Leo Tolstoj

Opstanding

vertaald door Hans Leerink

Colofon

ISBN 9789028256002

Leo Tolstoj, Verzamelde werken. Opstanding (vert. Hans Leerink). Van Oorschot, Amsterdam 1972 

Eerste Deel

Matt. 18: 21-22. Toen kwam Petrus bij Hem en zei: Heer, hoeveel maal zal mijn broeder tegen mij zondigen en moet ik hem vergeven? Jezus zei tot hem: Ik zeg u, niet tot zeven maal toe, maar tot zeventig maal zeven maal.
Matt. 7: 3. Wat ziet gij de splinter in het oog van uw broeder, maar de balk in uw eigen oog bemerkt gij niet?
Joh. 8: 7. ...Wie van u zonder zonde is, werpe het eerst een steen naar haar.
Luk. 6: 40. Een leerling staat niet boven zijn meester, maar al wie volleerd is zal zijn als zijn meester.

1

Hoe veel moeite de mensen, die zich met enige honderdduizenden op één kleine plek hadden verzameld, ook hadden gedaan om de grond, waarop zij zich verdrongen, te verprutsen, hoe ze ook de aarde met stenen hadden bedekt, opdat er niets meer op kon groeien, ieder grassprietje dat zich te voorschijn waagde hadden uitgetrokken, de lucht verpest hadden met kolendamp en oliewalm, bomen hadden gekapt en alle vogels en andere dieren hadden verjaagd - toch deed de lente zich gelden, zelfs in de stad. Het zonnetje bakte, het gras sproot overal op waar men het niet grondig had gewied, het groeide en werd groen niet alleen in de gazons langs de boulevards, maar ook in kieren tussen de stenen van het plaveisel, en berken, populieren, vogelkers ontplooiden hun kleverige, geurige bladeren, de linden lieten hun knoppen zwellen tot barstens toe; kauwtjes, mussen en duiven begonnen vol voorjaarsvreugde al te nestelen en vliegen zoemden langs muren, verwarmd door de zon. Alles was blij: planten, vogels, insekten, kinderen. Maar de mensen - de grote, volwassen mensen - bleven doorgaan met zichzelf en elkaar te bedriegen en te kwellen. De mensen waren van mening dat niet deze lenteochtend heilig en belangrijk was, niet deze schoonheid van Gods wereld, verleend tot het welzijn van alle schepselen - een schoonheid die de mensen geneigd moest maken tot vrede, eendracht en liefde, maar dat heilig en gewichtig was wat zij zelf verzonnen om elkaar op de kop te zitten.

Zo werd dan ten kantore van de gouvernementsgevangenis niet als heilig en belangrijk beschouwd, dat mens en dier alom de vertedering en vreugde van de lente werden toebedeeld, maar wel, dat 's avonds tevoren een genummerde dienstorder met stempel en titel was ontvangen, behelzend dat deze ochtend, de 28e april te negen ure, drie in voorlopige hechtenis genomen personen op het matje moesten verschijnen - twee vrouwen en een manspersoon. Een van die vrouwen, zijnde de ergste misdadigster, diende afzonderlijk te worden voorgeleid. Aldus betrad dan, op grond van deze instructie, op 28 april, om acht uur in de morgen, de hoofdcipier een donkere stinkende gang van de vrouwenafdeling. Hem volgde daar een vrouw met een uitgeteerd gezicht en grijs kroeshaar, gekleed in een lang jak, waarvan de mouwen met tressen waren bestikt, en met een blauwgerande ceintuur om haar middel. Dit was de opzichteres. - Moet u Maslowa hebben? vroeg zij en liep met de dienstdoende cipier naar een van de celdeuren, die aan de gangkant sloot.

De cipier draaide de sleutel in het knarsende ijzeren slot om, opende de deur van de cel, waaruit een nog ergere stank kwam dan in de gang heerste, riep:

- Maslowa, vóór komen! deed de deur weer half dicht en wachtte.

Zelfs op de binnenplaats van de gevangenis kon men de frisse, verkwikkende buitenlucht ruiken die van de velden de stad in was gewaaid. Maar in de gang hing een deprimerende tyfuslucht, bezwangerd met uitwasemingen van ontlasting, teer en verrotting, waardoor iedereen die hier pas was binnengekomen onmiddellijk in een sombere neerslachtige stemming werd gebracht. Dat ondervond ook, al was ze wel aan slechte geurtjes gewend, de opzichteres die juist van de binnenplaats was gekomen. Toen zij de corridor betrad voelde ze zich meteen moe, ze had wel willen slapen.

Uit de cel klonken geluiden: vrouwestemmen en geloop op blote voeten.

- Omkeren en voortmaken, Maslowa, versta je! schreeuwde de hoofdcipier de cel in.

Twee minuten daarna kwam met vlotte pas iemand de celdeur uit, draaide zich fluks om en bleef naast de cipier staan: een jonge vrouw, betrekkelijk klein van stuk, met een zeer gevulde buste, ze droeg een grijze jas over een witte jak en rok. Ze had grove linnen kousen aan en liep op gevangenisklompen, had een driehoekige vrouwenhalsdoek om haar hoofd gebonden, waar ze met blijkbare koketterie een paar zwarte haarkrulletjes onder uit liet komen. Het hele gezicht van deze vrouw toonde die eigenaardige bleekheid van mensen die lang opgesloten hebben gezeten en die doet denken aan de kleur van uitlopers aan aardappelen in een kelder. Even bleek waren de kleine brede handen en de blanke, mollige hals die te zien kwam uit de wijde kraag van de gevangenisjas. Juist omdat dit gelaat zo matbleek was trokken de gitzwarte, glanzende, ietwat roodomrande, maar zeer levendige, een tikje loensende ogen sterk de aandacht. Ze hield haar houding kaarsrecht en strekte haar volle boezem naar voren. Terwijl ze de gang in kwam trok ze haar hoofd wat in de nek, keek de cipier recht in zijn ogen en bleef staan, bereid, alles te doen wat van haar verlangd zou worden. De cipier wilde de celdeur al weer sluiten, toen daar het bleke, stugge rimpelgezicht zonder hoofddoek te voorschijn kwam van een grijsharige oude vrouw. Deze begon iets tegen Maslowa te zeggen. Maar de cipier duwde met de deur het grijze hoofd achteruit en het werd onzichtbaar. Men hoorde vrouwengegiechel in de cel. Maslowa lachte ook even en wendde zich naar het tralieraampje in de celdeur. De oude vrouw drukte aan de andere kant haar gezicht er tegen aan en zei met hese stem:

- Vooral niet meer verklaren dan nodig is, hou je bij één ding en daarmee basta.

- Laat het bij één ding blijven, erger zal het niet worden, zei Maslowa hoofdschuddend.

- Natuurlijk, één is minder dan twee, zei de hoofdcipier, plechtstatiglijk overtuigd van zijn eigen gevatheid. Achter me aan, mars!

Het oog van de oude vrouw verdween van achter het raampje en Maslowa ging de corridor in en volgde de hoofdcipier met vlugge stapjes. Ze daalden een stenen trap af, liepen langs de mannencellen, waar het nog stinkender en lawaaieriger was dan in die van de vrouwen en van waar ze overal uit de kijkglaasjes in de deuren werden nageoogd, en betraden het kantoor; hier stonden twee konvooisoldaten met geweren al paraat. De klerk die hier zat overhandigde een van de soldaten een met tabakswalm doordrenkt papier, wees op de arrestante en zei: ‘neem haar mee’. De soldaat - een boer uit Nizjni-Nowgorod of daaromtrent met een rood pokdalig gezicht - stak het papier onder de manchet van zijn uniformjas en gaf zijn kameraad, een breedkakige Tsjoewasjer uit het Wolgagebied, grijnzend een knipoogje met een blik in de richting van de arrestante. De soldaten gingen met de gevangene de trap af naar de hoofduitgang.

In de hoofdpoort werd een hekje geopend en over de drempel daarvan kwamen soldaten en arrestante het gevangeniscomplex uit en marcheerden over de geplaveide straten de stad door.

Koetsiers, winkeliertjes, keukenmeiden, arbeiders, overheidsemployés bleven stilstaan en wierpen nieuwsgierig - onderzoekende blikken op de arrestante; sommigen schudden hun hoofd en dachten: ‘dat komt ervan als je je slecht gedraagt, niet zo als wij’. Kleine kinderen staarden in angst naar de misdadigster en stelden zich dan alleen maar gerust met de gedachte dat er soldaten bij liepen zo dat ze nu niets meer kon uitrichten. Een boerenman, die uit zijn dorp was gekomen om kool te verkopen en in een café thee had gedronken, trad op haar toe, maakte een kruis en gaf haar een kopeke. De arrestante kreeg een kleur, boog haar hoofd en mompelde iets.

Zonder dat de mensen het merkten en zonder met haar hoofd te draaien gluurde de arrestante, die voelde hoe de blikken op haar gericht waren, naar de lieden die haar bekeken; ze vond het wel leuk dat men aandacht aan haar schonk. Ook de, vergeleken met de gevangenisgeuren, frisse lentelucht monterde haar op, maar haar voeten, het lopen ontwend, gingen zeer doen bij het stappen op de straatkeien in haar plompe gevangenisklompen; zij keek onder het lopen omlaag en trachtte haar passen zo licht mogelijk te houden. Toen ze voorbij een meel winkel kwamen, waarvoor duiven om elkaar heen trippelden zonder zich aan iets te storen, struikelde de vrouw die werd opgebracht zowat over een blauwgrijze doffer; de vogel fladderde omhoog, klapwiekte en vloog rakelings langs het oor van de arrestante, zodat een luchtvlaag om haar hoofd woei. De arrestante glimlachte en slaakte daarna een diepe zucht, indachtig aan de toestand waarin zij verkeerde.

2

De geschiedenis van de arrestante Maslowa was een heel banale geschiedenis. Maslowa was de dochter van een ongehuwde dienstbode, ze woonde bij haar moeder, de stalmeid, in een dorp op een landgoed dat toebehoorde aan twee ongetrouwde zusters. Deze ongehuwde moeder kreeg elk jaar een kind en zo als dat in dorpen gebruikelijk is werd het kind gedoopt, de moeder gaf het niet te eten omdat ze het kind niet had willen hebben, daar ze er alleen maar last van ondervond en het haar hinderde bij haar werk, en het kind stierf weldra de hongerdood.

Zo waren vijf kinderen overleden. Ze waren allemaal gedoopt, kregen geen voedsel en stierven. Het zesde kind, een meisje, was verwekt door een rondtrekkende zigeuner en het zou haar zijn vergaan als haar voorgangers, indien het geval niet had gewild dat een van de twee oude freules juist in de stal kwam om de stalmeiden een standje te schoppen daar de room naar de koe rook. In de stal lag de kraamvrouw met een mooi, gezond kindje. De oude dame deelde haar standje uit vanwege de room en omdat een vrouw die pas was bevallen in de veestal werd toegelaten, en ze wilde al weer weggaan, toen ze het kind in de gaten kreeg, er vertederd door werd en aanbood er petemoei van te worden. Zij assisteerde dus bij de doop, kreeg toen medelijden met haar petekind, gaf de moeder melk en geld, en het meisje bleef in leven. De oude dames noemden het dan ook ‘de geredde’.

Het kind was drie jaar toen haar moeder ziek werd en stierf. De grootmoeder, ook stalmeid, beschouwde haar kleindochter als een sta-in-de-weg en toen hebben de oude juffrouwen het meisje in huis genomen. Het zwartogige meisje groeide op tot een bizonder levendig en lief kind en de oude dames beleefden er genoegen aan.

Van de twee bejaarde freules was de jongste, Sofja Iwanowna, de aardigste, zij was het die het meisje ten doop had gehouden; de oudste, Marja Iwanowna, was wat strenger. Sofja Iwanowna trok het meisje leuke kleren aan, leerde het lezen en wilde haar verder laten leren. Marja Iwanowna zei dat het meisje arbeidster moest worden, een goede kamenier, en stelde daarom hoge eisen, strafte het meisje en sloeg het zelfs als het zich niet gedroeg zoals zij wenste. Zo groeide het meisje tussen die twee invloeden op, half als kamenier, half als leerlinge. Ze gaven haar dan ook een tussennaam: niet Katjka en niet Katjenka, maar Katjoesja. Zij deed naaiwerk, ruimde de kamers op, schuurde het beslag van de ikonen met gemalen krijt, maalde en schonk koffie, deed de kleine was en soms zat ze bij de dames en las ze voor.

Er werd om haar hand gedongen, maar ze wilde met niemand trouwen, daar zij voelde dat het leven met een van de arbeiders die haar aanzoeken deden haar zwaar zou vallen, verwend als ze was door het gerieflijke herenleventje.

Zo leefde ze tot haar zestiende jaar. Toen ze goed zestien was kwam bij haar meesteressen een neef van hen op bezoek, een rijke student van prinselijken bloede, en Katjoesja, zonder dat ze het zichzelf, laat staan hem durfde bekennen, werd verliefd op hem. Twee jaar nadien wipte diezelfde neef, onderweg om ten strijde te trekken, weer even bij zijn tantes aan, bleef er vier dagen logeren en daags voor zijn afreis verkrachtte hij Katjoesja, stopte haar ten afscheid een briefje van honderd roebel in de hand en reed weg. Vijf maanden na zijn vertrek wist zij zeker dat ze zwanger was.

Van nu af begon alles haar verder koud te laten en zij piekerde er alleen nog maar over, hoe ze de schande kon ontlopen die haar te wachten stond, en ze bediende voortaan de freules slecht en met tegenzin, ja, opeens, zonder dat ze zelf wist hoe het zo kwam, hakte zij de knoop door. Zij voegde de dames allerlei lompheden toe, waar ze achteraf zelf wel spijt van had, en vroeg haar ontslag.

En de freules, erg ontevreden met haar, lieten haar weggaan. Vervolgens kwam ze als kamermeisje in dienst bij een commissaris van politie ten plattenlande, doch daar hield ze het maar drie maanden uit, daar de politiecommissaris, een bejaarde vijftiger, het haar lastig ging maken, en op een keer toen hij erg ondernemend ging doen stoof ze op, maakte hem uit voor een gek en een oude satan en gaf hem zo'n harde duw in zijn borst dat hij kwam te vallen. Zij werd wegens onbeschoftheid weggejaagd. Weer ergens in betrekking gaan was zinneloos, ze moest binnenkort bevallen, en zij nam haar intrek bij een weduwe die baker in het dorp was en in drank handelde. De bevalling verliep vlot. Maar de baker, die in het dorp een zieke vrouw had behandeld, besmette Katjoesja met kraamvrouwenkoorts en het pasgeboren kind, een jongentje, werd naar een weeshuis gestuurd, waar het, volgens zeggen van de oude vrouw die het er heen had gebracht, dadelijk na aankomst is overleden.

Alles wat Katjoesja aan geld bezat toen ze bij de baker introk was 127 roebel: 27 salaris en de 100 van haar verleider. Toen zij er vandaan ging had ze evenwel nog maar zes roebels over. Ze kon niet zuinig met geld omgaan, gaf alles uit voor zichzelf en voor iedereen die er om vroeg. De baker had haar voor twee maanden kost en inwoning veertig roebel berekend, 25 roebel waren opgegaan aan het transport van de baby, veertig roebel had de baker haar ter leen gevraagd voor een koe, ongeveer twintig roebel waren opgegaan aan kleren en snoepgoed, zodat Katjoesja, toen ze uit het kraambed opstond, vrijwel niets meer bezat en een baantje moest zoeken. Ze vond er een bij een houtvester. Hij was gehuwd, maar begon het haar, net als de politiecommissaris had gedaan, van meet af aan lastig te maken. Katjoesja had een weerzin tegen hem en trachtte hem te ontlopen. Maar hij was door de wol geverfder en gehaaider dan zij, bovendien was hij de baas in eigen huis die haar kon sturen waarheen hij wilde en als hij de kans schoon zag overweldigde hij haar. Zijn vrouw kwam er achter, en toen ze op een keer haar man alleen met Katjoesja in een kamer aantrof begon ze haar af te rammelen. Katjoesja stelde zich te weer en het liep uit op een vechtpartij met als gevolg dat zij de laan uit werd gestuurd zonder loon. Katjoesja reisde nu naar de stad en trok daar in bij een tante. De man van de tante was boekbinder en had vroeger een behoorlijk bestaan gehad, maar nu was hij al zijn klanten kwijt, raakte aan de drank en zette al wat hij in handen kreeg in alkohol om.

De tante dreef een wasserijtje en onderhield hiermee haar kinderen en haar aan lager wal geraakte man. Ze bood Maslowa aan, bij haar in de wasinrichting in dienst te komen. Maar Maslowa, die gezien had wat een zwaar leven de wasvrouwen in het bedrijfje van haar tante moesten leiden, deinsde hiervoor terug en solliciteerde bij arbeidsbureaus naar een baantje als dienstbode. Ze kreeg er een bij een dame met twee zoons in huis, gymnasiasten. Een week na haar in dienst treden ging de oudste zoon, een zesdeklasser met een snor, van school spijbelen, draaide steeds om Maslowa heen en trachtte het met haar aan te leggen. De moeder gaf Maslowa overal de schuld van en gaf haar haar congé. Een nieuwe betrekking lag niet voor haar klaar, maar het geviel dat Maslowa in het arbeidsbureau voor dienstmeisje een dame met ringen aan haar vingers en armbanden om haar mollige blote armen tegen het lijf liep. Toen deze mevrouw vernam hoe Maslowa er aan toe was en dat zij een baantje zocht, gaf ze haar haar adres en verzocht haar eens bij haar aan te komen. Maslowa bezocht haar. De dame ontving haar poeslief, onthaalde haar op taartjes en zoete wijn en stuurde haar dienstmeisje weg met een briefje. Die avond kwam een lange man met lange grijzige haren en een grijze baard de kamer binnen; deze oude man ging direct naast Maslowa zitten en begon haar met glanzende ogen en een brede glimlach te bekijken en gekheid met haar te maken. De gastvrouw nam hem mee naar een zijkamer en Maslowa kon horen dat de dame zei: nog lekker fris, zo uit het dorp. Daarna riep ze Maslowa en zei dat deze meneer een schrijver was, erg rijk en die op geen geld zou zien als zij bij hem in de smaak viel. Zij viel in de smaak, en de schrijver gaf haar 25 roebel en beloofde dat hij haar dikwijls zou komen opzoeken. Het geld ging al heel gauw op aan kostgeld bij tante en voor nieuwe kleren, hoedjes en linten. Na een paar dagen ontbood de schrijver haar weer. Zij verscheen. Hij gaf haar weer 25 roebel en bood aan, haar te laten verhuizen naar een eigen woning.

Toen ze in de kamers woonde die de schrijver voor haar had gehuurd werd Maslowa verkikkerd op een vrolijke handelsbediende die aan de zelfde binnenplaats woonde. Ze stelde er uit eigen beweging de schrijver van op de hoogte en verkaste naar een afzonderlijk appartementje. De handelsbediende, die beloofd had met haar te trouwen, verdween evenwel met de noorderzon naar Nizjni-Nowgorod, klaarblijkelijk om van haar af te komen, en Maslowa bleef alleen achter. Ze wou wel graag in haar eentje hier blijven wonen, maar kreeg er geen vergunning toe. Een politieman lichtte haar in, dat ze deze levenswijze alleen kon voortzetten als ze in het bezit kwam van een gele kaart en zich liet keuren. Nu ging ze weer terug naar de tante. Toen de tante haar zag in een modieuze japon, pelerine en hoed, ontving ze haar met respect en durfde haar niet meer voor te stellen wasvrouw bij haar te worden, daar ze meende dat haar nicht nu tot de haute volée behoorde. Ook voor Maslowa zelf was het nu helemaal geen punt meer of ze wel of niet in de wasserij zou gaan werken. Zij aanschouwde met medelijden het slavenleven dat de bleke wasmeiden met hun lelijke werkhanden in het atelier leidden, sommige van haar hadden al de tering, zomer en winter stonden ze bij open ramen aan de waskuipen in een zeepsopdamp van dertig graden; en zij ontstelde bij de gedachte dat ook zij tot deze dwangarbeid zou kunnen vervallen.

En juist in deze periode, die voor Maslowa bizonder rampzalig was aangezien zich geen enkele beschermer voordeed, kwam een besteedster, die blanke slavinnen aanwierf voor een huis van onttucht, Maslowa op het spoor.

Roken deed Maslowa al lang, maar in de laatste tijd van haar verkering met de handelsbediende en vooral sinds hij haar in de steek had gelaten had zij zich ook steeds meer aangewend te drinken. De drank lokte haar aan niet alleen omdat zij het lekker vond, maar bovenal omdat zij daardoor alle narigheden kon vergeten die ze had beleefd en er een vrijheid van doen en een zelfvertrouwen door opdeed, die haar in nuchtere toestand niet eigen waren. Zonder alkohol voelde zij zich altijd neerslachtig en beschaamd.

De besteedster bood de tante een etentje aan, voerde Maslowa dronken en stelde haar voor, in dienst te treden bij een puike zaak, de beste in de stad, waarbij ze haar alle voordelen en profijtelijhheden van die toestand voor ogen hield. Maslowa stond voor de keus: òf een vernederend dienstbodenbaantje, annex vrijwel zeker achternazitterij door mannen en af en toe wat stiekeme echtbreuk, òfwel een solide, kalme, legaal gesanctioneerde situatie met openlijk, door de wet veroorloofd en goed gehonoreerd continu overspel, en zij koos het laatste. Bovendien zag zij hierin een soort wraak op haar verleider, op de handelsbediende en op alle mensen die haar kwaad hadden gedaan. Daarbij verlokte haar, en was een van de redenen tot haar definitief besluit, dat de besteedster haar had gezegd dat ze zoveel kleren voor zichzelf kon bestellen als ze maar wilde: van fluweel, crêpe de Chine, van zijde, baljaponnen met blote schouders en armen. En toen Maslowa zich voorstelde hoe ze er uit zou zien in een hardgele zijden jurk met décolleté en zwartfluwelen garnering kon ze niet langer weerstand bieden en gaf haar paspoort af. Nog die zelfde avond nam de ronselaarster een rijtuig en bracht haar naar het roemruchte etablissement Kitajewa.

En toen begon voor Maslowa dit leven van chronische overtreding van goddelijke en menselijke geboden, dat geleid wordt door vele honderdduizenden vrouwen, niet slechts met toestemming, maar zelfs onder bescherming van de overheid, bezorgd als deze is voor het welzijn van haar onderdanen, en dat voor negen van de tien vrouwen uitloopt op pijnlijke ziektes, ontijdig verval en een vroege dood.

's Ochtends en overdag een loodzware slaap na de nachtelijke orgieën. Tegen drie of vier uur halfuitgeslapen opstaan van het vieze bed, Selterser water tegen de katterigheid, koffie, lui door de kamers slenteren in peignoirs, bloesjes, sjamberloeks, van achter de gordijnen de ramen uit gluren, slomerig met elkaar kibbelen; dan wassen, romp en haren invetten en parfumeren, kleren aanpassen, ruzies hierover met de bazin, jezelf in de spiegel bekijken, gezicht schminken, wenkbrauwen bijkleuren, zoetig en vet eten; dan je kleden in een bonte zijden japon met veel bloot; dan de opgedirkte hel verlichte zaal in, de bezoekers komen, muziek, dansen, bonbons, wijn, roken en overspel met jongemannen, mannen van middelbare leeftijd, piepjonge broekjes en wrakke grijsaards, vrijgezellen, gehuwden, kooplieden, kantoorbedienden, Armeniërs, Joden, Tartaren, armen, rijken, gezonden, zieken, dronken mannen, nuchtere mannen, proleten en verfijnden, militairen en civilisten, studenten, gymnasiasten - mannen van alle mogelijke standen, leeftijden en typen. Geschreeuw en grappen, gekrakeel en muziek, tabak en wijn, wijn en tabak, en muziek van de avond tot zonsopgang. En eerst tegen de ochtend de bevrijding en zware slaap. En zo iedere dag, de hele week door. Aan het eind van de week dan een tochtje naar een overheidsinstelling - een sectie, waar ambtenaren in staatsdienst, doktoren - mannen, soms serieus en streng, maar soms met ludieke vrolijkheid inbreuk makend op het schaamtegevoel dat de natuur ter beveiliging tegen misdrijf niet alleen aan mensen, maar ook aan dieren heeft verleend, deze vrouwen inspecteren en haar een vergunning uitreiken tot het voortzetten van de zelfde soort misdrijven die zij met hun medeplichtigen in de loop van de week hebben bedreven. En dan weer net zo'n week. En zo maar verder dag aan dag, zomer en winter, door de week en op zon- en feestdagen.

Op die manier leefde Maslowa zeven jaar voort. In die tijd was zij twee maal van huis veranderd en eenmaal in het hospitaal geweest. In het zevende jaar van haar bordeelbestaan en het achtste na haar eerste val, zij was inmiddels 26 jaar geworden, geschiedde met haar dat, waarvoor zij werd gevangen gezet en nu voor de rechter moest komen na zes maanden in de cel te hebben doorgebracht met moordenaressen en dievegges.

3

Op het ogenblik dat Maslowa, uitgeput door de lange mars, met haar begeleiders het gebouw van de arrondissementsrechtbank was genaderd, lag die zelfde neef van haar opvoedsters, prins Dmitri Iwanowitsj Nechloedow, die haar had verleid, nog op zijn hoge zachte bed met springveren en een donzen matras, hij had de boord van zijn fijn Hollands nachthemd, waar op de borst plisseetjes in waren gestreken, losgeknoopt en rookte een sigaret. Met starende ogen keek hij voor zich uit en dacht aan wat hij deze dag ging doen en wat er de vorige dag was gebeurd.

Bij de herinnering aan de afgelopen avond, die hij had doorgebracht bij de Kortsjagins, rijke, aanzienlijke lieden, met wier dochter algemeen werd verondersteld dat hij beslist zou trouwen, zuchtte hij; hij wierp zijn bijna opgerookte sigaret weg, wilde uit een zilveren koker een nieuwe nemen, maar bedacht zich, liet zijn gladde blanke voeten van het ledikant glijden, vond daarmee op de tast zijn muilen, sloeg een zijden peignoir om zijn gevulde schouders en begaf zich met snelle, zware tred naar de aan het slaapvertrek grenzende toiletkamer, waar een onnatuurlijke geur hing van reukwatertjes, eau de cologne, lotions, parfums. Daar poetste hij met een speciaal poeder zijn op veel plaatsen geplombeerde tanden, spoelde ze met een geurige gorgeldrank, vervolgens begon hij zich aan alle kanten te wassen en droogde zich af met verschillende handdoeken. Na zijn handen met welriekende zeep te hebben gewassen, zijn lange vingernagels zorgvuldig met borsteltjes te hebben gereinigd en aan een grote marmeren wastafel zijn gezicht en dikke hals te hebben gewassen ging hij naar een derde aangrenzend vertrek, waar de douche klaar was. Hij spoelde daar zijn gespierde, met een vetlaag bedekte lichaam af met koud water, wreef zich droog met een ruw badlaken, trok helder, gestreken linnengoed en spiegelglad gepoetste bottines aan en ging voor de toilettafel zitten om met twee schuiers zijn korte krullende baard en zijn golvende, boven het voorhoofd dun geworden haren te borstelen.

Alle dingen die hij gebruikte - toiletartikelen, ondergoed, bovenkleren, schoeisel, dassen, dasspelden, overhemdknoopjes - waren van de beste, duurste soort, onopvallend, eenvoudig, solide en kostbaar.

Nadat hij uit tientallen dassen en steekspelden die had gekozen welke hem het eerst voor de hand kwamen - eens was dit alles nieuw en amusant, thans liet het hem allemaal koud - trok Nechljoedow zijn jas aan, die keurig geborsteld op een stoel was klaargelegd, en ging, zo al niet helemaal fris, dan toch schoon en geurend, naar de lange eetzaal, waarvan de parketvloer daags tevoren door drie boerenknechts was gewreven; er stonden een reusachtig eiken buffet en een ook geweldig grote uitschuifbare tafel die iets plechtstatigs had met zijn in het oog springende breed uitlopende gebeeldhouwde poten in de vorm van leeuweklauwen. Op deze tafel, die gedekt was met een fijn, gesteven tafellaken met grote monogrammen, stonden: een zilveren koffiekan met geurende koffie, een dito suikerpot, roomstel met hete melk en room en broodmand met vers gebak, beschuitjes en biscuits. Naast het bestek lagen ingekomen brieven, kranten en een nieuwe aflevering van de ‘Revue des deux Mondes’. Nechljoedow wilde juist met de brieven beginnen toen uit de gangdeur een bejaarde gezette dame in rouwcostuum binnenstevende, met een kanten muts op, die haar al breed wordende scheiding bedekte. Dit was de kamerjuffer Agrafena Petrowna van wijlen Nechloedows moeder, die kort tevoren in deze zelfde woning was gestorven; zij was bij de zoon blijven inwonen als huishoudster.

Agrafena Petrowna had met tussenpozen tien jaar met Nechljoedows moeder in het buitenland vertoefd en had het uiterlijk en de manieren gekregen van een dame. Ze woonde al van kind af in het huis van de familie Nechljoedow en had Dmitri Iwanowitsj nog gekend als Mitenka.

- Goedenmorgen, Dmitri Iwanowitsj.

- Dag Agrafena Petrowna. Wat nieuws? vroeg Nechljoedow gekscherend.

- Een brief van de gravin of haar dochter. Het kamermeisje heeft hem al een tijdje geleden gebracht, ze wacht in mijn kamer, zei Agrafena Petrowna, gaf hem de brief en glimlachte veelbetekenend.

- Goed, meteen, zei Nechljoedow, nam de brief en trok een bedenkelijk gezicht toen hij zag hoe Agrafena Petrowna glimlachte.

Agrafena Petrowna's glimlach beduidde dat de brief van de jonge gravin Kortsjagina was, met wie Nechljoedow volgens Agrafena Petrowna's mening op het punt stond in het huwelijk te treden. En deze veronderstelling, tot uitdrukking gebracht door de glimlach van Agrafena Petrowna, was Nechljoedow niet aangenaam.

- Ik zal dus zeggen dat ze nog even moet wachten, en Agrafena Petrowna nam een tafelschuiertje, dat niet op de goede plek lag, legde het ergens anders neer en stevende de eetzaal uit.

Nechljoedow verbrak het zegel van de geparfumeerde brief, die Agrafena Petrowna hem had gegeven, en begon hem te lezen.

‘De plicht vervullende, die ik op mij heb genomen om uw geheugen te zijn, - stond in spitse, maar ver uit elkaar staande letters geschreven op een dik vel grijs papier met onregelmatige randen, - herinner ik u er aan, dat u vandaag, 28 april, zitting moet hebben in de jury van de rechtbank en dus onmogelijk met ons en Kolosow naar de schilderijententoonstelling kunt rijden, zoals u, met de u eigen lichtzinnigheid, gisteren hadt beloofd; à moins que vous ne soyez disposé à payer à la cour d'assises les 300 roubles d'amende, que vous vous refusez pour votre cheval, wegens niet op tijd verschijnen. Ik herinnerde het me gisteren, net nadat u was vertrokken. Vergeet u het dus niet.

Gr. M. Kortsjagina.’

Aan de achterkant stond nog:

‘Maman vous fait dire que votre couvert vous attendra jusqu'à la nuit. Veneze absolument à quelle heure que cela soit.

M.K.’

Nechljoedow zette een nijdig gezicht. De brief was een voortzetting van de kunstige manoeuvre die gravin Kortsjagina nu al twee maanden met hem uitvoerde en die er in bestond, hem met onzichtbare banden steeds vaster aan zich te binden. Maar inmiddels had Nechljoedow, nog afgezien van de gewone besluiteloosheid, inzake het huwelijk, van niet meer piepjonge mannen tenzij ze vurig verliefd zijn, nog een belangrijke reden, waardoor hij, als hij al tot een besluit zou komen, toch nog niet meteen een aanzoek kon doen. Deze reden was niet gelegen in het feit dat hij 10 jaar tevoren Katjoesja had verleid en in de steek gelaten: dat was hij al totaal vergeten en hij zou het niet als een beletsel voor zijn huwelijk hebben beschouwd; de reden was, dat hij nu een liaison had met een gehuwde vrouw; weliswaar had hij van zijn kant de relatie thans verbroken, maar de dame in kwestie had zich daar nog niet mee accoord verklaard.

Nechljoedow was heel bedeesd met vrouwen, maar juist die schuchterheid van hem had bij deze getrouwde dame de zucht gewekt hem tot haar slaaf te maken. Zij was de echtgenote van de plaatselijke districtschef, voor wie hij verkiezingsreizen had gemaakt. En deze vrouw had hem verstrikt in een verhouding, die Nechljoedow met de dag meer in beslag nam en hem tevens steeds meer ging tegenstaan. Aanvankelijk had Nechljoedow geen weerstand kunnen bieden aan de verleiding; naderhand kon hij, daar hij zich schuldig jegens haar voelde, zich niet meer van haar losmaken zonder haar goedvinden. Vandaar dan ook dat Nechljoedow vond, niet het recht te hebben, Kortsjagina's hand te vragen, zelfs al had hij het gewild.

Op tafel lag nu juist een brief van de echtgenoot van deze vrouw. Bij het zien van het welbekende handschrift en stempel bloosde Nechljoedow en voelde meteen die toestroom van energie, die hij altijd ondervond als een gevaar naderde. Maar zijn opwinding was onnodig: de man, adelsmaarschalk van datzelfde district, waarin Nechljoedows voornaamste bezittingen lagen, verwittigde Nechljoedow ervan, dat eind mei een buitengewone vergadering van de landadel zou worden gehouden er verzocht hem er beslist heen te gaan en donner un coup d'épaule bij de daar te verwachten belangrijke discussies van de afgevaardigden over onderwijskwesties en toegangswegen, waarbij sterke tegenstand van de reactionnaire partijen was te verwachten.

De districtschef was een liberaal man, en hij ijverde met enige geestverwanten tegen de onder Aleksander III steeds sterker oprukkende reactie; hij werd geheel in beslag genomen door deze campagne en had geen notie van de strubbeling in zijn huiselijk leven.

Nechljoedow dacht terug aan alle beroerde momenten die hij in verband met die man had beleefd: hij bracht zich te binnen hoe hij eens had gedacht dat de man er achter was gekomen en dat ze moesten duelleren, waarbij hij had besloten dat hij in de lucht zou schieten; hij herinnerde zich de ellendige scène met de vrouw, toen ze in wanhoopsstemming de tuin in was gelopen naar de vijver om zich te verdrinken, en hoe hij haar in allerijl had lopen zoeken. ‘Ik kan nu geen ritje met haar maken en kan niets ondernemen zo lang ik van háár geen antwoord heb,’ bedacht Nechljoedow. Een week tevoren had hij haar de beslissende brief geschreven, waarin hij zijn schuld erkende, zich bereid verklaarde tot elke soort boetedoening, maar evenwel staande hield, ook in haar belang, dat hun verhouding nu voorgoed was geëindigd. Op deze brief wachtte hij nu aldoor nog vergeefs antwoord. Dat er geen antwoord kwam was gedeeltelijk een goed teken. Als ze niet in een scheiding toestemde zou ze wel allang geschreven hebben of zelf zijn gekomen, zoals ze vroeger deed. Nechljoedow had vernomen dat bij hen de laatste tijd een officier over de vloer kwam die haar het hof maakte; dit prikkelde wel zijn jaloezie, maar vleide hem tevens met de hoop, los te komen uit zijn netelige positie.

Verder was er nog een brief van de hoofdrentmeester van zijn landgoederen. Deze drong er bij Nechljoedow op aan, in persoon te komen om zijn eigendom in bezit te nemen en bovendien om te beslissen hoe het beheer verder moest geschieden: zó als het onder zijn moeder gebeurde, of zo als de rentmeester de oude gravin ook al had voorgesteld en het nu haar zoon adviseerde, namelijk de inventaris uit te breiden en al het tot dusver aan boeren verpachte land in eigen beheer te nemen. De rentmeester schreef dat dit een veel voordeliger wijze van exploitatie zou zijn. Tevens maakte hij zijn verontschuldiging wegens de ietwat vertraagde uitbetaling van de op de 1e van de maand verschuldigde 3.000 roebels. Hij zou dat geld met de volgende post zenden. De vertraging was veroorzaakt omdat hij het geld niet los kon krijgen van de boeren, die in hun gewetenloosheid zo ver gingen dat hij de overheid er bij had moeten halen om ze de pen op de neus te zetten. Deze brief maakte op Nechljoedow tegelijkertijd een aangename en een onaangename indruk. Aangenaam was het gevoel, aan het hoofd te staan van een groot landbezit; onaangenaam was, dat hij in zijn jonge jaren een vurig volgeling van Herbert Spencer was geweest, en inzonderheid, als grootgrondbezitter in de dop, getroffen was door diens stelling, in ‘Social statics’, dat de rechtvaardigheid geen particulier grondbezit toelaat. In de oprechtheid en besluitvaardigheid van de jeugd had hij niet alleen rondgebazuind dat de grond geen voorwerp van private eigendom mag zijn, en daar als student een scriptie aan gewijd, maar had metterdaad destijds een klein stuk land (dat zijn moeder niet toebehoorde, maar dat hij privé van zijn vader had geërfd) aan de boeren afgestaan, daar hij niet tegen zijn overtuigingen in grond wilde bezitten. Thans, nu hij door erfopvolging een groot landbezitter was geworden, moest hij kiezen: òf heel zijn bezit afstaan, zoals hij het tien jaar tevoren met die tweehonderd bunders van zijn pipa had gedaan, òf stilzwijgend erkennen dat al zijn vroegere ideeën fout en mis waren geweest.

Het eerste kon hij niet doen, omdat hij geen andere middelen van bestaan had dan de inkomsten uit zijn land. In staatsdienst wilde hij niet gaan, maar inmiddels was hij al gewend geraakt aan een luxeleven, waarvan hij, zo meende hij, geen afstand kon doen. Het had ook geen zin meer, omdat hij niet meer de krachtige overtuiging, de besluitvaardigheid, de ijdelheid en de zucht tot epateren van zijn jeugd bezat. Het tweede evenwel - al die heldere en onweerlegbare argumenten over de onrechtmatigheid van landbezit verloochenen, die hij destijds uit Spencers ‘Sociaal evenwicht’ had gepuurd en die hij naderhand, veel later, zo schitterend bekrachtigd vond in de werken van Henry George - kon hij onmogelijk over zich verkrijgen.

En daarom deed de brief van de rentmeester hem onprettig aan.

4

Toen hij zijn koffie op had ging Nechljoedow naar zijn werkkamer om er de oproeping op na te zien, hoe laat hij op de terechtzitting moest komen, en om de gravin een antwoord te schrijven. Om in de studeerkamer te komen moest men door het atelier. In het atelier stond een schildersezel met een achterstevoren gekeerd onaf schilderstuk, aan de wanden hingen schetsen. De aanblik van dit schilderij, waar hij twee jaar op had gesjouwd, van de schetsen en van heel het atelier wekte bij hem het besef weer op, dat hij de laatste tijd erg sterk had, namelijk dat hij niet in staat was het verder te brengen in het schilderen. Hij schreef dit bewustzijn toe aan zijn te fijn ontwikkeld esthetisch gevoel, maar toch was het een heel nare gewaarwording.

Het was nu zeven jaar geleden dat hij uit de staatsdienst was getreden, overtuigd dat hij roeping voor het schilderen voelde, en uit de hoogte van zijn artisitieke activiteit met enige minachting had neergekeken op alle andere beroepen. Inmiddels was nu gebleken dat hij daar het recht niet toe had. Daarom was alles wat hem hieraan herinnerde onaangenaam. Met een bezwaard hart keek hij naar al die overvloedige utensiliën van het atelier en betrad in bedrukte stemming zijn werkkamer. De werkkamer was een heel groot, hoog vertrek vol met allerlei sierdingen, gebruiksvoorwerpen en gerieflijkheden.

Nechljoedow vond in het brievenvak van de geweldig grote schrijftafel, bij de afdeling spoedzaken, dadelijk de kennisgeving, die behelsde dat hij om elf uur in de rechtszaal moest wezen; hij ging zitten en schreef de gravin dat hij haar dankte voor de uitnodiging en zijn best zou doen aan het diner te verschijnen. Maar toen hij één brief had geschreven, verscheurde hij die: deze was te intiem; hij schreef een tweede - die viel koeltjes uit, bijna beledigend. Hij versnipperde ook deze en drukte op een knopje in de wand. In de deuropening verscheen een bejaarde lakei met een somber gezicht, glad geschoren op de bakkebaarden na en met een grijs katoenen schort voor.

- Wilt u een rijtuig laten komen.

- Jawel meneer.

- En zegt u tegen het meisje van de Kortsjagins, dat op antwoord wacht, dat ze bedankt worden en dat ik mijn best zal doen om te komen.

- Tot uw orders.

‘Onhoffelijk, maar ik kan niet schrijven. Trouwens ik zie haar vandaag toch’, overwoog Nechljoedow en ging zich kleden.

Toen hij in overjas de stoep af ging, wachtte een hem bekende koetsier met een huurrijtuig op rubberbanden hem al op.

- U was gister net weg bij gravin Kortsjagina, zei de koetsier, het hoofd op de stevige, gebruinde nek boven de witte kraag van zijn hemd half naar hem toegekeerd, en toen ik kwam aanrijden zei de portier: ‘hij is juist vertrokken’.

‘Ook de koetsiers weten al af van mijn betrekkingen tot de Kortsjagins’ dacht Nechljoedow, en weer doemde voor hem de onbeantwoorde vraag op, die hem de laatste tijd steeds bezig hield, of hij al dan niet met Kortsjagina moest trouwen, en hij kon haar, evenals de meeste vragen die toentertijd bij hem oprezen, onmogelijk met ja of nee beantwoorden.

Vóór trouwen in het algemeen pleitte ten eerste dat het huwelijk, nog afgezien van het genoegen van de huiselijke haard, je seksuele leven in ordentelijke banen leidde en je de mogelijkheid verschafte tot een zedig bestaan; ten tweede, en vooral, dat, naar Nechljoedow hoopte, gezin en kinderen zin zouden geven aan zijn inhoudsloze leven. Dat pleitte vóór het huwelijk in het algemeen. Tegen het huwelijk in het algemeen sprak ten eerste de vrees, alle niet te jonge vrijgezellen eigen, voor vrijheidsverlies en op de tweede plaats een onbewuste angst voor het geheimzinnige wezen genaamd vrouw.

Vóór een huwelijk inzonderheid met Missi (Kortsjagina heette Maria, en werd bij een bijnaam genoemd, zoals in alle aanzienlijke families gebruikelijk is) viel in de eerste plaats te zeggen, dat zij raszuiver was en zich in alles, van haar kleding tot haar manier van spreken, lopen, lachen onderscheidde van gewone mensen, niet door iets buitenissigs, maar door ‘betamelijkheid’ - hij wist geen ander woord voor die eigenschap en schatte die hoedanigheid zeer hoog; en ten tweede ook nog, dat zij hem hoger waardeerde dan alle anderen en hem, aldus vatte hij het op, dus begreep. En dit begrip voor hem, dat wil zeggen het erkennen van zijn hoge kwaliteiten, getuigde volgens Nechljoedow van haar verstand en zuiver oordeel. Tegen een huwelijk juist met Missi was evenwel aan te voeren ten eerste dat hoogstwaarschijnlijk wel een meisje was te vinden met nog veel betere eigenschappen dan Missi, en hem dus waardiger, en ten tweede dat zij 27 was, dus waarschijnlijk al vroegere liefdes had gekenden deze gedachte stiet Nechljoedow tegen de borst. Zijn trots kon zich er niet mee verzoenen dat zij, al was het maar in het verleden, van een ander dan hem had gehouden. Natuurlijk had ze niet kunnen weten dat ze hèm zou ontmoeten, maar alleen al de gedachte, dat ze vroeger iemand anders kon hebben liefgehad, krenkte hem.

Zodoende waren er evenveel argumenten vóór als tegen; althans wogen ze tegen elkaar op, en Nechljoedow, met zelfironie, noemde zichzelf een ezel van Buridan. En niettemin bleef hij zo'n ezel, daar hij niet wist of hij zich tot de bak water of de maat haver zou wenden

‘Trouwens, zo lang ik nog geen antwoord heb van Marja Wasiljewna (de vrouw van het districtshoofd) en onder deze zaak nog geen definitieve streep is gezet, kan ik toch geen stappen doen’, zei hij tot zichzelf.

En dit gevoel, dat hij zijn beslissing kon en moest uitstellen, was hem aangenaam.

‘Overigens, ik zal over al die dingen later wel nadenken’ zei hij tegen zichzelf, toen zijn koetsje volkomen geruisloos kwam aanrijden op de geasfalteerde toegangsweg naar het gerechtsgebouw.

‘Nu moet ik stipt, zoals ik dat altijd doe en zo als ik vind dat het hoort, mijn openbare plicht vervullen. Bovendien is het vaak interessant werk,’ zei hij in zichzelf en ging langs de portier het voorportaal van het gerechtshof binnen.

5

In de gangen van het gerechtsgebouw werd het al druk, toen Nechljoedow daar verscheen.

Concierges liepen vlug, soms zelf op een glijdend drafje, waarbij ze met hun voeten over de vloer schuifelden zonder ze op te lichten, snuivend en hijgend van links naar rechts met opdrachten en paperassen. Politiemannen, advokaten en gerechtsbeambten kwamen en gingen, rekwestranten of verdachten zonder bewaker zwierven met sombere gezichten langs de wanden of zaten te wachten.

- Waar houdt de arrondissementsrechtbank zitting? vroeg Nechljoedow een bode.

- Welke moet u hebben? Je hebt een burgerlijke en een strafkamer.

- Ik zit in de jury.

- Criminele zaken. Had dat dan gezegd. Hier naar rechts en dan de tweede deur links.

Nechljoedow ging waarheen hij was verwezen.

Bij de hem aangeduide deur stonden twee personen te wachten: de ene was een lange, dikke zakenman, een goedige vent, die klaarblijkelijk pas goed had gedronken en gegeten en in de beste stemming was; de ander een kantoor- of winkelbediende van joodse afkomst. Ze stonden te praten over de wolprijzen, toen Nechljoedow op hen toe kwam en vroeg of hier de kamer van de gezworenen was. - Hier meneer, hier. Zit u ook bij ons in de jury? vroeg de goedhartige koopman met een vriendelijk knipoogje. Mooi zo, dan gaan we samen aan de slag, hernam hij na Nechljoedows bevestigend antwoord; Baklasjow, van het tweede gilde, zei hij en gaf een weke, brede, slappe hand; gewerkt moet er worden. Met wie heb ik het genoegen?

Nechljoedow stelde zich voor en ging de jurykamer binnen.

In het kleine vertrek voor de gezworenen bevonden zich een stuk of tien mensen van uiteenlopend allooi. Allen waren pas gekomen, en sommigen zaten, anderen liepen rond, bekeken elkaar en maakten kennis. Er was een gepensioneerde militair in uniform bij, anderen droegen geklede jassen, colberts, één liep in hemdsmouwen.

Men kon aan hen allen zien dat het besef, een gewichtige taak in overheidsdienst te vervullen, hun een zekere vreugde verschafte, hoewel velen van hen hiervoor uit hun zaken werden gehaald en zeiden dat ze het een last vonden.

De gezworenen, van wie sommigen met elkaar hadden kennis gemaakt, anderen maar zo'n beetje raadden met wie zij te doen hadden, praatten samen over het weer, het vroege voorjaar, de op handen zijnde processen. Zij die hem nog niet kenden beijverden zich, met Nechljoedow in contact te komen, wat ze blijkaar een buitengewone eer vonden. En Nechljoedow, als naar gewoonte te midden van onbekenden, aanvaardde dit als iets wat hem toekwam. Als men hem had gevraagd, waarom hij zich boven de meeste mensen verheven achtte, had hij geen antwoord kunnen geven, daar hij zijn hele leven niets buitengewoon verdienstelijks had verricht. Dat hij goed Engels, Frans en Duits kon spreken en linnengoed, pakken, dassen en manchetknopen van de beste adressen op dat gebied droeg, kon, dit begreep hij zelf wel, niet als reden dienen voor erkenning van zijn superioriteit. En toch beschouwde hij zich zonder te twijfelen als de meerdere en accepteerde de blijken van achting die hem werden gegeven als iets wat hem verschuldigd was, en voelde zich beledigd als ze achterwege bleven. Juist in de jurykamer had hij gelegenheid te voelen hoe onplezierig hij het vond als hem geen respect werd betoond. Een van de gezworenen was een kennis van Nechljoedow. Het was Pjotr Gerasimowitsj (Nechljoedow wist nooit zijn achternaam en ging hier zelfs een beetje prat op), een vroegere onderwijzer van de kinderen van zijn zuster. Deze Pjotr Gerasimowitsj had een cursus gevolgd en was nu leraar aan een gymnasium. Nechljoedow had altijd een hekel aan hem gehad om zijn familiaire optreden, zijn zelfingenomen manier van lachen, en in het algemeen omdat hij, zo als Nechljoedows zuster het had uitgedrukt, zo ‘commun’ was.

- Zo, bent u er ook in gestonken? begroette Pjotr Gerasimowitsj Nechljoedow met luid gelach. Kon u er niet onderuit?

- Het is niet in mij opgekomen, mij te onttrekken, antwoordde Nechljoedow streng en mismoedig.

- Tsja, de heldenmoed van de goede burger. Wacht maar, als u eerst honger en slaap krijgt en ze geven u geen kans om wat te eten of een uiltje te knappen! sprak Pjotr Gerasimowitsj en lachte nog harder.

‘Straks gaat die priesterszoon me nog tutoyeren,’ dacht Nechljoedow en trok zo'n bedroefd gezicht als alleen maar gemotiveerd zou zijn geweest indien hij zojuist het overlijdensbericht van zijn hele familie had gekregen, hij wendde zich van de man af en trad op een groepje toe, dat zich had gevormd rondom een lange clean shaven, er representatief uitziende heer die op levendige toon iets aan het vertellen was. Deze heer had het over een proces dat op dit ogenblik liep in de civiele kamer, alsof hij er goed mee op de hoogte was, en noemde de voor- en achternamen van rechters en bekende advocaten. Hij vertelde over de verbazingwekkende wending die een beroemd advocaat deze zaak had gegeven en ten gevolge waarvan de ene partij, een oude dame, ofschoon ze volkomen in haar recht stond, zomaar een groot bedrag aan de tegenpartij moest uitbetalen. - Een geniale advocaat, zei hij.

Men luisterde eerbiedig naar hem, sommigen trachtten er een eigen opmerking tussen in te krijgen, maar hij liet niemand uitpraten, alsof hij de enige was die het fijne van de zaak wist.

Hoewel Nechljoedow tamelijk op het nippertje was gekomen, moest hij toch nog een hele tijd wachten. De zaak werd opgehouden doordat een van de rechters nog niet was komen opdagen.

6

De president was tijdig ter rechtbank verschenen. De president was een rijzige forsgebouwde man met lange grijzende bakkebaarden. Hij was gehuwd, maar leidde een zeer losbandig leven, evenals zijn vrouw. Ze liepen elkaar niet in de weg. Deze ochtend had hij van een Zwitserse gouvernante, die de afgelopen zomer bij hen had ingewoond en nu van het zuiden onderweg was naar Petersburg, een briefje ontvangen dat zij in de stad tussen drie en zes uur op hem zou wachten in hotel ‘Italia’. En daarom wilde hij de terechtzitting van heden aan de vroege kant beginnen en beëindigen ten einde gelegenheid te hebben vóór zessen deze rossige Klara Wasiljewna op te zoeken, met wie hij in de afgelopen zomer op hun buitenverblijf een roman was begonnen.

In de raadkamer gekomen deed hij de deur achter zich op slot, haalde van de onderste plank uit zijn archiefkast twee halters en strekte ze 20 maal omhoog, vooruit, achterwaarts en zijwaarts en maakte vervolgens drie halve kniebuigingen, waarbij hij de halters boven zijn hoofd hield.

‘Niets is zo goed voor je constitutie als douchen en kamergymnastiek’ overdacht hij, terwijl hij met zijn linkerhand, die een gouden ring aan de ringvinger droeg, de gespannen biceps van zijn rechterarm bevoelde. Nu moest hij nog romprollingen maken (dit waren zijn vaste oefeningen vóór een lange rechtszitting), maar er werd op de deur gebonsd. Iemand trachtte haar open te rukken. De president legde schielijk de halters op hun plaats en maakte de deur open.

- Neem me niet kwalijk, zei hij.

In de kamer kwam een van de rechters, goudgebrild, klein van stuk, met hoge schouders en een knorrig gezicht.

- Weer geen Matwej Nikititsj, zei de rechter misprijzend.

- Nog niet, antwoordde de president, terwijl hij zijn uniformjas aantrok. Komt altijd te laat.

- Vreemd dat hij zich niet geneert, zei de rechter, nam gemelijk plaats en pakte zijn sigaretten.

Deze rechter, een zeer accuraat man, had die ochtend een onaangenaam conflict met zijn vrouw gehad omdat zij te vroeg door haar maandgeld heen was. Ze had voorschot gevraagd, maar hij had gezegd dat hij niet van zijn vaste regel afweek. Er was een scène van gekomen. De vrouw zei dat er dan ook geen eten zou zijn en hij thuis niet op een middagmaal hoefde te rekenen. Daarop was hij weggegaan, vol angst dat ze haar dreigement waar zou maken, aangezien van haar alles viel te verwachten. ‘En dan moet je nog een net, ordentelijk leven leiden’ bepeinsde hij terwijl hij naar de van gezondheid blakende, opgewekte en goedmoedige president keek, die, de ellebogen ver van elkaar, met zijn mooie blanke vingers zijn zware, lange grijze bakkebaarden links en rechts van zijn geborduurde boord ordende, - hij is altijd tevreden en goedgeluimd, en ik plaag me maar af’.

De griffier kwam binnen met een dossier.

- Dank u zeer, zei de president en stak een sigaret met mondstuk aan. Met welke zaak beginnen we?

- De vergiftiging, dunkt me, zei de griffier gemaakt-onverschillig.

- O, goed, dan maar de vergiftiging, zei de president en overdacht dat dit wel zo'n zaak was die vóór 4 uur uit kon zijn, waarna hij zou kunnen heengaan. Is Matwej Nikititsj er nog niet?

- Nog steeds niet.

- En Brewe, is die hier?

- Die is er, antwoordde de griffier.

- Zegt u hem dan, als u hem ziet, dat we zullen beginnen met het vergiftigingsgeval.

Brewe was de substituut-officier van justitie, die op deze zittingsdag als openbaar aanklager moest optreden.

Toen hij de gang op liep ontmoette de griffier Brewe. Met hoog opgetrokken schouders, zijn uniformjas losgeknoopt en een aktentas onder zijn arm liep deze snel, zowat op een drafje, de gang door, klapperde met zijn hakken en zwaaide met zijn vrije arm zodat zijn handpalm loodrecht stond op de richting waarin hij zich bewoog.

- Michail Petrowitsj laat vragen of u klaar bent, informeerde de griffier bij hem.

- Natuurlijk, ik ben altijd klaar, zei de substituut. Welke zaak het eerst?

- De vergiftiging.

- Heel best, zei de substituut, maar hij vond dit helemaal niet best: hij had de hele nacht niet geslapen. Ze hadden een confrater een afscheidsfuif aangeboden, hadden veel gedronken en gekaart tot 2 uur en waren toen naar de vrouwtjes gegaan in hetzelfde etablissement waar zes maanden voordien Maslowa nog had gewerkt, zodat hij juist de vergiftigingszaak niet had kunnen doornemen, wat hij nu nog gauw even had willen doen. De griffier wist dat hij het vergiftigingsdossier niet had gelezen en had daarom de president juist met opzet gevraagd deze zaak bovenaan op de rol te zetten. De griffier was liberaal, zelfs een radicaal. Brewe daarentegen was conservatief en zelfs, als alle Duitsers in Russische staatsdienst, een ijverige orthodox, en de griffier mocht hem niet en misgunde hem zijn positie.

- Nou, en hoe staat het met de skoptsen? informeerde de griffier.

- Ik heb gezegd dat ik dat niet kan doen, zei de substituut, er is gebrek aan getuigen, dat deel ik de rechtbank ook mee.

- Dat doet toch niets ter zake...

- Het gaat niet, zei de substituut en draafde, weer met zijn arm zwaaiend, naar zijn bureau.

Hij had de zaak van de aanhangers der zelfbesnijderssekte geseponeerd met beroep op het ontbreken van een volstrekt onbelangrijke en voor het proces niet vereiste getuige, alleen maar omdat, als deze zaak voor een rechtbank met een intelligente jury kwam, ze op vrijspraak kon uitlopen. Volgens afspraak met de president moest deze affaire evenwel verwezen worden naar een provinciaal gerecht, waar de meeste juryleden boeren waren en waar dus meer kans bestond op een veroordeling.

Het geloop in de gangen nam steeds toe. Het meeste publiek stond bij de zaal van de civiele afdeling, waar het rechtsgeding diende, waarover de representatieve meneer, liefhebber van civiele processen, het tegen de juryleden had gehad. Tijdens een schorsing van de terechtzitting kwam uit die zaal de oude dame wie de geniale advocaat kans had gezien haar vermogen te ontnemen ten bate van een zakenman die op dit vermogen hoe genaamd geen recht had - dit wisten de rechters ook, en des te meer de eiser en zijn raadsman; maar ze hadden de procesvoering zó laten lopen dat de rechtbank niet anders kon doen dan de oude dame haar bezit ontnemen en dit aan de koopman toewijzen. De oude dame was dik en droeg een elegante japon en een hoed met reusachtige bloemen. Uit de deur van de rechtszaal gekomen bleef ze in de gang staan, wendde zich tot haar advocaat en vroeg telkens opnieuw, waarbij ze haar dikke korte armpjes uitspreidde: ‘wat moet daar van komen? Neemt u me niet kwalijk! Hoe moet dat nu?’ De advocaat tuurde naar de bloemen op haar hoed en luisterde niet naar haar, terwijl hij zichtbaar over iets nadacht.

Achter de oude dame aan kwam uit de zittingzaal voor burgerlijke zaken, stralend in het plastron van zijn wijd uitgesneden vest en met een zelfvoldaan gezicht, met snelle schreden diezelfde vermaarde advocaat die had bewerkstelligd dat de oude dame met de bloemen berooid achterbleef en de koopman, die hem 10.000 roebels had gegeven, er meer dan 100.000 ontving. Aller ogen waren op de advocaat gericht, en hij voelde dit en zijn hele uiterlijk gaf als het ware te kennen: ‘ik heb totaal geen behoefte aan uitingen van toegenegenheid’, en snel liep hij allen voorbij.

7

Eindelijk verscheen Matwej Nikititsj, en de deurwaarder, een magere man met een lange hals en een scheef loopje en een ook al scheve onderlip, kwam de jurykamer in.

Deze deurwaarder was een rechtschapen man, met een akademische opleiding, maar kon zich nergens in een positie staande houden, omdat hij dipsomaan was. Nu drie maanden geleden had een gravin, die zijn vrouw de hand boven 't hoofd hield, hem deze functie bezorgd en hij had er zich tot dusver in weten te handhaven en verheugde zich daarover.

- Wel, heren, allemaal aanwezig? zei hij, zette een pince-nez op en keek er overheen.

- Blijkbaar wel, zei de olijke zakenman.

- Zullen we eens controleren, zei de deurwaarder, haalde een papier uit zijn zak en begon namen af te roepen, waarbij hij naar de opgeroepenen keek beurtelings over en door zijn knijpbril.

- Staatsraad I.M. Nikiforow.

- Ben ik, zei de representabele meneer die alles van processen afwist.

- Gepensioneerd kolonel Iwan Semjonowitsj Iwanow.

- Present, meldde zich een magere man in een versleten uniform.

- Koopman van het tweede gilde Pjotr Baklasjow.

- Hier staat hij, zei de goedhartige koopman met een brede glimlach. Kant en klaar!

- Eerste gardeluitenant prins Dmitri Nechljoedow.

- Jawel, antwoordde Nechljoedow.

De deurwaarder maakte, over zijn pince-nez heen kijkend, heel beleefd en vriendelijk een buiginkje, als om hem hierdoor van de anderen te onderscheiden.

- Kapitein Joeri Dmitriëwitsj Dantsjenko, koopman Grigori Jefimowitsj Koelesjow, enz. enz.

Op twee man na was iedereen aanwezig.

- Wilt u nu naar de rechtszaal gaan, heren, zei de deurwaarder met een vriendelijk uitnodigend gebaar naar de deur.

Allen zetten zich in beweging, men liet elkaar in de deur voorgaan, ze kwamen in de gang en uit de gang in de zittingzaal.

De rechtszaal was een groot, langwerpig vertrek. Het ene eind ervan werd in beslag genomen door een podium, waar drie treedjes heen leidden. Midden op het podium stond een tafel, gedekt door een groen laken met donkerder groene franje. Achter de tafel stonden drie armstoelen met zeer hoge gesneden eikenhouten rugleuningen, en achter de leunstoelen hing in een gouden lijst het glanzend levensgroot portret van een generaal in uniform en erelint, de ene voet vooruit en een hand aan het gevest van zijn sabel. In de rechtse hoek hing in een ikonenkast een beeltenis van Christus met de doornenkroon en er stond een kerklessenaar, en ook aan de rechterkant stond de lessenaar van de officier van justitie. Ter linkerzijde, tegenover deze lessenaar, stond op de achtergrond het tafeltje van de griffier en, dichter bij het publiek, een hek met gedraaide eikenhouten spijlen met daar achter de nog lege beklaagdenbank. Rechts op de verhoging stonden twee rijen stoelen, ook met hoge ruggen, voor de gezworenen, gelijkvloers tafels voor de advocaten. Dit alles bevond zich in het voorste deel van de zaal, dat in tweeën was gedeeld door het hekwerk. Het achterste deel was geheel bezet met banken in amfitheatersgewijs oplopende rijen tot aan de achterwand. In het achterste gedeelte van de zaal, op de voorste banken, zaten vier vrouwen, zoiets als fabrieksmeisjes of kameniers, en twee mannen, ook uit de arbeidersklasse, merkbaar benepen vanwege de deftige meubilering van de zaal zodat ze bedeesd met elkaar zaten te fluisteren.

Vlak achter de juryleden kwam de deurwaarder, ging met zijn scheve loopje naar het midden van de zaal en riep met luide stem, waarmee hij de aanwezigen flink wilde intimideren:

- De rechtbank!

Iedereen stond op en de rechters betraden de estrade: de president met zijn biceps en zijn prachtige bakkebaard; vervolgens de triestige rechter met de gouden bril, nu extra neerslachtig gestemd omdat hij vlak voor de aanvang van de terechtzitting zijn zwager tegen het lijf was gelopen, die solliciteerde naar een baantje bij de rechterlijke macht, en die had hem meegedeeld dat hij bij zijn zuster was geweest en deze tegen hem had verklaard dat er geen middageten zou zijn.

- Nou ja, dan rijden we maar naar een eethuisje, had de zwager lachend gezegd.

- Er valt niets om te lachen, had de sombere rechter gezegd en was nog triestiger geworden.

En eindelijk het derde lid van de rechtbank, diezelfde Matwej Nikititsj die altijd over tijd kwam. Hij had een lange baard en grote, omlaag starende, goedige ogen. Hij leed aan een maagkatarrh en was deze ochtend, op doktersadvies, met een nieuw dieet begonnen, en dit nieuwe dieet had hem ditmaal nog langer thuis opgehouden dan gewoonlijk. Terwijl hij nu het podium beklom zag hij er uit als iemand die intensief met zijn eigen gedachten bezig is, want hij was gewoon alle mogelijke antwoorden te verzinnen op de vragen die hij zichzelf stelde. Ditmaal had hij uitgeknobeld dat, als het aantal passen van de deur van de raadkamer tot aan zijn leunstoel deelbaar zou zijn door drie zonder rest, het nieuwe dieet hem van de katarrh zou afhelpen, maar als de deelsom niet opging, dan niet. Het was zesentwintig schreden, maar hij deed er nog een klein stapje bij en arriveerde prompt op de zevenentwintigste stap bij zijn fauteuil.

De president en rechters, die het platform betraden, zagen er, met hun met goud bestikte uniformkragen, heel indrukwekkend uit. Zij waren zich daar zelf van bewust en alle drie, alsof zij verlegen waren door hun eigen grootheid, namen haastig en met zedig neergeslagen ogen op hun gebeeldhouwde zetels plaats achter de met groen laken beklede tafel, waarop een driehoekige toestand met een adelaar omhoogtorende, omringd door glazen vazen, zo als ze op de buffetten voor bonbons worden gebruikt, er stond een inktstel, er lagen pennen en mooi helder papier en nieuw aangepunte potloden van verschillende afmetingen. Tegelijk met de rechters was ook de substituut-officier van justitie verschenen. Hij ging, ook heel snel, met de aktentas onder zijn arm en nog steeds met zijn hand zwaaiend, naar zijn plaats bij het raam en verdiepte zich meteen in het lezen en nakijken van zijn papieren om elke resterende minuut ten nutte te maken ten einde zich op het proces voor te bereiden. Het was voor hem nog maar de vierde keer dat hij als openbaar aanklager optrad. Hij was zeer eerzuchtig en wilde absoluut carrière maken, en meende dat daarvoor beslist nodig was, veroordelingen te bewerkstelligen in alle zaken waarin hij requireerde. In grote trekken wist hij wel waar de vergiftigingszaak om draaide en hij had al een requisitoir in zijn hoofd, maar hij had nog enkele gegevens nodig en deze schreef hij nu haastig uit het dossier over.

De griffier zat aan het andere eind van het plankier en toen hij alle documenten had klaargelegd die eventueel opgelezen moesten worden, keek hij een verboden artikel nog eens door, dat hij de vorige avond had te pakken gekregen en gelezen. Hij wilde dit artikel eens doorpraten met de langbaardige rechter, die zijn inzichten deelde, en vóór dit gesprek wenste hij het goed in zich te hebben opgenomen.

8

De president zag de processtukken in, stelde enige vragen aan de deurwaarder en de griffier, kreeg bevestigende antwoorden en gelastte de verdachten voor te geleiden. Meteen ging een deur achter het hek open en binnen traden twee gendarmes met petten en getrokken sabels en achter hen aan eerst één beklaagde, een roodharige man met sproeten, en vervolgens twee vrouwen. De man droeg een arrestantenjas, die hem te ruim en te lang was. Bij het betreden van de rechtszaal drukte hij zijn handen met de grote vingers wijd uitgespreid krampachtig tegen de naden van zijn broek, om door deze houding de veel te lange mouwen op te houden. Zonder een blik op rechters en publiek te werpen tuurde hij aandachtig naar de bank, waar hij omheen liep. Na er omheen te zijn gegaan ging hij precies op het uiteinde ervan zitten om plaats voor de anderen te laten, richtte zijn blik strak op de president en begon zijn wangspieren te bewegen alsof hij iets fluisterde. Na hem kwam een niet meer jonge vrouw, ook in arrestantenjas. Het hoofd van de vrouw was gewikkeld in een arrestantenhoofddoek, haar gezicht was vaalbleek, zonder wenkbrauwen en wimpers, maar met roodomrande ogen. Deze vrouw scheen volkomen kalm. Toen ze naar haar plaats ging bleef haar jas ergens aan haken; zij maakte hem voorzichtig en bedaard los en nam plaats.

De derde beklaagde was Maslowa.

Meteen toen ze binnenkwam richtten de blikken van alle mannen die in de zaal waren zich op haar en maakten zich lange tijd niet los van haar bleke gezicht met de zwarte glanzend-schitterende ogen en de borsten die rond naar voren kwamen onder de jas. Zelfs de gendarme voor wie zij langs liep hield geen oog van haar af totdat ze voorbij was en plaats had genomen, en daarna, toen ze was gaan zitten, draaide hij zich snel om, alsof hij zich schuldig voelde, schudde zich en richtte zijn ogen strak op het raam recht vóór hem.

De president wachtte tot de beklaagden hun plaatsen hadden ingenomen, en zodra Maslowa was gaan zitten wendde hij zich tot de griffier.

De gewone procedure begon: de juryleden werden geteld, er werd genoteerd wie niet waren opgekomen, dezen werd boete opgelegd; zij, die verzochten, weg te mogen gaan, kregen uitsluitsel hierover en de opengebleven plaatsen werden uit de reserve aangevuld. Daarna rolde de president biljetjes op, deed ze in een glazen vaas en ging, na zijn geborduurde uniformmouwen iets te hebben opgestroopt zodat zijn dicht behaarde armen bloot kwamen, met de gebaren van een goochelaar de biljetjes een voor een uit de vaas nemen, streek ze glad en las ze op. Vervolgens trok de president zijn mouwen weer omlaag en verzocht een geestelijke de juryleden te beëdigen.

Het oude priestertje met zijn pafferige geelbleke gezicht, in bruine soutane met een gouden kruis op zijn borst en nog een of ander klein ordeteken, dat aan de zijkant op zijn soutane was bevestigd, bewoog zijn opgezwollen benen lanzaam onder de soutane en naderde de kerklessenaar die onder de Christusbeeltenis stond.

De juryleden stonden op en begaven zich naar de kerklessenaar.

- Komt u nader, sprak de priester, betastte met zijn mollige hand het kruisbeeld op zijn borst en wachtte tot alle juryleden dichtbij waren gekomen.

Deze geestelijke had er 46 dienstjaren op zitten en hoopte nu over drie jaar zijn priesterjubileum te vieren evenzo als de hoofdpriester van de kathedraal dit onlangs had gedaan. Zijn functie bij de rechtbank vervulde hij al sedert de oprichting van dit gerechtshof en hij was er heel trots op dat hij enige tienduizenden personen had beëdigd en dat hij op zijn gevorderde leeftijd nog steeds werkzaam was voor het welzijn van kerk, vaderland en zijn gezin, waaraan hij een eigen huis en een kapitaal van op zijn minst dertigduizend in effecten zou nalaten. Dat zijn arbeid bij het gerecht, erin bestaande mensen de eed te laten afleggen op een evangelie waarin zweren in ronde woorden verboden is, slechte arbeid was, was nog nooit bij hem opgekomen, en dit werk, waar hij aan gewend was, viel hem niet zwaar, hij hield er zelfs van, omdat het hem vaak in kennis bracht met deftige lieden. Ditmaal had hij niet zonder genoegen kennis gemaakt met de vermaarde advocaat die hem grote achting had ingeboezemd doordat hij enkel voor de zaak tegen het oude dametje met de geweldige bloemen op haar hoed tienduizend roebels had ontvangen.

Toen alle juryleden de trapjes naar het podium op waren gegaan hield de priester zijn kalende grijze hoofd opzij, stak het tussen de vettige randen van de halsopening in zijn stool door, streek zijn dunne haren glad en richtte zich tot de juryleden:

- Rechterhand opsteken en de vingers zo bij elkaar doen, zei hij langzaam met zijn oudemannensten, verhief een dikke hand met kuiltjes onder elke vinger en sloot zijn vingers aaneen alsof hij een snuifje of iets dergelijks wilde nemen. - Zegt u me nu na, vervolgde hij en begon: - Ik beloof en zweer de almachtige God bij zijn heilig evangelie en het levengevende kruis des Heren, dat ik in de zaak, die... sprak hij, waarbij hij na elke zinsnede even ophield. - Hand niet laten zakken, zó houden, wendde hij zich tot een jonge man die zijn hand had laten dalen, - dat ik in de zaak, die...

De representatieve heer met bakkebaarden, de kolonel, de koopman en anderen hielden hun handen met aaneengesloten vingers zo als de priester het verlangde, blijkbaar met bijzonder veel genoegen, heel stijf en hoog; anderen, leek het wel, met tegenzin en weinig resoluut. Sommigen herhaalden de woorden te luid, als in blakende ijver en met een uitdrukking van: ‘en toch zal en zàl ik het zeggen,’ anderen evenwel fluisterden maar, bleven bij de priester achter en moesten hem dan, alsof ze er zelf van schrokken, naderhand inhalen; sommigen drukten op uitdagende manier hun vingers heel vast tegen elkaar aan alsof ze bang waren dat ze het snuitje of wat het was zouden laten vallen, maar anderen lieten ze uiteengaan en sloten ze dan weer aan. Allemaal voelden ze zich onbeholpen, alleen het oude priestertje was twijfelloos overtuigd dat hij iets zeer nuttigs en belangrijks verrichtte. Na de eedsaflegging verzocht de president de gezworenen een voorzitter te kiezen. De gezworenen stonden op en gingen in een drom naar de raadkamer waar ze bijna allemaal onmiddellijk sigaretten tevoorschijn haalden en begonnen te roken. Iemand stelde voor de representatieve meneer als voorzitter te kiezen, en allen gingen hier onmiddellijk mee akkoord, drukten hun sigarette-eindjes uit en wierpen ze weg en gingen terug naar de zittingzaal. De gekozen voorzitter deelde de president mee wie tot voorzitter was uitverkoren en allen, na elkaar voor de voeten te hebben gelopen, namen weer in twee rijen plaats op de stoelen met de hoge rugleuningen.

Alles verliep zonder oponthoud, vlot en niet zonder plechtstatigheid, en die correcte, ordelijke en plechtige gang van zaken verschafte de deelnemers klaarblijkelijk voldoening en bevestigde hen in het bewustzijn dat zij een serieuze en gewichtige openbare taak verrichtten. Dit gevoel had ook Nechljoedow.

Zodra de juryleden waren gaan zitten hield de president een toespraak tot hen over hun rechten, plichten en verantwoordelijkheid. Tijdens het uitspreken van zijn rede veranderde de president voortdurend van houding: hij leunde nu eens op zijn linker, dan weer op zijn rechter arm, soms tegen de rug van de fauteuil, dan tegen de zijleuningen, legde zijn papieren recht op elkaar, streek zijn papieropensnijder schoon, of frutselde met de potloden.

Hun rechten bestonden volgens zijn woorden hierin dat zij bij monde van de president de gedaagden vragen konden stellen, potlood en papier mochten gebruiken en bewijsstukken in ogenschouw konden nemen. Hun plicht bestond erin, rechtvaardig en niet valselijk te oordelen. Wat hun verantwoordelijkheid betrof, deze hield in dat zij in geval van niet in acht nemen van het geheim van hun onderlinge beraadslagingen en het onderhouden van contact met buitenstaanders aan straf onderworpen waren.

Allen luisterden met eerbiedige aandacht. De koopman, die een dranklucht om zich heen verspreidde en een neiging tot luidruchtig oprispen moest onderdrukken, knikte na iedere zin goedkeurend met zijn hoofd.

9

Toen hij zijn rede had beëindigd wendde de president zich tot de gedagvaarden.

- Simon Kartinkin, staat u op, zei hij.

Simon kwam zenuwachtig snel overeind. Zijn wangspieren werkten nog heftiger.

- Uw naam?

- Simon Petrow Kartinkin, sprak hij vlug met krakende stem; blijkbaar had hij zich vooraf op het antwoorden voorbereid.

- Uw beroep?

- Boer.

- Van welk gouvernement en district?

- Gouvernement Toela, district Krapiwo, gemeente Koepjansk, dorp Borki.

- Hoe oud bent u?

- Vierendertig, geboren in achttienhonderd...

- Uw geloof?

- We horen tot de russisch orthodoxe kerk.

- Gehuwd?

- Helemaal niet, meneer.

- Wat doet u voor de kost?

- Ik werk in de gang van hotel ‘Mauritania’.

- Bent u al eerder voor de rechtbank geweest?

- Nog nooit veroordeeld, want zo als we vroeger leefden...

- Nooit eerder voor de rechtbank geweest?

- God beware me, nooit.

- U hebt een afschrift van de dagvaarding ontvangen?

- Jawel.

- Gaat u zitten. Jewfimia Iwanowa Botsjkowa, richtte de president zich tot de volgende gedaagde.

Maar Simon bleef staan en versperde het uitzicht op Botsjkowa.

- Kartinkin, gaat u zitten.

Kartinkin bleef nog steeds staan.

- Kartinkin, gaat u zitten!

Doch Kartinkin stond maar te staan en ging eerst zitten toen de deurwaarder snel was komen aanlopen met scheefgehouden hoofd en onnatuurlijk ver opengesperde ogen en hem in dramatisch gefluister had toegevoegd: ‘zitten gaan, zitten gaan!’

Kartinkin ging even abrupt zitten als hij was opgestaan, sloeg zijn jaspanden over elkaar en begon weer geruisloos zijn wangen te bewegen.

- Uw naam? wendde de president zich met een zucht van vermoeidheid tot de tweede beklaagde, zonder haar aan te zien, terwijl hij iets nazocht in een paperas dat voor hem lag. Een rechtszitting was voor de president zo iets gewoons dat hij ter bespoediging van de afwikkeling der procedures wel twee dingen tegelijk kon doen.

Botsjkowa was 43 jaar, een burgervrouw uit Kolomna, schoonmaakster in de gangen van datzelfde hotel ‘Mauritania’. Ze was nog nooit onderworpen aan een rechterlijk vonnis of een gerechtelijk onderzoek, een kopie van de akte van beschuldiging had zij ontvangen. Botsjkowa sprak haar antwoorden buitengewoon onbeschroomd uit en met zulke intonaties alsof ze aan elk antwoord wilde toevoegen: ‘ja, Jewfimia, en Botsjkowa, ik heb de kopie ontvangen, en daar ben ik groots op, en ik zal niemand toestaan om mij te lachen.’ Zonder af te wachten dat haar werd gezegd weer te gaan zitten liet Botsjkowa zich dadelijk weer op haar stoel zakken zo gauw de vragen waren afgelopen.

- Uw naam? wendde de op vrouwen verzotte president zich nogal bijzonder vriendelijk tot de derde beklaagde. U moet opstaan, voegde hij er zacht en liefjes aan toe, toen hij merkte dat Maslowa bleef zitten.

Maslowa stond met een snelle beweging op en keek met een uitdrukking van bereidwilligheid, haar hoog gewelfde buste vooruit, zonder antwoord te geven, met haar glimlachende en ietwat loensende ogen de president recht in het gezicht.

- U heet?

- Ljoebow, sprak zij snel.

Nechljoedow had ondertussen een pince-nez opgezet en bekeek de verdachten in de volgorde waarin zij verhoord werden. ‘Dat kan toch niet, dacht hij, zonder een oog van het gezicht der beklaagde af te houden, maar hoezo dan Ljoebow?’ peinsde hij, toen hij haar antwoord vernam.

De president wilde verder vragen, maar de gebrilde rechter fluisterde hem boos iets toe en weerhield hem ervan. De president knikte toestemmend en wendde zich tot de verdachte:

- Hoezo Ljoebow? zei hij. U staat ànders geregistreerd.

De beklaagde bleef zwijgen.

- Ik vraag u, hoe uw werkelijke naam luidt.

- Hoe bent u gedoopt? vroeg de nijdige rechter.

- Vroeger heette ik Katerina.

‘Niet mogelijk’ bleef Nechljoedow tegen zichzelf zeggen, en inmiddels wist hij al zonder nog in het minst te twijfelen, dat zij het was, dat zelfde meisje, de kwekelinge-kamenier, waar hij eens verliefd op was geweest, echt verliefd, en dat hij toen in een dolle bevlieging had verleid, vervolgens in de steek had gelaten en aan wie hij naderhand nooit meer had willen terugdenken, omdat het aandenken aan haar te pijnlijk was, te duidelijk zijn ware aard in het licht stelde en aantoonde dat hij, die zo trots was op zijn fatsoen, niet slechts onbehoorlijk, maar zelfs ronduit gemeen met deze vrouw had gehandeld.

Ja, zij was het. Hij bespeurde nu duidelijk het uitzonderlijke, geheimzinnig persoonlijke, dat elk mens van een ander onderscheidt en hem tot iets speciaals, aparts, unieks maakt. Ondanks de onnatuurlijke bleekheid en dikte van het gezicht toonde dit gezicht deze individualiteit, het liefelijke, dat haar inzonderheid eigen was: dat bleek uit de lippen, uit de ietwat loensende ogen en bovenal uit die naieve, glimlachende blik en de uitdrukking van bereidwilligheid niet slechts in het gelaat maar in de hele gestalte.

- Dat had u dan moeten zeggen, sprak de president weer bijzonder zachtaardig. Hoe is uw vadersnaam?

- Ik ben een onecht kind, zei Maslowa.

- Maar hoe bent u dan genoemd naar uw doopvader?

- Michajlowa.

‘En wat kan ze misdaan hebben?’ bleef Nechljoedow ondertussen piekeren en durfde nauwelijks ademhalen.

- Hoe luidt uw achternaam? vervolgde de president.

- Ik ben met mijn moeders naam ingeschreven als Maslowa.

- Uw stand?

- Burgeres.

- Hoort u tot de orthodoxe kerk?

- Ja.

- Beroep? Wat deed u?

Maslowa zweeg.

- Wat deed u voor de kost? zei de president opnieuw.

- Werkte in een inrichting, zei ze.

- In wat voor inrichting? vroeg de gebrilde rechter streng.

- Dat weet u zelf wel, zei Maslowa met een glimlach, zag vlug de andere kant op en keek weer recht naar de president.

Er was zo iets eigenaardigs in haar gelaatsuitdrukking, zo iets naars en zieligs in de betekenis van de woorden die zij had geuit, in die glimlach en in de snelle blik die zij daarbij op de zaal had geworpen, dat de president zijn ogen neersloeg en het in de zaal een ogenblik doodstil werd. De stilte werd verbroken doordat iemand uit het publiek lachte. Iemand anders riep ‘sst’. De president van de rechtbank keek op en vervolgde het verhoor:

- Nooit eerder vóór geweest?

- Nee, zei Maslowa zachtjes, met een zucht.

- Afschrift van de akte van beschuldiging ontvangen?

- Jawel.

- Gaat u zitten, zei de president.

De beklaagde tilde haar rok van achteren op met de beweging waarmee deftige dames haar sleep rechtschikken, nam toen plaats, stak haar kleine blanke handen in de mouwen van haar jas en bleef de president van de rechtbank recht aanstaren.

Nu ging men de namen van de getuigen oplezen, dezen werden de zaal uit gestuurd, er werd besloten een arts als deskundige te benoemen en in de rechtzaal te ontbieden. Toen stond de griffier op en begon de akte van beschuldiging voor te lezen. Hij las duidelijk en luid, maar zo snel, dat zijn woorden, waarin hij de l en r niet goed articuleerde, ineenvloeiden tot één onafgebroken, vervelend gegalm. De rechters leunden nu eens op de ene, dan weer op de andere zijleuning van hun fauteuils, dan weer op de tafel, dan weer tegen de rugleuning, deden hun ogen soms dicht, dan weer open en fluisterden tegen elkaar. Een van de marechaussees bedwong enige keren een opkomende geeuw.

Van de andere gedaagden bleef Kartinkin zonder ophouden met zijn wangspieren werken. Botsjkowa zat volslagen kalm en recht en krabde af en toe met haar vinger onder haar hoofddoek.

Maslowa zat onbeweeglijk naar de voorlezer te luisteren en keek naar hem, soms beefde zij alsof ze iets in het midden wilde brengen, bloosde en slaakte dan een diepe zucht, veranderde de houding van haar handen, keek om zich heen en richtte haar blik dan weer op de voorlezer.

Nechljoedow zat op de eerste rij in zijn hooggerugde stoel, als tweede van de hoek, nam zijn pince-nez af, keek naar Maslowa en in zijn binnenste speelde zich een ingewikkeld en kwellend denkproces af.

10

De aanklacht luidde als volgt:

‘17 januari 188. overleed in hotel “Mauritania” plotseling een reiziger, de koopman van het 2e gilde Ferapont Jemeljanowitsj Smjelkow uit Koergan.

De plaatselijke politiearts van de vierde stadswijk stelde vast dat de dood was veroorzaakt door een beroerte, ten gevolge van overmatig gebruik van alkoholische drank. Het lichaam van Smjelkow werd ter aarde besteld.

Enkele dagen nadien gaf de uit Petersburg teruggekeerde koopman Timochin, een streekgenoot en confrater van Smjelkow, toen hij de omstandigheden vernam waarvan Smjelkows dood vergezeld was gegaan, de verdenking te kennen dat deze vergiftigd was met als doel het ontvreemden van in zijn bezit zijnde gelden.

Deze verdenking werd versterkt tijdens het vooronderzoek, waarbij werd vastgesteld: 1. dat Smjelkow kort voor zijn dood bij de bank 3800 roebels nieuwe valuta had opgenomen. Evenwel bleken bij het inventariseren van de bezittingen des overledenen voor het politierapport slechts 312 roebels 16 kopeken aanwezig te zijn. 2. De gehele dag en de gehele laatste nacht vóór zijn dood had Smjelkow doorgebracht met de prostituee Ljoebka (Jekaterina Maslowa) in een bordeel en in het hotel ‘Mauritania’, waar Jekaterina Maslowa, in opdracht van Smjelkow en zonder zijn aanwezigheid, uit het bordeel heen was gereden om geld te halen, hetwelk zij nam uit de koffer van Smjelkow, dewelke zij opende met een haar door Smjelkow verstrekte sleutel in tegenwoordigheid van de corridor bedienden van hotel ‘Mauritania’ Jewfimia Botsjkowa en Simon Kartinkin. In Smjelkows koffer zagen, bij het openen daarvan door Maslowa, de hierbij aanwezige Botsjkowa en Kartinkin pakjes honderdroebelbiljetten. 3. Bij de terugkeer van Smjelkow uit het bordeel in hotel ‘Mauritania’ samen met de prostituee Ljoebka heeft deze laatste, op advies van de corridorknecht Kartinkin, Smjelkow een glas cognac te drinken gegeven waarin zij een wit poeder had gedaan, haar door Kartinkin verstrekt. 4. De ochtend daarop heeft de prostituee Ljoebka (Jekaterina Maslowa) haar werkgeefster, de bordeelhoudster getuige Kitajewa, een ring met briljant van Smjelkow verkocht, die zij naar haar zeggen van Smjelkow ten geschenke had gekregen. 5. De schoonmaakster van hotel ‘Mauritania’ Jewfimia Botsjkowa heeft daags na de dood van Smjelkow op haar rekening-courant bij de boerenleenbank ter plaatse 1800 roebels nieuwe koers gestort.

Gerechtelijk-medische lijkschouwing, sectie en chemisch onderzoek van Smjelkows ingewanden toonden buiten twijfel aanwezigheid van vergif aan in de spijsverteringsorganen van de overledene, hetgeen grond opleverde voor de conclusie dat de dood is veroorzaakt door vergiftiging.

De ter verantwoording geroepen Maslowa, Botsjkowa en Kartinkin noemden zich onschuldig onder verklaring: van Maslowa, dat zij inderdaad door Smjelkow uit het bordeel, waar zij, zoals zij dat uitdrukt, arbeidt, naar hotel ‘Mauritania’ was gezonden om geld voor de koopman te halen, en dat zij, na aldaar met de haar verstrekte sleutel de koffer van de koopman te hebben geopend, er 40 roebels nieuwe koers uit had genomen, zoals haar was gelast, maar niet meer geld had genomen, hetgeen Botsjkowa en Kartinkin kunnen bevestigen, in wier aanwezigheid zij de koffer heeft geopend en gesloten en het geld heeft genomen. Voorts verklaarde zij, dat zij bij haar tweede verblijf in Smjelkows hotelkamer deze inderdaad, op instigatie van Kartinkin, cognac heeft laten drinken met een poeder er in, dat zij aanzag voor een slaapmiddel, in de hoop dat de koopman zou inslapen en haar spoedig zou laten vertrekken. De ring had Smjelkow haar eigenhandig ten geschenke gegeven nadat hij haar had geslagen en zij had geweend en van hem wilde heengaan.

Jewfimja Botsjkowa verklaarde, dat zij niets afweet van verloren geraakt geld, en dat zij niet in de hotelkamer van de koopman is geweest, maar dat alleen Ljoebka daar in de weer is geweest, en dat, indien de koopman ergens van beroofd is, Ljoebka de beroving moet hebben gepleegd, toen zij met de sleutel van de koopman was komen aanrijden om geld te halen. - Bij deze passage in de voorlezing sidderde Maslowa, opende haar mond en keek opzij naar Botsjkowa. - Toen men Jewfimia Botsjkowa opmerkzaam maakte op de vermeerdering van haar banksaldo met 1800 roebels nieuwe koerslas de griffier verder op - en haar gevraagd werd waar zij zoveel geld vandaan had, verklaarde zij, dat zij dit van haar verdiensten opzij had gelegd in de loop van twaalf jaar samen met Simon Kartinkin, met wie zij van plan was te trouwen. Simon Kartinkin, zijnerzijds, bekende bij zijn eerste verhoor dat hij samen met Botsjkowa, op aanstichten van Maslowa, die met de sleutel uit het bordeel was gekomen, geld had ontvreemd en dit met Maslowa en Botsjkowa had gedeeld. - Hierbij beefde Maslowa weer, sprong zelfs zowat overeind, kreeg een vuurrode kleur en wilde iets gaan zeggen, maar de deurwaarder belette het haar. - Ten slotte - vervolgde de griffier zijn relaas - bekende Kartinkin ook, dat hij Maslowa slaappoeders voor de koopman heeft gegeven; maar bij zijn tweede verhoor ontkende hij zijn deelneming aan de gelddiefstal en het verstrekken van poeders aan Maslowa en wierp alle schuld op haar alleen. Betreffende de geldsom welke Botsjkowa op de bank had gedeponeerd verklaarde hij, evenals deze, dat zij dit bedrag samen hadden overgespaard, tijdens twaalfjarige dienst in het hotel, van de fooien, die zij van de clientèle voor hun diensten hadden ontvangen.’

Hierop volgde in de akte van beschuldiging een beschrijving van de confrontatie der verdachten, getuigenverklaringen, meningen van deskundigen enz.

Het slot van de aanklacht luidde aldus:

‘Ingevolge al het hierboven aangevoerde worden de boer uit het dorp Borki Simon Petrow Kartinkin, 33 jaar, de burgeres Jewfimja Iwanowa Botsjkowa, 43 jaar, en de burgeres Jekaterina Michajlowa Maslowa, 27 jaar, ervan beschuldigd, dat zij op 17 januari 188., na voorafgaand onderling beraad, de koopman Smjelkow hebben beroofd van gelden en een ring ter waarde van 2500 roebels nieuwe koers en, met de opzet hem van het leven te beroven, hem, Smjelkow, vergif te drinken hebben gegeven, hetgeen dan ook de dood van voorzegde Smjelkow ten gevolge heeft gehad.

Dit misdrijf is omschreven in paragraaf 4 en 5 van artikel 1453 Wetboek van Strafrecht. Derhalve, en op grond van art. 201 Reglement van Strafvordering, vallen de boer Simon Kartinkin, Jewfimia Botsjkowa en de burgeres Jekaterina Maslowa onder de jurisdictie van de arrondissementsrechtbank met deelneming van een beëdigde jury.’

Na aldus zijn lezing van de lange dagvaarding te hebben besloten vouwde de griffier de bladen papier op, ging op zijn plaats zitten en streek met beide handen zijn lange haren glad. Iedereen haalde verruimd adem in het aangename bewustzijn dat het onderzoek nu een aanvang nam, en dat weldra alles zou worden opgehelderd en aan de gerechtigheid zou worden voldaan. Alleen Nechljoedow voelde geen opluchting: hij was totaal overstuur dat deze Maslowa, die hij tien jaar tevoren als een onschuldig en bekoorlijk meisje had gekend, zulke dingen had kunnen doen.

11

Toen de voorlezing van de aanklacht was beëindigd richtte de president zich, na overleg met de leden van de rechtbank, tot Kartinkin met zo'n uitdrukking op zijn gezicht die duidelijk te kennen gaf: nu zullen we wel eens eventjes het naadje van de kous te weten komen.

- Landbouwer Simon Kartinkin, begon hij en boog zich naar links.

Simon Kartinkin kwam overeind, drukte zijn handen met de uitgespreide vingers tegen de naden van zijn broek en boog zijn hele romp voorover zonder op te houden geluidloos zijn wangen te bewegen.

- U wordt er van beschuldigd dat u op 17 januari 188. in vereniging met Jewfimja Botsjkowa en Jekaterina Maslowa uit de koffer van de koopman Smjelkow hem toebehorende gelden heeft ontvreemd en vervolgens met rattekruid bent komen aanzetten en Jekaterina Maslowa hebt overreed de koopman Smjelkow in een alkoholhoudende drank vergif toe te dienen, ten gevolge waarvan Smjelkow de dood heeft gevonden. Bekent u dit? sprak hij en leunde naar rechts.

- Volkomen onmogelijk, want onze taak de gasten te bedienen...

- Dat kunt u later zeggen. Erkent u dat u schuldig bent?

- Helemaal niet, edelachtbare. Ik heb alleen...

- Kunt u later zeggen. Bekent u dat u schuldig bent? herhaalde de president kalm, maar met stelligheid.

- Dat kan ik niet doen, omdat...

Weer ijlde de deurwaarder op Simon Kartinkin toe en bedaarde hem met theatraal gefluister.

De president van de rechtbank, met een gebaar dat aanduidde dat deze zaak nu was afgesloten, legde de elleboog van de arm, in de hand waarvan hij een papier vasthield, op een andere plek en richtte zich tot Jewfimja Botsjkowa.

- Jewfimja Botsjkowa, u wordt er van beschuldigd dat u 17 januari 188. in hotel ‘Mauritania’, samen met Simon Kartinkin en Jekaterina Maslowa, de koopman Smjelkow van geld en een ring uit zijn koffer hebt beroofd en, na de buit onderling te hebben verdeeld, de koopman Smjelkow, tot het verheimelijken van uw misdrijf, gif hebt toegediend, ten gevolge waarvan zijn dood is ingetreden. Bekent u dit?

- Ik heb nergens schuld aan, stak de beklaagde fiks en resoluut van wal. Ik ben helemaal zijn hotelkamer niet in geweest... Maar aangezien dat smerige mens er wel binnen is gegaan, heeft zij het dus gedaan.

- Kunt u later op terugkomen, zei de president weer even lankmoedig en nadrukkelijk. Dus u zegt dat u onschuldig bent?

- Niet ik heb geld genomen, en niet ik heb vergif toegediend, ik ben niet in de kamer geweest. Als ik er was geweest had ik haar er uit gesmeten.

- U wilt niet bekennen dat u schuldig bent?

- Van mijn leven niet.

- Heel best.

- Jekaterina Maslowa, begon de president weer, nu tegen de derde beklaagde, u wordt ervan beticht dat u, uit het publieke huis in de hotelkamer van ‘Mauritania’ gekomen met de sleutel van de koffer van de koopman Smjelkow, uit die koffer gelden en een ring heeft ontvreemd. Het klonk als een uit het hoofd geleerd lesje, terwijl hij ondertussen het oor leende aan de links van hem zittende rechter, die zei dat een apothekersflesje, vermeld in de lijst der stukken van overtuiging, niet ter plaatse was. Uit de koffer geld en een ring hebt ontvreemd, herhaalde de president, en, na de buit te hebben verdeeld en vervolgens met de koopman Smjelkow in hotel ‘Mauritania’ te zijn teruggekeerd, Smjelkow alkohol met vergif te drinken hebt gegeven, wat zijn dood ten gevolge heeft gehad. Bekent u dit?

- Ik ben nergens schuldig aan, begon zij snel te praten, zoals ik direct heb gezegd, zo zeg ik ook nu: ik heb niets en niets en niets gestolen, en de ring had hij me zelf gegeven...

- U beweert dat u niet schuldig bent aan de diefsstal van 2500 roebels? zei de president.

- Ik zeg dat ik niets heb genomen, behalve 40 roebels.

- Nu, maar u bekent wel dat u de koopman Smjelkow poeders in zijn borrel hebt gedaan?

- Dat erken ik. Maar ik dacht, zoals mij ook was gezegd, dat het slaappoeders waren, en dat het helemaal geen kwaad kon. Ik heb niets kwaads gedacht of gewild. God is mijn getuige, ik heb het niet gewild, zei ze.

- U erkent dus niet dat u geld en een ring van de koopman Smjelkow hebt gestolen, sprak de president. Maar u bekent dat u de poeders hebt ingegeven?

- Ik erken dat wel, maar ik dacht dat het slaappoeders waren. Ik heb ze alleen maar gegeven opdat hij zou inslapen, iets ergers heb ik niet gewild en niet gedacht.

- Heel goed, zei de president, klaarblijkelijk tevreden met de behaalde resultaten. Vertelt u dus, hoe het gegaan is, zei hij, leunde tegen de rug van zijn stoel en vouwde zijn handen op het tafelblad. Vertelt u alles, zo als het in zijn werk is gegaan. Door een eerlijke bekentenis kunt u uw situatie verzachten.

Maslowa keek de president nog steeds pal aan en deed er het zwijgen toe.

- Vertelt u hoe het is gegaan.

- Gegaan? schoot Maslowa opeens uit haar slof. Ik ben naar het hotel gereden, werd naar een hotelkamer gebracht, daar was hij, en al erg dronken. Zij sprak met een buitengewone uitdrukking van angst en met wijdopen ogen het woord hij uit. Ik wou weg, hij liet me niet gaan.

Zij stokte, alsof ze eensklaps de draad kwijt was of zich iets anders te binnen bracht.

- Nu, en toen?

- Wat toen? Toen ben ik een tijdje gebleven en daarna naar huis gereden.

Op dit ogenblik kwam de substituut-officier van justitie half overeind, in een onnatuurlijke houding leunend op één elleboog.

- U wenst een vraag te stellen? sprak de president en gaf op het bevestigend antwoord van de substituut deze te kennen dat hij hem zijn recht tot ondervragen overdroeg.

- Ik wilde de vraag opwerpen: kende de beklaagde Simon Kartinkin al eerder? sprak de substituut, zonder naar Maslowa te kijken.

En na die vraag te hebben gesteld kneep hij zijn lippen opeen en fronste zijn wenkbrauwen.

De president herhaalde de vraag. Maslowa wierp een verschrikte blik op de substituut-officier van justitie.

- Of ik Simon kende? Jawel, zei ze.

- Ik zou nu wel willen weten, waarin die relatie van de beklaagde tot Kartinkin bestond. Hadden zij elkaar dikwijls ontmoet?

- Waar die relatie in bestond? Hij liet me bij de hotelgasten komen, maar het was geen relatie, antwoordde Maslowa en keek onrustig heen en weer van de substituut naar de president en terug.

- Ik wou graag weten, waarom Kartinkin uitsluitend Maslowa bij de hotelgasten ontbood, maar geen andere meisjes, zei de substituut met half dichtgeknepen ogen, maar tevens met een ietwat duivelachtig, listig glimlachje.

- Weet ik niet. Hoe kan ik dat weten, antwoordde Maslowa, waarbij ze angstig om zich heen keek en een moment haar blik op Nechljoedow liet rusten: hij liet komen wie hij wou.

‘Zou ze me soms herkend hebben?’ dacht Nechljoedow met afgrijzen en hij voelde het bloed naar zijn gezicht stromen; maar Maslowa had hem niet onderscheiden van de anderen, keerde zich meteen om en staarde weer met een angstige gelaatsuitdrukking naar de substituut-officier van justitie.

- De beklaagde ontkent derhalve dat zij in enigerlei nadere relatie tot Kartinkin heeft gestaan? Heel goed. Ik heb verder niets te vragen.

En de substituut-officier hief onmiddellijk zijn elleboog van de lessenaar en begon iets op te schrijven. In werkelijkheid noteerde hij niets, hij ging alleen maar met de pen over de letters van zijn notities heen, maar hij had vaak gezien hoe procureurs en advocaten dat deden: na een handige vraag maken ze in hun pleitnota een aantekening die de tegenpartij moest verpletteren.

De president wendde zich niet dadelijk weer tot de verdachte, omdat hij op dit ogenblik bezig was de gebrilde rechter te vragen of deze tevreden was met de gang van zaken bij de ondervraging; de vragen waren overigens al vooraf vastgesteld en genoteerd.

- En wat is er toen verder gebeurd? vervolgde de president het verhoor.

- Ik reed naar huis, hernam Maslowa, nu met meer zelfvertrouwen, waarbij zij alleen de president aankeek, gaf het geld aan onze mevrouw en ging slapen. Ik was net in slaap gevallen en daar komt ons dienstmeisje Berta me wekken. ‘Opstaan, je koopman is er weer.’ Ik wilde niet te voorschijn komen, maar madame gelastte het. Daar was hij weer - opnieuw sprak ze dat woord hij met zichtbare ontzetting uit - en gaf onze meisjes aldoor te drinken, daarna wou hij nog meer drank laten halen, maar al zijn zakgeld was op. Mevrouw wou hem geen krediet geven. Toen heeft hij me naar zijn hotelkamer gestuurd. Hij zei waar het geld lag en hoe veel ik moest nemen. Nou, en ik ben dus weggereden.

De president zat ondertussen met de rechter aan zijn linkerhand iets te fluisteren en had niet geluisterd naar wat Maslowa zei, maar om de indruk te geven dat hij alles had gehoord herhaalde hij haar laatste woorden.

- U bent weggereden. Nu, en wat toen? zei hij.

- Ik ben in het hotel gekomen en heb alles gedaan zoals hij had opgedragen: ben naar zijn kamer gegaan. Ik ben niet in mijn eentje gegaan, maar heb Simon Michajlowitsj en haar - hierbij wees ze op Botsjkowa - er bij gehaald, zei ze.

- Dat liegt ze, ik ben er niet binnen geweest... begon Botsjkowa weer, maar het zwijgen werd haar opgelegd.

- In hun bijzijn heb ik vier rode ruggen er uit gepakt, vervolgde Maslowa wrevelig en zonder naar Botsjkowa te kijken.

- Wel, en heeft de beklaagde, toen zij die 40 roebels nam, niet opgemerkt hoe veel geld daar was? bracht de substituut-officier weer in het midden.

Maslowa sidderde, zodra de substituut zich tot haar richtte. Ze wist niet hoe of wat, maar voelde dat hij het slecht met haar voor had.

- Ik heb het niet geteld; 'k zag alleen dat het bankjes van honderd waren.

- De beklaagde heeft honderdroebelbiljetten gezien, ik heb verder niets te zeggen.

- Nu, en toen, u hebt hem het geld gebracht? vroeg de president verder en keek op de klok.

- Jawel.

- Nu, en verder? vroeg de president.

- En toen heeft hij me weer met zich meegenomen, zei Maslowa.

- Nu, en hoe heeft u hem toen de poeders in zijn alkohol gegeven? vroeg de president.

- Hoe ik ze heb gegeven? Ik heb ze in de cognac uitgeschud en hem die gegeven.

- En waarom hebt u hem die gegeven?

Zij antwoordde niet, maar zuchtte lang en diep.

- Hij liet me aldoor nog niet gaan, zei ze na even te hebben gezwegen. Ik had m'n buik vol van hem. Ik ging de gang in en ik zeg tegen Simon Michajlowitsj: ‘'k Wou dat-ie me liet gaan. 'k Ben moe.’ En Simon Michajlowitsj zegt: ‘Wij hebben ook tabak van hem. We willen hem slaappoeders geven; als hij in slaap is kun je weggaan.’ Ik zeg: ‘Goed.’ Ik dacht dat het een onschuldig poedertje was. Dus hij gaf me het vloeitje met de poeders erin. Ik ging weer naar binnen, en hij lag achter het kamerscherm en gelastte me meteen hem cognac te geven. Ik nam van de tafel een fles fine-champagne, schonk er twee glazen mee vol - voor mij en hem, en in zijn glas deed ik de poeder en gaf hem dat. Ik zou het niet gedaan hebben als ik had geweten wat het was.

- Nu, en hoe bent u aan die ring gekomen? vroeg de president.

- De ring heeft hij me zelf cadeau gegeven.

- Wanneer heeft hij dat dan gedaan?

- Nou, meteen dat ik met hem in de hotelkamer kwam wou ik er vandoor, maar hij gaf me een pats op mijn hoofd en brak mijn haarkam. Ik werd nijdig en wou weg. Hij nam de ring van zijn vinger en gaf mij die, dat ik toch maar niet zou weggaan, zei ze.

Op dit ogenblik kwam de substituut-officier van justitie weer een eindje overeind en verzocht, steeds met diezelfde gekunsteldnaieve manier van doen, verlof nog enkele vragen te stellen, en na die toestemming te heb ben gekregen boog hij zijn hoofd boven zijn geborduurde kraag en vroeg:

- Ik wilde graag weten, hoe lang de beklaagde in de hotelkamer van de koopman Smjelkow is gebleven.

Weer sloeg Maslowa de schrik om het hart, haar blik dwaalde onrustig van de substituut-officier naar de president en zij sprak haastig:

- Ik weet niet meer hoe lang.

- Wel, en herinnert de beklaagde zich ook niet, of ze nog ergens anders in het hotel naartoe is geweest toen ze bij de koopman Smjelkow vandaan ging?

Maslowa dacht even na.

- Ik ben in de aangrenzende kamer gegaan, die was leeg, zei ze.

- En waarom bent u daar in gegaan? vroeg de substituut fel en wendde zich daarbij rechtstreeks tot haar.

- Om me wat op te knappen en op het rijtuig te wachten.

- En Kartinkin, is die gelijk met beklaagde in die kamer geweest, of niet?

- Ja, hij ook.

- Waarom kwam hij er dan bij?

- Er was nog fine-champagne van de koopman over, die hebben we samen soldaat gemaakt.

- Ach zo, die hebt u tezamen opgedronken. Ik dank u.

- En heeft de beklaagde een gesprek gevoerd met Simon, en waarover?

Maslowa trok opeens een boos gezicht, kreeg een donkerrode kleur en sprak snel:

- Waar we het over gehad hebben? Ik heb niets gezegd. Ik heb alles verteld wat er gebeurd is en verder weet ik niets. Doet u met mij wat u wilt. Ik ben niet schuldig, en dat is alles.

- Ik heb verder geen vragen, zei de substituut-officier van justitie tegen de president van de rechtbank, trok met een gemaakt gebaar zijn schouders op en begon vlug in het klad van zijn requisitoir te noteren dat de beklaagde zelf had bekend, dat zij zich met Simon in een leegstaand vertrek had begeven.

Er trad een stilzwijgen in.

- U hebt verder niets te zeggen?

- Ik heb alles gezegd, sprak zij, zuchtte en ging zitten.

Vervolgens noteerde de president van de rechtbank iets in zijn papier, luisterde naar wat de rechter aan zijn linker zijde hem op fluistertoon meedeelde, verklaarde dat de rechtszitting voor 10 minuten werd geschorst, stond haastig op en verliet de zaal. Het onderhoud tussen de president en de rechter aan zijn linkerhand, de lange baardige man met de grote goedige ogen, was er over gegaan dat deze rechter wat last van zijn maag kreeg en zijn buik wilde masseren en zijn druppeltjes innemen. Dit had hij de president dan ook meegedeeld en op zijn verzoek werd de rechtszitting geschorst.

Na de rechters verhieven ook de gezworenen, advocaten en getuigen zich van hun plaatsen en gingen heen en weer lopen in het aangename bewustzijn al een deel van hun belangrijke plicht te hebben vervuld.

Nechljoedow betrad de jurykamer en ging bij het raam zitten.

12

Ja, dit was Katjoesja.

De relaties van Nechljoedow tot Katjoesja waren als volgt:

Voor de eerste maal had Nechljoedow Katjoesja gezien toen hij tijdens zijn derde universitaire studiejaar een zomer ten huize van zijn tantes logeerde, waar hij werkte aan zijn scriptie over de landeigendom. Gewoonlijk bracht hij met zijn moeder en zijn zuster de zomer door op het grote landgoed van zijn moeder in de omgeving van Moskou. Maar dit jaar was zijn zuster getrouwd en zijn moeder was naar een buitenlandse badplaats gereisd. Nechljoedow moest zijn scriptie maken en hij besloot die zomer bij zijn tantes te gaan inwonen. Op hun afgelegen buitengoed was het rustig en stil, men werd er niet afgeleid, en de tantes hielden zielsveel van hun neef en toekomstige erfgenaam, en hij hield van hen, hield van hun ouderwetse en eenvoudige levenswijze.

Nechljoedow verkeerde die zomer ten huize van zijn tantes in de hooggestemde gemoedstoestand van een jongeman die voor het eerst in zijn leven, niet op instigatie van anderen, maar uit eigen aandrift gaat beseffen hoe mooi en belangrijk het leven is en welk een gewichtige taak een mens daarin te wachten staat; die de mogelijkheid onderkent zijn eigen omgeving en heel de wereld eindeloos te vervolmaken en zich aan dit verbeteringswerk gaat wijden niet alleen in de hoop, maar in de stellige overtuiging dat die volmaaktheid, welke hij zich voor ogen stelt, ook volledig is te bereiken. In dit jaar had hij, nog op de universiteit, Spencers ‘Sociaal evenwicht’ gelezen, en Spencers beschouwingen over de grondeigendom hadden op hem een sterke indruk gemaakt, vooral omdat hij zelf de zoon was van een grootgrondbezitster. Zijn vader was niet rijk geweest, maar zijn moeder had als bruidsgift ongeveer tienduizend hectaren land meegekregen. Voor het eerst besefte hij hoe wreed en onbillijk particulier grondbezit was en daar hij tot die mensen hoorde voor wie een offer ter wille van morele eisen het hoogste geestelijk genot betekent had hij besloten geen gebruik te maken van zijn eigendomsrecht op de grond en had toen meteen het land dat hem als zijn vaderlijk erfdeel toekwam aan de boeren afgestaan. Dit was ook het onderwerp van zijn dissertatie.

Zijn levenswijze dat jaar op het platteland bij zijn tantes verliep aldus: hij stond altoos heel vroeg op, somtijds om drie uur in de nacht, en ging voor zonsopgang baden in de rivier aan de voet van de berg, soms terwijl er nog morgennevel hing, en kwam naar huis terug als de dauw nog op gras en bloemen lag. Na de ochtendkoffie ging hij soms aan het schrijven of las bronnenmateriaal voor zijn geschrift door, maar heel vaak ook verliet hij het huis weer in plaats van te gaan lezen en schrijven en dwaalde door veld en bos. Voor het middageten deed hij ergens in het park een dutje, vervolgens amuseerde hij aan tafel zijn tantes en vrolijkte ze op door zijn kwinkslagen, daarna ging hij paardrijden of bootjevaren en 's avonds las hij weer of zat bij zijn tantes en speelde patience. Dikwijls kon hij 's nachts, vooral als de maan scheen, de slaap niet vatten eenvoudig door overmaat van bruisende levensvreugde en soms wandelde hij, in plaats van te slapen, tot het ochtendgloren door het park, vervuld van zijn dweperijen en gepeinzen.

Zo gelukkig en kalm bracht hij de eerste maand bij zijn tantes door, zonder ook maar enige aandacht te wijden aan de kwekelingekamenier, de donkerogige lichtvoetige Katjoesja.

Toentertijd was Nechljoedow, grootgebracht onder moeders vleugels, op zijn negentiende jaar nog een volkomen onbedorven jongeling. Als hij aan de vrouw dacht, dan alleen maar als aan zijn toekomstige gade. Alle vrouwen evenwel, die volgens hem niet in aanmerking kwamen om zijn gemalin te worden, beschouwde hij niet als vrouwen, maar gewoon als mensen. Doch het geval wilde dat die zomer, op Hemelvaartsdag, de eigenares van het belendende landgoed bij de tantes op bezoek kwam met haar kinderen: twee jongedames en een jongeman van het gymnasium, vergezeld door een jonge artiest van boerse afkomst die bij hen logeerde.

Na de thee gingen ze op het reeds gemaaide gazon voor het huis krijgertje spelen. Ze lieten Katjoesja ook meedoen. Nadat al enige malen van partners was gewisseld moest Nechljoedow om het hardst weglopen samen met Katjoesja. Nechljoedow had Katjoesja aldoor al een leuk meisje gevonden om te zien, maar het was nog nooit in zijn hoofd opgekomen dat tussen hem en haar een bijzondere verhouding zou kunnen ontstaan.

- Nou, die twee krijg ik vast niet te pakken, zei de vrolijke artiest kwasi-bedroefd; hij kon heel snel vooruitkomen op zijn korte, kromme, maar krachtige boerenbenen, - tenzij dat ze struikelen.

- O, u pakt ons beslist niet.

- Een, twee, drie!

Er werd driemaal in de handen geklapt. Met ternauwernood onderdrukt lachen wisselde Katjoesja snel van plaats met Nechljoedow, drukte met haar sterke, ruwe handje zijn grote hand en draafde naar links, waarbij haar gesteven rok ruiste.

Nechljoedow liep hard, hij wilde niet getikt worden door de artiest, en hij rende wat hij kon. Toen hij omkeek zag hij hoe de artiest Katjoesja achterna zat, maar deze maakte zich fluks uit de voeten op haar stevige jonge benen, liet zich niet door hem inhalen en ontweek steeds verder naar links. Voor haar uit was een perk met seringestruiken, waar nog niemand achter was gelopen, maar Katjoesja keek om naar Nechljoedow en knikte hem toe, dat hij bij haar moest komen achter het bloembed. Hij begreep wat ze bedoelde en draafde in die richting. Maar daar, achter de struiken, was, wat hij niet wist, een greppeltje, vol gegroeid met brandnetels; hij strompelde erin, bezeerde zijn handen aan de brandnetels, veegde ze af aan de avonddauw die al was gevallen en plofte neer, maar kwam meteen weer, terwijl hij zichzelf uitlachte, overeind en liep snel uit het onkruid naar open terrein.

Katjoesja, met een stralende glimlach in haar ogen, die glansden als vochtige zwarte bessen, snelde hem tegemoet. Ze holden samen weg, hand in hand.

- Ik wil wedden dat u zich gebrand hebt, zei ze, terwijl ze met de vrije hand haar vlecht, die los was gegaan, terechtschikte, diep adem haalde, en met een glimlach recht naar hem opkeek.

- Ik wist helemaal niet dat daar een greppeltje was, zei hij, ook glimlachend en zonder haar hand los te laten.

Ze kwam dichter bij hem, en hij, hij wist zelf niet hoe het gebeurde, boog zijn gezicht naar haar over; zij week niet terug, hij drukte haar hand steviger en kuste haar op de lippen.

- Wat bezielt je! flapte zij eruit, trok met een snelle beweging haar hand los en snelde van hem weg.

Zij snelde naar het seringebosje, rukte er twee takken met witte seringen af, die al begonnen uit te vallen, sloeg ermee tegen haar verhitte gezicht en keek naar hem om, zwaaide fiks met haar armen voor zich uit en keerde terug naar de andere deelnemers.

Sindsdien was de verhouding tussen Nechljoedow en Katjoesja veranderd, het was die bijzondere verhouding geworden welke bestaat tussen een onschuldige jonge man en een even onbedorven meisje, die zich tot elkaar aangetrokken voelen.

Als Katjoesja de kamer maar binnenkwam, of zelfs als Nechljoedow uit de verte haar witte schort zag, was het voor hem of op alles een zonnetje ging schijnen, werd alles interessanter, plezieriger, belangwekkender; werd het leven een vreugde. Zo ging het haar ook. Maar niet alleen Katjoesja's aanwezigheid en nabijheid hadden deze uitwerking op Nechljoedow; die uitwerking had op hem enkel en alleen al het besef dat deze Katjoesja bestond; en voor haar, dat Nechljoedow bestond. Als Nechljoedow soms een nare brief van zijn moeder kreeg, of met zijn werk niet opschoot, of een ongemotiveerde jeugddepressie voelde, hoefde hij maar te bedenken dat Katjoesja er was en dat hij haar weer zou zien, en alles fleurde daardoor op.

Katjoesja had in huis veel om handen, maar zij wist met alles klaar te komen en in haar vrije ogenblikken las ze. Nechljoedow gaf haar Dostojewski en Toergenjew, die hij zelf pas had gelezen. Het best beviel haar Toergenjews ‘Windstilte’. Ze spraken elkaar te hooi en te gras, als ze elkaar ontmoetten in de gang, op het balkon, buiten en soms in de kamer van de oude kamenier van de tantes, Matrjona Pawlowna, waar Katjoesja ook woonde; in dit vertrekje kwam Nechljoedow soms thee drinken en klontjes suiker daarbij kauwen. En die gesprekken in bijzijn van Matrjona Pawlowna waren de prettigste. Als ze samen alleen waren ging het praten veel stroever. Dan begonnen de ogen te spreken van heel iets anders en veel belangrijkers dan waarover de mond het had, de lippen werden opeengeknepen, het werd een tikje penibel en ze gingen maar snel uiteen.

Aldus bleef de verstandhouding tussen Nechljoedow en Katjoesja gedurend heel zijn eerste verblijf bij de tantes. De tantes kregen het wel in de gaten, schrokken ervan en schreven er zelfs over naar het buitenland naar prinses Jelena Iwanowna, de moeder van Nechljoedow. Tante Marja Iwanowna was bang dat Dmitri een liaison met Katjoesja zou beginnen. Maar die vrees was ongegrond: Nechljoedow, zonder het zelf te weten, was verliefd op Katjoesja op de manier van onschuldige mensen en zijn liefde was de voornaamste beveiliging tegen een misstap zowel voor hem als voor haar. Hij verlangde haar niet fysiek te bezitten, was zelfs ontzet bij de gedachte aan een dergelijke mogelijkheid. Veel meer grond had de beduchtheid van de poëtisch aangelegde Sofja Iwanowna, dat Dmitri, met zijn ongerepte, resolute karakter, het in zijn hoofd zou halen te willen trouwen met het meisje waar hij van was gaan houden zonder rekening te houden met haar afkomst en maatschappelijke positie.

Als Nechljoedow toen zijn liefde voor Katjoesja duidelijk had beseft, en vooral als men hem toen aan het verstand had willen brengen dat hij zijn lot onmogelijk kon en mocht verbinden aan een meisje als dit, had het heel makkelijk kunnen gebeuren dat hij, die rechtlijnig was in alles, tot de slotsom was gekomen dat er geen enkele gegronde reden bestond om niet met het meisje te huwen, wie zij ook was, aangezien hij nu eenmaal van haar hield. Maar de tantes repten niet tegen hem over hun angsten en vrezen, en zodoende reisde hij af zonder zijn liefde voor dit meisje te hebben beseft.

Hij was overtuigd dat zijn genegenheid voor Katjoesja niets anders was dan een der verschijningsvormen van het levens-geluksgevoel dat toentertijd heel zijn wezen vervulde en dat gedeeld werd door dit lieve, vrolijke kind. Maar toen hij wegreed en Katjoesja, die met de tantes op het bordes stond, hem naoogde met haar zwarte, iets scheefstaande kijkers vol tranen, voelde hij toch wel dat hij iets moois en kostelijks achter zich liet, iets dat nooit meer terug zou komen. En hij werd erg bedroefd.

- Vaarwel, Katjoesja, bedankt voor alles, zei hij over de scheepjesmuts van Sofja Iwanowna heen, terwijl hij in het reiskoetsje stapte.

- Vaarwel, Dmitri Iwanowitsj, zei ze met haar prettige, lieve stem, trachtte de tranen te weerhouden die in haar ogen opwelden en vluchtte de vestibule in, waar ze vrijelijk kon uithuilen.

13

Sedert die tijd had Nechljoedow Katjoesja drie jaar lang niet meer gezien. Hij zag haar eerst terug toen hij als nieuwbakken officier, onderweg naar zijn regiment, een uitstapje naar zijn tantes maakte: nu al een totaal ander mens dan de jongeman die er drie jaar tevoren had vertoefd.

Destijds was hij een fatsoenlijke, onbaatzuchtige jongeling geweest, bereid zich te geven aan elke goede zaak - nu was hij een verdorven, geraffineerde egoïst, die alleen gaf om zijn eigen genot. Destijds deed Gods wijde wereld zich aan hem voor als een mysterie, dat hij vol vreugde en opgetogenheid trachtte te doorgronden - nu was alles in dat leven eenvoudig en duidelijk en werd bepaald door de levensomstandigheden, waarin hij zich bevond. Destijds had hij behoefte aan contact met de natuur en met denkers en gevoelsmensen uit het verleden (wijsbegeerte, dichtkunst) en vond dat belangrijk - nu waren voor hem menselijke instellingen en de omgang met kameraden van nut en belang. Destijds stelde hij zich de vrouw voor als een geheimzinnig een bekoorlijk schepsel, bekoorlijk juist door dat geheimzinnige - nu was de betekenis van de vrouw, van elke vrouw, behalve zijn familieleden en de echtgenotes van zijn vrienden, heel vastomlijnd: de vrouw was een van de beste hulpmiddelen voor een reeds ondervonden genot. Destijds was er geen geld nodig en hoefde hij nog geen derde aan te spreken van wat zijn moeder hem gaf, kon hij afzien van zijn vaderlijk erfdeel en het de boeren afstaan - thans evenwel kwam hij niet rond met de 1500 roebels in de maand, die zijn moeder verstrekte, en had met haar al onaangename discussies over geldzaken gehad. Toentertijd beschouwde hij zijn geestelijke wezensaard als zijn eigenlijk ego - nu personifieerde hij zich in zijn gezonde, levenslustige, fysieke ik.

En heel die ontstellende metamorfose had zich in hem voltrokken uitsluitend doordat hij was opgehouden in zichzelf te geloven, maar was gaan geloven in anderen. Hij had zijn geloof in zichzelf verloren en was op anderer oordeel gaan bouwen, omdat het leven in vertrouwen op zichzelf te moeilijk was gebleken: als hij zijn eigen oordeel volgde, moest hij altijd elk probleem oplossen niet ten bate van zijn lijfelijke ik, dat uit was op gemakkelijke geneugten, maar bijna steeds in strijd met dat instinct; als hij echter op anderen afging, hoefde hij niets te beslissen, alles was al uitgemaakt, en steevast ten detrimente van het geestelijke en ten gunste van het lichamelijke ik. Er kwam nog bij dat hij, als hij op zichzelf bouwde, altijd kritiek van buitenstaanders kreeg te verduren - maar volgde hij andermans oordeel, dan viel hem de goedkeuring van zijn omgeving ten deel.

Zo beschouwden, toen Nechljoedow nadacht, las en sprak over God, over de waarheid, over rijkdom en armoe, alle mensen om hem heen hem als onaangepast, om niet te zeggen lachwekkend, en zijn moeder en een van zijn tantes noemden hem met welwillende ironie notre cher philosophe; maar toen hij romans was gaan lezen, scabreuze anecdotes ging vertellen, in de Franse comedie idiote vaudevilles bezocht en ze vol entrain navertelde - toen prees iedereen hem en spoorde hem aan. In de tijd dat hij het nodig achtte matig te wezen in zijn behoeften en in een oude overjas liep en geen wijn dronk, vond iedereen dit raar en een nogal aanstellerige origineeldoenerij, maar toen hij daarentegen veel geld ging spenderen aan vermaak of aan de inrichting van een buitengewoon luxueuze werkkamer, prees iedereen zijn smaak en men gaf hem dure dingen ten geschenke. Toen hij kuis leefde en van plan was het tot aan zijn huwelijk te blijven doen, was zijn familie beducht voor zijn gezondheid en zelfs zijn moeder was niet bedroefd maar veeleer verheugd toen ze vernam dat hij een echte man was geworden en een van zijn vrienden een Française had afgetroggeld. De episode met Katjoesja evenwel, en het idee dat haar zoon wellicht met deze had willen trouwen, was iets waaraan de prinses niet zonder afgrijzen kon terugdenken.

Zo was het ook toen Nechljoedow, meerderjarig geworden, het kleine bezit dat hij van zijn vader had geërfd aan de boeren had afgestaan omdat hij grondbezit onrechtmatig achtte: zijn moeder en verdere familie waren er onthutst van en het was een voortdurend onderwerp voor verwijten en spotternijen aan zijn adres van de kant van al zijn verwanten. Onophoudelijk werd hem onder de neus geduwd dat de boeren door het verkrijgen van die grond niet alleen niet verrijkt, maar zelfs verarmd waren, want ze hadden er drie kroegen op neergezet en voerden geen spat meer uit. Toen Nechljoedow evenwel, gardist geworden, met zijn hooggeplaatste kornuiten zoveel geld verbraste en vergokte, dat Jelena Iwanowna geld moest opnemen uit het familievermogen, verdroot haar dit ternauwernood, daar zij dit iets natuurlijks achtte en het zelfs wel goed vond dat deze kinderziekte zich afspeelde in zijn jonge jaren en in goed gezelschap.