J.M.A. Biesheuvel

Schip in dok

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 ERVEN J.M.A. BIESHEUVEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5519 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Mijn grootste schrik

Ik denk dat ik zestien jaar was toen er op de avond voor Kerstmis een muziekavond bij ons thuis werd gehouden. Meneer Korevaar was er met zijn vrouw, meneer Bakker met zijn vrouw, meneer Jongeneel met zijn vrouw en twee zoons van achttien, meneer Van der Zande met zijn vrouw en twee dochters van zeventien, mevrouw Van de Berg, wier man het afgelopen jaar bij een scheepsongeluk om het leven was gekomen, ze bracht haar dochter Sjaan van zestien mee en dan was er ook nog mevrouw Otto die nogal muf geurde omdat ze zich te weinig verschoonde. Mevrouw Otto woonde aan de andere kant van de rimboe op de Vlaardingerdijk, ze hield onnoemelijk veel katten en twee honden en maakte nooit haar huisje schoon, bakken voor de poezen waren er niet en als de beesten het niet in de tuin deden, deden ze het gewoon in huis. Volgens mijn moeder zou haar ondergoed ook vervuild zijn; mevrouw Otto had geen wasmachine, geen teil en een wasman kwam er nooit langs. Daarom werd ze gemeden. Mijn moeder echter had een groot hart en nodigde haar uit. Tijdens het zingen zat mevrouw Otto te stralen. Ze trok een gezicht van: ‘Kijk nu toch eens eventjes, ik hoor er echt bij.’ Meneer Bakker speelde op de viool, mijn moeder op de piano, meneer Korevaar speelde op de klarinet, meneer Jongeneel plukte aan de snaren van zijn gitaar en de dochters van meneer Van der Zande speelden op de blokfluit. De rest van de gasten zong. Alle bestaande Kerstliederen werden doorgenomen. Tussendoor was er gebak, puddingbroodjes en koffie. Ik heb in de boekenkast een foto staan van mijn broer Arie aan de piano, terwijl hij mij begeleidt, ik speelde toen niet eens onaardig viool, alleen het positiespel was niet je dat en de flageoletten wilden ook niet erg lukken. Maar voor wie eenvoudige melodieën speelt, of alleen maar Psalmen en gezangen, is dat niet het minste bezwaar. De foto is een herinnering aan een gelukkige tijd, je ziet er zelfs, zij het vaag, het huis van mevrouw Otto nog op. Ach, nou vergeet ik één ding te vertellen: de dominee was ook op bezoek, een zeer belezen en wijze man met een hoornen bril. Hij droeg een leuk pak en vrolijke schoenen. Hij praatte vaak met mij over Sartre, Hegel, Nietzsche, Kierkegaard en Andersen. Als eerste heeft hij mij in contact gebracht met Winnie-the-Pooh. De dominee vond mij een aardige jongen en ik mocht hem ook wel. De dominee schreef in zijn vrije tijd gedichten en soms las hij ze aan me voor. Ze gingen haast altijd over de herfst en de dood. Hij heeft me voor het eerst op een plaat de muziek van ‘Der Tod und das Mädchen’ laten horen en dat vind ik nog steeds de mooiste muziek. Hij had een donkere, gezellige studeerkamer, propvol met boeken en een bureau vol met paperassen, hij verveelde zich nooit en was altijd aan iets bezig. Ik was er heel trots op dat we de dominee in ons midden hadden. Steeds dacht ik er maar over na hoe hij onze schilderijen zou vinden, en de piano, en het vloerkleed, en de gebakjes. Ik keek naar hem, steels. Hij zat er toch deftig bij, een beetje in een hoekje. We zaten allemaal in de voorkamer, de mooie kamer die alleen ’s zondags werd gebruikt. Wat had mijn moeder gestofzuigd, gepoetst en gestoft. Na een heel jaar sloven, boodschappen doen, de was schrobben en het gemor van mijn vader aanhoren was dit de avond van haar leven. Ze had een zwarte jurk aan met een tamelijk lage hals en op die hals hing een gouden horloge aan een gouden kettinkje. Ze straalde. Het ‘Gloria’ en ‘Hosannah’ was niet van de lucht. De heerlijkste klanken stegen op uit onze gezellige, gevulde burgermanswoning. Het was warm en benauwd in de kamer en daarom stond er zelfs in deze vriesnacht nog een bovenlicht flink open. De kachel stond te gloeien. We lieten het breed hangen. De dominee zong niet zo erg hard. Ik dacht: ‘Hij doet het om zijn stem te sparen, straks moet hij de nachtdienst nog doen.’ Mijn vader, die altijd verlegen is geweest en er altijd moeite mee heeft gehad om zich in het openbaar gelukkig en opgetogen te tonen, zat in een achterkamer een krant te lezen. Een opengeslagen Bijbeltje lag midden op de tafel vóór hem. In de kerk heb ik hem ook nooit echt horen zingen. Veel verder dan meeneuriën en ‘pompompom’ zingen kwam hij niet. Het ergerde mijn moeder. ‘Doe toch eens gezellig mee,’ zei ze vaak. Als het mooi weer was en mijn vader en moeder fietsten, Ada bij Moe en ik bij Pa achterop, dan keek hij steeds naar zijn voorwiel al reden we door het prachtigste landschap of langs de leukste molens. ‘Geniet nou toch eens een keertje,’ zei mijn moeder dan, ‘kijk toch eens voor je uit.’ Dat kon hij niet. Hij zat ook altijd op het puntje van zijn stoel, opgejaagd, net of hij ieder ogenblik als een hert het bos zou inspringen om te vluchten voor de jager. Meestal stond hij midden in de kamer. Met zijn rug naar het vuur. Zo staan ook inboorlingen, zo hebben ’s nachts altijd de patres familias in het oerwoud gestaan om hun gezin en het vuur tegen de wilde beesten te beschermen. Af en toe liep mijn vader naar de fles. Hij schonk zichzelf een neutje in en de dominee kreeg er ook een. Maar op zo’n manier dat niemand het in de gaten had. De man van God zat in een hoekje bij de schuifdeuren half tussen de gordijnen. Er was een pauze en toen kwam er koffie met cognac. Nu dronk de dominee in het openbaar. Het begon me te verontrusten, dat verschijnsel. Een dominee die drinkt als een paard? Dat kon er bij mij niet in. Ik drukte de vermoeiende en bezwarende gedachte weg en wilde er niets mee te maken hebben. Misschien dronk hij het als water en had hij er niet de minste last van. Ik luisterde naar de verhalen van meneer Bakker. Nog maar een paar dagen geleden was een kameraad van hem onder zijn eigen ogen van een balk in het ruim van een groot schip gestort. Hij was meteen morsdood geweest. Het geval greep meneer Bakker zo grondig aan omdat hij al jaren probeerde hem te bekeren. ‘En het zou me zijn gelukt,’ zei meneer Bakker, ‘als ik nog maar een jaar de tijd had gehad.’ We waren allemaal droevig. Mochten we eigenlijk wel zo gelukkig zijn? ‘Hij laat een vrouw en drie kinderen achter,’ zei Bakker, ‘die hebben vanavond ook geen prettige tijd. Laten we toch hopen dat er geen hel bestaat en dat hij gewoon dood is. Gewoon dood en daarmee basta. Hij heeft rust, laten we het zo zeggen.’ ‘Zo mag ik het horen,’ zei de dominee vanuit zijn hoekje, hij legde zijn ene been over het andere en ik zag zijn vrolijke schoenen, ze waren eigenlijk te frivool. Mijn moeder keek op alsof ze door een horzel gestoken was. ‘Laten we nu vanavond de gedachte aan de dood eens even laten varen,’ zei de dominee nogmaals, ‘en zeker de gedachte aan de hel. We zijn hier op een heerlijke avond bij elkaar en alles is goed. Altijd piekeren over hel en verdoemenis, dat is niet goed, zo kan God het niet met ons voor hebben gehad.’ Mijn vader knikte op de punt van zijn stoel. Hij zat zo ver bij ons vandaan dat het wel leek of hij op het balkon zat, in de kou. De hele avond heeft hij op de punt van zijn stoel gezeten en af en toe geknikt. Natuurlijk heeft hij ook geneuried. En ja hoor!, na de pauze ging hij midden in de kamer staan, vlak bij de kachel, met zijn rug ernaartoe. Hij was altijd als een brombeer die onzegbare problemen had. Ik geloof dat hij zoals Waasdorp het zegt iemand was die niet ‘met ons, maar ook niet zonder ons kon leven’. Het was een heerlijke avond. Want mijn broers Kor en Arie en mijn zusjes Ada en Ko waren er ook. Er werd heel wat afgebabbeld in de pauze, geroddeld werd er niet, geen wanklank werd gehoord. Alles was mooi. Hier hadden we naartoe geleefd. De gezelligste avond van het jaar. Ja, het is jammer dat ik me alle gesprekken niet herinneren kan, maar het was toch net of we er allemaal moed uit konden putten, moed om weer een heel jaar verder te gaan. Na de pauze begon mijn moeder weer op de piano. Ze speelde: ‘Op U mijn Heiland blijf ik hopen, verlos mij van mijn bange pijn.’ Ik wist dat ze dat voor mij speelde. De bezoekers speelden mee en niemand speelde vals. De volwassenen, de jongens en de meisjes zongen dat het een aard had. Schuin door de ruit kijkend zag ik mensen op straat in het lantaarnlicht staan. Ze stonden stil in de sneeuw en luisterden mee. Mijn vader wilde de dominee weer een glaasje geven, maar hij weigerde. Het lied was al veel verder, maar ik zag hem de beginregels mompelen: ‘Verlos mij van mijn bange pijn.’ Uit ieder van zijn ogen kwam een traan biggelen. Ik geloof dat niemand het in de gaten had dat hij even zijn hoornen bril afzette en zijn ogen afwiste. Hoe kon ik ook weten dat wat wij deden voor hem niets anders was dan een ontroerende uiting geven van ‘la paix des braves gens’ waar Sartre het over heeft? De dominee dronk niet meer en wij zongen door. Na nog een mooi halfuurtje was de avond afgelopen. De mensen dromden door het huis. De kapstok puilde uit van de kleren en ook op het grote bed van mijn vader en moeder lagen jassen, bonthoeden, herenhoeden en sjaals in alle kleuren. De mensen namen allemaal gelukkig afscheid en velen van hen hoorde ik zeggen: ‘Tot straks in de kerk.’ Van mijn moeder mocht ik met de dominee meewandelen. Hij moest nog even naar huis voor hij naar de kerk ging. Ik keek naar het uitspansel, het was een heldere sterrenhemel. Samen met God was die hele zaak voor mij nog net te begrijpen, hoewel ik altijd al bang was als ik omhoog keek. Net of je in een grenzeloze doodkist keek. Zonder dat ik het echt wilde kreeg ik het met de dominee (die licht waggelend liep – af en toe bonkte hij met zijn zware lichaam tegen mijn tengere gestalte aan) over de grootheid van het heelal, over de eeuwigheid, over het onbegrijpelijke en het griezelige van het bestaan, en dat het toch een grote genade was te mogen geloven in een God die ons allen ziet en alle melkwegstelsels en spiraalnevels houdt in het holle van zijn hand. De dominee liep zwijgend naast mij voort. Hij hikte als een dronken man, als iemand die is vol zoeten wijns. Toen sprak hij, en het zijn de verschrikkelijkste woorden die ooit van iemand tot mijn oren zijn gekomen: ‘Beste jongen, je weet dat ik je aardig vind en ik wil je niet beduvelen. De plek waar ik het liefste preek, dat is Ouderkerk aan den IJssel. Ik preek omdat het mijn werk is. Toen ik dominee werd als jongeman, toen geloofde ik nog. Ik geloofde alles wat jij nu ook gelooft. Maar allengs begon ik te lezen, ik las alles wat er los- en vastzat en niet alleen dat wat mij de professoren in Kampen en Amsterdam hadden voorgeschreven. Langzamerhand begonnen de stemmen van de ongelovigen mij tamelijk plausibel in de oren te klinken en ik begon te twijfelen. En op een dag, waarom het uitgerekend Kerstmis moest wezen mag Joost weten, was ik ongelukkig en ongelovig. Lieve jongen, ik heb misschien een paar borrels te veel op. Maar als ik dat niet doe kan ik vanavond niet eens preken. Daarom was ik zo ontroerd toen jullie zongen van “het verlossen van mijn bange pijn”. En weet je, als ik dan gepreekt heb in Ouderkerk aan den IJssel, in dat mooie kerkje hoog aan de dijk, dan moet ik de zegen geven bij het afscheid, bij het einde van de dienst. Dan zie ik al die mensen met gebogen hoofden in de banken voor me zitten, ik houd dan mijn ogen open en denk: “Ach gelukkige sukkels, wat is het toch vreemd dat jullie naar mij geluisterd hebben en alles geloven.” Zelf kijk ik dan door de ruiten aan de overkant van de preekstoel naar buiten. Ik zie het lage zonlicht glinsteren op de donkere IJssel, en door die lichtbaan op de rivier gaan de aken. Terwijl ik daarvan geniet, voor mij bestaat toch alleen het tastbare en het mooie van de natuur, geef ik de zegen aan die boeren die de IJssel niet kunnen zien, maar mij wel, op die dwaze preekstoel, als ze hun ogen tenminste openhielden. Ik geloof net zoveel als een kiezelsteen. Ik zal het je nog gekker vertellen: gisteren zat ik in het park met een kiezelsteen in mijn hand. Een paar bankjes verderop zat een man een boekje te lezen. Ik keek weer naar die steen en dacht: “Waarom is alles toch zo hard, absurd en onbegrijpelijk? Ik wil die steen lezen, ik wil weten wat die steen met zijn miljoenen jaren oude geschiedenis mij te vertellen heeft. Alles heeft zijn zin.” Maar de steen opende zich natuurlijk niet en ik moet verder gaan. Ik kan toch niet nu ineens, nu ik vijftig ben, metselaar worden? Ik ben nu eenmaal dominee en zal het tot mijn dood moeten blijven.’ Al voortlopend keek ik hem met een geschrokken gezicht aan. ‘Verschrikkelijk is het,’ mompelde hij, ‘ik kan niet geloven en ik moet de stervende troosten, ik moet de zieken bijstaan, aan het graf moet ik troost geven en van Zijn Genade spreken, terwijl op het kerkhof een koude, holle wind, als kwam die regelrecht uit de regionen des doods, mij de hoge hoed van het hoofd doet waaien, preken moet ik voor volle kerken en ik kan het zo goed dat ik soms de schone zakdoeken te voorschijn zie komen en achter de brillen verdwijnen, het is met mij nog erger dan met de man die last heeft van pleinvrees terwijl onverlaten hem op het onmogelijk grote en indrukwekkende Sint-Pietersplein op een stoeltje vastgebonden hebben en hem precies in het midden van het plein hebben achtergelaten.’ Terwijl hij sprak begon hij te struikelen, zijn vaste tred was er niet meer, voor een dronken man had hij nog aardig gelopen, hij begon meer dan voorheen te hikken, nu ja, ik schaamde me weliswaar niet dat ik met hem over straat moest, maar jammerlijk vond ik het toch. ‘Dominee,’ stamelde ik, ‘het is toch niet waar wat u zegt, zo iets kunt u me toch niet aandoen?’ Onwillekeurig greep ik zijn hand die nat was van het zweet. De dominee zag klaarblijkelijk dat ik geestelijk volledig van mijn voetstuk was gevallen en nu in zak en as zat. En inderdaad ben ik, op een paar andere ogenblikken na, nooit zo ongelukkig geweest als toen. De dominee schudde mijn hand uit de zijne, hield op met hikken, rechtte zijn rug als een man die naar de paal wordt geleid aan welke hij zal worden gefusilleerd, hij begon te stappen als een soldaat, een twee, een twee, regelmatig kwamen zijn voeten nu, ze hadden niets tastends meer, op de grond neer. ‘Ach jongen,’ zei hij, ‘je weet toch hoe ik ben. Een echte romanticus, een beetje melancholiek en vanavond heb ik misschien iets te veel gedronken. God zij dank geloof ik net zoveel als jij. Als ik de genade van de Almachtige niet op mijn leven voelde rusten, kon ik toch beter sterven. Wat dacht jij nou? We leven op de wereld immers niet in een gekkenhuis? Dominees die niet kunnen geloven, chirurgen die niet kunnen snijden, chauffeurs die nog nooit in een auto hebben gezeten, zeelui die nog nooit van navigatie hebben gehoord, vliegeniers met alleen maar een opleiding voor typograaf, verpleegsters die moeten stenograferen..., nee dat is allemaal malligheid, dat zijn dingen die niet kunnen en niet horen. Neem jij nou een ding aan van mij, lieve jongen..., een dominee is een Godvruchtig en gelovig man net zo zeker als tweemaal twee vier is en een mens niet naar de maan kan vliegen, erop lopen en weer terugkomen.’ Ik keek hem aan, we waren nu vlak bij zijn huis en ik begon te twijfelen. ‘Hij heeft het maar gezegd om me de schrik op het lijf te jagen,’ dacht ik. Maar diep in mijn hart wist ik wel beter. ‘Ja dominee,’ zei ik, ‘en wat zou het verschrikkelijk zijn als wij moesten leven als in de Walging van Sartre, wij zouden met ons verstand dolen aan de uiterste einden van het heelal, altijd zouden we op zoek zijn, altijd ongerust en onzeker, nooit zouden we iets vinden.’ ‘Ridi Paljasso,’ zong de dominee, ‘ik heb jou geen pijn willen doen, jongen, ik heb nooit kinderen pijn gedaan en ik ben van plan het nooit te doen. Kinderen zijn onschuldig en goed als Heiligen, ze verwachten alles van het leven... ach, wat klets ik toch? Je gelooft toch wat ik je heb verteld? “Boven de sterren, daar zal het eens lichten.” “God ziet de waarheid, maar wacht.” Dat is een sprookje en ik zal het je te lezen geven.’ Hij gaf me een geweldige dreun op mijn schouders en verdween in de pastorie. Hier en daar gingen lichten aan en uit. Ik kon precies zien waar hij liep. Ik, een mannetje van zestien jaar die altijd gelukkig was geweest, en verwend, midden in een gelukkige avond, stond met mijn al tamelijk grote kinderschoenen op de koude straat, al wachtend mompelde ik: ‘Hij gelooft natuurlijk niet.’ Ik kon dat niet begrijpen en kan het nu nog niet. Tien minuten heb ik op hem staan wachten. Toen ging het laatste licht in de pastorie uit en kwam hij weer naar buiten. Hij wees op een pakje. ‘Hier heb ik mijn preek,’ zei hij, ‘ik heb hem maar heel globaal en in trefwoorden opgezet. De rest komt vanzelf. Ik denk dat de preek wel een aardig halfuurtje zal gaan duren.’ In de kerk scheidden zich onze wegen. Ik ging tamelijk voorin zitten zodat ik hem goed kon zien. ‘Dat loopt fout af,’ dacht ik. Maar hij kwam heel zeker van zichzelf de preekstoel op en liet de dienst beginnen. Weer zong ik de liederen die ik thuis ook al gezongen had. Toen kwam de preek. De dominee sprak ons gloedvol van de genade van de Almachtige, over het Kindeke, over de heerser van het heelal zo eenvoudig in zijn stal of Nietzsche en Sartre eenvoudigweg niet bestonden. Het was de aangrijpendste Kerstpreek die ik ooit gehoord heb. Na de dienst liet hij zingen: ‘Op U mijn Heiland blijf ik hopen, verlos mij van mijn bange pijn.’ Terwijl wij zongen ging hij zitten. Ik wist dat hij verscholen achter de balustrade zat te huilen en vermoedde dat alleen maar een ongelovige zo mooi preken kon. De dominee probeerde immers zijn eigen verstand te overschreeuwen en in de hoek te drukken. Dat is de grootste inspanning en het allermooiste misschien waartoe een mens in staat is. Na de dienst heb ik de dominee niet meer gezien. Ik liep met mijn ouders naar huis. Ik vroeg me af of de ouderlingen hadden kunnen ruiken dat hij zo gedronken had. Thuis kroop ik in bed en rilde. Ik rilde met mijn lichaam en met mijn verstand. Het kwade zaad van de twijfel was in mijn ziel gelegd. Mijn grootste schrik is op dat moment door me heen gegaan. Ik wilde bidden maar kon het niet. Na een halfuur woelen, het bestaan kan soms heel genadig zijn, viel ik echter in een droomloze en lange slaap.

Sjaan, a sweet memory

Ik ben achttien jaar. Ik ben ziek. Mijn ouders en hun kinderen, van wie ik op een na de jongste ben, wonen in de witte huizen aan de rand van de stad, vlak bij de scheepswerf, waar mijn vader als archivaris werkzaam is. Ons huis telt drie etages. Beneden is aan de voorkant van de straat een kelder. Deze is half in de grond ingebouwd. Er zijn twee raampjes bij de straatkant. Ze zijn haast tegen het plafond aangebracht, iets boven ooghoogte. Hier staan al onze fietsen en liggen de oude tapijten en rommeldozen. Langs de muur is een werkbank van grenenhout opgesteld. Een meter hoog en tweeëneenhalve meter lang. Ik denk dat hij ongeveer negentig centimeter breed is. Daarop liggen allerlei soorten hout en timmermanswerktuigen, mijn vader is een knutselaar; blikken dozen met spijkers, schroeven in alle maten, oude fiets- en autolantaarns, stukken koper, tin, platen zink, aluminium, soldeergerei en ik weet niet wat allemaal nog meer. In deze kelder vertoef ik graag en hoor dan mijn moeder boven de Radetzky-mars spelen of ‘Het hijgend hert der jacht ontkomen’ op de piano. Bij psalmen zingt ze altijd mee, zacht en hees. Ik kijk naar boven en zie benen over het trottoir gaan. Kinderbenen, mannenbenen, oude benen, alle soorten, maar vooral af en toe klikkende hakjes. Als het mooi is dring ik me tegen de muur, om beter omhoog te kunnen kijken. Zo heb ik een paar keer de dijen kunnen waarnemen van jonge buurvrouwen. Ik zorgde er wel voor dat de ruitjes altijd brandschoon waren. Tot plezier van mijn moeder. Ze heeft me nooit gevraagd om de huiskamerruiten ook eens te doen. Nu komt dat zeker niet in haar hoofd op, want ik ben ziek; ik zal u vertellen waar ik lig: je loopt de kelder uit, doet de deur ervan op slot, het is een houten raamwerk met gaas bespannen, je loopt door een gekromd betonnen gangetje, slaat linksaf, klein stenen trappetje op met aan de zijkant een goot om de fietsen naar beneden of naar boven te voeren. Dan weer linksaf en een houten trap op. Deze trap brengt je drie verdiepingen hoog. Maar niet te ver lezer. Hier is de deur van mijn huis al. Je kunt bellen of gewoon de sleutel gebruiken, al naar het uitkomt. Nu sta je in de hal. Hierop komen de keuken, de douchecel, de voorkamer, de achterkamer, de rooksalon, de bibliotheek en een paar slaapkamers uit. Er is ook een trap, die je weer naar beneden voert. Er ligt een rode loper op met prachtige bloemen-motieven versierd. Deze trap moet je weer af. Beneden aangekomen sta je in een klein portaaltje, waar twee deuren op uitkomen. De één is de slaapkamer van mijn twee zusjes, van wie er één erg pienter is en de ander, mijn oudste zus, koekjes inpakt bij Kester’s wafelfabriek. De andere deur geeft toegang tot mijn kamer. Ga daar door heen. Hier is de kamer van de jonge gymnasiast. Hij leest Tacitus en Plato of Erasmus met gemak. De muren van mijn kamer heb ik hier rood en daar blauw en ergens anders weer wit en rose geschilderd. Er staat niet veel in. Een oude boekenkast van mijn vader die vol staat met op de markt gekochte tweedehands Amerikaanse pockets. Dan nog een afgedankt bureau van mijn vader en een bed, overdag de divan. Aan de muren hangen afbeeldingen van Amerikaanse vliegtuigen en luxueuze automobielen. Vooral de reclames met mooie vrouwen doen het goed, vind ik. Ik heb ze allemaal uit oude nummers van Life en The Saturday Evening Post geknipt. Deze kamer grenst weer aan de kelder. Ik kan het horen als daar iemand loopt. Toch is deze kamer niet zo diep gebouwd. Want het grasperk aan de achterkant van ons huis ligt een meter lager, schat ik, dan het trottoir aan de voorkant. Er is een fraai grasgazon, dat wordt afgezoomd door rozenstruiken en daarachter begint onmiddellijk een prikkeldraad-afrastering. Achter dat prikkeldraad weer ligt het plein, waarop de jongens uit de buurt gewoonlijk voetballen. Zij maken de hoge beukebomen twee bij twee tot goal. Ik ben daar meestal niet bij. Ik sla hen gade, terwijl ik in mijn vensterraam zit, met een boek of schrijvend in een beduimelde agenda. Ze roepen dan naar me: ‘Hé dooie’ of ‘Hé brilletje’, maar ik heb me er nooit iets van aangetrokken. Het heeft vannacht geregend, maar het gras is alweer aardig aan het opdrogen. Er zijn nu geen jongens buiten. Het is half drie in de middag. Ik heb het warm en sla de dekens wat van mij af. Zal ik even uit bed gaan? Ik doe het en loop naar het venster. Ik sta er een tijdje door te kijken. De frisse lucht doet me goed. In het gras ontwaar ik Sjaan. Altijd als ik Sjaan zie krijg ik een stijve. Luister. Ze ligt met haar buik op het halfdroge, geurende gras. Voor haar ligt een wit hobbelig voorwerp. Vierkant. Ik zie het al: het is het deksel van zo’n doos waar eieren in hebben gezeten. Met haar vinger maakt ze steeds een gaatje in één van de verhogingen. ‘Wat doe je daar?’ vraag ik. ‘Ik prik gaatjes,’ antwoordt ze met een glimlach. Het deksel is blijkbaar door en door nat, want Sjaan duwt haar vinger er steeds met het grootste gemak doorheen. ‘Zou je mijn bed niet eens willen opmaken?’ vraag ik. Ze begint te giechelen. Ze staat op, loopt naar mijn venster en begint er bovenop te klimmen. Een hoogte van één meter en twintig centimeter. Met plezier help ik haar een beetje. Tussen alle manipulaties door kan ik even een blik werpen op het kruis van haar broekje, dat ze minstens al drie dagen aan heeft, zo te snuiven en te zien aan de lichtbruine kleur van de witte stof, die haar intieme lichaamsdeel bedekt. Als ze binnen is trek ik haar onmiddellijk onder de lakens. Ik zoen en knijp haar overal. Dit is de eerste keer. Mijn eerste keer gaat het met Sjaan. Dat het zo gek en zo vlug gaat. Ze schatert van het lachen. Ze is ontzettend dom, maar dit begrijpt ze wel, ze heeft het vaker gedaan. Mijn moeder komt op het lawaai af en voor ik er erg in heb staat ze al in de kamer. ‘Wat gebeurt hier eigenlijk?’ vraagt ze. Sjaan duikt met haar hoofd zo diep mogelijk onder de dekens. ‘Hoe moet dat nou,’ denk ik, ‘het begon juist zo gezellig te worden.’ Ik kijk mijn moeder in de ogen. Wat kijkt ze toch zot! Ik voel Sjaans zachte warme knieën in mijn buik. Een moment om nooit te vergeten. Temps perdu.

Merel

Een paar maanden geleden zat ik met een verhaal waar ik maar niet uitkwam. Ik had het idee in mijn hoofd, ook de dialogen maar ik kon de sfeer niet tekenen. Ik begon veertien keer achter elkaar aan hetzelfde verhaal. Toen kwam mijn vrouw op mijn kamer om te vragen of ik het avondeten wilde gebruiken. Wat mij anders nooit overkomt gebeurde nu: ik was woedend. ‘Wat eten?’ riep ik, ‘dat is onzin, er moet gewerkt worden en keihard, ik zal niet eerder eten voor ik dit verhaal af heb. Nietsnutten verdienen geen eten!’ Mijn vrouw hield aan, ze probeerde me vriendelijk te overreden. Dat werkte nog meer op mijn zenuwen. Ik wierp van woede de schrijfmachine op de grond, greep mijn vrouw en sprak ontzet: ‘Ik kan het niet meer, nu heeft het leven ook geen zin meer voor me.’ ‘Je schrijft nu al tien jaar achter elkaar,’ merkte mijn vrouw op, ‘Je neemt nooit tijd voor vakantie. Zo raak je ook helemaal op. Jij moet er eens uit, misschien dat er dan een frisse wind door je geest gaat waaien, want zo raak je helemaal in een denkkramp. Als je zo doorgaat word je nog krankzinnig. Jij bent gewoon bezeten van schrijven.’ Ik aarzelde aanvankelijk en toen begon ik naar haar te luisteren. Ik moest mezelf bekennen dat ik inderdaad een wonderlijke kluizenaar was geworden, somber en melancholiek, altijd maar op mijn kamertje. Tijdens het eten gaf ik haar gelijk en ik besloot te gaan reizen. ‘Je moet net zolang wegblijven tot je weer helemaal de oude bent,’ zei mijn vrouw, ‘ik zal je missen en voor de poezen en hond Mikkie is het ook niet leuk, maar het is beslist het beste voor jou.’ Drie dagen later vertrok ik naar Engeland. Ik logeerde bij een vriend in Norfolk en fietste daar vijf à zes uur per dag. Het was een heerlijk rustig landschap met weggetjes zonder auto’s. Ik zag hazen, konijnen, fazanten, egels en patrijzen en licht glooiende velden vol gerst en koren. Ik fietste overdag en las des avonds. Ik at er goed van en genoot van mijn leven. Dat hield ik twee weken uit. Toen ging ik naar een vriend in Brussel. Ik bleef daar een week en ging twee avonden naar de bioscoop en een andere keer naar een uitvoering van werken van Brahms in de kathedraal van Leuven. Voor de rest zat ik op terrasjes en praatte met mijn vriend en zijn vrouw. Ik was jaren niet in het buitenland geweest. Amerika, bijvoorbeeld, had ik nog nooit gezien en daarom vloog ik een week later naar New York. Ik zag dat daar het wegdek slecht was en dat er hier en daar stoom uit het asfalt kwam, ik kocht veel boeken en langspeelplaten, ik keek op mijn hotelkamer naar televisieprogramma’s, ik schaakte in het park met Amerikanen en zag de twaalfduizend gele taxi’s op het eiland Manhattan rijden. Ik danste en genoot van het nachtleven. Ik wandelde de hele dag en bezichtigde minstens twaalf musea. Op het hoogste punt van de stad telefoneerde ik met mijn vrouw, ze moest ervoor uit bed komen. Ze haalde Mikkie aan de lijn en via een satelliet praatte ik, met uitzicht over de nieuwe wereld en de oceaan, met mijn hond, dat was ontroerend. Ik at er Chinees, Mexicaans, Braziliaans, Italiaans en Amerikaans. Ik zocht kennissen op en leerde heel wat uitdrukkingen. Ik kwam eenvoudig niet meer tot schrijven. Soms dacht ik aan mijn gebruikelijke leven: tien jaar had ik dag in dag uit op mijn kamer gezeten, achter die vermaledijde schrijfmachine, proberende om verhalen te verzinnen. Ik had inderdaad recht op vakantie en het mocht wel wat geld kosten. Toen ik New York had gezien, de wolkenkrabbers en de duizenden mensen, de warenhuizen en de bibliotheken, ging ik naar Wenen. Daar wandelde ik en genoot volop. Ik probeerde me te ontspannen. Ik luisterde in de concertzaal naar Mozart en Schubert, die ik allebei bewonder. Ik dronk wijn op terrasjes en rookte sigaren. Daarna wandelde ik twee weken op Schiermonnikoog, ik lag er op het strand en las in een luie stoel Nabokov en Gombrowicz. Om het programma vol te maken toog ik naar Madrid. Daar zag ik het Prado en woonde voor het eerst van mijn leven een katholieke kerkdienst bij. Ik was onder de indruk van de belletjes en de wierook tijdens de mis, het Gregoriaanse gezang was prachtig. Op het balkon van mijn kamer – de deuren naar mijn opengeslagen bed stonden open – dronk ik ’s avonds Campari en whisky en zag de Madrilenen in de zoele avondlucht over de boulevards flaneren...

Op een nacht, ongeveer om drie uur, werd ik wakker en hoorde buiten een vogel op een prachtige manier zingen. Ik meende dat het een nachtegaal was. De rillingen liepen over mijn lijf. Zo vaak had ik gelezen over de nachtegaal, ik had hem geschilderd gezien en op foto’s, maar nooit had ik hem gehoord. Wat een loopjes, wat een trillers. De tranen stonden in mijn ogen. ‘God, wat is het heerlijk om te leven,’ dacht ik, ‘maar in wat voor raar klein kamertje ben ik en wat hangen hier voor schilderijen? Ik ben hier nog nooit geweest. Het is niet New York, niet Norfolk, niet Brussel, niet Schiermonnikoog, niet Wenen, niet Madrid. En wat een vreemd bed. En wat ruikt het hier merkwaardig, ik heb die lucht wel eens meer geroken. Het is het parfum van iemand die ik goed moet kennen. Waar ben ik toch?’ Steeds hoorde ik de nachtegaal en het was mij wonderlijk te moede. Ik voelde vaag dat ik in een stad was en dat er honderden mensen om mij heen sliepen, zich waarschijnlijk niet bewust van het gezang van de nachtegaal. Ik probeerde in het donker te ontwaren wat er op de schilderijen stond, het bed beviel mij wel, ik richtte mij half op om uit te maken waar ik nu eigenlijk was en daarbij beroerde ik een slapend vrouwenlichaam. Lag ik ineens ergens met een vreemde vrouw in bed? Ik glipte het bed uit en ging de gang op. Wat een rare smalle gang. Ik deed twee deuren open en struikelde in het donker over een poes. Ik knipte het licht aan en merkte dat ik dit keer niet in Santiago, maar gewoon thuis was. De klok tikte vertrouwd en opeens schoot het door mijn hoofd: ‘Vijftien augustus, vandaag is moeder precies vier jaar dood, nu mag ik haar opbellen.’ Ik nam de telefoon van de haak en draaide het nummer. ‘Met de beheerder van begraafplaats Schiedam,’ zei een stem. ‘Mag ik mijn moeder spreken?’ vroeg ik, ‘toestel 1545.’ ‘Een ogenblik,’ zei de man, ik hoorde iemand met papieren ritselen en vervolgens mompelde de man: ‘Het is inderdaad vier jaar geleden, ik verbind u door.’ Er was wat gekraak in de lijn en toen kwam de hese stem van mijn moeder door. ‘Hallo?’ vroeg ze, ‘wie is daar?’ Buiten zong de nachtegaal. ‘Ik ben het, uw zoon Maarten,’ zei ik met van ontroering verstikte stem, ‘hoe gaat het met u, moeder?’ ‘Ben jij het?’ vroeg ze, ‘ik wist wel dat jij het eerst zou bellen.’ ‘Hoe is het om dood te zijn?’ vroeg ik. ‘Je ligt maar,’ zei ze, ‘het is donker, je wisselt klopsignalen met andere doden uit. Af en toe valt er een druppel water van de deksel op mijn ogen. Ik denk na over het leven. Hoe lang zou het zo nog doorgaan?’ ‘Maar waar wacht u dan op?’ vroeg ik verbaasd. ‘Dat weet jij heel goed,’ zei ze, ‘je doet wel net of je het niet weet, maar in je hart ben je wel wijzer.’ ‘Tja,’ mompelde ik, ‘nu ja.’ ‘Ik neurie een psalm en ik dommel,’ ging ze door, ‘ik droom, het is donker, maar bang ben ik niet. Ben je al eens op mijn graf geweest om rozen te brengen?’ ‘Nee,’ zei ik beschaamd, ‘maar morgen ga ik het beslist doen.’ ‘Het is fijn als er nog eens aan je gedacht wordt,’ zei ze, ‘maar nu hang ik op, ik ben moe. Doe je je best?’ ‘Ja moeder,’ zei ik, ‘ik heb lang gereisd maar nu ga ik weer schrijven. Adieu en vaarwel.’ ‘Je naaste liefhebben, je niet aanstellen en nooit jaloers zijn, daar draait het om,’ zei ze tenslotte, ze kuchte en hing op. Ik aaide de poezen en gaf mijn hond een poot, ik liet me door hem likken. Toen dook ik het echtelijke bed weer in. ‘Het leven heeft soms heel prachtige en ontroerende momenten,’ dacht ik, ‘nu lig ik bijvoorbeeld weer naast mijn vrouw en leef.’ Ik maakte haar wakker en vroeg of ze ook de nachtegaal hoorde. Over het gesprek met mijn moeder repte ik niet, sommige dingen hou je nu eenmaal voor jezelf. ‘Ja, ik hoor een vogel mooi zingen,’ zei ze, ‘maar dat is een merel, geen nachtegaal, jij overdrijft altijd.’ Ik legde een arm en een been over haar heen en een kwartier later sliep ik weer in.

Eerste trein

1

Ongeveer in het midden van de vorige eeuw begon in Rusland, tussen Moskou en Sint-Petersburg, de eerste trein te rijden. Ik denk, maar dat weet ik niet geheel zeker, dat die afstand gelijk is aan die tussen Lyon en Amsterdam. Het moet de arbeiders veel inspanning hebben gekost een dergelijke spoorweg aan te leggen. En hoeveel van hen zullen er zijn gestorven ten gevolge van het zware werk? Ongeveer op het midden van de afstand lag het dorpje Tsjornuuj Toejn’, wat Zwarte Modder betekent. Daar was een tussenstation, er konden nieuwe kolen voor de tender worden ingenomen en ook water voor de ketel van de locomotief. De reizigers konden er een pasteitje, een broodje met ham, een augurk, een hard ei, een glas wodka en al dergelijke dingen kopen. De opzichter van het stationnetje bekeek de rails bij helder zonlicht en omdat ze zo oneindig ver naar het noorden en naar het zuiden van zijn plek wegliepen leek het wel of dit plekje, dit volledig onaanzienlijke plaatsje, een halteplaats tussen de hemel en de aarde was. In ieder geval vond de opzichter zichzelf, de komende trein met daarin een paar ministers en de groten van het land, de toonaangevende mensen, de tsaar die ook mee zou rijden, het stationnetje, de rails, de moeren, de biels, het buffet, zijn ondergeschikten, de grond waarop de rails lagen, van het allergrootste belang. Hij stelde zich voor hoe de locomotief op de grote dag aan zou komen, daarachter de tenders, dan een paar goederenwagons en vervolgens de wagons met hun kostbare lading aan notabelen. Heel in de verte het vage geluid van een stoomfluit, een rookpluim en dan iets glimmends zwarts dat pufte en hijgde, een zacht gerommel dat dichter- en dichterbij kwam. ‘Il vient de loin.’ De opzichter vond dat hij zijn uiterste best moest doen. De zaak moet zo geolied en gesmeerd verlopen als maar mogelijk is, dacht hij en drieënhalf uur voor de trein uit Sint-Petersburg zou arriveren, nam hij een grote oliespuit ter hand en begon het horizontale oppervlak van de rails met olie te besmeren, zowel vóór als achter zijn station, ik bedoel zowel naar het zuiden als naar het noorden. Het was de beste, de meest gladde olie die men zich maar kon voorstellen. En een kleine tien minuten nadat hij klaar was met dit karwei kwam de trein eraan. De opzichter had de moeite genomen om twee kilometer rails te smeren. De mensen hingen uit de raampjes van de trein. Ze wilden weleens weten hoe het was om onderweg tussen de beide hoofdsteden van Rusland, midden op het platteland, een beetje kvas te drinken, een hard ei te eten, hoe het zou zijn om daar een glaasje wodka te drinken, te snateren op beschaafd niveau en dan weer verder te reizen. Het was de eerste keer dat de tsaar in Zwarte Modder kwam. Het was zoiets als wanneer de eerste trein tussen Amsterdam en Parijs alleen in Klaaswaal zou stoppen, waar maar vier mensen konden lezen, waar geen school en geen bibliotheek was. Alleen wat hutten en een lemen huis met een echte olielamp voor de dorpsoudste. De mensen in de trein zagen het dorpje naderen. Ze hingen steeds verder uit de raampjes, de prelaten, de ministers, de vorsten, de graven, de bezitters van onmetelijke landgoederen, de adelsmaarschalken, de directeur van de nieuwe spoorlijn, de leden van de hofhouding en de tsaar zelf. De hoofden die uit de raampjes hingen hadden maar één gedachte: Hier stoppen wij, een hard ei eten, een bordje soep, een glas wodka, even de handen wassen. Het was heerlijk zonnig weer. De locomotief remde uit alle macht. De trein hield zijn snelheid en de mensen op het perronnetje zagen de hoofden van de nieuwsgierigen voorbijglijden. Je hoorde alleen het suizend glijden van de wielen over de geoliede rails. ‘De trein stopt hier niet!’ riep een klein jongetje op het perron, ‘die heer in het wit, met die grijze snor, is dat nou de tsaar? Jammer, nou maken wij het échte feest niet mee.’ Zodra de wielen van de locomotief geen olie meer op de rails onder zich voelden, kwam de trein met een klap tot stilstand en iedereen in de deftig aangeklede wagons viel om. De locomotivist begon zijn verontschuldigingen aan te bieden. Hij wilde nu achteruit naar Zwarte Modder rijden, maar dat lukte niet. Toen stapten alle mensen uit, een pad was er niet en diep wegzakkend in de blubber, het had de vorige nacht flink geregend, kwamen de hooggeplaatsten op het stationnetje aan. De opzichter had zich verstopt. De tsaar en de directeur van de spoorweg stonden páf van een zo voorkomende opzichter. Er ontstond geen gekibbel maar grote hilariteit en toen de opzichter gevonden werd in zijn slee, onder een plaid, in een strooien schuur waarvan de deur was gebarricadeerd, werd hij niet ontslagen. Hij stond te buigen voor de tsaar die vriendelijk tegen hem zei: ‘Zo gesmeerd verloopt natuurlijk alleen de eerste reis van deze trein?’ De eieren, de kvas, de wodka en de thee, de steur en de kaviaar smaakten heel lekker na dit avontuur. De opzichter moest heel wat grapjes aanhoren. Dorpelingen en notabelen begaven zich weer naar de trein. En hoe de dorpelingen ook probeerden de olie van de rails weg te krijgen, de treinen kwamen nooit precies voor het stationnetje tot stilstand. Pas twee maanden later lukte het en toen zei een bankier: ‘Het is ongelofelijk, mag ik twee eieren en een augurk? En wat water om zelf thee te maken.’ Hij wilde kennismaken met de opzichter en vroeg hem waarom hij niet gestraft was want de anekdote had zich door heel Rusland verspreid. En de opzichter antwoordde: ‘Soms doet de mens zoiets vreemds dat er geen straf voor te bedenken is.’ Hardop zei hij echter niet: Mensen krijgen wel voor kleinere fouten vier jaar dwangarbeid in Siberië.

2

Ongeveer in dezelfde tijd reed de eerste trein van Tokio naar Sinchuan. Ook hier weer notabelen, de keizer, de directeur van de spoorweg. In Japan trekken mensen altijd hun schoenen uit voor ze een huis binnengaan. In de trein zouden ze de theeceremonie meemaken en op kussens op de grond zitten. Daarom was het buiten kijf dat de trein een huis was. Iedereen liet zijn schoenen op het perron in Tokio achter. De trein stopte in Sinchuan, het was een dag later en er was een grote afstand afgelegd. De Japanners konden niet begrijpen dat hun schoenen niet klaarstonden op het perron van Sinchuan toen ze uit hun ‘huis’ stapten en ze vonden het ‘wegraken van hun schoenen’ een grote tekortkoming van de uitvinding trein.

Inwijding

Op mijn zestiende jaar ging ik voor het eerst varen. Ik stond op het achterdek van de ‘Esso Rotterdam’ die afgemeerd lag in een van de buitenhavens van Antwerpen. We konden de volgende dag vertrekken. Ik stond naar de ondergaande zon te kijken. Een reusachtige creool kwam naast me staan. ‘Zo jochie,’ zei hij, ‘kun je nogal wennen hier?’ ‘Ja meneer,’ zei ik. ‘En vertel me eens, wat doe jij voor de kost?’ Ik begon te vertellen. De grote zeeman stond aandachtig te luisteren. Op het laatst vroeg hij of ik ook een geloof had. Ik vertelde hem alles wat ik geloofde. Dat mensen edel en rein van hart moeten zijn. Dat hoereren en stelen uit den boze is. Dat God je overal en altijd ziet. Dat de wereld met het jaar slechter en slechter wordt. Dat ik hoopte een belangrijk man te worden, iemand met veel ervaring en die een grote mensenkennis had. Dat ik nu bijvoorbeeld ging varen om de moeilijkheden en de noden van de zeeman te kunnen begrijpen. De creool, die torenhoog boven me uitstak, zweeg al de tijd dat ik aan het woord was. Toen ik uitgesproken was, was de zon onder en begon de zeeman te spreken: ‘Het zal nog geen twee jaar geleden zijn, dat wij net zo’n ketelbink aan boord hadden als jij. Die wist ook alles zo goed. Hij was even eigenwijs als jij. Alleen stonden allebei zijn handen verkeerd. Die vent deed alles verkeerd. Hij had moeilijke boekjes bij zich net als jij. Hij droeg zo’n brilletje als jij en hij had hetzelfde zwarte warrige haar. Zet je bril eens af... ja, dat kromme neusje had hij ook. We hebben behoorlijk wat uit te staan gehad met dat ventje. Het is op het ogenblik krek of ik hem in levenden lijve weer voor me zie staan. Maar er is iets heel vervelends met hem gebeurd. Wij voeren in de Golf van Biscaye, er stond een tamelijk hoge zee en er stond een stijve bries. We zaten allemaal te kaarten, tot iemand van ons zei: “Hee kijk nou eens wat daar voor een vissersbootje vaart.” We keken door de poorten van de mess en zagen het bootje, maar die ketelbink zag niets. Daarom ging hij even aan dek. Het was heus niet gevaarlijk op ’t dek, want we voeren in ballast en we lagen dus hoog op ’t water. Na een uur zei iemand van ons: “Waar is die ketelbink toch gebleven?” We gingen aan dek, het was donker geworden. Het was nu echt hard gaan waaien, de golven kwamen al hoger. Je kon geen kip meer voor ogen zien. We hebben tijden lang naar het jochie lopen zoeken. Hij was weg en hij bleef weg. Nooit meer terug gezien. Niet onmogelijk dat iemand, ik zou niet weten wie, hem toen hij daar bij de railing stond, een zetje heeft gegeven, geen haan die er naar kraait, de kapitein heeft nooit een onderzoek laten instellen, hij heeft alleen drie dagen later een telegram naar de moeder van dat ventje verstuurd met het bericht dat hij spoorloos verdwenen was en waarschijnlijk verzopen, begrijp je wel?... ja, dat was precies iemand als jij, die ketelbink van toen... het kan ook toeval zijn geweest natuurlijk... Nou, ik stap maar weer eens op, gegroet.’

Van halftien tot middernacht heb ik op het achterdek van dat tankschip gestaan, steeds denkende aan het droevig lot van mijn jonge voorganger op ditzelfde schip. Zou ik weer naar huis teruggaan? Neen, geen haar op mijn hoofd die eraan dacht. Ik nam me slechts stellig voor om in de Golf van Biscaye niet aan dek te gaan en zeker niet in het donker. Nee, nooit zou ik ná zonsondergang aan dek komen en na dat besluit ging ik te kooi. De volgende dag was iedereen erg aardig tegen me. Om een uur of twaalf zei ik tegen een oliegast dat ik zo graag de machinekamer zou willen zien. ‘Met alle genoegen,’ zei hij en nam me mee tot in de diepste krochten van het schip. Ik moest om één uur het eten voor de matrozen en het machinepersoneel opdoen, maar de bezichtiging van de machinekamer nam flink wat tijd in beslag. Men legde mij alles uit wat betrekking had op de voortstuwing van het schip. Ik keek mijn ogen uit en kon maar niet begrijpen waarom alles zo lawaaierig was, je kon elkaar haast niet verstaan. En waarom er behalve de hoofdmotor van een meter of twaalf hoog, hier nog minstens honderd andere kleinere machines en motoren stonden opgesteld, die allemaal hun eigen nut hadden, ik begreep dat niets uit deze warwinkel kon gemist worden. ‘Als het schip nu gaat varen,’ vroeg ik, ‘wordt het hier dan nog warmer en geeft het dan nog meer lawaai?’ ‘Nee,’ zei de oliegast, ‘want alles staat al aan, als het moet kunnen we over een kwartier vertrekken.’ Op dat moment stond ik voor een bak van drie bij drie meter, hij was ongeveer een meter tachtig hoog. Ik ging op mijn tenen staan om te zien wat daarin zat. Er stonden plotseling vijf of zes mannen uit de machinekamer om me heen. Tot nu toe hadden ze niet in het minst belangstelling voor me gehad, maar nu volgden ze al mijn bewegingen met zo’n nieuwsgierigheid en oplettendheid, dat het mij wat angstig om het hart werd. Hadden ze het ineens niet druk meer? Ik zag een kleverige zwarte drab in de bak. Het rook zurig en walmde vettig. ‘Wat is dat nou eigenlijk?’ vroeg ik de mannen. ‘Weet je niet wat dat is?’ zeiden ze, ‘dat is afgewerkte olie die we hier niet meer gebruiken kunnen en onderop ligt olieresidu, heb je nooit kennis gemaakt met het verschijnsel, het ziet er wel grappig uit, hè?’ ‘Nee,’ zei ik, ‘ik heb zoiets geloof ik nog nooit van tevoren gezien, alles wat meneer me hier heeft laten zien is praktisch nieuw voor me.’ ‘Olala,’ grapten de mannen, ‘maar dan wordt het tijd dat hij gedoopt wordt, waar of niet?’ ‘Maar natuurlijk,’ zei de oliegast en tilde mij, alsof het de gewoonste zaak van de wereld was, boven zijn macht en duwde me diep onder het kwalijk riekende oppervlak van de inhoud van de bak. Zo hield hij me een tijdje. Toen ik dreigde te stikken haalde hij me naar boven en duwde me nog eens onder. Daarna was ik vrij. Ik kreeg een schop onder mijn kont. ‘Het is nu twintig voor een,’ zei een van de mannen, ‘dit was natuurlijk maar een grapje, dat begrijp je zeker wel hè, ketel, het heeft niets met de gewone werkzaamheden uit te staan. Ga nu maar als de donder opschieten. Als je je bek tegen de kapitein opendoet, zullen we je volkomen in elkaar tremmen. Binnen twintig minuten ben je zo schoon als een rund dat in zoutzuur is gevallen en het eten staat klaar. We willen een schone tafel, heb je dat begrepen?’ Als een klont stinkende teer liep ik geheel blind door de gangen van het schip. Ik moest acht glibberige trappetjes op voor ik de machinekamer uit was, ieder moment dreigde ik fijngemalen te worden tussen afschuwelijke ratelende machines als ik naar beneden viel. En lachen dat de mannen deden. Wat ik ook probeerde, mijn ogen wilden niet open. Ik betastte mijn haar: ik had een kleverig teerpetje op. Van haar was niet eens sprake. Na vijf minuten was ik in de wasruimte. Ik zette de douche op zijn heetst aan en trok mijn kleren uit en wierp ze maar gelijk overboord, de schoenen ook, hoewel ik die misschien ooit nog had kunnen gebruiken. Na twintig minuten stond ik nog in de wasruimte en zag er nog uit als een lijk dat al veertien dagen in ontbinding verkeert, alhoewel ik mijn ogen reeds openen kon. Van hoofdhaar voelde ik nog niets. Twee matrozen, die ‘de gang van zaken helemaal niet kenden,’ kwamen toevallig de wasruimte binnen om hun handen te wassen voor het eten gaan. ‘Een beetje vies, hè keteltje,’ grijnsde één van hen tegen mij. ‘Ben jij zo wel op tijd klaar met eten opdienen? Waarom takel jij je zo toe, jochie?’ ‘Wij zullen dat varkentje eens wassen,’ zei de andere matroos. De twee maakten het water nog tweemaal zo heet als het al was en begonnen me met borstels en krabtuig te rossen dat het een aard had. Ik verging van de pijn, maar hield mijn kaken op elkaar. Op een gegeven moment nam één van hen mijn geslacht, voor zover men daar nog van spreken kon: het was me nog nooit zo klein voorgekomen, tussen de vingers en maakte het eikeltje bloot. ‘Als dat nu ook schoon is, viezerik, dan kun je je kleren aantrekken en opdienen,’ zei hij, ‘dacht je dat je er op zo’n manier bij een nette buitenlandse dame inkwam? Die pik moet gewassen hoor!’ Hij pakte een nagelborsteltje en borstelde het bloed uit mijn eikel met gloeiend water. Godlof zat daar geen olieneerslag, was ik blij, dat ik geen besneden jood was: had de voorhuid de teer niet buiten kunnen houden.

Een half uur later was ik in de eetkamer van de lagere bemanning. De borden waren schoon, de messen en vorken waren schoon, de kroezen waren schoon. Ik zelf liep op blote voeten: schoenen had ik niet kunnen vinden, in een schoon gewaadje tussen de mannen door. De bemanningsleden deden stuk voor stuk of ze gek waren en gedroegen zich als echte heren. Op zeker moment riep de bootsman me bij zich en duwde mijn kop boven zijn kroes. ‘Wat zit daar in die kroes?’ vroeg hij. Ik bekeek de kroes en zag een uiterst klein plekje koffieaanslag tegen de rand van de kroes. ‘Daar zit een plekje,’ piepte ik. ‘Dat durft hij een plekje te noemen,’ bulderde de bootsman en duwde mijn gezicht met zulk een kracht in de kroes, dat de striemen onder en boven mijn neus nog dagen zichtbaar waren. Ik had het met mijn eerste schip niet zo best getroffen. Toen stond de bootsman op en gaf mij een dreun op mijn gezicht, dat het bloed uit mijn neus spoot. Twee van mijn tanden had hij door mijn lip geslagen, ze zaten een beetje los. Zo werd ik de hele dag gejend. De volgende dag echter was ik van de aarde in het paradijs gekomen. ‘We hebben je gisteren een beetje geplaagd,’ zei de bootsman, ‘daarom hoef je vandaag niets te doen, je doet maar waar je zin in hebt.’ Ik kon mijn oren niet geloven en wilde een hut gaan schoonmaken, de afwas doen. Het werd mij verboden. Ik ging de wal op en maakte een wandelingetje over de kaden tot een uur of elf. De zon was lekker gaan schijnen. Ik was bang dat ik te lang wegbleef, maar niets van dat al. Ik had waarschijnlijk de hele dag vrij. Daarom ging ik in mijn zwembroek op het sloependek liggen zonnen. Ik had kussens meegenomen, omdat het zo heet was op het hout. En daar lag ik. In de zonnewarmte viel ik in slaap. Niemand die me wakker maakte om het eten van tussen de middag op te doen. Tegen drieën kwam er een schip voorbij, dat door de sluizen moest. Er gebeurde iets gevaarlijks en zes sleepboten en het grote schip zelf begonnen om de beurt te toeteren, dat het een aard had, Heiligen nog aan toe! wat kunnen schepen loeien! ik was op slag wakker en keek in het gezicht van de twee matrozen die me gisteren ‘gewassen’ hadden. ‘Zeg ketel,’ zeiden ze, ‘kun jij zwemmen? Je bent al in badkostuum, is het niet?’ ‘Ja,’ zei ik, ‘ik heb geen diploma, maar ik weet me best drijvende te houden hoor.’ ‘Nou daar gaat die dan,’ zeiden de twee en pakten me tegelijk bij armen en voeten en wierpen me, nadat ze me drie keer heen en weer hadden gezwaaid, over de raiIing van het sloependek, dat op een hoogte van ongeveer drieëntwintig meter boven water lag in de haven. Ik ben nooit een beste duiker geweest, maar gelukkig kwam ik niet op buik of rug terecht. Ik zwom naar het schip terug, de mannen hadden me minstens een meter of vijftien van de scheepswand afgegooid! Er stond een behoorlijke stroom langs het schip ten gevolge van het feit dat de sluizen open stonden, maar na een minuut of drie had ik toch ergens een touwladder gevonden: ze hadden hem speciaal voor mij uitgerold. Ik begon de ladder te beklimmen en zag vele meters boven mij de lachende gezichten van mannen die wekenlang mijn enige metgezellen op het water zouden zijn. Toen ik nog maar drie meter hoefde te klauteren, riep een van de mannen: ‘Daar gaat ie weer!’ en maakte iets los waardoor de touwladder plotseling een losse ruimte van ongeveer twee meter kreeg. Ik viel nogmaals. Probeerde me krampachtig aan het touw vast te houden, maar het lukte niet. Weer in het water, ditmaal vlak tussen de huid van ons schip en een sleepboot, die juist langs ons heen kwam. Weer begon ik uit het water te klimmen, weer zag ik de vrolijke gezichten boven me. ‘Volhouden,’ dacht ik, ‘het is de inwijding maar, op den duur gaat het over.’ Maar daarin vergiste ik me. Want voor deze mannen was ik niet alleen maar de ketelbink, die eens flink aangepakt moet worden vóór hij zeeman wordt, maar een vreemde eend in de bijt, die voor één, hoogstens twee maanden de zeelucht komt opsnuiven; ik was veel meer de gymnasiast, de student, de aankomende kapitalist en reder dan een leerling-zeeman. Maar dat kon ik later pas begrijpen.

Brommer op zee

Isaäc stond al uren op het achterdek. Hij was een aardige maar een beetje vreemde jongen: Als hij aan boord werkte verlangde hij naar een baantje aan de wal en als hij op kantoor zat, verlangde hij naar de zee. Hij kon de saaie eentonigheid van het walbestaan niet verdragen en geld om zeereizen te maken had hij niet. Maar als hij – in de hoedanigheid van enig willekeurig bemanningslid (brildrager dus altijd ketelbink, messbediende of officiersbediende), nooit matroos laat staan stuurman, zijn grote droom... – op een schip was, dan had hij te maken met het ruwe gebral van de matrozen, die kaartten met het mes op tafel en die elkaar en Isaäc uitscholden voor alles wat mooi en lelijk was. Isaäc hoorde er nooit echt bij. Op een schip paste hij nog het minst in de gemeenschap, nog minder dan in de haven, in de bottelarij of op de fabriek en kantoor en juist op een schip dacht hij steeds weer de ware romantiek te zullen vinden. Als het werk gedaan was kon je hem altijd op het achterdek vinden. Het was nu al twee uur na middernacht, maar Isaäc bleef staan omdat het een maanheldere nacht was, je kon alle bekende sterren van het zuidelijk halfrond duidelijk zien en het gevaarlijk wit bruisende schroefwater achter het schip (wie uren op een achterdek van een varend schip in volle zee heeft gestaan, weet dat schepen bij nacht en ontij, overdag, in de regen of in de mist, in poolstreken of in de tropen, in grijs, groen of helder blauw water altijd en altijd over een witte weg varen, die weg loopt van de horizon naar de schroef, een drenkeling die een kwartier later de baan kruist ziet de weg niet meer).