Jerker Spits

Jacht op de
barnsteenkamer

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 JERKER SPITS, LEIDEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

==

ISBN 978 90 282 5800 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Inleiding

Barnsteen, de fossiele hars van naaldbomen, heeft de mensen vanaf de oudheid gefascineerd. Er zijn talloze legendes over het ontstaan ervan: het zouden tranen van de goden zijn, of brokjes van sterren. In het tweede boek van zijn Metamorphosen beschrijft Ovidius hoe Phaëton de Zonnewagen probeert te mennen, en hoe hij bij die rampzalige tocht door Jupiter wordt gedood. Zijn zussen wenen en veranderen langzaam in barnsteenbomen. Hun moeder probeert hen tevergeefs te redden. In de vertaling van M. d’Hane-Scheltema:

==

‘Moeder, vaarwel!...’ De boomschors overdekt hun laatste woorden.

Sindsdien vloeien hun tranen; van hun jonge takken drupt

een vocht dat in de zon tot barnsteen stolt. Door heldere stromen

wordt het als sieraad voor Latijnse meisjes meegenomen.

==

In de Odyssee beschrijft Homeros het paleis van koning Menelaos, met een ‘galmende zaal van koper, van goud en zilver, van barnsteen en van ivoor’. Een beschrijving die laat zien dat het barnsteen in de oudheid tot de waardevolste materialen moet hebben behoord.

Aanvankelijk was de kustbevolking van het huidige Duitsland, Polen en Rusland nog onwetend over de kostbare schat uit de Oostzee. In de eerste eeuw na Christus schrijft Tacitus in De Germanen dat de bevolking het barnsteen zelf glesum noemt. ‘Wat de aard daarvan is of hoe het ontstaat, interesseert hun als echte barbaren niet en weten ze ook niet. Lange tijd lag het domweg tussen de rommel die aanspoelt uit zee, totdat onze drang naar luxe er een naam aan gaf. Zelf doen ze er niets mee; het wordt in ruwe vorm verzameld en onbewerkt verhandeld, waarbij de opbrengst hen versteld doet staan.’

De Romeinen gebruikten barnsteen voor sieraden, kettingen en beeldjes. Plinius de Jongere klaagde in dezelfde tijd als Tacitus al ‘dat een klein figuurtje uit barnsteen duurder was dan een slaaf’. De Romeinen waren zo dol op insecten die waren ingesloten in het barnsteen dat er vervalsingen werden gemaakt met ingesloten hagedissen, kikkers en slangen: dieren die soms helemaal niet in het oorspronkelijke barnsteenwoud voorkwamen en veel te groot zijn om aan hars te blijven kleven.

Vanaf de middeleeuwen zouden hertogen, koningen en keizers wedijveren om het bezit van de ‘brandende steen’, waaraan ze een geneeskrachtige werking toeschreven. In de zeventiende eeuw dankten de Hanzesteden Lübeck, Danzig en Königsberg hun rijkdom aan barnsteen. Handwerkslieden van aanzien plakten stukjes barnsteen op hout en versierden er kasten en wanden mee.

Koning Frederik I van Pruisen was een groot bewonderaar van deze Bernsteinmeister. Hij gaf hun de opdracht een kamer van barnsteen te maken, een kunstwerk dat als achtste wereldwonder werd beschouwd. Zijn minder kunstminnende zoon Frederik Willem I schonk de onderdelen van de kamer in 1716 aan de Russische tsaar Peter de Grote. Bezoekers van zijn paleis in Sint-Petersburg dweepten met het barnsteen van de kamer. Het schijnsel van de kaarsen en het door drie ramen invallende licht liet hen in hoger sferen komen.

De Russische kunsthistoricus Sergej Viltsjkovski schreef in 1912: ‘De stijl van de barnsteenkamer is een mengeling van barok en rococo; een echt wonder, niet alleen vanwege de grote waarde van het materiaal, het kunstzinnige snijwerk en de lichtheid van de vormen, maar vooral door de mooie, dan weer donkere, dan weer heldere, maar altijd warme toon van het barnsteen, die de gehele kamer een onuitsprekelijke charme verleent. Hier is niets opdringerigs, schreeuwends, de hele decoratie is zo bescheiden en harmonisch dat menig bezoeker misschien door deze ruimte loopt zonder zich er rekenschap van te geven uit welk materiaal de bekleding van de muren, de raamkozijnen en de deuromlijstingen en ornamenten op de muren bestaat. De bekleding met barnsteen herinnert het meest aan marmer, maar wekt toch nooit de indruk van koelheid en pracht die het marmer eigen is, en overtreft daarbij aan schoonheid alle bekleding met het meest kostbare hout.’ Meer dan twee eeuwen lang bleef de barnsteenkamer bezoekers van het tsarenrijk verbazen. Na 1945 verdween de kamer spoorloos. Niemand weet wat ermee is gebeurd. Hoe kon dit kunstwerk zomaar in rook opgaan?

Dit boek vertelt over de zoektochten naar de barnsteenkamer, en is een poging het antwoord op die vraag dichterbij te brengen. Het vertelt over zoektochten in kloven, bunkers en kelders, in meren en in bossen. Het vertelt over Oost-Pruisen en zijn hoofdstad Königsberg, over de zoektocht van de Stasi in de DDR, die ruim 6 miljoen mark uitgaf om de barnsteenkamer te vinden, over de omgang met roofkunst in het Duitsland van na de Tweede Wereldoorlog en over Russen die hun verloren kunstschat probeerden terug te vinden.

De geschiedenis van de barnsteenkamer is onlosmakelijk verbonden met personen die de lezer in de verschillende hoofdstukken leert kennen. Anatoli Koetsjoemov bijvoorbeeld, de zeer getalenteerde Russische kunsthistoricus die al op jonge leeftijd een van de grootste kunstschatten van zijn land onder zijn hoede kreeg; Erich Koch, als hoogste nazi in Oost-Pruisen verantwoordelijk voor de roof van de barnsteenkamer; Georg Stein, een Duitse schatjager die door de nazi’s geroofde iconen uit een Russisch klooster terugvond maar zijn leven lang tevergeefs zou zoeken naar de barnsteenkamer. Dit boek vertelt over hun hoop en illusies, hun wreedheid en liefde voor kunst. Hun levens spelen zich af tegen de achtergrond van de Russische Revolutie, de opkomst van het Derde Rijk, het einde van de Tweede Wereldoorlog en de Val van de Muur.

Dit boek gaat aan de hand van barnsteen over de aard en betekenis van geschiedenis, oorlog en vrede en het lot van kunstschatten in de twintigste eeuw. Na 1945 is de barnsteenkamer spoorloos verdwenen, terwijl haar politieke en symbolische betekenis alleen maar is toegenomen. Voor Russen werd de barnsteenkamer een symbool van het leed dat de nazi’s hun land hadden berokkend. Voor inwoners van het oude Oost-Pruisen werd het barnsteen een drager van nostalgie, van verlangen naar een streek die ooit bij Duitsland hoorde.

==

De roof van de barnsteenkamer

Anatoli Koetsjoemov werd in 1912 geboren in een izba, een eenvoudig houten boerenhuis. Hij groeide op in een klein dorpje aan de Wolga, in het noordwesten van Rusland. Hij werd opgevoed door zijn grootmoeder die nauwelijks kon lezen of schrijven. Zijn vader was timmerman en had het huis zelf gebouwd voor hij naar Petrograd (tegenwoordig Sint-Petersburg) vertrok om meubels voor welvarende burgers te repareren. In de stad kon hij meer verdienen dan op het platteland. Ook Koetsjoemovs moeder werkte in Petrograd, in de fabriek van Peter Carl Fabergé, de goudsmid die kostbare kunst ontwierp voor de Russische aristocratie: gebeeldhouwde dieren met juwelen ogen, bloemen van halfedelsteen in kristallen potten en geëmailleerde aanstekers. De gouden eieren die Fabergé ontwierp voor de tsarenfamilie, zijn tot op de dag van vandaag verbonden met zijn faam.

Ondanks zijn eenvoudige komaf raakte Anatoli Koetsjoemov al snel vertrouwd met de kunst van zijn tijd. Zijn ouders stuurden hem kleine stukjes porselein en reproducties van portretten van de Romanovs. De kleine Anatoli hield ervan met het porselein te spelen, de kopjes en schotels aan te raken en ze uit te stallen. De portretten van de Romanovs rangschikte hij in een kleine galerij.

Toen Anatoli vijf was, veranderde Rusland. Op 23 februari 1917 brak in Petrograd een opstand uit. Fabrieksarbeiders staakten, soldaten sloegen aan het muiten en bakkers barricadeerden hun winkels, die toch door de meute werden geplunderd. Het oproer groeide door jarenlange onvrede over het tsaristisch bewind uit tot een revolutie. Het volk hield Nicolaas II, die tegen alle adviezen in tijdens de Eerste Wereldoorlog zelf opperbevelhebber had willen zijn, verantwoordelijk voor de Russische nederlagen. Zijn vrouw, tsarina Alexandra Fjodorovna, van oorsprong een Duitse prinses, werd als verraadster gezien. De invloed van de wonderdoener Grigori Raspoetin op de familie Romanov was een onuitputtelijke bron van roddelpraat. Op 2 maart 1917 trad Nicolaas II af. Daarna werd hij met zijn gezin gevangen gehouden. Dat gebeurde eerst in zijn paleis in Tsarskoje Selo (‘het tsarendorp’), zijn zomerresidentie, later in Jekaterinenburg.

Op 3 april 1917 kwam de revolutionair Vladimir Lenin na jarenlange ballingschap in Zwitserland in Petrograd aan. Hem gingen de hervormingen die de regering na de opstand in gang zette niet ver genoeg. Onder zijn leiding bezetten kleine groepjes soldaten en gewapende arbeiders op 25 oktober treinstations, telefooncentrales en telegraafkantoren. De volgende ochtend werden alle ministers in het Winterpaleis gevangengenomen. In Moskou grepen de bolsjewieken de macht. Lenin begon onmiddellijk onderhandelingen met Duitsland over vrede; een oorlog tegen Duitsland zou niet langer nodig zijn. Lenin ging ervan uit dat de revolutie naar het Westen zou overslaan en de ‘imperialisten’ daar spoedig ten val zouden komen.

Russische aristocraten werden gevangengenomen, gedood of vluchtten weg. De werkplaats van Fabergé sloot in november 1918 haar deuren. Fabrieken, landgoederen en villa’s van adellijke Russen kwamen in bezit van de staat, die al snel autoritaire trekken begon te vertonen. De nieuwe machthebbers onteigenden grootgrondbezit en maakten liberalen en sociaaldemocraten het leven onmogelijk. In Jekaterinenburg werd de keizerlijke familie op 16 juli tegen de muur gezet. De macht over het gehele rijk, dan de Sovjet-Unie, kwam in handen van een klein aantal hooggeplaatste partijleden.

De jonge Sovjet-Unie was het Rusland waar Anatoli Koetsjoemov naar school ging. Hij was een slimme jongen en werd aangenomen als leerling op een school in de stad Mologa. Elke zondag liep hij zo’n zesentwintig kilometer naar huis om zijn grootmoeder te bezoeken in het dorpje waar hij was opgegroeid. Als elfjarige werd Anatoli als pionier van de Komsomol, de communistische jeugdorganisatie, naar een kamp gestuurd op een voormalig adellijk landgoed. De jonge communisten kregen daar te zien hoe de ‘reptielen’ – zo luidde de denigrerende naam voor de aristocratie – ooit leefden. De rondleiding was bedoeld als waarschuwing voor hoe je niet moest leven, maar Anatoli raakte in vuur en vlam. Hij zag zo veel rijkdom en schoonheid: historische portretten, kasten met ingelegd hout en gouden kandelaars.

Kort daarna kreeg hij toestemming bij zijn tante in de stad te gaan wonen. Zij werkte daar als conciërge in het plaatselijke museum. Ze nam Anatoli soms mee. Ook hier raakte hij in de ban van alle voorwerpen. Hij ontmoette de curator, die hem al spoedig lesgaf in kunstgeschiedenis en die vertelde over zijn tijd als dienstplichtige. Deze tijd had hij vervuld als wacht in Tsarskoje Selo.

Vanaf zijn negentiende woonde Anatoli bij zijn ouders in Petrograd, dat intussen, na de dood van Lenin in 1924, was omgedoopt in Leningrad en gold als de culturele hoofdstad van Rusland. Een stad met ballet en opera, bibliotheken en een gerenommeerde universiteit. Een stad die de macht van het tsaristische Rusland verbeeldde en aan de wieg had gestaan van de revolutie van 1917. Koetsjoemov werd betoverd door haar kunstschatten. Toch was de kans op een baan in een museum klein. Rusland had andere zorgen.

Vanaf de jaren twintig was de voedselvoorziening door Lenins landbouwhervormingen in het ongerede gekomen. Boeren gaven er vanwege de lage prijzen de voorkeur aan het graan op te slaan. In de steden en op het platteland hongerde de bevolking. Stalin, die vanaf 1929 de macht vast in handen had, betoogde in dat jaar: ‘Wij gaan in volle vaart de weg op van de industrialisatie, van het socialisme, en laten onze eeuwenoude vaderlandse achterlijkheid achter ons. Wij worden een land van metaal, een land van auto’s, een land van tractoren.’ Doordat de leider van de Sovjet-Unie voorrang verleende aan machines en werktuigen in een tijd waarin juist melk en brood nodig waren, daalde de levensstandaard op het platteland en in de steden. In de winter van 1932 op 1933 stierven vooral op het platteland tussen de 5,5 en 6 miljoen mensen. Ze hadden warme kleding harder nodig dan kolen en staal.

Koetsjoemov moest genoegen nemen met een eenvoudig baantje, en hij werd leerling bij een elektrochemisch bedrijf. Wel slaagde hij erin avondlessen te volgen aan de Hermitage, het grootste kunsthistorische museum van Rusland, dat sinds 1852 voor publiek was opengesteld. Zijn docenten waren hooggekwalificeerde experts die in het tsarenrijk als conservator hadden gewerkt. Ze waren blij een jonge Rus te ontmoeten die zo’n warme belangstelling had voor de schatten uit het verleden. Ze leerden hem de geheimen van de ambachtslieden van voor de Revolutie: beeldhouwers, klokken- en meubelmakers, naaisters, schilders en vergulders. Koetsjoemov leerde serviezen en vazen, lijsten en ornamenten aan de kleinste details te herkennen. De avondlessen gaven hem ook toegang tot de bibliotheek van de Hermitage, de voormalig keizerlijke collectie die als eerste staatsbibliotheek van Rusland iedereen, ongeacht zijn rang of status, toegang gaf tot duizenden boeken. Hier verdiepte de leergierige jongeman, die onder zulke eenvoudige omstandigheden was opgegroeid, zijn kennis over het verleden. Ook op het persoonlijke vlak bracht het museum hem geluk: bij de avondlessen in de Hermitage ontmoette Koetsjoemov zijn latere vrouw Anna Michailovna.

In zijn vrije tijd trok Koetsjoemov naar de paleizen in de omgeving. Op een winterdag stak hij een kleine bevroren sloot over, die met een verraderlijk dun laagje sneeuw was bedekt. Koetsjoemov zakte door het ijs. Soldaten brachten hem naar hun wachthuisje om te drogen. De jongen vertelde hoezeer hij hen benijdde: zij waren dagelijks in de buurt van kunstschatten in een prachtig paleis. Hun commandant kreeg belangstelling voor de jongen doordat Koetsjoemov indruk maakte met zijn kennis. Een paar dagen later mocht hij aan de slag om een inventaris op te stellen. In 1932 werkte hij als klerk mee aan de samenstelling van een catalogus in het Paleismuseum van Pavlovsk, een stad net ten zuiden van Tsarskoje Selo. Anatoli Koetsjoemov had een uitstekend geheugen. Hij kende elke kamer en elk voorwerp uit zijn hoofd. De andere medewerkers van het museum testten hem soms, bij wijze van spel. Ze verplaatsten een kandelaar of een vaas om te kijken of hem iets opviel. Hij zag het altijd. Koetsjoemov kon het goed vinden met zijn superieur, partijlid Vladimir Ladoekin, die directeur was van het Catharinapaleis, waar sinds 1755 de barnsteenkamer was ondergebracht. Ladoekin hielp de carrière van zijn pupil graag vooruit. Twee jaar na zijn aanstelling in Pavlovsk werd Koetsjoemov hoofdcurator van het Catharinapaleis, waar zijn vrouw toen al een tijdje als curator werkte.

In 1937 werd Koetsjoemov bevorderd tot directeur van het Alexanderpaleis in Tsarskoje Selo. Beide paleizen liggen dicht bij elkaar, op zo’n vijfhonderd meter afstand, omgeven door parken, fonteinen, paviljoens en vijvers. Het Alexanderpaleis was het favoriete verblijf van tsaar Nicolaas II geweest. Bezoekers konden de privévertrekken van de tsaar en de tsarina, de werkkamer van de tsaar, hun mechanische lift en privébioscoop in jugendstil bekijken. Koetsjoemov was nu, als 25-jarige, directeur van een van de voornaamste musea in Leningrad en omgeving. Een paar jaar voor zijn benoeming was hij nog een jongeman zonder geld of kwalificaties, die in het slotpark in een sloot tuimelde. Hoe kon Anatoli Koetsjoemov binnen zo’n korte tijd uitgroeien tot zo’n belangrijk man?

In 1934 werd Sergej Kirov, hoofd van de communistische partij in Leningrad, vermoord. Stalin greep deze gebeurtenis aan om de oude leninistische garde uit te schakelen. Er volgden showprocessen en massa-executies. Duizenden partijgenoten werden verbannen. De ‘kraaien’ van de geheime dienst voor staatsveiligheid (NKVD), die zich in zwarte auto’s verplaatsten, doken overal op. Hun ingrijpen staat bekend als het schrikbewind van de Jezjovsjtsjina, naar Nikolaj Jezjov, het hoofd van de geheime dienst. De Leningraders noemden hem karlik, ‘de dwerg’, soms ook ‘de bloeddorstige dwerg’, vanwege zijn lengte van 1,51 meter en zijn sadisme. ‘In mijn hele lange leven heb ik nog nooit een weerzinwekkender persoon ontmoet dan Nikolaj Jezjov,’ schreef de Russische econoom Nikolaj Boecharin. ‘Hij doet me denken aan de straatschooiers van de Rasterajevastraat, die de staart van een kat in paraffine dopen, aansteken, en lachend toekijken hoe het doodsbange beest in paniek heen en weer rent om aan de vlammen te ontsnappen. Ik twijfel er niet aan dat Jezjov zich in zijn jeugd op precies dezelfde wijze amuseerde, en dat hij dat in wezen nog steeds doet in een ietwat gewijzigde vorm.’ Iedereen moest op zijn woorden letten: je buren konden opvangen wat je achteloos bij de waslijn uitsprak. De volgende ochtend stopte een zwarte auto voor je deur en werd je van je bed gelicht. En wat moest je dan doen? Ontkennen of toegeven, ook al had je niets ergs gezegd? Naar schatting werden 1,5 miljoen mensen om ‘contrarevolutionaire misdaden’ gearresteerd, van wie de helft direct terecht werd gesteld. De andere helft verdween in Siberische strafkampen.

De dichteres Anna Achmatova was in de jaren twintig en dertig de meest geliefde dichter van haar land. Ze gold als de stem van het Russische volk. In 1921 schreef ze, nadat haar man was beschuldigd van een samenzwering en door communisten was vermoord, in haar bundel Anno Domini:

==

Jij bent dood, verrijst niet meer

Uit de sneeuw. Vijf maal

Schoten, achtentwintig keer

Bajonettenstaal.

==

En ik naaide voor mijn man

Bitter linnengoed.

Hoe bemint het Russisch land

Elke druppel bloed.

==

Achmatova’s zoon Lev werd tijdens de Jezjovsjtsjina gearresteerd en in de Kresti-gevangenis in Leningrad gevangengehouden. Net als andere moeders stond Achmatova bij de gevangenis om pakketjes voor hem af te geven. Na zeventien maanden gevangenis werd Lev tot tien jaar werkkamp in Siberië veroordeeld. In Gedicht zonder held blikte Achmatova terug op het Rusland onder Stalin:

==

Wat zou toch deze eeuw de allerergste maken?

Wellicht dat in de walm van angst, verdriet,

Zij wel de zwartste zweer wist aan te raken,

Maar haar genezen kon zij niet.

==

In ’t westen schijnt de aardse zon nog op de huizen,

Zodat de daken in haar licht te glanzen staan.

Hier zet de witte dood op alle deuren kruizen

En roept de kraaien, en de kraaien vliegen aan.

==

Veel curatoren, kunsthistorici en museumdirecteuren waren afkomstig uit de adel en gegoede burgerij; zij hadden een hogere opleiding genoten en konden reizen. Hierdoor waren ze voor het regime bij voorbaat verdacht. ‘Ik kon niet raden waarvoor ik was gearresteerd,’ schreef Boris Piotrovski, de man die in 1964 directeur van de Hermitage zou worden. Piotrovski zat pannenkoeken te eten toen de kraaien zijn kamer binnenkwamen. Na een rit in het arrestatiebusje belandde hij in de gevangenis van de NKVD, een gebouw van rode bakstenen naast het hoofdkwartier, tussen andere gevangen en ratten. Piotrovski merkte op dat de gearresteerde politici zich anders, zwijgzamer en gelatener, gedroegen dan de bonte verzameling van andere gevangen: een kelner uit een restauratiewagon die was opgepakt omdat de gaten van de gruyère die hij serveerde groter waren dan gebruikelijk, een kunstenaar wiens Leninportretten karikaturen zouden zijn; een jonge academicus die met een buitenlandse diplomaat in een auto had gezeten en een grafdelver die wapens zou hebben verstopt, hoewel er niks gevonden was. Zoals zo veel anderen ging Piotrovski er eerst van uit dat zijn arrestatie op een misverstand berustte. ‘Na de derde dag begon ik te begrijpen dat het menens was.’ Na veertig dagen kwam Piotrovski vrij. Hij keerde terug naar het wetenschappelijk instituut waar hij als archeoloog werkte. Hij werd er koeltjes begroet door zijn directeur Kiparisov, die hem zijn ontslag meedeelde. Een jaar later werd Kiparisov gearresteerd. Hij overleed in een strafkamp. Twaalf curatoren werden vermoord: oriëntalisten omdat ze van Armeense komaf waren, muntenverzamelaars omdat hun werk bekend stond als ‘Duitse hobby’, militair historici vanwege hun kennis van wapens. Wie in het buitenland over zijn vakgebied had gepubliceerd, was plotseling een spion of saboteur.

Door deze zuiveringen kreeg een nieuwe, relatief onervaren generatie de kans snel hogerop te komen. En zo kon Anatoli Koetsjoemov directeur van het Alexanderpaleis worden. Een foto, genomen vlak voor de Tweede Wereldoorlog, toont hem met zijn vrouw Anna Michailovna en twee vrienden. Anatoli Koetsjoemov draagt een donker jasje waaroverheen de witte boord van zijn overhemd komt. Zijn handen houdt hij achter zijn rug. Hij draagt een ronde bril en oogt bleek. De Russische timmermanszoon is veranderd in een intellectueel.

In 1933 was Adolf Hitler in Duitsland aan de macht gekomen. Tussen 1938 en 1940 had hij Oostenrijk geannexeerd en allianties met Finland, Tsjecho-Slowakije, Hongarije, Roemenië, Bulgarije, Albanië en Italië gesloten. Nazi-Duitsland veroverde het westen van Polen, Denemarken, Noorwegen, Nederland, België, Luxemburg en Frankrijk. Met lede ogen moest de leiding van de Sovjet-Unie aanzien hoe vanaf juni 1941 ook Noord-Afrika, Joegoslavië en Griekenland in Duitse handen kwamen. De Russische minister van Buitenlandse Zaken Vjatsjeslav Molotov en zijn Duitse collega Joachim von Ribbentrop hadden in 1939 een niet-aanvalsverdrag gesloten. Daarin beloofden de partijen zich ‘van iedere agressieve handeling en van iedere aanval op elkaar’ te onthouden. Stalin leek zich veilig te voelen. Hij dacht misschien niet dat het pact Hitler voorgoed zou tegenhouden, maar het zou hem wel de tijd geven zijn leger opnieuw te organiseren. Dat was hard nodig. Van de 88 maarschalken en commandanten van het Rode Leger had Stalin er in juni 1937 maar liefst 78 terechtgesteld. Van de 767 officieren had de Sovjetleider er 412 geëxecuteerd, 29 andere kwamen om tijdens hun verhoor en drie hadden zelfmoord gepleegd.

Misschien had Stalin gehoopt dat Hitler het onderspit zou delven in een oorlog aan het westelijk front. In elk geval negeerde hij berichten van de Russische geheime dienst die zinspeelden op een mogelijke invasie. De Russen hadden hiervoor eigen aanwijzingen en ontvingen berichten van de Engelse geheime dienst. Het was de Engelsen in samenwerking met Polen gelukt de Enigmacode te breken, de versleutelde berichtgeving die de Wehrmacht gebruikte voor aanwijzingen. De Russen waren dus goed op de hoogte van orders die de Duitse troepen aan de oostgrens van het Derde Rijk ontvingen. Maar wie Stalin in klare taal op een mogelijke Duitse aanval wees, stelde zijn leven in de waagschaal. Twijfel aan Stalins leiderschap was een doodzonde.

Op 22 juni 1941 viel Hitler de Sovjet-Unie binnen. Operatie Barbarossa moest ervoor zorgen dat Stalins Rusland binnen korte tijd onder de voet werd gelopen, zoals het jaar daarvoor met Frankrijk was gebeurd. Het was de grootste invasie uit de geschiedenis, met vier miljoen Duitse soldaten, 207 divisies van de Wehrmacht en drieduizend tanks. Ook de bondgenoten van de nazi’s vielen de Sovjet-Unie aan: Finland in het noorden, Roemenië in het zuiden. De Luftwaffe vernietigde binnen korte tijd 66 Russische vliegvelden, tegen de duizend Russische vliegtuigen op de grond en nog eens driehonderd in de lucht. Drie weken na de start van Operatie Barbarossa was het aantal uitgeschakelde vliegtuigen opgelopen tot vierduizend, wat neerkwam op een haast complete vernietiging van de luchtmacht. 300.000 soldaten vonden de dood, waren gevangengenomen of vermist. De Duitse veldmaarschalk Wilhelm Ritter von Leeb, die met zijn troepen naar Leningrad moest oprukken, beschikte over een half miljoen soldaten en 1500 tanks.

De communistische leider van Leningrad, de zwaarlijvige, aan astma lijdende partijchef Andrej Zjdanov, had de stad kort voor de Duitse invasie verlaten voor een vakantie aan de Zwarte Zee. De overgebleven communisten besloten ter verdediging van de stad een eigen militaire raad te vormen. Vanuit Moskou liet Stalin weten hier niet van gediend te zijn. ‘Enkel de staat kan een militaire sovjet vormen. We verzoeken niet meer zo’n overtreding te begaan.’ Wel gaf Stalin opdracht portretten te vervaardigen van Alexander Nevski, de prins van Novgorod die de eerste grote Duitse invasie zevenhonderd jaar eerder een halt had toegeroepen. Zijn portret moest bevolking en leger inspireren.

In plaats van Zjdanov of Stalin hoorden de inwoners van Leningrad op 22 juni 1941, een zomerse dag, minister Molotov op de radio: ‘Vandaag, om vier uur ’s ochtends, zijn Duitse troepen, zonder enige eisen te hebben gesteld aan de Sovjet-Unie en zonder oorlogsverklaring, ons land binnengevallen. Ze hebben onze grenzen op verschillende plaatsen aangevallen en onze steden – Zhitomir, Kiev, Sebastopol, Kaunas en enkele andere – onderworpen aan luchtbombardementen, waarbij meer dan tweehonderd mensen zijn omgekomen of gewond geraakt.’ Zijn stem klonk verbitterd. Zijn Duitse collega Ribbentrop had hem verraden. ‘Het is niet voor het eerst dat ons volk te maken krijgt met een verwaande aanvaller. Tijdens de Russische veldtocht van Napoleon reageerde ons volk met de Vaderlandse Oorlog; Napoleon leed een nederlaag en ging ten onder. Dat zal ook gebeuren met de arrogante Hitler, die een nieuwe veldtocht tegen ons land heeft ontketend.’ Op 25 juni werden alle radio’s in de stad geconfisqueerd om ervoor te zorgen dat de Duitsers geen berichten zouden kunnen onderscheppen.

Leningrad was, als de tweede stad van Rusland, militair en strategisch van belang. In Leningrad stonden de Kirovfabrieken die Russische tanks produceerden. De haven gaf toegang tot de Oostzee. Vanuit Berlijn gaf Hitler de opdracht Leningrad van de buitenwereld af te snijden bij de rivier de Neva. De stad moest worden vernietigd door de Luftwaffe, tanks mochten niet worden ingezet. Niemand mocht uit de omsingelde stad ontsnappen. Had veldmaarschalk Leeb Leningrad veroverd, dan zou dat hebben betekend dat de nazi’s in de winter 2,5 miljoen burgers moesten voeden. Dat was niet wat Hitler wilde. Volkeren die in het oosten leefden, zag hij als minderwaardig. Het beschikbare voedsel was bestemd voor Duitsers. Hitlers doel was om de stad uit te hongeren, en zo de bevolking te vernietigen. ‘We gaan de stad bombarderen, de watervoorziening lamleggen en de burgers alles onthouden wat ze nodig hebben om te overleven,’ besloot hij. De Wehrmacht liet Duitse wetenschappers berekenen hoeveel dagen de bevolking van Leningrad zou kunnen overleven en gaf hiervoor informatie over inwonertal, voedselvoorraden en wintertemperaturen door. ‘Er is geen reden om het leven van onze soldaten op het spel te zetten,’ concludeerde Ernst Ziegelmeyer van het instituut voor voeding in München. ‘De inwoners van Leningrad zullen toch wel omkomen.’

Op 8 september 1941 begon het beleg van Leningrad. De Luftwaffe liet binnen zeven dagen 7000 bommen vallen, wat leidde tot grote branden, vooral in de wijk Smolni, waar het Russische hoofdkwartier zetelde. Ook de waterinstallaties en het grootste voedselpakhuis, Badajev, werden getroffen. Het pakhuis brandde drie dagen lang; de voorraden van de stad gingen op in hoge vlammen die werden aangewakkerd door opgeslagen vet en suiker. Inwoners verzamelden het zoet dat tussen modder en puin lag. Ze kookten het in water, waardoor er schoon, drinkbaar, zoetig water overbleef. Het verkeer over wegen, spoor en water kwam stil te liggen. De Finse troepen gingen aan de noordkant niet zo ver als de Duitsers wilden: er bleef een opening over het Ladogameer, waardoor de stad de komende jaren mondjesmaat bevoorraad kon worden. De opening over het Ladogameer zou de volgende twee winters van levensbelang zijn, hoe klein ze ook was. De Duitsers hadden daar geen rekening mee gehouden.

De Duitse soldaten die voor Leningrad waren gelegerd hadden het voorlopig nog goed. De ovens bakten dagelijks brood, de soldaten kregen soep met varkensvlees. Sommige soldaten ruilden het brood voor seks met Russinnen. In Leningrad zelf was er na de grote brand in Badajev voor nog maar 35 dagen graan voorradig. Het Rode Leger stond er door Stalins vervolgingen nog altijd slecht voor. In zijn dagboek schreef de soldaat Semjon Poetjakov: ‘Het is één grote chaos. We worden de hele tijd van de ene plek naar de andere gestuurd. Loopgraven aanleggen is het enige wat we doen. We krijgen geen fatsoenlijke training. Ons regiment heeft nu eindelijk een instructeur, luitenant Petrenko, maar aan zijn bevelen is geen touw vast te knopen. Hij is zelf niet goed opgeleid en is ons alleen maar tot last.’

Ondertussen durfde geen Rus Stalin te vertellen dat Leningrad zo goed als verloren leek en de nazi’s de stad bijna omsingeld hadden. Het strategisch gelegen Sjlisselburg, aan de zuidpunt van het Ladogameer, was in handen van de Duitsers. Alleen over het meer zelf was de stad nog bereikbaar. Stalin ervoer de situatie via een onderschept Duits bericht. Daarop stuurde hij zijn beste generaal naar Leningrad: maarschalk Zjoekov. Hij moest de blokkade rond Leningrad doorbreken, maar het zou nog lang duren voordat Zjoekov erin zou slagen het leger op orde te krijgen.

In de stad pakten de Russen alles wat ze maar konden in. Inwoners groeven tankgrachten en loopgraven. Monumenten werden aan het oog onttrokken en beschermd met zandzakken. Bergbeklimmers pakten de engel en het 6,4 meter hoge kruis van de Petrus-en-Pauluskathedraal in. Fabrieksonderdelen, telefoons, typemachines: alles werd meegenomen naar het oosten. De Kirovfabrieken werden ontmanteld. Tsarskoje Selo ligt zo’n vijfentwintig kilometer ten zuiden van de binnenstad van Leningrad. Daar zouden de Duitsers als eerste aankomen.

Koetsjoemov is vier jaar directeur van het Alexanderpaleis als de Duitsers Rusland binnenvallen. Zodra hij hoort dat Molotov over de radio zal spreken, laat hij een luidspreker in het paleis plaatsen en verzamelt hij zijn personeel. Al snel krijgt hij een instructie van Vladimir Ladoekin, die op zijn beurt bevel uit Moskou had ontvangen. Alles van waarde moet Leningrad en omgeving zo snel mogelijk verlaten, ook de kunstschatten uit de paleizen van het tsarendorp. Kandelaars, stoelen en tafels, schilderijen, tapijten, de jurken van de tsarina’s en de barnsteenkamer. Ladoekin verzekert Koetsjoemov dat hij niet alles zelf hoeft te bedenken. Er is al vóór de oorlog een plan gemaakt met precieze aanwijzingen: er is een lijst van te evacueren kunstwerken en er zijn aanwijzingen voor het transport.

In 1936 hadden de autoriteiten bedacht dat het verstandig zou zijn een inventarisatie te maken van objecten die bij een eventuele Duitse inval geëvacueerd moesten worden. Het plan was dus al enkele jaren oud, maar Koetsjoemov hoorde pas van dit plan toen de Duitsers al op Russisch grondgebied stonden. De lijst omvatte in totaal 4781 objecten, waaronder 276 van het Catharinapaleis en 7 van het Alexanderpaleis. Er was nog iets wat Koetsjoemov niet wist. In 1939 hadden de curatoren verzocht een nieuwe lijst op te stellen. Aanleiding voor hun verzoek was de opmars van nazi-Duitsland. Polen zou, zo dachten ze, gemakkelijk onder de voet kunnen worden gelopen door het Duitse leger, waarna de Duitsers binnen een paar uur Leningrad zouden bereiken. De curatoren wilden een kortere lijst opstellen die rekening hield met wat haalbaar was. Op last van hogerhand bleven de plannen uit 1936 echter ongewijzigd. Wie voorbereidingen trof voor een mogelijke Duitse inval, twijfelde aan de voorzienigheid van Stalin.

Koetsjoemov geeft een handjevol curatoren van het Catharinapaleis de opdracht de kunstschatten in te pakken. Ze strooien zand op de vloeren om het kostbare ingelegde hout te beschermen, verplaatsen meubels naar opbergruimtes en proberen zo veel mogelijk kunst veilig te stellen. Er is niet veel tijd. In zijn instructies leest Koetsjoemov dat hij naar een afgesloten ruimte in het Catharinapaleis moet gaan. Daar vindt hij stapels dozen, watten, waterbestendig canvas en zaagsel, bedoeld als verpakkingsmateriaal. Er zijn echter veel te weinig watten en canvas, en de meeste dozen zijn te klein om grote kunstvoorwerpen in op te bergen. In zijn dagboek schrijft Koetsjoemov:

==

22 juni. De hallen doorgevlogen deze avond, ingepakt wat we konden.

23 juni. Nadat we ingepakt hebben wat op de lijst uit 1936 stond vroeg ik de directeur of we nog meer konden inpakken. ‘Doe wat je kan,’ zei kameraad Ladoekin tegen me. En dus hebben we gedaan wat we kunnen. We stoppen nooit. We stoppen zelfs niet bij de dageraad. Een paar elektrische lampen zijn nodig; het is de hele nacht licht. We zullen doorgaan met het werk.

24 juni. Achtenveertig uur zonder pauze. Kameraden hebben bloedneuzen door het leunen over de kisten. We hebben geen dozen en papier meer. Gras snijden en vers hooi gebruiken. Ik moest de koffers van de tsarina en haar kleding gebruiken om spullen in te pakken.

==

Koetsjoemov ziet toe hoe drie museummedewerkers, een behanger en twee timmermannen de evacuatie van miniaturen, gobelins, Meissen-porselein, goud en zilver, ivoor, schilderijen en boeken voorbereiden. ‘Meer dan 900 voorwerpen zitten nu in tweeënvijftig dozen, elk afgesloten met zwart canvas.’ De gelakte muren kunnen niet worden meegenomen. Koetsjoemov laat monsters nemen van elke kamer om als voorbeeld te dienen voor een kopie, in het geval het origineel verloren zou gaan. Het is onmogelijk om alle meubelstukken mee te nemen. Voor elke kamer dient een stoel of tafel als voorbeeld. Veel van de standbeelden zijn te zwaar om te verplaatsen.