworden, ik begrijp er niets meer van!

Scène 7

De hele groep komt binnen, gecostumeerd, met de transparant

Marja Dmitriewna

zingt

't Is wel geen mode een gelukwens uit te spreken

In het gewaad der Gratiën, met bloemen rijk versierd,

Maar wij zijn zeer conservatief, en 'k wil u smeken:

Geloof ons, wij beminnen u die uwe naamdag viert!

Fiona Andrejewna, Glafira Fjodorowna, Semjon Iwanytsj wenen

Semjon Iwanytsj

Ach, ik idioot! En ik dacht waarachtig...

Marja Dmitriewna

Wat dacht je?

Semjon Iwanytsj

Nee, dat zeg ik niet.

Marja Dmitriewna

Aha.

Glafira Fjodorowna

Charmant, wat enig. Kinderen, kom me omhelzen!

Fiona Andrejewna

O, die nihilist, die heeft de zaak beetgehad!

Chrisanf Wasiljewitsj

Nu, gij verheven vrouwe, Fiona Andrejewna, laten u en ik ons ook maar met elkaar verzoenen!

Een besmette familie

Komedie in vijf bedrijven 1863

Personen

Iwán Michájlowitsj Príbysjew, grondbezitter, 50 jaar

María Wasíljewna, zijn vrouw, 45 jaar

Ljoebów Iwánowna, Ljóébotsjka, hun dochter, 18 jaar

Katerína Matwéjewna Dóédkina, Kátjenka, hun nicht, ongehuwd, 26 jaar

Pjotr Iwánowitsj, Petróésja, hun zoon, gymnasiast, 15 jaar

Márja Isájewna, vroeger kindermeisje, nu huishoudster, tegelijk huisvriendin, uit een geslacht van huispersoneel, 48 jaar

Alekséj Páwlowitsj Twerdýnski, student die als tijdelijk huisleraar bij de Pribysjews woont, priesterzoon, 22 jaar

Nikoláj Dmítritsj Wenerówski, belastingambtenaar, 35 jaar

Beklesjów, studiegenoot van Wenerowski

Nikolájew, neef van Pribysjew, corpulent grondbezitter, adelsmaarschalk van het gouvernement, met snor

Sófja Alekséjewna, zijn vrouw

Postmeester

Dorpsoverste

Familielid van Wenerowski, ambtenaar met sjerp om

Oude man

Bediende van Pribysjew, Sásjka

Tweede bediende

Doenjásja, kamermeisje

Bediende van Wenerowski

Opzichter

Makelaar

Eerste gast, heer

Tweede gast, dame

Bruidsjonker

Dienstmeisje

Jongedames op bruiloft

Twee meisjes

Bruiloftsgasten

Boeren

Eerste bedrijf

Ochtend. De salon van een grondbezittershuis ten plattelande. Divan met ronde tafel ervoor. Op de tafel staan de ochtendthee en koffie klaar

Scène 1

De huishoudster breit staande een kous, schenkt dan thee in; Maria Wasiljewna zit aan tafel en drinkt thee

Huishoudster

Geef uw kopje nog eens, dan schenk ik bij. U drinkt helemaal niet, dat lijkt naar niets.

Pakt het kopje.

Maria Wasiljewna

beledigd

Wacht, ik heb het nog niet op. En wat ga je te keer, alsof je tegen een kind praat. Zo, schenk nu maar in.

Geeft haar het kopje aan.

Huishoudster

Ik sta hier ook maar en ik sta hier maar. Het is al over tienen, denk ik, maar het halve huis heeft nog geen thee gedronken. Als u klaar bent komt de oude mijnheer, na hem komt de studevent met Petroesja.

Maria Wasiljewna

Studevent? Student moet je zeggen.

Huishoudster

Ik mag hem niet - hij is zo slordig; daarom noem ik hem studevent. Ik vind het een vent van niks.

Maria Wasiljewna

En ik heb met hem te doen.

Huishoudster

Daar is nogal reden toe! Heeft hij ooit eens iets aardigs tegen iemand gezegd? Hij is hier nu al bijna twee maanden in huis, maar hij doet niets dan grijnzen!

Doet hem na.

Hij heeft geloof ik alle mensen hier in huis al eens uitgelachen. En dat loopt maar met ongekamde haren rond, en dat zit hier maar te plakken... Ik heb Doenjasja al op het hart gebonden: als hij jou gaat lastigvallen geef je hem maar gewoon op z'n gezicht, zodat hij met een blauwe plek aan het eten komt. En laat ze dan maar vragen waar dat van komt?! En nog iets: zijn wij soms verplicht zijn hele garderobe te verzorgen? En ook al zijn beddegoed is van ons.

Maria Wasiljewna

Ach, Marja, wat praat je toch! Denk nu eens - hij is alleen, hij is nog maar een jonge jongen, en straatarm. Ik sta er gewoon verbaasd van zo mager als hij is!

Huishoudster

O, hij zal zich hier wel rond en vol eten! Zometeen komt hij met Petroesja, en die twee drinken de ene kop thee na de andere; dan krijgen we Katerina Matwejewna nog, ons gouden zonnetje, met een boek... Nou, God zij gedankt als ze allemaal gelaafd zijn. En net heb je de boel opgeruimd of het is alweer koffietijd. Lunchen! Dunnebeen komt!

Maria Wasiljewna

Wat heb je toch allemaal voor bijnamen! Dunnebeen?

Huishoudster

Nou ja, Nikolaj Dmitritsj, Ljoebotsjka's verloofde...

Maria Wasiljewna

Wat zeg je toch een onzinnige dingen. Verloofde, hoe kom je erbij? 't Is gewoon een jongmens dat hier wel eens over huis komt.

Huishoudster

Jawel, u denkt zeker dat Marja de kindermeid de grootste sufferd van de wereld is. Ik zou zo denken, dertig jaar heb ik bij u gediend, ik weet nu wel wat er in de grote wereld te koop is. Het is heus niet alleen om uw koffie dat hij dag in - dag uit die zeventien werst van de stad hierheen aflegt. Nee, mevrouw, reken maar dat hij de bruidsschat van Ljoebotsjka goed heeft zitten tellen, daarom komt hij zo vaak.

Maria Wasiljewna

Hoor dat nu eens aan! Ten eerste is hij niet haar verloofde, en ten tweede, als er iemand is die zich niet door geld laat verlokken, dan is hij het. Nikolaj Dmitritsj is van heel ander hout gesneden!

Huishoudster

Zonder geld komt tegenwoordig geen enkel meisje aan de man, mevrouw, hoe lief en knap ze ook wezen mag. Alleen zie ik niet veel in die vrijer. Al te snugger is hij geloof ik niet. Hij werkt bij de brandewijn-belasting, geen geweldige positie. Ik heb zo eens hier en daar geïnformeerd, maar hij wordt niet bepaald hoog aangeslagen. Om te beginnen is hij gierig, en verder is hij een snorker.

Maria Wasiljewna

Wat is dat nu weer voor woord? Hoe zei je?

Huishoudster

Een snorker, mevrouw. Zo noemen wij het als iemand denkt dat hij veel meer waard is dan alle anderen, dat hij een veel slimmere kop heeft, en dat iedereen behalve hij een sufjanus is.

Maria Wasiljewna

Maar dan heb je het toch mis. Hij is een gestudeerd man, een schrijver. Maar wat kun jij daarover oordelen!

Huishoudster

Ik heb alleen te doen met Ljoebotsjka, haar hoofd wordt helemaal op hol gebracht...

Maria Wasiljewna

Misschien heeft hij het wel helemaal niet op Ljoebotsjka, maar op Katerina Matwejewna voorzien. Jij praat ook maar...

Huishoudster

Nou mevrouw, maar u ziet me er toch niet voor aan dat ik dàt geloof! Zich een beetje met Katerina Matwejewna amuseren, dat doet hij wel. Toen ze nog gouvernante was in Sint Petersburg ging ze al vaak naar hem toe. Maar als het op trouwen aankomt - hij weet wel van wie er geld te verwachten is en van wie niets...

Maria Wasiljewna

Ja, Katerina kende hem al in Sint Petersburg. Maar jij ziet ook in alles iets slechts.

Huishoudster

O, mevrouw, maar als die meisjes gouvernante worden, pas dan maar op! Zo was het met Katerina Matwejewna ook.

Maria Wasiljewna

lacht en maakt een afwerend gebaar

Ach, houd toch op met je onzin!

Huishoudster

Het is anders te merken dat er een andere toestand in huis is gekomen.

Maria Wasiljewna

Een andere toestand? Ben ik soms ook al anders geworden? Je zegt rare dingen.

Huishoudster

U niet, u bent een en al goedheid. Maar meneer bijvoorbeeld, ik verbaas me soms werkelijk over hem...

Zwijgt, schudt haar hoofd en spreidt de armen.

Wat is er met hem gebeurd? 't Is een heel ander mens geworden. Als ik aan vroeger denk: kwam het ooit voor dat Sasjka de kamerdienaar niet geslagen werd als hij hem hielp bij het aankleden? Was er ooit een dorpsoverste die niet gepakt en weggevoerd werd?

Maria Wasiljewna

Ja, daar zeg je me wat... Vond je het toen dan zo ideaal? Het was helemaal niet ideaal.

Huishoudster

Dat zeg ik ook niet, - ik hemel de oude tijd niet op en ik kam hem niet af. Er waren toen ook meesters en bedienden, zonder dat kan het niet. Maar ik sta er versteld van dat iemand op zijn vijftigste nog zo van karakter kan veranderen... Sinds dat bevel van de tsaar... u weet wel, dat toen werd bekendgemaakt...

Maria Wasiljewna

Je bedoelt het manifest over de afschaffing van de lijfeigenschap; wat praat je toch mal...

Huishoudster

verbolgen

Nou ja, dat bevel waarbij huispersoneel van het erf werd gejaagd om onder aan de brug te gaan werken, u weet natuurlijk wat ik bedoel! Enfin, daar heb ik het nu niet over. Wat zei ik ook weer? Sindsdien is de toestand veranderd. Het ergst is het nog met de boeren, zoals ik laatst hoorde van Nikolaj Dmitritsj, - afschuwelijk gewoon. Neemt u het mij niet kwalijk, mevrouw, ik zeg nu eenmaal altijd de waarheid. Op je vijftigste kun je je karakter niet meer veranderen. Ik wil maar zeggen: hij heeft al zijn waardigheid verloren. Hij wil alleen maar zichzelf laten zien; maar zijn karakter is niet veranderd. Laatst begon hij Kirjoesjka Dejew, een boer, te smeken - en dat nog wel waar Nikolaj Dmitritsj bij was: ‘Wilt u werk hebben, komt u dan maar’. Nou, dacht ik toen ik dat hoorde: het lijkt wel of hij het tegen een prins heeft! Ik moest gewoon op de grond spuwen van ergernis.

Scène 2

Dezelfden en Katerina Matwejewna

Huishoudster

Kijk, de schat, wat heeft ze zich weer fraai aangekleed!

Katerina Matwejewna

Met kortgeknipt haar, bril op, korte jurk, een nummer van een tijdschrift onder de arm. Gaat zonder te groeten aan tafel zitten, neemt een sigaret en begint te lezen, de ellebogen op tafel. Op bizonder beleefde toon tot de huishoudster.

Zou ik u om thee mogen verzoeken, Marja Isajewna.

Huishoudster

reikt haar een glas thee aan

Hier is hij al, juffrouw, hier is hij al.

Terzijde.

Zij weet werkelijk iedereen paf te doen staan. Zelfs een ‘bonjour’ tegen haar tante kan er niet meer af. Dat komt allemaal van de knappe kop!

Maria Wasiljewna

Marja en ik hadden het juist over Nikolaj Dmitritsj. Zij beweert dat hij Ljoebotsjka het hof maakt, maar ik zeg dat hij een oogje op jou heeft. Comment croyez vous? Wat denk jij? Zij noemt hem al haar verloofde.

Katerina Matwejewna

Slaat de ogen van het tijdschrift op. Streng, haar woorden met een gebaar kracht bijzettend

Wenerowski staat door zijn ontwikkeling en zijn levensbeschouwing zo ver af van de platvloersheid van ons leven, dat het voor ons moeilijk is hem te beoordelen.

Maria Wasiljewna

Denk jij dat hij helemaal niet zal trouwen?

Katerina Matwejewna

Pardon, - ik bedoel dat deze heer pas zal trouwen als hij een vrouw vindt die zich volledig bewust is van haar bestemming, die vrij in het leven staat en vrij is in haar denken.

Maria Wasiljewna

Non, mais dites... Zeg jij nu eens in wie hij die vrouw zoekt, in jou of in Ljoebotsjka? Daar had ik het met Marja over, maar zij is zo'n dom schepsel, o wat moest ik lachen...

Katerina Matwejewna

De huishoudster Marja Isajewna is ouder dan u en zegt ‘u’ tegen u, en u zegt tegen haar ‘jij’ en voegt daar nog wel ‘dom schepsel’ aan toe. Ik beschouw dat als een aantasting van de waardigheid en de vrijheid van de mens en krachtens die overtuiging acht ik het nodig u mijn mening niet te verhelen. Ik weet dat u het recht hebt er uw eigen opvattingen op na te houden, maar ik word door die houding geïrriteerd en verontwaardigd.

Huishoudster

spottend

O, dank u wel dat u het zo voor mij opneemt!

Wendt zich tot Maria Wasiljewna.

Want u bent er anders een die graag iemand levend vilt. U staat bekend als gruwelijk misdadigster...

Maria Wasiljewna

Toe nou toch, Katjenka, je plaisante, ik ben toch juist erg op haar gesteld. Zeg nu toch eens wat hij volgens jou... Bij wie hij het zoekt. Nou? Bij jou of bij Ljoebotsjka? Je voudrais savoir votre opinion.

Katerina Matwejewna

Ja, hoe zal ik u mijn mening zeggen.

Werpt het haar achterover, steekt de sigaret aan.

In mij kan hij het niet eh, zoeken, zoals u het om zo te zeggen figuurlijk uitdrukt. Ik heb van mezelf een vrije vrouw gemaakt, zodat mijn houding tegenover hem heel gewoon en ongecompliceerd is, zoals trouwens tegenover ieder wezen, zonder onderscheid van geslacht of positie. Ik vind hem een intelligent en modern mens, en hij betoont uiteraard in zijn verhouding tot mij die mate van respect en sympathie, die om zo te zeggen... kortom, er heerst tussen hem en mij een normale goede atmosfeer van wederzijdse achting, en hij komt in mijn gezelschap weer wat bij van al die onbenulligheid van de vrouwen uit het aristocratische gepeupel in de provincie, waarmee hij moet omgaan; maar waarom u denkt dat hij iets zoekt, zoals u dat figuurlijk uitdrukt, in Ljoebow Iwanowna - dat ontgaat me eerlijk gezegd. Ljoebow is een nog te weinig ontwikkelde vrouw, zelfs gewoon nog een helemaal onontwikkeld meisje, waarmee zulk een persoonlijkheid als Wenerowski niets gemeen kan hebben. Ik sta met hem op gelijke voet, maar Ljoebow is nog maar een kind.

Maria Wasiljewna

Zie je nou, Marja, hoe Katerina erover denkt?

Huishoudster

Maar Katerina Matwejewna, wij zijn daar blijkbaar te dom voor, legt u ons nu eens uit waarom hij dan maar steeds hier over de vloer blijft komen?

Katerina Matwejewna

Waarom zou hij daarmee ophouden?

Huishoudster

Omdat die heren nu eenmaal zo worden opgevoed. Vroeger was zó de regel: als je geregeld in een familie komt waar twee ongehuwde dochters zijn, dan moet je laten merken wie van de twee je wilt vrijen, en als je geen plannen hebt, dan niet, dan zijn er clubs om je avonden door te brengen. Daar kun je zoveel heengaan als je wilt.

Katerina Matwejewna

Ach, Marja Isajewna, u kunt mij geloof ik niet begrijpen. Ik heb u al gezegd dat hij wat bij mij komt praten, we onderzoeken elkaar, en als we vinden...

Huishoudster

En als ik mijn domme mening mag zeggen, Katerina Matwejewna, dan komt hij niets onderzoeken. Ljoebow Iwanowna is een jonge, knappe juf, en er staat een grondbezit achter haar met vijfhonderd zielen. En u bent alweer wat ouder, en door dertig zielen laat hij zich niet verlokken... De studevent, dat is wat anders.

Katerina Matwejewna

heftig

Pardon, pardon - de student is te jong en te onontwikkeld voor mij. Stel u voor! Een andere vrouw zou zich op mijn plaats gekwetst voelen, - maar daar sta ik boven. Ljoebow Iwanowna is heus niet aan hem gewaagd met haar nog zo kinderlijke eisen aan het leven; dat beseft hij zelf ook, hij heeft het mij herhaaldelijk gezegd. Dat is één. En het tweede is dat u de zaak van een verkeerd gezichtspunt bekijkt. U zult mij niet begrijpen, maar ik zal het toch uitleggen en proberen het zo eenvoudig mogelijk te zeggen. Voor mensen van ons slag zijn alleen die middelen tot levensonderhoud aanvaardbaar die berusten op eerlijke en persoonlijke arbeid; en gelooft u maar dat de mensen van onze tijd al die landgoederen beschouwen als een verwerpelijke band met verouderde levensvormen. Voor Wenerowski maakt het geen verschil of ik nu een miljoen of geen cent bezit, als onze kijk op het leven maar parallel is. Als die kijk parallel is kunnen wij zonder vrees de strijd aanvaarden.

Huishoudster

En toch zal hij het niet op u voorzien hebben, maar op Ljoebow Iwanowna. Ziet u, die vijfhonderd zielen, die lopen erg parallel met hem, maar die dertig van u helemaal niet.

Katerina Matwejewna

verbolgen

Pardon, pardon, - goed, u beweert dat ik dertig zielen bezit; mag ik u dan zeggen dat dank zij het doordringen van de beschaving op het ogenblik niemand meer ‘zielen’ bezit, en ik heb ze ook nooit ofte nimmer gehad. Ik heb van mijn rechten afstand gedaan op het moment dat ik meerderjarig werd, en op mij drukt dus niet het onterende stempel van de lijfeigenschap.

Huishoudster

Toch neemt hij u niet, hij wil Ljoebotsjka vrijen, omdat...

Maria Wasiljewna

verschrikt

Marja, Marja, houd toch eens op alsjeblieft, beheers jezelf!

Katerina Matwejewna

Pardon, pardon, - voor u is dat allemaal moeilijk en ingewikkeld, u hebt nog ideeën in uw hoofd over verloving en huwelijk zoals de boeren dat beschouwen, over de almacht Gods en zo, maar het leven van mensen die zich losgemaakt hebben van het sociale spinneweb van vooroordelen is heel simpel. Ik spreek tegenover hem mijn meningen uit en eis van hem die oprechtheid, die ten grondslag ligt aan alle uitingen van een eerlijke persoonlijkheid.

Huishoudster

Ach, Katerina Matwejewna, die vijfhonderd zielen van Ljoebow Iwanowna doen het hem, en daarbij wordt hij nog verliefd op de koop toe.

Katerina Matwejewna

helemaal de kluts kwijt

Waarom zou hij op een onontwikkeld, onbenullig meisje verliefd worden, en niet op mij?

Huishoudster

Waarom? Omdat hij zijn hersens gebruikt.

Katerina Matwejewna

Komt ineens tot zichzelf, werpt de haren naar achteren

Ach, maar wat praat ik toch? De liefde zoals u die opvat is een vleselijke hartstocht, en u bent te onontwikkeld en nog te veel in een dierlijk stadium om mij te kunnen begrijpen. Mag ik u verzoeken: laat u mij alstublieft met rust!

Steunt de ellebogen op tafel en leest.

Maria Wasiljewna

Ga maar, Marja, ga maar: ik zal zelf wel thee inschenken als er iemand komt.

Huishoudster

weggaand

Ze zet gewoon iedereen voor schande! We zijn allemaal dieren. Ik dien hier nu al dertig jaar, maar niemand heeft me nog ooit een dier genoemd.

Katerina Matwejewna

heft het hoofd op

Pardon, de liefde is alleen dan een waarachtige impuls wanneer beide partijen gelijkwaardig zijn; maar dat kunt u niet begrijpen.

Zwijgen.

Katerina Matwejewna

heft weer het hoofd op

Maria Wasiljewna, ik heb geen achting voor die vrouw.

Leest verder.

Scène 3

Iwan Michajlowitsj op, achter hem aan de opzichter en de dorpsoverste, die in de deur blijven staan

Iwan Michajlowitsj

zegt nog achter het toneel

Die zesentwintig werkdagen moeten dus ingehaald worden. Meer heb ik niet met jou te bespreken, ezel.

Komt op.

En nou kun je naar de duivels moer lopen, hoor je?!

Iwan Michajlowitsj

Wat zeg je, voor wie heb je geen achting?

Maria Wasiljewna

Ze heeft het over Marja, die zulke rare dingen zegt.

Iwan Michajlowitsj

O, dat is iets verschrikkelijks. Maar het is anders een beste vrouw.

Gaat aan tafel zitten.

Zo, Maria Wasiljewna, geef me eens wat thee... Van vanmorgen vijf uur af ben ik al in het veld, ik heb twee paarden afgejakkerd... Maar ik heb de boel dan ook behoorlijk op poten gezet. En dan zeggen ze nog dat je niets kunt beginnen met gehuurde werkkrachten. Alles kan, als je maar zorgt dat je zelf overal bij bent, - je moet jezelf niet ontzien. Gisteren was de halve akker nog niet geploegd, op het hooiland was niet gehooid en nergens was ook maar één man aan het werk. Maar nu heb ik me er eens mee bemoeid... Mijn eigen mensen heb ik flink aangespoord, ik heb een ploeg landarbeiders gehuurd en ze een emmertje brandewijn beloofd. En kom nu maar eens kijken, - ze werken als bezetenen! Wasili, de opzichter, is voortreffelijk, een echte organisator, werkelijk een reuzekerel...

Katerina Matwejewna

Vrije arbeid kan nooit verlies opleveren, - dat zou tegen alle fundamentele wetten van de politieke economie zijn.

Iwan Michajlowitsj

Dat mag waar zijn, maar 't is toch maar betrekkelijk. Ik zou jou wel eens met Nikolaj Dmitritsj aan de ploeg willen zetten. Dan zou je wel anders praten.

Maria Wasiljewna

Dites moi, mon cher Jean, - je zegt altijd dat het beter gaat sinds de vrije arbeid is ingevoerd. Maar hoe kan het beter gaan als ze allemaal weglopen?

Iwan Michajlowitsj

Ja, dat is huispersoneel.

Maria Wasiljewna

Dat weet ik wel, natuurlijk, dat is huispersoneel, maar ook de boeren werken tegenwoordig niet meer, sinds de lijfeigenschap is opgeheven. Wat dat nu voor verbetering is begrijp ik niet.

Iwan Michajlowitsj

Ik heb je nu misschien geen honderd, maar dan toch wel vijftig keer uitgelegd dat ze volgens de vrijlatingswet niet meer alle dagen voor de landheer moeten werken, alleen nog maar een bepaald aantal dagen, en dat is een grote vooruitgang.

Maria Wasiljewna

Waarom zeggen ze dan dat de boeren helemaal niet meer werken. Laatst nog zeiden ze allemaal dat ze gestuurd waren, maar dat ze niet gingen. Ik snap daar niets van, Jean.

Iwan Michajlowitsj

Als ze werkelijk helemaal niet meer zouden werken zouden wij al lang niets meer te eten hebben. Ze werken alleen minder. Daar staat tegenover dat het nu op wettelijke basis gebeurt, met de willekeur is het afgelopen. Maar dat begrijp jij toch niet allemaal.

Maria Wasiljewna

Ik zie niet in waarom het beter is dat ze minder werken. Dan is volgens mij die wet niet goed. Nee, maak je nu niet boos, ne vous fachez pas... Ik snap het nu eenmaal niet.

Iwan Michajlowitsj

Ach nee, waarom zou ik boos worden, - het is nu eenmaal niet anders, jij snapt niets van die dingen.

Neemt zijn thee en peinst even.

Waar is Ljoebotsjka?

Maria Wasiljewna

Die is vanmorgen vroeg met een paar meisjes paddestoelen gaan zoeken.

Iwan Michajlowitsj

En Nikolaj Dmitritsj is nog niet gearriveerd en heeft ook nog niets van zich laten horen?

Maria Wasiljewna

Nog niet... Wat ik je zeggen wou, Jean. Ik hoorde dat Nikolaj Dmitritsj veut faire la proposition à Ljoeba, dat hij naar Ljoebotsjka's hand wil dingen... Of hoe noem je dat...

Iwan Michajlowitsj

Van wie hoorde je dat?

Maria Wasiljewna

On dit. Men spreekt erover.

Iwan Michajlowitsj

Wie spreekt erover? Je zit hier binnen vier muren, hoe weet je nu waar ‘men’ over spreekt? En wàt zeggen ze dan?

Maria Wasiljewna

Ik weet dat je niets geeft om wat ik zeg, maar ik heb gehoord dat hij geen goed mens is. Wat is dat nu voor betrekking, daar bij de brandewijn-accijns. En vooral, - hij is een snorker. Ik vraag je dringend, Jean: denk er eerst goed over na!

Iwan Michajlowitsj

Wat heb jij je nu weer in je hoofd gehaald! En hoe kom je aan zulke woorden? Laat die dwaasheden nu maar liever achterwege, vrouw!.. Waarom is hij een snorker en waar heb je dat idiote woord vandaan?

Maria Wasiljewna

Dat zeggen ze allemaal.

Iwan Michajlowitsj

Wat er al niet in dat kopje van jou doordringt! Wie heeft jou toch die kletskoek verkocht? Heus, vrouw, het is niet aan jou en mij om over die man te oordelen. Ik ken geen vader die het zich niet tot een eer zou rekenen hem tot schoonzoon te hebben. En ik heb een hekel aan huwelijksspeculaties en huwelijksbemiddeling. Wat voor een man het is, dat ligt in Gods hand, het past ons niet om daarover te gaan redeneren. Het is in elk geval een bizondere kerel, een schrijver. En het is zeker niet iemand om te gaan trouwen om wille van het geld. Dat staat vast.

Maria Wasiljewna

Dat heeft niemand mij aangepraat. J'ai mon opinion, - ik heb er mijn eigen mening over.

Iwan Michajlowitsj

Nou, luister eens, - ten eerste is Nikolaj Dmitritsj iemand die bij is, een vooraanstaande figuur, een man van een buitengewoon verstand en grote ontwikkeling, een schrijver, - heel Rusland kent hem; dat is in deze tijd misschien meer waard dan de generaalstitel, vrouw. Verder heeft hij een prachtige, eervolle staat van dienst. Nu de belastingen gereorganiseerd zijn verdient hij 2000 roebel. En als hij maar wil staat alles voor hem open. Iets anders is dat hij ook zijn eigenaardigheden heeft, - hij is geen man van het practische leven, maar je kunt ervan op aan dat hij volkomen onbaatzuchtig is. Als hij trouwt, dan is het niet om het geld. Met zo iemand is ieder meisje gelukkig. Al brengt ze niets van zichzelf mee. En wat het belangrijkste is: Ljoebotsjka is erg vervuld van hem.

Maria Wasiljewna

Ze zeggen dat hij gierig is.

Iwan Michajlowitsj

Je hebt toch gehoord wat ik net gezegd heb: hij is een volkomen onbaatzuchtig man. Daar zijn bewijzen voor.

Maria Wasiljewna

Maar ze beweren dat hij toch al lang de bruidsschat heeft berekend.

Iwan Michajlowitsj

Katerina, kun jij haar nu niet eens uitleggen dat Nikolaj Dmitritsj van een ander hout gesneden is.

Katerina Matwejewna

Maria Wasiljewna en Marja Isajewna hebben hun eigen overtuigingen. Voor mij blijft het alleen een raadsel op welke grond men iemand van de laagste oogmerken kan beschuldigen zonder dat hij daartoe de geringste aanleiding gegeven heeft. Deze persoon bewijst met zijn hele leven dat hij uitsluitend het algemene belang op het oog heeft. Wanneer die persoon zich met een vrouw zou verbinden zou hij als eerste voorwaarde stellen de onafhankelijkheid van beiden persoonlijk en van hun vermogens.

Iwan Michajlowitsj

in gepeins

Ja, het is wel moeilijk voor ons oudjes om de oude gewoonten over boord te zetten, en de jeugd is wel erg impulsief en lichtzinnig, maar we kunnen toch niet anders dan het gelijk van het jonge geslacht erkennen.

Katerina Matwejewna

zich losrukkend van haar boek

Van alles wat u gezegd heb ben ik het híérin tenminste met u eens. De vooruitgang is niet te stuiten en brengt licht tot in de duisterste hoeken van het Russische leven.

Iwan Michajlowitsj

na een kort zwijgen

Ja, de vrije, betaalde arbeid maakt vooruitgang. Maar je hebt wel wat te stellen met die huurarbeiders. Enfin, het komt wel weer goed ook... Ik zou de boeren in de gelegenheid moeten stellen zich los te kopen, zodat ik niets meer met de boeren te maken heb en we alleen nog maar in de verhouding van grondbezitter tot grondbezitter tot elkaar staan. Dat zou eigenlijk het beste zijn.

Maria Wasiljewna

Zou het 't beste zijn dat ze zich loskochten, Jean? Is dat nu wel zo?

Iwan Michajlowitsj

Of het nu het beste is of niet, het is noodzakelijk. Katerina en Nikolaj Dmitritsj beschouwen mij als een conservatief, een reactionair, maar ik voel veel voor die nieuwe dingen. Het oude gaat kapot, dat kan niet anders, maar ik voel voor het nieuwe. Er groeit een nieuwe generatie op, Ljoebotsjka zal gaan trouwen, met wie het dan ook zijn zal, in elk geval niet met één van ons, oudjes, maar met iemand van deze tijd. En Petroesja groeit op temidden van volkomen nieuwe opvattingen. Nu, en ik mag toch niet de vijand zijn van mijn eigen kinderen. Waar zit Petroesja eigenlijk? Zeker aan het werk met zijn leraar?

Maria Wasiljewna

Ze zijn naar het meer gegaan, daar wilden ze een of ander kruid zoeken, ik heb het niet precies begrepen. Ik maak me al ongerust dat ze kunnen verdrinken.

Iwan Michajlowitsj

Wat voor kruid?

Katerina Matwejewna

Aleksej Pawlytsj zei dat ze de vezels van algen willen onderzoeken.

Iwan Michajlowitsj

Zie je, dat is de huidige jeugd. Daar had ik als jongen nog nooit van gehoord; maar hij, zo jong als hij is, doet al aan natuurkunde en zo. Nee, die student blijkt een succes te zijn. Dat danken we aan Nikolaj Dmitritsj, die hem heeft aanbevolen. Een puike vent, die student, zo rustig, sympathiek... een puike vent. Hé, Sasjka! M'n pijp.

Tot Katerina Matwejewna.

Dat zijn we nu eenmaal gewend... Nou, Sasjka!

Sasjka komt op met pijp.

Maria Wasiljewna

ineens boos

Ja, allemaal zijn ze bij jou beste mensen, alleen je vrouw is niet best. En is het niet wat erg dat hij helemaal geen lakens bij zich heeft? Marja heeft hem al het beddegoed voor logé's gegeven, - als er nu iemand komt logeren hebben we geen lakens voor hem. Hij loopt enkel met een jasje aan, verder heeft hij niets. Maar ik ben er tegen dat hij mijn beddegoed krijgt. Wat vind jij?

Iwan Michajlowitsj

Ach, jij bent me er een. Maak daar nu alsjeblieft geen probleem van, zeg het maar tegen Marja, die maakt het wel in orde. Ik kan alleen maar blij zijn dat het zo'n geschikte jongen is.

Maria Wasiljewna

Een geschikte jongen, alles goed en wel, maar moet ik daar de dupe van zijn? Toen hij hier kwam had hij letterlijk niets, en hij vraagt om allerlei. Nu heeft hij bijvoorbeeld weer in zijn hoofd gehaald dat hij melk wil drinken. Doenjasja heeft er ook al over geklaagd. Je moet er eens op letten. Wat is dat nu voor een huisleraar, die niet eens beddegoed bij zich heeft.

Iwan Michajlowitsj

Nou, jij weet ook niets anders meer... Je moest God danken dat Hij ons zo'n jongen gestuurd heeft, en als hij arm is en geen beddegoed heeft, dan moeten wij het hem geven.

Maria Wasiljewna

Zie je, jij begrijpt mij ook nooit en gaat altijd tegen mij in. Ik wil alleen maar zeggen dat jij hier in huis wanorde schept, en ik heb heus meer met hem te doen dan met jou. Toen hij de eerste keer aan tafel zat en begon te eten kreeg ik echt medelijden met hem. Ik heb hem nachthemden laten geven en sokken voor hem laten breien. Al ben ik dan dom, ik begrijp heus wel dat hem, als leraar van onze zoon, een ereplaats in huis toekomt. Ik ontzeg hem niets. Ik zeg alleen dat jij moet zorgen dat er orde in huis heerst. Hoeveel keer heb ik je bijvoorbeeld al niet gevraagd om een timmerman te laten komen om de tafelpoot te maken...

Iwan Michajlowitsj

Nu, genoeg, vrouw, houd nu om Jezus' wil op.

Scène 4

Dezelfden en de student

Student

komt op, maakt een lichte buiging

Mag ik een kop thee.

Gaat naast Katerina Matwejewna zitten.

Maria Wasiljewna

Wat wilt u hebben, Aleksej Pawlowitsj? Thee of koffie, met een sneetje wittebrood met boter, wat wilt u?

Schuift hem alles toe.

Student

O, het geeft niet. Geeft u me maar thee.

Iwan Michajlowitsj

Waar hangt Petroesja uit?

Student

Die komt zo. Hij trekt een andere broek aan, hij is nat geworden.

Iwan Michajlowitsj

Wat hebt u dan uitgevoerd?

Student

We wilden aan botanie doen, maar het is niets geworden. Toen zijn we enige visvangst gaan bedrijven.

Iwan Michajlowitsj

Katerina zei dat u een natuurkundig onderzoek wilde doen.

Student

Ja, dat wilden we ook, maar het lukte niet, we hadden geen microscoop.

Maria Wasiljewna

Een sneetje brood erbij? Gaat uw gang.

Student

tot Katerina Matwejewna

Met wat voor stichtelijke lectuur houdt u zich bezig?

Neemt haar tijdschrift.

Aha, u leest over de fysiologie. Ja, dat is een goed artikel, alleen te beknopt. U moet Lewis eens bestuderen. Dan staat er nog een artikel in over de differentiatie van cellen, ik ben vergeten van wie, dat is ook niet onverdienstelijk.

Maria Wasiljewna

Wat zijn cellen? Heet dat zo? Neemt u maar wat meer room, er wordt nieuwe gehaald. Katjenka, heb jij ook verstand van die cellen?

Katerina Matwejewna

Alles wat organisch is bestaat alleen dank zij de ontwikkeling van cellen.

Student

tot Katerina Matwejewna

Waarom gaat u dat nog uitleggen, voor die dingen moet je toch tenminste wat elementaire kennis bezitten.

Iwan Michajlowitsj

Ik heb wel eens wat over die cellen gelezen, maar vertelt u me nu eens, Aleksej Pawlowitsj, kun je ze nou hier in dat brood bijvoorbeeld zien zitten?

Student

Als dat niet kon zou men er niet over kunnen spreken en zouden ze niet bestudeerd kunnen worden. Met een microscoop zijn ze te zien.

Iwan Michajlowitsj

En is een microscoop duur?

Student

Een prul van een microscoopje kun je wel goedkoop krijgen; Nikolaj Dmitritsj heeft er een, die kostte 360 francs, maar op de universiteit is er een van vijftienduizend francs.

Iwan Michajlowitsj

Ja, we zouden er een moeten kopen.

Gaat met zijn vrouw aan de ene kant van de tafel zitten, de student en Katerina Matwejewna zitten aan de andere. Iwan Michajlowitsj rookt zwijgend

Katerina Matwejewna

U was net te laat, er speelde zich hier zojuist weer een hoogst ergerlijke scène af, helemaal in de sfeer van plantagehouders.

Student

Ach ja, ze moeten wat te spotten hebben met huns gelijken. Iets anders kunnen ze immers niet. Het gaat mij hier de keel uithangen, dat kan ik u wel vertellen, ik wil hiervandaan, ik moet mijn studie eens afmaken.

Katerina Matwejewna

Ik neem een ander standpunt in, - ik vind dat, hoe grover het milieu is waarin je werken moet, hoe meer energie je nodig hebt. Want hoe kunnen die wanstaltige verhoudingen veranderen zonder de ideeën en principes die wij er in brengen? Ik besef dat ik invloed op deze mensen uitoefen en probeer die zoveel mogelijk uit te buiten. En u bent geroepen om de nog onbedorven persoonlijkheid van Pjotr te veredelen. Hij van zijn kant moet dan ook weer ideeën uitdragen in dit verlammende milieu. Die zelfde opinie is ook Nikolaj Dmitritsj toegedaan.

Student

Nou, ze kunnen barsten. Wie in de modder zit wordt zelf ook vuil. Laten de geborneerden maar in hun vet sudderen, en wij onze eigen weg gaan. Je kunt immers niet protesteren bij elke stap die je doet, - je voelt alleen maar dat je verontwaardiging langzamerhand zwakker wordt. Daarginds zijn de boeren van vier uur in de ochtend af aan het ploegen, en hier wordt tot twaalf uur thee gedronken. Hoe kun je ooit vrede hebben met zulke toestanden?

Katerina Matwejewna

Natuurlijk, enige concessies moet je wel doen. Maar kijk eens naar Wenerowski, die moet zich voor zijn werk in de meest bekrompen kringen bewegen, maar in wezen geeft hij niet toe en draagt hij toch zijn ideeën uit.

Student

Ach wat, Wenerowski! Ik kan geen eerbied hebben voor iemand die in overheidsdienst is. Van die liberaal - doende belastingambtenaren...

Katerina Matwejewna

Pardon, pardon! Op dit punt zal ons gesprek nooit tot overeenstemming leiden. Wenerowski is een buitengewone persoonlijkheid. Let u maar eens op, al zijn activiteit is gericht op het stichten van scholen, het organiseren van openbare lezingen.

Student

Nu, ik zal er het zwijgen maar toe doen.

Katerina Matwejewna

Ik moet lachen als ik eraan denk hoe ik daarstraks met die twee vrouwspersonen over hem gesproken heb. Wat zulke lieden eigenlijk voor begrip hebben van mensen van ons slag. Moet u zich indenken, dat hij naar hun idee alleen maar hier komt om met Ljoebow Iwanowna te trouwen, of met haar bruidsschat, zoals zij dat dan verklaren.

Student

Nu, van die eerwaarde sinjeur kun je elke gemeenheid verwachten.

Katerina Matwejewna

Twerdynski, wilt u niet zo praten, anders is het uit tussen ons... Wenerowski trouwen!! En met wie?!

Student

Ik zal u mijn mening eens zeggen. Ljoebow Iwanowna is een... niet onaantrekkelijk meisje. Er zit iets in haar. Als zij terecht zou komen bij een frisse, zuivere man, een man met energie, dan zou uit haar persoontje een achtenswaardige persoonlijkheid kunnen groeien. Wat ze nodig heeft is alleen een jonge, eerlijke leidsman.

Katerina Matwejewna

Maar wat is ze onontwikkeld!

Student

Dat is niet erg, ze zou zich wel ontwikkelen!

Katerina Matwejewna

na enen nadenken

Ja, misschien kan ik dit standpunt van u wel delen. En u bent juist die figuur die met succes invloed op haar persoonlijkheid zou kunnen oefenen.

Student

Als ze niet vastzat in dit platvoerse milieu zou er een waardevol meisje van haar te maken zijn.

Scène 5

Petroesja komt op, jongen van een jaar of vijftien in gymnasiastenuniform

Maria Wasiljewna

Daar is Petroesja eindelijk. Wat wil je: thee of koffie?

Petroesja

Dag moeder. Nee, ik hoef niet. Ik heb al melk gedronken. Kan er wat eetbaars gebracht worden? Dag vader.

Iwan Michajlowitsj

Wat is dat voor aanstellerij - doe toch alsjeblieft gewoon!

Petroesja

Hoe kom je erbij dat ik me aanstel? Ik zeg gewoon: dag vader.

Iwan Michajlowitsj

Ben jij nou gek geworden, of hoe zit dat? Wat is dat voor nieuws? Begroet je vader en moeder alsjeblieft zoals je dat altijd gedaan hebt. Denk je soms dat dat welopgevoed is? Kom, kus je moeder de hand.

Petroesja

Met welk doel?

Iwan Michajlowitsj

streng

Omdat ik het je zeg.

Petroesja

Wat heeft het voor zin? Kan het enig nut hebben dat ik de uiteinden mijner lippen naar het bovendeel der rug van moeders hand breng?

Iwan Michajlowitsj

Ik zeg je: kus je moeder de hand.

Petroesja

Dat is in strijd met mijn overtuigingen.

Iwan Michajlowitsj

Wat?

Petroesja

Aleksej Pawlowitsj en ik hebben daarover gesproken, en het is mij duidelijk geworden dat dit maar een gebaar is dat uit een dom vooroordeel voortkomt.

Iwan Michajlowitsj

Zo zo, vriendje.

Petroesja

Maar, vader, dat verandert toch niets aan mijn houding tegenover moeder en jou. Of ik nu jullie handen kus of niet, ik blijf voor jullie beiden evenveel achting hebben als jullie verdienen.

Iwan Michajlowitsj

Luister jij nu eens even. Het is allemaal best, al die nieuwe overtuigingen en zo. Maar het moet toch niet te gek worden, en de eerste regel is toch alle eeuwen door geweest: respecteer de ouderen. Kom, kus je moeder de hand.

Staat half op.

Toe!

Student

Nou, nou, een scène die niet mis is!

Petroesja

inbindend

Natuurlijk, dwingen kun je me. Maar de vrije betrekkingen van de ene mens...

Iwan Michajlowitsj

Komt er nog wat van?

Petroesja

kust zijn moeders hand. 't Is even stil

De menselijke waardigheid...

Maria Wasiljewna

Je moet gehoorzaam zijn, Petroesja. Zal ik een omelet of een stukje lever voor je laten klaarmaken? Ik zal het Marja zeggen. Ma-a-arja, het ontbijt voor Petroesja!

Iwan Michajlowitsj

Aleksej Pawlowitsj... hm... hm... ook al... neemt u me niet kwalijk, maar... ik mag u er misschien aan herinneren dat ik u gevraagd heb de studie van mijn zoon te bevorderen, maar niet hem te leren hoe hij met zijn ouders moet omgaan. Wij hebben hier onze eigen gewoonten, al zijn ze dan misschien vreemd en niet modern. Maar ik zou u willen verzoeken u daar niet mee te bemoeien.

Student

Hm... eh... eh... ja, en?

Iwan Michajlowitsj

En verder niets. Leert u hem maar van die cellen, maar in zijn verhouding tot ons verzoek ik u zich niet te mengen en hem daarover niets op de mouw te spelden.

Student

Ik vind het tamelijk ongewoon om aanmerkingen te horen. Wat wilt u hiermee zeggen?

Iwan Michajlowitsj

Ik wil zeggen dat mijn zoon mij niet meer met die nonsens moet aankomen, dat is alles.

Student

U kunt hem een pak slaag geven.

Iwan Michajlowitsj

Hoort u eens, maakt u liever niet dat ik nijdig word.

Student

wat terugschrikkend

Ik begrijp het heel goed... maar denkt u niet dat ik me... u wilt toch dat ik uw zoon ontwikkeling bijbreng. Ik... ik... Ik kan toch mijn opvattingen niet voor hem verborgen houden.

Katerina Matwejewna

Nee, het zou nogal vreemd zijn als Aleksej Pawlowitsj de conclusies der wetenschap zou moeten verzwijgen of ignoreren, om zo te zeggen.

Petroesja

Ik kan toch mijn eigen overtuigingen hebben.

Student

Te meer omdat ook het leven zijn rechten heeft, en vooroordelen kunnen de critiek van de rede en de wetenschap niet doorstaan.

Katerina Matwejewna

Nee; vooral na de enorme stappen vooruit die de natuurwetenschappen gedaan hebben kunnen achterlijke denkbeelden geen stand houden.

Iwan Michajlowitsj

Nu, goed, goed. We zullen het er niet meer over hebben. Ik verzoek alleen mijn zoon te doen wat ik zeg, en daarmee uit.

Na even zwijgen, tot de student.

Ik heb u toch niet gekrenkt, Aleksej Pawlowitsj?

Student

Ik stel teveel prijs op mijn eigen waardigheid om mezelf gekrenkt te achten. Het is tijd dat wij aan de studie gaan. Pribysjew junior, aantreden.

Petroesja

Nee, ik wil eerst eten.

Sasjka op met schaal.

Student

Welaan, dan blijven we nog even zitten, de innerlijke mens hoeft ook niet verwaarloosd te worden.

Schuift aan om te gaan eten.

Scène 6

Dezelfden. Ljoebotsjka komt binnenhollen, met opgenomen jurk, strohoed, mand met paddestoelen; achter haar aan twee meisjes

Ljoebotsjka

Mamaatje lief, hier ben ik, maar niet alleen!

Maria Wasiljewna

Wie is er dan nog meer?

Iwan Michajlowitsj

Met wie ben je?

Ljoebotsjka

Raden jullie maar eens. Met Nikolaj Dmitritsj. Toen ik buiten liep met de meisjes kwam hij aanrijden, en toen is hij met me meegelopen. We hebben twee witte paddestoelen gevonden, weet je, in de greppel onder het bediendenverblijf, - zulke prachtige als je nog nooit gezien hebt! Maar Nikolaj Dmitritsj ziet niets, hij heeft alleen maar één vliegenzwam gevonden. Kijk eens wat een schatjes! Katjenka, kijk eens! Masjka, jij hebt ook mooie, geef eens hier.

Neemt het mandje van een der meisjes en haalt er paddestoelen uit.

Er zijn ook berkenboleten bij. Kijk eens wat veel, Sasjka! En jij zei dat er in de berkenlaan geen waren. Papa, heb je ze gezien?

Iwan Michajlowitsj

Maar waar is Nikolaj Dmitritsj nu?

Ljoebotsjka

Hij maakt zijn kleren schoon, want hij is op zijn knieën gevallen en is vuil geworden. Hij heeft witte... Papa, waarover hij allemaal met mij gepraat heeft... ontzaglijk! Dat vertel ik je nog wel eens als je alleen bent.

Iwan Michajlowitsj

O ja? Wat dan? Waarover?

Ljoebotsjka

O, erg gewichtige dingen, maar dat kan ik nu niet vertellen - het ging over mij...

Iwan Michajlowitsj

Ja maar, ik kan dat niet zo erg op prijs stellen, dat je alleen met een jongeman door het bos loopt... Stel nu eens... Ik vind toch...

Ljoebotsjka

O, wat een ouderwetse opvatting! Nietwaar, Katjenka?

Iwan Michajlowitsj

Zo, begin jij ook al uit dat vaatje te tappen? Kom nu eens hier en vertel me eens: Wat waren dat voor gewichtige gesprekken?

Ljoebotsjka

Nee, het kan nu echt niet. Heb maar even geduld. Zie je wel, mama, wat een pracht - paddestoelen?

Zet de hand in de zij, maakt een hoge borst en biedt zo een paddestoel aan.

Net die leraar van ons, weet je nog, die Karl Karlowitsj? Die kleine dikke. Hè, ik heb zo'n pret vandaag!... Sasjka, morgen gaan wij samen paddestoelen zoeken, hè, hééél vroeg.

Maria Wasiljewna

Hoor eens, wil je thee of koffie met een sneetje brood?

Ljoebotsjka

Je zult wel verbaasd staan, papa, als je hoort waarover we gesproken hebben! En jij ook, Katjenka, en jij... en u zult zich ook verbazen, Aleksej Pawlowitsj. Petroesja, geef mij ook eens wat, wat eet je?

Pakt hem zijn vork af en steekt de hap in haar mond.

Petroesja

blijft ijverig dooreten

Katerina Matwejewna

tot de student

Past dat nu bij Nikolaj Dmitritsj? Wat een onontwikkeldheid!

Student

En toch, naar haar uiterlijk en haar fysionomie is het een waardig en niet onverdienstelijk meisje.

Ljoebotsjka

Mama, mag ik hun een stukje geven?

Wijst op de meisjes en geeft hun ieder een snee brood en een klontje suiker.

Komen jullie morgen weer heel vroeg?

Maria Wasiljewna

geeft haar thee

Hier, drink maar, er is room bij.

Ljoebotsjka

In eten heb ik geen zin; ik heb van Masjka een appel gekregen, heerlijk was die!

Gaat aan tafel zitten, maar zegt meteen:

O, ik heb vergeten je een ochtendzoen te geven, papa.

Kust hem.

Jij mooie witte paddestoel van mij! Waarover praatten jullie zo ernstig toen ik binnenkwam?

Iwan Michajlowitsj

Nou, je broer heeft zich in zijn hoofd gehaald dat hij zijn vader geen kus kan geven, je moet zeggen: dag vader, dag moeder.

Petroesja

kauwend

Dat heb ik me niet in mijn hoofd gehaald, ik ben tot die overtuiging gekomen.

Ljoebotsjka

Ha ha ha! Wat een malligheid. Zij willen alles op een nieuwerwetse manier doen.

Iwan Michajlowitsj

En jij gaat op een nieuwerwetse manier met jonge mannen alleen uit wandelen.

Ljoebotsjka

Kssst! Mij mag u niet aanvallen. Ik loop expres met een jonge man. Aleksej Pawlowitsj, gaat u morgen met mij mee om paddestoelen te zoeken?

Student

Och, dat plan zouden we kunnen verwezenlijken.

Ljoebotsjka

O nee, maar ik kan niet.

Maria Wasiljewna

tot de student

Wilt u geen omelet?

Student

Nee dank u, ik heb genoeg gehad. Pribysjew junior, zijt gij verzadigd? Laten wij dan aan de arbeid tijgen.

De student en Petroesja af.

Scène 7

Dezelfden en de opzichter

Iwan Michajlowitsj

Hm... Wat nu weer?

Opzichter

Op de steenberg wordt niet gemaaid, meneer.

Iwan Michajlowitsj

Waarom niet? En de huurarbeiders dan?

Opzichter

Die zijn door onze boeren weggejaagd; ze maakten ruzie met elkaar. Matòrin heeft er zo van langs gekregen dat hij bloedt. Hij is hierheen gekomen en wacht nu in het kantoor.

Ljoebotsjka

Ja, dat vergat ik nog te vertellen. Hij ziet er vreselijk uit, net een rover. O mama, ik schrok zo toen ik hem zag!

Iwan Michajlowitsj

Waarom maakten ze ruzie?

Opzichter

De maaiers stonden er vanochtend nog maar net of Demkin kwam aanlopen met zijn vrienden, die waren daar aan het ploegen. Hoe durven jullie te maaien op het land van onze heer, zei hij. Die heeft ons gehuurd, zeiden de anderen. Ja, ja, zei Demkin toen, mooie snuiters zijn jullie, om onze lonen te drukken! Die bieden zich aan om voor één zilveren roebel per hectare te maaien, maar ons zou hij er twee geven, als hij in nood zat, en dan hadden we er eerst onze paarden nog op kunnen laten grazen. En toen begon hij te slaan. Er kwamen nog meer boeren aanhollen van de akker, en Matorin werd helemaal afgetuigd.

Ljoebotsjka

Zijn hele hoofd zit nog onder het bloed, afschuwelijk gewoon!

Iwan Michajlowitsj

En u hebt maar staan toekijken? U moet toch maken dat zoiets niet gebeurt. En wat doet de overste?

Opzichter

Die is weg, naar het districtsbestuur.

Iwan Michajlowitsj

Zo, fraai is dat.

Opzichter

Ja maar, Iwan Michaljowitsj, ik kan met dat volk absoluut niet werken. Vannacht hebben ze weer twee bossen touw gestolen, en bijna hadden ze een paar wielen met velgen weggesleept, gelukkig merkte ik het. Hoeveel keer ik al gezegd heb dat ze die moeten opbergen en de deur op slot doen, maar ze doen gewoon niet wat ik zeg. En ik ben voor alles verantwoordelijk. Ik heb waarachtig mijn best gedaan, zou ik zeggen, - ik heb mijn bloed niet gespaard. Ik kom nu vragen of u zo goed wilt zijn me te ontslaan.

Iwan Michajlowitsj

Wat zeg je me nou, kerel?!

Opzichter

Ik meen het, weest u zo goed, - ik kan het niet langer.

Iwan Michajlowitsj

U maakt nu toch zeker grapjes? Hoe is dat nu mogelijk, midden in de drukste tijd?

Opzichter

Het spijt mij erg, Iwan Michajlowitsj, maar ik kan niet in uw dienst blijven. Ik heb alles gedaan wat ik kon. Maar met dat volk is het niets dan ellende. Ik vraag dus mijn ontslag.

Iwan Michajlowitsj

Zie maar eens dat je zo je bedrijf gaande houdt!

Loopt opgewonden op en neer; blijft staan voor de opzichter.

Wat denkt u nu eigenlijk, dat u eerst de boel in het honderd kunt laten lopen en in de war sturen, en dan midden in de hooitijd... Enfin, wat maak ik me druk. Je bent een zwijn! Maak dat je weg komt! Ik wil mijn handen niet aan jou vuil maken. Jullie zijn een stel bandieten. Een godvergeten troep zijn jullie!

Ijsbeert.

Maria Wasiljewna

Ik zei toch al dat ze tegenwoordig allemaal weglopen.

Ljoebotsjka

Je kunt beter alleen met gehuurde arbeiders werken, papa. Nikolaj Dmitritsj zegt dat dat beter is.

Iwan Michajlowitsj

Ach, zeuren jullie toch niet. Jullie kletsen maar wat zonder te weten waarover je het hebt. En dat doet maar een blinddoek voor en neemt de benen. Alles blijft open staan, alles ligt tegen de vlakte, er wordt gegapt en gesleept, er is er niet één die werkt. En dan zijn er van die melkmuilen die oudere mensen de les willen lezen. Ze hebben het allemaal in hun hoofd gekregen. En dat is dan vooruitgang.

Katerina Matwejewna

De oorzaken zitten hier, volgens mij, dieper; ze liggen in de structuurverhoudingen van het nationale leven.

Iwan Michajlowitsj

Houd daarmee om Godswil op.

Tot de opzichter.

Waarom staat u daar nog? Blijft u nu alstublieft, - u snapt toch wel dat ik nu niet zó maar iemand anders kan vinden.

Opzichter

Ik kan niet blijven, - ik heb al een andere baan.

Iwan Michajlowitsj

wordt boos

Zo, dus je denkt dat je zó van me afkomt? Schooier! Dat zullen we eens zien. Mee naar de gendarmerie!

Opzichter

Dat durft u niet te doen, die tijd is voorbij!

Iwan Michajlowitsj

Durf ik dat niet?!

Grijpt hem bij zijn kraag.

Maria Wasiljewna

springt op

Jean! Iwan Michajlowitsj, wat doe je nu! Spaar me!

Iwan Michajlowitsj

Ik zal wel op mijn manier met jou afrekenen. Vooruit, mee, schavuit!

Duwt hem naar de deur.

Scène 8

Dezelfden en Wenerowski

Wenerowski

Mag ik me bij uw gezelschap voegen?

Iwan Michajlowitsj

Ik kan dat toch maar niet over mijn kant laten gaan! Wat moet je anders met zulke kerels aanvangen?

Wenerowski

Wat is hier aan de hand? Moeilijkheden? Zo zo, dat is interessant. Huhuhu!

Iwan Michajlowitsj

Dat gaat toch waarachtig te ver. Dit is een man die aan mij alles te danken heeft, ik heb hem al vóór de afschaffing van de lijfeigenschap vrijgelaten en hem een stuk land cadeau gegeven. Hij was opzichter hier op het landgoed, en nou opeens, zonder enige reden...

Wenerowski

Wil hij de dienst opzeggen? Huhuhu, ach ja, dat gaat zo. U zoudt hem een pak rammel willen geven, willen folteren, willen laten branden op een zacht vuurtje, maar het kan niet, - wat doe je eraan. Dat is de nare kant van de vrije arbeid.

Iwan Michajlowitsj

Nou ja, de hele kerel kan naar de hel lopen. Hoepel op en geef het maar op aan de overste. Ik kom straks zelf.

Wenerowski

Werkelijk, dat mag ik nu graag zien, Iwan Michajlowitsj. Wat kunt u zich bedwingen! Dat is nog eens wilskracht. Ja, beslist. En dan noemen ze u nog een reactionair, huhu...

Maria Wasiljewna

Wilt u thee of koffie? Met room? En hier is brood en boter.

Wenerowski

Merci. Nu, en hoe gaat het zo over het algemeen met de vrije arbeid? Toen ik hier aankwam zag ik dat het werk in volle gang is, huhu. Gaat het?

Iwan Michajlowitsj

Het gaat wel, maar dan komen er weer zulke beroerde dingen tussen. Hoe maakt u het?

Wenerowski

Ach, wat zal ik zeggen - het gaat, we werken zo'n beetje; al dat provinciale vuil overstelpt je en verstikt je. Maar we vechten door.

Iwan Michajlowitsj

Tja ja ja.

Wenerowski

We weten toch wel wat vooruit te komen. Gisteren bijvoorbeeld hebben we een school geopend voor de kinderen van goudsmeden. We hebben een onderkomen weten los te krijgen, bij de kooplieden hebben we zo hier en daar wat geld verzameld om boeken aan te schaffen. Dat loopt zo wel aardig. U moest eens met Ljoebow Iwanowna komen kijken. Het zal u interesseren.

Iwan Michajlowitsj

Uw nobele activiteit werpt dus vruchten. En wanneer heeft uw tweede lezing plaats?

Wenerowski

Tja, daar komt aldoor niet van door tijdgebrek, door mijn werk. De fabrikanten knoeien verschrikkelijk. Eergisteren had ik er een te grazen. Die wilde me een douceurtje van drieduizend roebel geven, huhu... Een belachelijk soort mensen, je kunt je niet eens beledigd voelen. Er is weinig met ze te beginnen, - je kunt net zo goed Chinees tegen ze praten. Huhu... Dus u komt binnenkort met Ljoebow Iwanowna die school eens bezichtigen. Ja, weet u, je zwoegt en je ploetert maar, en als je dan omkijkt merk je dat zo'n provinciaal milieu toch een tikje omhoog komt. Soms haten ze je er alleen maar om, huhu, maar wat geeft dat? Ik mag dat juist wel. En dat is een teken van kracht, huhu. Ik haat niet zozeer, ik veracht meer.

Iwan Michajlowitsj

Ja, wat is er toch laatst bij u in de club gebeurd?

Wenerowski

O, daar is een oplichter gegrepen. Het was een bestuurslid, dat clubgeld wilde verduisteren, maar hij werd betrapt en zijn schuld werd bewezen. Ach ja, het zit vol van die schurken, huhu. Maar je bent al blij als je merkt dat in die harde koppen althans iets van progressieve ideeën begint door te dringen, iets van eerbesef en een menselijk gevoel. Want hoe je het ook bekijkt, één eerlijke persoonlijkheid kan al zoveel bereiken. Ik kijk maar naar mezelf, waarom zou ik overdreven bescheiden doen, huhuhu...

Iwan Michajlowitsj

Ach, hoe kun je het die mensen ook kwalijk nemen. Wat hebben ze tenslotte voor opvoeding gehad?

Wenerowski

Nu had ik ook nog een persoonlijk kleinigheidje met u te bespreken.

Neemt hem terzijde.

Want hoe druk je ook altijd bezig bent met het algemeen belang, een enkele keer moet je toch ook wel eens aan je eigen belang denken. Een egoistisch gevoel blijft nu eenmaal in ieder mens aanwezig. Met mij is dat zelden het geval, maar nu doet zich dat geval toch voor... Ik weet niet hoe ik erover beginnen moet. Ik ben werkelijk zo weinig gewend om mijn eigen zaken te behartigen.

Glimlacht.

Het is eigenlijk wat lachwekkend...

Iwan Michajlowitsj

Zegt u maar wat er is; hebt u misschien geld nodig? Ik sta altijd tot uw dienst. Met de beschikbare middelen...

Wenerowski

Nee nee. Ik weet wel, u mag mij niet erg graag, maar hoe kan ik dat helpen? Wij vormen toch een kracht. Met ons moet rekening gehouden worden.

Iwan Michajlowitsj

Maar wat is er dan? Ik geloof dat ik al iets vermoed... Maar dat is een zaak waarover...

Wenerowski

Nu, u vermoedt al iets, geeft u mij dan uw dochter, dat was het. Alleen, alstublieft, houdt u alles zo gewoon mogelijk...

Iwan Michajlowitsj

plechtig

Uw verzoek, Nikolaj Dmitritsj, is mij heel welgevallig. Ik heb altijd de meest gunstige mening omtrent u gekoesterd. En uw handelwijze op dit ogenblik bevestigt mijn oordeel. U hebt zich als een ware man van eer gedragen. U bent niet zonder doel onze geregelde bezoeker geweest, u hebt niet een meisje gecompromitteerd, zo betaamt het een werkelijk edel mens; u bent niet zo onkies geweest om een meisje onverwacht in verwarring te brengen, maar u hebt u eerst tot de vader gewend. Dat is een hoogst nobele trek.

Wenerowski

Nu, naar uw opvattingen ben ik anders wel een beetje, huhu... Ik heb al met Ljoebow Iwanowna gesproken. Zij wil...

Iwan Michajlowitsj

Hm... Tja, weet u... Enfin, ik ga er dus mee accoord.

Wenerowski

De toestemming van Maria Wasiljewna zal denk ik... Huhuhu... Nu ja. Alleen één ding: U weet, ik ben een zonderling, naar uw begrippen, huhu... Ik zou al die felicitaties en dat geroddel onaangenaam vinden. Liefst zou ik maar zo min mogelijk mensen willen zien. Houdt u het daarom nog een tijdje geheim. Al die ceremoniën zijn toch maar onzin.

Iwan Michajlowitsj

Goed, goed, ik begrijp het. En nu, mijn schoonzoon...

Wenerowski

Iwan Michajlowitsj, ik blijf Nikolaj Dmitritsj, en u blijft Iwan Michajlowitsj; waar is dat ‘schoonzoon’ en ‘schoonvader’ goed voor? Het heeft geen zin en is mij onaangenaam, en vooral: het is bete.

Iwan Michajlowitsj

Dat is zo ja. En nu acht ik het nog noodzakelijk u in kennis te stellen van Ljoebotsjka's vermogen. Wij zijn niet rijk, maar...

Wenerowski

O, stel u voor... Wat betekent dat vermogen voor mij? Laat u dat maar. Als ze een vermogen bezit, des te beter. Maar ik geloof dat wie een beetje mensenkennis heeft over mij kan oordelen op grond van mijn werkzaamheden. Ik zal u zeggen wat ik wil. Ik ken slechts één doel: Dit meisje heeft een goede aard, ze heeft vele kiemen van het goede in zich. Ik ben niet verliefd op haar. Dergelijke dwaasheden ken ik niet. De kiemen zijn aanwezig, maar zij is onontwikkeld, erg onontwikkeld nog. Ik wens maar één ding: haar niveau te verheffen tot het onze, en dan zal ik kunnen zeggen: ziet, ik heb nog iets gepresteerd. En ik zou willen dat niemand mij daarbij zou storen. Dat zeg ik u bij voorbaat. Het komt u misschien vreemd voor, maar wij zijn nieuwe mensen, en wat in uw ogen vreemd is en moeilijk te begrijpen, is voor ons vanzelfsprekend. Dus spreekt u er met niemand over tot één augustus, dan is alles prachtig voor elkaar.

Drukt Iwan Michajlowitsj de hand; deze drukt haar lang en stevig.

Iwan Michajlowitsj

Ik begrijp alles, ik begrijp alles... Maar... Laat ik u omhelzen.

Wenerowski

Nee, doet u dat alstublieft niet. Dat zou ik onaangenaam vinden. Tot ziens.

Af.

Iwan Michajlowitsj

Een buitengewoon hoogstaand mens! Dat is zeker. Dat is nu de nieuwe tijd. Maar een beetje vreemd blijft het toch wel, ik kan er nog niet goed aan wennen. Enfin, - God zij dank, God zij dank!

Tweede bedrijf
Eerste deel

Scène 1

Het toneel stelt een wanordelijke vrijgezellenkamer in de woning van Wenerowski voor

Wenerowski

alleen, met zijn portret in de hand

Trouwen! Het is angstaanjagend en dom om me voorgoed te binden aan een onontwikkelde en door haar milieu bedorven vrouw. Het is vreselijk om je eigen zuiverheid en kracht te verspillen in voortdurende botsingen met laag-bij-de-grondsheid en trivialiteit... maar toch ook wel aanlokkelijk. Ja, er zijn veel aanlokkelijke kanten aan. Ik zal geen materiële zorgen meer hebben; en verder is zij zelf als vrouw... niet onaanvaardbaar. Mijn betrekking kan ik opzeggen. Ik kan me aan de literatuur gaan wijden. Ja, dat is allemaal wel erg aanlokkelijk. Dat is heerlijk. Een heerlijke vrouw!... Ze heeft me overigens niet zonder welbehagen gekust. Zelfs met een kolossale hartstocht. En ook ik onderging een gevoel zoals ik niet verwacht had te zullen hebben. Nee, dat had ik niet verwacht. Waarom eigenlijk niet? Merkwaardig dat ik in zo'n dwaling verkeerde aangaande mezelf. Wat heb ik mezelf dan slecht gekend.

Kijkt in de spiegel.

Ja, zonder meer een aangenaam gezicht, een opmerkelijke verschijning. Heel, heel aangenaam zelfs. Ja, wat je noemt een aantrekkelijk manspersoon, met een bizonder prettig en boeiend voorkomen. Hoe is het mogelijk dat je jezelf dan toch zo slecht kent. Belachelijk als ik eraan denk met wat een angst ik haar benaderde. Waar was ik in godsnaam bang voor?! Huhu... Ik dacht vroeger dat ik er niet bepaald aantrekkelijk uitzag, maar trachtte me dan te troosten met de gedachte dat ik wel niet zo'n knappe facie had als anderen, maar tenminste een knappe kop, - ik kende immers niemand die een beter verstand had dan ik? Wie is er te vinden die de dingen zo helemaal dóór heeft, met zo'n gemak en zo tot in de finesses? Goed, dacht ik altijd, mooi ben ik niet, ik kan me niet meten met die adonissen die op fraaie rijpaarden rondgalopperen, maar, dacht ik, ik beschik tenminste over een buitengewoon intellect, over een sterk en zuiver liberaal karakter, een onkreukbare geest... Dat weegt ruimschoots op tegen een paar mooie ogen. Zo placht ik me te troosten. Goed, dacht ik altijd, ik vermag me niet makkelijk te bewegen in deftige salons, ik kan geen Franse babbelpraatjes maken, zoals anderen, - en ik was wel wat jaloers op die salonjonkers. Maar enfin, dacht ik, ik heb tenslotte een eruditie zoals niemand anders... want ik ken geen mens die zo veelzijdig en diepgaand ontwikkeld is. Er is geen tak van wetenschap waarin ik me niet bij machte voel om ontdekkingen te doen. Biologie, geschiedenis, natuurkunde, - overal weet ik van. En een talenten... Nu ja, zo redeneerde ik, het is door het lot zo verdeeld: sommigen, zoals ik, hebben hersens, talent, ontwikkeling, innerlijke kracht gekregen, anderen schoonheid, gladde en charmante manieren en dergelijke platvloerse gaven. Maar wat blijkt nu plotseling? Het blijkt dat de natuur de gaven niet verdeeld heeft, maar ze allemaal, allemaal heeft verenigd in één persoon. Dat komt omdat ik in Sint Petersburg geen gelegenheid gehad heb mijn krachten te beproeven op vrouwen... van dat soort. En kijk, hier lukt me dat ineens. In het beste adellijke milieu, en het meest triviale tevens, waar alleen naar de uiterlijke kant gekeken wordt. Want Ljoebotsjka kon immers in dat milieu de wezenlijke waarde van mijn kwaliteiten niet bevroeden. Twee vrouwen worden verliefd op mij, ja verliefd op mij.

Zelfvoldaan.

Ja, dan moet ik dus wel erg lelijk en lomp zijn. Dat je jezelf zo kunt miskennen. Ik moet lachen als ik eraan denk.

Bekijkt zich in de spiegel.

Nee, dat valt best mee... En dat gecombineerd met die hoge zedelijke waarden, die ze toch wel aanvoelen, hoe laag ze ook staan. Het blijkt dat er maar weinig van zulke mannen te vinden zijn... Misschien wel helemaal geen.

Fronst de wenkbrauwen. Kijkt in de spiegel.

Wat een diep-ernstige, rustige, doordringende gelaatsuitdrukking. Ja, moeilijk om die te kunnen weerstaan. Ik begrijp dat. Wat een sterke natuur toch vermag! Je slaat jezelf altijd te laag aan, - in tegenstelling tot al dat schoelje, dat zichzelf de hemel weet hoe belangrijk waant. Het is nu gebleken dat er geen mens is die zo'n gelukkige combinatie van begaafdheden bezit als ik, en die tegelijk zijn kwaliteiten zo weinig waardeert. Ja... dat staat vast.

Scène 2

Wenerowski en Beklesjow, zijn studiegenoot, ambtenaar bij het kantongerecht

Beklesjow

Zo, ouwe jongen, dat was weer een prima vangst vandaag. Ha ha... Ik kom net van de rechtbank.

Wenerowski

Zeer prijzenswaardig dat je arbeidt in het zweet des aanschijns. Wat heeft de hemel vandaag gezonden?

Beklesjow

We hebben een paar grondbezitters in de val gedreven, een grondbezitster en een ambtenaar die steekpenningen aannam. Alles op één zitting. Het was een dag vol vermaak, kan ik zeggen.

Wenerowski

Goed zo. Dat is nuttig voor hen en prettig voor mij om te horen, en jij beleeft er ook plezier aan.

Beklesjow

O, een onnoemelijk plezier, man. Daar leef ik gewoon helemaal van. Het is mijn hartstocht en mijn specialiteit. Jullie idealisten trekken alleen maar conclusies, maar wij practici handelen. Waarom stel ik belang in jouw huwelijk? Heus niet omdat ik je collega en vriend ben en zie dat jouw levensgeluk hier in het geding is. In het minst niet. Ik zie alleen maar een zoogdier dat van plan is jou te grazen te nemen en dat in de val gedreven moet worden, en ik zàl het er in drijven! Maar vertel eens, hoe staan de zaken? Vertrekken we straks naar de Pribysjews? Vandaag moet toch de formele bekendmaking van jullie verloving plaatshebben. Ik sta gereed in volle wapenrusting.

Wenerowski

Och, de zaken konden beter. Huhuhu. Ja, vandaag is de verloving. Een heel vervelend akkevietje, waaraan ik me zoveel als ik maar kan moet zien te onttrekken.

Beklesjow

Het is toch niet zo erg. Hoe staat het met de geldzaken? Heb je daar al een onderhoud over gehad?

Wenerowski

Daar spreekt weer je practische geest.

Beklesjow

Wat wou je? Die geldzaken zijn het allerbelangrijkste.

Wenerowski

Ik heb tegenover mijn weledele heer vader direct de eerste dag verklaard dat haar vermogen haar vermogen is, en dat hij met die poespas niet bij mij moest aankomen. Huhu. En mijn heer vader was door die opvatting van mij merkbaar verheugd... Ja ja.

Beklesjow

O jullie idealisten! Jij hebt hem immers zelf een wapen in handen gegeven. Zoals nu eenmaal eigen is aan zijn kalveren-aard, vermeit hij zich nu in de veronderstelling dat hij jou niets hoeft te geven; terwijl het van jouw kant waanzin zou zijn op je te nemen een vrouw te onderhouden wanneer je geen nieuwe bronnen van inkomsten hebt. Dat is toch zeker zo klaar als een klontje.

Wenerowski

Ja, dat is wel zo, maar ik zal ook wel maken dat ik niet met lege handen blijf. Ik heb maar één doel: dit meisje, dat een goed meisje is, weg te halen uit de verstikkende en amorele atmosfeer waarin zij leeft. En het spreekt vanzelf dat zij, omdat ze mij verkozen heeft, er niet op achteruit mag gaan, dat ze niet beroofd moet worden van de normale gemakken des levens. Ik zal maatregelen nemen om haar belangen te waarborgen.

Beklesjow

Als je je maar niet laat beetnemen. Jullie idealisten zijn daar sterk in! Jullie maken fraaie plannen, maar vergeten de practische kant. Wat voor maatregelen dacht je dan wel te nemen?

Wenerowski

Nou, zie je, tijdens mijn laatste bezoek begon Pribysjew weer over geldzaken, waar zij bij was; ik zei toen dat ik het prettiger vond daarover met hem onder vier ogen te spreken dan zo in het openbaar.

Beklesjow

Maar daarin zit het hem juist: jij blijft maar kies en bescheiden doen, en zij nemen je intussen bij de neus.

Wenerowski

Hoor nu eens: ik heb dat onderhoud op vandaag gesteld. Ik ben van plan te zeggen dat ik nu wil weten waar ik aan toe ben.

Beklesjow

Hij bedot je, let op mijn woorden.

Denkt na.

Houd één ding in gedachten: voor hen, voor zulk soort mensen, is er niets belangrijkers dan het ceremonieel. Daar moet je ze op vangen. Onthoud dat je de kerk niet binnengaat vóór je de officiële stukken in handen hebt waarin een bepaalde som als haar vermogen wordt vastgesteld.

Wenerowski

Jij doet alsof voor mij alles draait om dat vermogen van haar. Ik houd daar niet van. Jij bent mij wat àl te practisch.

Beklesjow

Zie je, ik zei het al: jij bent een idealist! Je vergeet met wie je te doen hebt. Zo'n kerel is immers een schurk in het kwadraat. Vijfhonderd jaar hebben ze de lijfeigenen uitgemergeld, het bloed van het volk gedronken, en jij wilt met zulke lieden idealistje spelen. Je hebt een edel doel voor ogen: je wilt haar redden, - nou, voor mijn part. Maar je mag toch de financiële kant niet verwaarlozen!... Je gedraagt je als een kind, als een studentje.

Wenerowski

cor mij gaat het doel vóór alles.

Beklesjow

Ach ach, idealist dat je bent. Geloof me: als ik je niet onder mijn hoede neem stort jij je hals over kop in het ongeluk. Maar goed, wat dat betreft ben ik gerust, we zullen ze wel in de val drijven. Vertel me nu eens iets anders: wat is dat voor nicht die je in de weg staat.

Wenerowski

Dat is een geëmancipeerde jongedame, een behoorlijk ontwikkeld wezen, niet dom, maar onaantrekkelijk.

Beklesjow

Dus de gave van het verstand, wreed als hij is, heeft op haar zijn stempel gedrukt om haar te vervloeken. Tja, wat wil je, het is vrouwen nu eenmaal niet gegeven lieftallig en intelligent tegelijk te zijn. Je weet wel, schattigjes maar onnozeltjes...

Wenerowski

Huhu, ja, dat is zo. Deze persoon staat mij inderdaad erg in de weg. Ik heb namelijk een zekere verhouding met haar gehad, zie je... Zij was het enige denkende wezen in de hele familie, en onwillekeurig zocht ik bij haar wat verademing, misschien heb ik me wel eens wat laten gaan, en zij van haar kant ook. En nu laat deze persoon als het ware haar aanspraken gelden. Dat wordt wel wat pijnlijk, vooral als zij van mijn huwelijksplannen hoort.

Beklesjow

Ja, dat is niet zo mooi.

Wenerowski

trots

Maar, geachte Arkadi Wasiljewitsj, iets verwijten kan niemand mij. Ik heb gehandeld als iedere man van eer dient te handelen, die begrip heeft voor de vrijheid van de vrouw; ik heb haar indertijd duidelijk te verstaan gegeven dat onze verhouding maar van tijdelijke aard kon zijn.

Beklesjow

Aha, hahaha. Ik zie al wat je zo bezorgd maakt: je denkt dat je jegens haar unfair bent? Daar heb je dat idealisme alweer. Ga nu eens na met wie je te maken hebt. Bedenk eens wat dit slag mensen voor begrippen van goed en slecht hebben. Alle zedelijke normen zijn immers in het milieu waarin zij leven ontaard. Als je met zulke mensen consideraties hebt ben je altijd de dupe. Punt één, dat je altijd moet onthouden, is: wat voor ons niet door de beugel kan, kan dat bij hen wel, en omgekeerd. Houd dat altijd in de gaten. Goed, dus jij hebt je met haar wat geamuseerd, - in het land der blinden is éénoog koning. Maar dat hoeft toch geen enkele consequentie te hebben?

Wenerowski

Jawel, maar die juf is lastig, ze meent dat ze rechten jegens mij heeft en kan mij dwars zitten. Hoe het ook zij, ik zou willen dat zij er niet was. Een ander en gevaarlijker struikelblok vormt de student. In mijn ogen is het een waardeloos individu. Maar Ljoebotsjka kent mij nog niet door en door, ze weet nog niet in mij te waarderen wat ze zou moeten waarderen, ze beziet alles nog van een bekrompen standpunt, en daardoor is ze in hem geinteresseerd. Dat is dus de ene moeilijkheid, en de andere is mejuffrouw Doedkina, die brandt van verlangen naar een huwelijksaanzoek en die zich, als echte kortzichtige vrouw, gegriefd zal voelen door mijn huwelijk met Ljoebotsjka. Die twee onheilen, de student en de mededingster, moeten afgewend worden. Bewijs jij mij nu een vriendendienst en probeer ze af te leiden, want anders benemen die twee mij mijn kansen.

Beklesjow

Wacht maar, ik zal ze niet afleiden, maar in ketenen slaan, zodat je ze niet meer loskrijgt!

Beiden lachen.

Scène 3

Dezelfden, er komt een oude, smoezelige waker binnen, die als huisbediende dienstdoet, en vervolgens Katerina Matwejewna en Iwan Michajlowitsj

Waker

Nikolaj Dmitritsj, die dame vraagt weer naar u, ze is met een heer.

Wenerowski

Welke dame?

Waker

Die al eerder geweest is.

Wenerowski

Dat moet Pribysjew met zijn nicht zijn. Laat ze maar binnen.

Beklesjow

Nou, kijk eens, het wild vliegt de jager in de armen. Ik zal ze allebei in de val lokken.

Iwan Michajlowitsj en Katerina Matwejewna treden binnen.

Iwan Michajlowitsj

Zozo; Katjenka en ik zijn op uw school geweest. Ljoebotsjka wilde ook mee, maar ze durfde niet: gisteren heeft ze kou gevat. Nu komen we even bij u langs. Nou, Nikolaj Dmitritsj, ik kan u zeggen: het is gewoon kostelijk, die kinderen. Ja, wat is dat een... wat is dat... Ja, waarachtig! Buitengewoon, buitengewoon.

Wenerowski

U hebt er goed aan gedaan mij te komen opzoeken. Mag ik u voorstellen: Beklesjow, mijn vriend - een goed en intelligent man. Katerina Matwejewna, mag ik u voorstellen.

Katerina Matwejewna

Drukt Beklesjow stevig de hand, zodat hij zijn gezicht vertrekt van pijn

Het heeft mij altijd gefrappeerd dat tussen mannen vriendschapsbanden van hechte aard bestaan, terwijl die tussen vrouwen hoegenaamd niet voorkomen. Moet de oorzaak daarvan niet gezocht worden in het feit dat de vrouwen geen gelegenheid gegeven wordt zich zo hoog te ontwikkelen als de mannen? Wat denkt u?

Beklesjow

Natuurlijk, die banden worden hecht tengevolge van een overeenstemming van opvattingen, en niet...

Katerina Matwejewna

Pardon, pardon. Ik veronderstel dat u juist bij Dmitritsj zo dicht staat niet omdat u studiegenoten bent, maar omdat u dezelfde overtuigingen huldigt.

Beklesjow

Zeker, wij huldigen dezelfde overtuigingen. Hebt u een opleiding gehad?

Katerina Matwejewna

Ja. Zegt u eens, wat is uw mening hierover: ik vraag mij af of het bevorderen van zelfbespiegeling bij kinderen niet schadelijk is. U zult het met mij eens zijn dat, wanneer men te maken heeft met al te integrale karakters...

Beklesjow

Kijkt u eens, ik weet niet hoe uw opinie is, maar de zelfbespiegeling is alleen maar een kenmerk van geestelijke rijping...

Zij gaan voort met praten en verwijderen zich.

Iwan Michajlowitsj

Ik had die school al lang eens willen bezoeken; en het was inderdaad interessant. Maar intussen geloof ik dat wij vandaag een zakelijk gesprek moeten hebben. U herinnert zich: over het vermogen van Ljoebotsjka. Ik heb het een en ander meegebracht.

Wijst op zijn aktentas.

Het is hier misschien wèl zo geschikt om erover te praten, dan neem ik u daarna mee naar mijn huis. Katjenka mag het nu wel weten, het wordt nu toch algemeen bekend. Zij zal ons heus niet in de weg staan, integendeel - ze kan ons nog raadgeven, want al heeft ze haar eigenaardigheden, ze is goed bij. Katjenka!

Wenerowski

Eh, dat is nu niet zo geschikt, weet u, - die heer...

Iwan Michajlowitsj

Nu, het kan ook straks. Maar ik laat u nu niet los. U moet toch op de hoogte gesteld worden.

Beklesjow en Katerina Matwejewna naderen.

Dus ik ben u erg dankbaar, Nikolaj Dmitritsj, voor uw toestemming om de school te bezoeken. Wat een kostelijk gezicht, al die kindertjes, ik ben er nog vol van, wat een succes, - het is werkelijk... werkelijk heel... Die eer komt u toe, het is er voortreffelijk ingericht. Buitengewoon. Dat is nog eens goed werk... Prachtig, prachtig.

Wenerowski

Ach ja, we arbeiden voort zo goed we kunnen. Er is tegenwerking van alle kanten, maar we zetten door.

Iwan Michajlowitsj

tot Beklesjow

Ik ben van mening dat er voor ons volk geen vooruitgang denkbaar is zonder onderwijs. En dan bedoel ik een werkelijk ethisch onderwijs.

Beklesjow

Het hangt er natuurlijk van af wat men onder ethisch onderwijs verstaat, maar het is ongetwijfeld nuttig.

Katerina Matwejewna

Pardon, pardon. Nikolaj Dmitritsj, waarom hebt u de acoustische methode niet ingevoerd? Die is gemakkelijker begrijpelijk en rationeler, veel rationeler.

Wenerowski

Het rationele hoeft niet altijd voorop te staan. Ik heb de voorkeur gegeven aan de vereenvoudigde methode van Zolotow.

Katerina Matwejewna

En dan wilde ik u hierover eens openlijk mijn mening zeggen: ik had het er juist met Beklesjow over. Volgens mij is het niet rationeel om in individuen die nog op een lage ontwikkelingstrap staan de zelfbespiegeling te bevorderen.

Iwan Michajlowitsj

Neemt u me niet kwalijk, ik moet even naar een bureau, - als ik terug ben bespreken we de zaak en dan neem ik u mee.

Wenerowski

We zullen aanstonds verder discuteren, huhuhu.

Tot Iwan Michajlowitsj.

Goed, komt u zo gauw mogelijk terug. De heer Beklesjow zou ook met ons mee kunnen gaan. Als er tenminste plaats is in uw rijtuig.

Iwan Michajlowitsj

O ja, daar passen we wel in.

Tot Beklesjow.

Het zal mij een groot genoegen zijn. Vandaag is het een vreugdevolle dag voor ons. Ook een vriend van Nikolaj Dmitritsj is een welkome gast.

Zij spreken zachtjes verder.

Katerina Matwejewna

Als ik hier blijf wonen neem ik een deel van het onderwijs op die school op me. Dan zal ik u proefondervindelijk bewijzen dat zelfbespiegeling schadelijk is.

Wenerowski

Dat is geen slecht idee.

Iwan Michajlowitsj

vertrekt

Nu, tot ziens dan, ik ben in vijf minuten klaar.

Wenerowski

tot Iwan Michajlowitsj

Tot ziens, tot spoedig.

Tot Katerina Matwejewna.

Waarom valt u toch het bevorderen van de zelfbespiegeling bij kinderen zo aan? Ik neem aan dat wat heilzaam is voor ons, heilzaam moet zijn voor iedereen.

Katerina Matwejewna

Nee nee, pardon, pardon. Er zijn bij mij zoveel denkbeelden opgekomen naar aanleiding van het bezoek aan die school! Zo doet zich de vraag voor wat u van al die persoonlijkheden wilt maken? Beschouwt u de ontwikkeling van ieder individu als een ontegenzeggelijk goed, of is het zo dat de ontplooiing van enkelingen zonder dat er van een maatschappelijk initiatief sprake is die enkelingen kan schaden, tengevolge van de nu eenmaal bestaande abnormale sociale orde?

Wenerowski

Ik beschouw ontwikkeling altijd als iets positiefs, in welke vormen die zich ook voordoet, maar...

Katerina Matwejewna

Ja, als het een progressieve ontwikkeling is, moet u eraan toevoegen.

Wenerowski

Dat spreekt vanzelf. Maar we moeten natuurlijk de belemmeringen van het omringende milieu in aanmerking nemen.

Katerina Matwejewna

Dat is zo. Overigens kunt u zeggen wat u wilt, maar ik voel instinctief, zoals ik u al eens gezegd heb, dat u niet opkunt tegen de verstikkende levensomstandigheden die hier heersen, tegen de duffe atmosfeer waarin wij moeten ademen...

Wenerowski

wil iets tot zijn vriend zeggen

Heb jij...

Katerina Matwejewna

Nee, pardon, pardon, laat u mij uitspreken! U hebt de idee opgevat om in deze poel van achterlijkheid het licht te laten doordringen, maar u wordt door uw omgeving neergedrukt, u hebt een wijdere arena nodig.

Tot Beklesjow.

Is het niet zo?

Beklesjow

zachtjes tot Wenerowski

Kerel kerel, dat is me een tante! Stort nu je hart maar eens uit!

Katerina Matwejewna

na even nadenken

Ja, dit bezoek heeft een hele reeks gedachten in mij wakker geroepen. Ik ben u nog meer gaan respecteren.

Drukt Wenerowski de hand en zegt zachtjes tot hem.

Het is vandaag de datum die ik had vastgesteld: ik zal nu alles zeggen wat ik te zeggen heb. Ik wil onder vier ogen met u spreken.

Hardop tot Beklesjow.

Beklesjow, ik sta boven sociale vooroordelen, - op het ogenblik heb ik iets persoonlijks met Wenerowski te bespreken en ik verzoek u dus even weg te gaan. U staat daar toch ook boven?

Beklesjow

O ja zeker; ik ga wel zolang in die andere kamer zitten.

Weggaand, tot Wenerowski.

Des te beter. Ze is inderdaad goed bij, maar hoogst vervelend, moet ik zeggen.

Af.

Scène 4

Dezelfden zonder Beklesjow. Katerina Matwejewna zwijgt. Wenerowski lacht af en toe een beetje en zwijgt ook

Katerina Matwejewna

raakt in verlegenheid

Ja, het is vandaag de datum... en, om zo te zeggen... het innerlijke proces heeft zich voltrokken... maar u bent een eerlijke persoonlijkheid... de vrouw is verlost uit de sociale druk, waaronder zij kapot ging... zij is gelijkberechtigd met de man, en ik... ja, ik ben gekomen om u eerlijk en openhartig te zeggen... ik heb mijn eigen innerlijk diep gepeild... ja, ik... Zegt u toch eens iets...

Wenerowski

Ik luister liever wat. Het gesprek wordt geloof ik bizonder interessant.

Katerina Matwejewna

Ja, hm, maar, om zo te zeggen... wacht u even...

Wenerowski

Ik wacht. U hebt aangekondigd dat u over uw gevoelens zult spreken, maar er is iets dat u dat bemoeilijkt. Probeert u daar overheen te komen: u bent een vrije vrouw. Terwille van een duidelijke verhouding zijn duidelijk uitgesproken woorden nodig. En het komt mij zeer wenselijk voor dat onze betrekkingen wat vaster omlijnd worden. Ik zal openhartig zijn, weest u dat ook en laat u zich niet weerhouden door een ouderwetse kijk op de verhouding tussen man en vrouw. Geneert u zich niet: het is de oude Adam, zoals de mystici, zaliger nagedachtenis, plachten te zeggen, die u nog hindert... Komaan dus...

Katerina Matwejewna

vastberaden

Ja, u hebt gelijk, dat is de oude Adam. Daar sta ik boven.

Strekt haar hand uit.