Fernando Pessoa

Kroniek van een leven dat voorbijgaat

Samengesteld en vertaald
door Michaël Stoker

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 Vertaling en samenstelling: MICHAEL STOKER en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5803 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Wanneer men, na mijn dood, mijn biografie zou willen

schrijven, is niets eenvoudiger dan dat.

Zij bevat slechts twee data: de dag van mijn geboorte en de dag van mijn dood. Daartussenin zijn alle dagen van mij.

Kroniek van een leven dat voorbijgaat

1

==

Ik heb van kleins af aan de behoefte gehad mijn wereld te verrijken met fictieve persoonlijkheden, zorgvuldig door mij geconstrueerde dromen die met een fotografische helderheid voor mijn geestesoog verschenen en door mij tot in het diepst van hun ziel begrepen werden. Toen ik nog maar vijf jaar oud was – een eenzaam maar niet ongelukkig kind – kreeg ik al gezelschap van figuren uit mijn dromen: een Kapitein Thibeaut, een Chevalier de Pas en anderen die ik nu vergeten ben. Ik herinner me ze vaag of helemaal niet meer, hetgeen tot de dingen in mijn leven behoort die ik het meest betreur.

==

Dit lijkt misschien op de verbeeldingskracht van een kind wanneer hij doet alsof zijn poppen leven, maar het was meer dan dat. Ik kon me die figuren zo levendig voorstellen dat ik helemaal geen poppen nodig had. Ze waren zo duidelijk zichtbaar in mijn onafgebroken droom, dat ze volstrekt echte mensen voor me waren, iets wat een pop – want onecht – direct zou hebben verpest. Ze waren mensen.

Die neiging is niet met mijn voorbijgaande kindertijd verdwenen, integendeel; in mijn adolescendentenjaren werd ze sterker, zette zich met elk jaar dat verstreek steviger in mij vast totdat dit uiteindelijk mijn natuurlijke vorm van zijn werd. Nu heb ik geen persoonlijkheid meer: alles wat ik aan menselijkheid in me had, heb ik verdeeld over de schrijvers voor wie ik slechts de executeur littéraire ben geweest. Ik ben de verzamelplaats van een klein mensdom dat alleen voor mij bestaat.

Ik besta als een soort medium van mijzelf, maar ik ben minder echt, minder wezenlijk, minder een persoonlijkheid dan de figuren die ik creëerde en laat me zeer makkelijk door hen beïnvloeden. Ook ik ben een leerling van Alberto Caeiro en ik herinner me de dag nog – 8 maart 1914 – waarop ik voor het eerst een groot deel van de vroege gedichten van De Hoeder van Kudden ‘hoorde’ (dat wil zeggen: toen ik die in een vlaag van inspiratie opschreef...) en direct daarna aan één stuk door de zes ‘intersectionistische’ gedichten van de cyclus Schuinse Regen schreef; het was een duidelijk en logisch effect van Caeiro’s invloed op het temperament van Fernando Pessoa.

==

De lezer dient, ongetwijfeld met verbazing, op te merken dat de teksten die ik hier schrijf niet zijn gevonden in een of ander gesticht, hoewel de kranten dagelijks het bewijs leveren van het grote aantal gekken dat opgesloten had moeten worden.

Bij mij is dit alles simpelweg het gevolg van een extreem ontwikkeld dramatisch temperament. In plaats van toneelstukken verdeeld in akten, schrijf ik toneelstukken verdeeld in zielen. Daar komt dit ogenschijnlijk zo complexe fenomeen heel simpel gezegd op neer.

Dat wil niet zeggen dat ik psychiatrische verklaringen verwerp, integendeel; ik moedig ze zeer aan. Toch moet men wel beseffen dat alle hogere geestesactiviteit – omdat ze immers abnormaal is – onderwerp van psychologische interpretatie kan zijn. Ik heb er geen moeite mee om toe te geven dat ik gek ben, maar ik wil wel graag duidelijk maken dat mijn gekte niet verschilt met die van Shakespeare, ongeacht hoe de vergelijking uitvalt van de werken die de gezondere helften van onze beide breinen voortbrachten.

2

Het wordt misschien tijd om mijn leven eindelijk eens goed onder de loep te nemen. Ik zie mijzelf middenin een oneindige woestijn. Ik zal vertellen wat er in literaire zin tot nu toe van mij is geworden en zal proberen aan mijzelf uit te leggen hoe ik hier ben aanbeland.

3

Ik heb erover gedacht een voorwoord bij dit boek te schrijven, maar aangezien ik me realiseerde dat voorwoorden pas betekenis krijgen als je het boek hebt gelezen en voorwoorden na het lezen van een boek vrij overbodig zijn, heb ik besloten af te zien van een voorwoord.

4

Als kind speelde ik met klosjes garen... Ik hield van ze met een pijnlijke genegenheid – ik herinner het me nog heel goed – uit medelijden dat ze niet echt waren...

Hoe blij was ik niet toen ik op een dag een handvol schaakstukken wist te bemachtigen! Ik gaf direct namen aan elk van de stukken en liet ze binnen in mijn droomwereld.

Die figuren kregen een duidelijk karakter, elk met een eigen leven. Een ervan, een sportief type dat ik een onstuimig karakter toebedeelde, woonde in een doos die op mijn ladekast stond. Als ik, en hij daarna ook, uit school kwam reisde hij rond in een trammetje gemaakt van houten luciferdoosjes die ik op de een of andere manier met draad aan elkaar vast had gemaakt. Hij sprong er altijd uit, terwijl de tram nog reed. O mijn dode kindertijd! Voor eeuwig voortlevend kadaver in mijn borst! Steeds als ik denk aan het speelgoed waar ik als jongetje mee speelde, springen er tranen in mijn ogen en word ik verteerd door een intense en zinloze weemoedigheid, die bijna voelt als spijt. Dit alles is achtergebleven in mijn verleden, gestold, maar nog steeds zichtbaar, of zichtbaar te maken in het eeuwigdurende beeld van mijn kinderkamer, rondom mijn gestalteloze zelf als kind, gezien van binnenuit, dat zich bewoog van de ladekast naar de wastafel en van de wastafel naar het bed en door de lucht, alsof daar een denkbeeldige tramrails liep, zijn primitieve trammetje liet rijden om zijn belachelijke houten schoolkinderen naar huis te brengen.

Sommigen gaf ik slechte gewoontes – roken, stelen – maar aangezien ik geen seksueel wezen ben, was het enige ondeugende in die richting, als ik het me goed herinner, een naar het mij schijnt onschuldige neiging om meisjes te kussen en een glimp van hun benen op te vangen. Ik liet ze heimelijk achter een grote doos die op een koffer stond een rolletje papier roken. Soms dook er opeens een leraar op. Dan voelde ik mij net zo in paniek als zij, want ik voelde mij verplicht te voelen wat zij voelden, en borg snel het nepsigaretje op. De roker zette ik dan onschuldig kijkend op de hoek, waar hij de leraar opwachtte om hem, ik weet niet meer precies hoe, vriendelijk te groeten terwijl hij onvermijdelijk voorbijliep... Soms stonden twee figuurtjes te ver van elkaar vandaan om ze allebei met één hand te kunnen bewegen. Dan moest ik ze één voor één vooruit laten lopen. Het doet me nog altijd pijn, zoals het me nu pijn doet om niet volledig uitdrukking te kunnen geven aan mijn leven. Ach, maar waarom herinner ik me dit allemaal? Waarom ben ik niet altijd kind gebleven? Waarom ben ik niet daar en toen gestorven, op één van die momenten waarin ik samenviel met mijn listige schoolkinderen en de zogenaamd onverwachte komst van hun leraar? Nu kan het niet meer... Nu heb ik alleen nog maar de werkelijkheid waar ik onmogelijk mee kan spelen... Arme jongen, als banneling levend in zijn mannelijkheid! Waarom moest ik zo nodig opgroeien?

Vandaag, nu ik me dit alles herinner, word ik overvallen door een nostalgie naar nog veel meer dingen. Er is in mij veel meer gestorven dan alleen mijn verleden.

5

Soms sta ik stil tussen het leven dat voorbijgaat en het leven dat nog moet komen, roerloos aan de oever van de verstrijkende tijd. En een verbazing over alles dwarrelt als stof op mij neer.

==

Op andere momenten is het alsof het universum een slechte acteur is die met een vreemde stem tot mij spreekt, ineens een ander uiterlijk heeft en daarmee slechts verraadt dat hij eigenlijk iemand anders is. Als een gordijn dat wordt opgetild door de wind en een stukje prijsgeeft van iets onbekends en onverwachts.

6

Het maakt me razend. Ik wilde alles begrijpen, alles weten, alles realiseren, alles zeggen, alles genieten, alles lijden, ja, ook alles lijden. Maar niets van dat alles, niets! Ik word moedeloos van de gedachte wat ik allemaal had willen hebben, kunnen, voelen. Mijn leven is een immense droom. Soms zou ik wel alle misdaden van de wereld willen plegen, alle dwalingen begaan, alle mooie, nobele, grandioze daden uitvoeren, het schone, het ware en het goede drinken, in één teug achterover en dan voor altijd slapen tegen de kalme borst van het Niets.

Laat me huilen.

7

1906

==

EXCOMMUNICATIE

==

Ik, Charles Robert Anon, wezen, beest, zoogdier, viervoeter, primaat, placentadier, aap, smalneusaap, [ ] mens: achttien jaar oud, ongetrouwd (behalve op gezette tijden), megalomaan met neigingen tot periodieke drankzucht, dégénéré superieur, dichter met de pretentie humoristisch te schrijven, wereldburger, idealistisch filosoof, etc., etc. (om de lezer verdere hinder te besparen).

In naam van de WAARHEID, WETENSCHAP en FILOSOFIE, niet met bel, boek en kandelaar, maar met pen, inkt en papier, kondig ik de excommunicatie af van alle priesters en sektariërs van alle religies ter wereld.

==

Excommunicabo vos.

Wees allen vervloekt.

Ainsi-soit-il.

Rede, Waarheid, Deugd door C.R.A.

8

Elke gedachte, hoezeer ik die ook probeer vast te houden, valt vroeg of laat in gemijmer uiteen. Zodra ik argumenten wil formuleren of iets wil beredeneren, vallen me zinnen in die eerst nog een uitdrukking zijn van de oorspronkelijke gedachte, daarna afgeleiden van die zinnen en uiteindelijk slechts schaduwen en afgeleiden van die afgeleide zinnen. Ik begin te mijmeren over het bestaan van God, en hoor mezelf praten over afgelegen parken, feodale optochten, rivieren die zacht stromen onder het raam van mijn gedachtenkronkels; ik hoor mezelf over die dingen praten omdat ik ze blijk te kunnen zien, voelen, en even strijkt er zelfs een echt briesje langs mijn gezicht, afkomstig van de waterspiegel van een in metaforen gedroomde rivier en het stilistische feodalisme van mijn in de steek gelaten zelf.

==

Ik houd van het denken omdat ik weet dat ik het zonder het denken niet lang uithoud. Het denken bekoort me als een vertrekpunt, een kil en tochtig station waarvandaan men vertrekt naar het grote Zuiden. Soms span ik me in om een belangrijk metafysisch of maatschappelijk vraagstuk te overdenken, want ik weet dat achter de hese stem van de gedachte een pauwenstaart schuilgaat die voor me opengaat zodra ik vergeet dat ik aan het denken ben; de bestemming van de mensheid is een deur in een muur die er niet is en die ik desondanks kan openen naar de tuinen van mijn keuze.

==

Leve de ironie van het lot dat arme zielen laat geloven dat hun dromen hun gedachten zijn en voor arme dromers het leven als gedachte of de gedachte als het leven vermomt.

==

Maar zelfs de droom put me door de stroom van het denken volledig uit. En dus open ik mijn dromende ogen, ga aan het raam staan en verplaats mijn droom naar de straten en de daken. En het is juist in de verstrooide en diepe overdenking van die warboel van afzonderlijke pannen op de daken die de hemelse besmettelijkheid van de mensen in de straten bedekt, dat ik me werkelijk losmaak van de ziel, en niet denk, niet droom, niet zie en niets hoef: dan overdenk ik pas werkelijk de abstractie van de Natuur: de Natuur, het verschil tussen mens en God.

9

Fragment uit een brief aan British Journal of Astrology

==

Er is slechts één gebeurtenis in het verleden die zowel de nauwkeurigheid als het belang heeft die vereist zijn voor een astrologische correctie: de dood van mijn vader, die plaatsvond op 13 juli 1893. Mijn moeders tweede huwelijk (op 30 december 1895) is een andere datum die ik met nauwkeurigheid kan noemen en belangrijk voor me is, niet zozeer vanwege het huwelijk zelf, als wel vanwege één van de directe gevolgen: de omstandigheid namelijk dat mijn stiefvader de Portugese consul in Durban (Zuid-Afrika) werd. Het feit dat ik daar naar school ging, maakte dat het Engelse onderwijs een factor van het allergrootste belang in mijn leven is geworden, een factor die mijn leven, ongeacht wat mijn lot ook zal zijn, onmiskenbaar heeft gevormd.

10

Het vroegste literaire voedsel van mijn kindertijd bestond uit de talrijke romans vol mysteries en griezelavonturen. Zogenaamde ‘jongensboeken’ die over opwindende belevenissen gingen, deden me niets. Boeken over jongens met een gezond en gewoon leven hoefden niet op mijn sympathie te rekenen. Ik verlangde niet naar het waarschijnlijke, maar naar het ongelooflijke, niet slechts naar het in zekere mate onmogelijke, maar naar het totaal onmogelijke.

==

Ik had een kalme kindertijd, [ ], ik heb een goede opvoeding gehad. Maar vanaf het moment dat ik me bewust werd van mezelf, heb ik bij mezelf een aangeboren neiging bespeurd tot mystificatie en artistiek liegen. Voeg daarbij een grote liefde voor het spirituele, het mysterieuze, het obscure, wat eigenlijk slechts een variatie is op die andere karakteristiek van mij en het intuïtieve beeld van mijn persoonlijkheid is compleet.

11

Van alle onherleesbare boeken is het detectiveverhaal het meest berucht. Hoe moet je iets herlezen waarvan de aantrekkingskracht juist schuilt in de verrassing, die eenmalig en onherhaalbaar is?

==

Sherlock Holmes is voor eeuwig gestorven. Spoedig zal ook ik er niet meer zijn.

Pickwick Papers, Sherlock Holmes, de boeken uit mijn lang vervlogen Engelse kindertijd... Zij maakten de herinnering aan mijn kindertijd nog schrijnender; zo sterft alles wat ik mij herinner van die dode tijd voor een tweede maal.

Ik heb de originele exemplaren van de boeken uit mijn kindertijd altijd bewaard. Ze herlezen is een geestelijke vreugde en een terugkerende droefenis. Steeds wanneer ik de boeken waarvan ik houd opnieuw lees, lijd ik onder de weemoed ze niet opnieuw voor de eerste keer te kunnen lezen. En toch lees ik ze in zekere zin op die manier: bij elke herlezing denk ik aan de eerste keer dat ik ze las en neem ik weer plaats op die tribune van het zich onder de aanzwellende muziek van mijn herinneringen voltrekkende spektakel.

12

Mr. Pickwick behoort tot de meest heilige figuren van de wereldgeschiedenis. Zeg nu niet dat hij nooit heeft bestaan: dat is het geval met de meeste heilige figuren en toch zijn zij voor een groot aantal troost zoekende ongelukkigen allemaal zeer reëel en tastbaar geweest. Dus als een mysticus kan beweren een persoonlijke band te hebben met Christus en in staat is hem levendig voor zich te zien, dan kan een mens ook prima een persoonlijke band opbouwen met Mr. Pickwick en hem even levendig voor zich zien.

Pickwick, Sam Weller, Dick Swiveller – zij zijn de kompanen die onze gelukkigere uren bevolkten, voordat we ze ook weer kwijtraakten door een listige vorm van verlies waar tijd en ruimte geen vat op hebben. Ze glijden uit ons weg op een verhevener manier dan wanneer ze zouden zijn gestorven en we koesteren hun nagedachtenis op een betere manier dan wanneer we ons een overledene herinneren. De menselijke ankers van ruimte en tijd hebben geen grip op ze, ze hoeven niet trouw te zijn aan de logica van het verstrijken van de tijd, de wetten van het leven of de aanwezigheid van het lot. De plek in ons waar zij in afzondering vertoeven, is een tuin waarin alles wat de mens tot ruimhartig en aangenaam gezelschap maakt als een bloemperk staat aangeplant: het natafelen als we allemaal elkaars broeders zijn, de wintermorgen als we er met z’n allen op uit trekken, de feestdagen waarop we ons te buiten gaan aan onze onvolmaaktheden... Biologische feiten, politieke realiteiten, het streven naar kennis, oprecht zijn, l’art pour l’art: dat ligt allemaal aan de niet-bestaande andere kant van de met sneeuw bedekte heuvels.

Door het lezen van Dickens verwerven we een mystieke visie, die, hoewel hij zelf anders beweert, niets van doen heeft met de christelijke visie op de wereld. Het is het aloude heidense geluid in een nieuw jasje, de bacchische vreugde dat de wereld van ons is, al is het van voorbijgaande aard, de voldoening van het samenleven van de mensen en van het gelukkige samenkomen en het trieste afscheid van de eeuwig voortdurende mensheid.

Het is een menselijke wereld waarin vrouwen volgens een oud en waarachtig heidens principe geen rol spelen. De vrouwen van Dickens zijn de dozen en het zaagsel waarin hij zijn mannen kan vervoeren op de pakketbezorging van zijn dromen. Vrouwen hebben geen deel aan de vreugde en de levenslustigheid, hetgeen de oude Grieken die van homoseksualiteit een maatschappelijk instituut van plezier maakten, goed hadden begrepen.

De vrouwen van Dickens zijn, net als alle vrouwen, poppen, zoals sommige denkers in Nicea zelfs beweerden dat vrouwen in het geheel geen ziel bezaten. Hun bestaan is tweedimensionaal, terwijl de psyche van de man driedimensionaal is. Vrouwen zijn uitsluitend de ornamenten in het leven van de man om zijn dierlijke lusten te bevredigen, om hem als maatschappelijk wezen in staat te stellen de samenleving waarin hij leeft te dienen of te vernieuwen en voor het intellectuele wezen dat hij is te fungeren als een decorstuk dat niet meer leven of authenticiteit bevat dan eender welk ander onderdeel uit de buitenwereld, zoals landschapjes, porselein, schilderijen of antiek meubilair.

Dickens’ werkelijkheid is zuiver masculien en vertoont hoogstens in de dorre stukken van zijn wereld feminieme trekjes. Wie enig gevoel heeft voor Dickens’ humor zou zich hierover niet druk maken. Voor mij behoeft het in elk geval geen toelichting dat dit alles onderdeel is van zijn gevoel voor humor.

==

Dickens verhief de karikatuur tot hoge kunst en maakte het onechte tot onderdeel van de werkelijkheid. Mr. Pickwick is gemaakt van een deugdelijker materiaal dan onze vrienden, hij behoort meer tot ons leven dan de buurman, er zit, kortom, meer leven in hem dan in de doorsnee mens. De wereld van Pickwick is werkelijk op een manier die de ruwe werkelijkheid van Engeland nooit kan zijn.

==

En ooit zal, wanneer de hand komt die ons aan de schouders wakker schudt en alles tracht te ontmaskeren als een verzinsel, het Lot een paradijs schenken aan diegenen die niet voor Christus maar voor Pickwick hun communie deden en niet in de drie-eenheid maar in de twee Wellers geloofden. Ze zullen het zonder de vreugde van de hemel en de kwelling van de hel moeten stellen, maar kunnen zich in plaats daarvan verheugen over de volle aandacht van de eenogige handelsreiziger en hoeven nog niet de minste minachting te voelen voor zo’n futiel detail als het afwezige overhemd onder Jingles vuile shawl.

13

Zit de charme van Dickens in de onverbiddelijkheid en de precisie van zijn karaktertekeningen? In de helderheid van zijn psychologische portretten? In zijn scherpe analyses van situaties en mentale toestanden? Het zit in niets van dit alles. Dickens is geen psycholoog, geen intuïtionist; als hij een blik werpt in het denken, is het niet de microscoop van het intellect die hij gebruikt. Het is eerder de spectroscoop van de fijngevoeligheid. De charme van Dickens wordt bepaald door de aangename atmosfeer die er in zijn creaties hangt. Hij werpt een haarscherpe blik op de ziel, waar de psycholoog maar met een half oog kijkt. Intellectueel gezien brengen zijn personages geen voldoening, maar ze laten je zeker niet onbewogen achter: ze bieden soelaas op een andere manier. Niemand hoeft te vragen: zijn ze wel correct en exact genoeg? Dat is niet de manier waarop zijn personages ons voldoening schenken.

Hij maakt gebruik van intellectuele clichés, zijn filosofie is afgezaagd en banaal (niet kwaad bedoeld), hij had geen echt dramatisch en nog minder poëtisch talent, maar hij schenkt een vorm van genieten dat ontspruit aan beminnelijkheid, een intelligentie die voortkomt uit liefde.

Hij had weliswaar geen poëtische kracht, maar een oneindige poëtische intelligentie. Wat is er poëtischer dan vriendelijkheid en zachtaardigheid? Niets; dat is precies de kern van poëzie. Wie alleen oog voor pracht en praal heeft is een zieke dichter. Te veel schoonheid put uit. Te veel pracht doet pijn aan je ogen. Te veel verbeelding maakt je ziek van bewondering. Van te veel goedertierenheid echter word je nooit moe, heb je geen last, word je niet ziek. Er is nooit genoeg goedheid. Schoonheid, pracht en wijsheid kunnen te vroeg of te laat komen; liefde komt nooit te vroeg of te laat, hoewel zij wel altijd te snel voorbijgaat.

Iedereen die mij enigszins kent weet dat ik een fervent tegenstander ben van de Christelijke religie. Ik zou echter blind en haatdragend zijn als ik zou ontkennen dat het christendom, ondanks zijn slechte algemene invloed, een centrale gedachte van liefde, altruïsme, zelfopoffering en bezieling kent die grootser is dan groots. Konden de priesters en predikanten die tot nu toe vooral verantwoordelijk zijn geweest voor heel veel leed in de wereld, hun geloof maar zeven van alle kwalijke incidenten; konden ze zich maar, zoals hun Meester van hen verlangt, laten leiden door de ‘geest die leven geeft’ in plaats van door de ‘letter die doodt’.

14

De mens, onnozele dienaar van zijn ambities, schimmenspel van zijn vruchteloze verlangens, opstandige en barbaarse slaaf van universele chemische wetten; hij draait onherroepelijk mee in de onverstoorbare omwenteling van de aarde rond de onontkoombare gele ster, zonder hoop, zonder rust, met als enige verzachting de warme illusie van de werkelijkheid en de werkelijkheid van zijn illusies. Hij bestuurt staten, hij roept wetten in het leven, voert oorlogen; zijn nalatenschap bestaat uit veldslagen, verzen, standbeelden en gebouwen. Niets van dat alles is van betekenis voor een aarde die langzaam killer wordt. Ver van dit alles staat, sinds zij voor de allereerste keer opkwam, de verre zon die indien zij licht geeft, op een dag op zal houden licht te geven, en indien zij leven geeft, zichzelf nu de dood zal schenken. Andere sterrenstelsels zullen uiteindelijk nieuwe mensheden scheppen, andere vormen van fictieve oneindigheden zullen de zielen van andere soorten voeden, andere geloven zullen door de lange gangen van de meervoudige werkelijkheid paraderen. Andere, even nodeloze Christussen zullen tevergeefs aan nieuwe kruizen hangen. Nieuwe sektes zullen de geheimen van de magie en de Kabbala in hun hand houden, maar het zal een andersoortige Kabbala en een nieuw soort magie zijn. De overeenkomst tussen al deze mensheden en sektes is hun illusie te bestaan en de ultieme waarheid ooit op te houden te bestaan.

De liefde, want [ ]; de roem, want dat is slechts een woord en dat is niet genoeg; de macht, want die vereist een inspanning en die vermoeit; [ ]

Alleen het water in de rivier gehoorzaamt waardig en met de vergeefse schoonheid van bewustzijnsloze verschijnselen, aan dezelfde noodlottige wetten die onze dociele breinen besturen en tevens in ons de kiem hebben geplant van het verzet tegen diezelfde wetten.

Blasfemie is een daad van geloof. Spiritualiteit is een chemisch proces. De vogel die de aarde veracht, veracht niet de wetten die de aarde en de lucht bestieren. Nooit zullen we de kerker van het leven verlaten, zelfs niet door de dood die slechts een andere vorm van leven is, het zonderlinge leven van de veelheid waaruit onze fictieve eenheid zich heeft gevormd.

Alleen een lijdzame gehoorzaamheid zonder opstand, zonder glimlach, even volgzaam als het verzet ertegen en even onvermijdelijk als het [ ], is de enige juiste geestelijke houding voor de absolute uitwendigheid van ons slaafse leven.

15

Wij hebben met ons moderne leven exact in de praktijk gebracht wat Voltaire bedoelde toen hij schreef dat als er meerdere bewoonde planeten bestonden, de aarde het gekkenhuis van het universum was. Wij zijn inderdaad een gekkenhuis, of er op die andere planeten nu leven bestaat of niet. We leven een leven dat ieder begrip van normaliteit heeft verloren en waarin de enige vorm van discipline die we nog hebben slechts bestaat bij de gratie van de ziekte.

16

Van iedereen die we tegenkomen en die enigszins onze interesse wekt, moeten we in staat zijn een biografie van hun verleden en toekomst te maken. Een van de mentale kenmerken van een wijs mens is zijn vermogen om in zijn hoofd ieder mens aan te kleden op een manier die passend is bij de voorstelling die hij van hen wenst te maken.

De maskers onthullen de werkelijkheid van de zielen. Zolang niemand ziet wie we werkelijk zijn, kunnen we ongehinderd over de meest intieme aspecten van ons leven vertellen. Momenteel spookt er een idee voor een verhaal door mijn hoofd. Het gaat over een man die lijdt aan het type persoonlijke tragiek dat voortkomt uit een extreme verlegenheid en op een dag vanachter zijn masker aan een ander gemaskerd mens de meest intieme, verborgen, ondenkbare dingen zou onthullen over zijn tragische en eenzame leven. En, hoewel geen enkel detail in zijn relaas zou prijsgeven wie hij werkelijk was, hij zelfs een andere stem zou opzetten en er nauwelijks acht op sloeg wie er precies naar hem zat te luisteren, kon hij toch genieten van de vergezochte sensatie dat er ergens in de wereld iemand was die hem beter kende dan zijn meest intieme en volmaakte vriend. Terwijl hij over straat liep, vroeg hij zich daarom bij elke voorbijganger af of dit misschien degene was aan wie hij op een dag verscholen achter zijn masker zijn meest intieme levensverhaal zou vertellen. Zo ontstond er bij hem een hernieuwde interesse in ieder mens, want elk van hen kon zomaar zijn unieke en nu nog onbekende vertrouweling blijken te zijn. Zijn ultieme triomf zou er dan uit bestaan dat het intens droevige levensverhaal dat hij hem zou vertellen van a tot z gelogen was.

17

1906

==

Fragment van een brief aan zijn moeder

==

Papa is een eerlijk man, aan wie ik veel te danken heb en die ik oprecht bewonder en respecteer; maar over dit onderwerp heeft hij niets te zeggen. Hij komt de Tempel niet in. Ik vergeef hem dat hij me niet begrijpt, maar het kost me moeite om hem te vergeven dat hij niet inziet dat hij mij niet begrijpt en zich bemoeit met zaken waarbij zijn goede wil geen stuurman en zijn oprechtheid geen goede gids kan zijn.

Er is een vlak waarop we op één lijn zitten, namelijk onze wederzijdse waardering. Vanaf het moment echter waarop hij een stap zet in wat van mij is en in mijn ziel begint te prikken, kan er geen sprake meer van begrip of welbevinden zijn.

==

U Mama, u houdt van mij, maar u denkt er anders over dan ik.

Wij doen elkaar geen kwaad. Hoe star u soms ook kunt zijn, mama, ik ben het niet. Ik heb er begrip voor dat u me niet begrijpt en hoewel dat onbegrip me irriteert en pijn doet en uw kwetsende gebrek aan tact nog veel meer, lijd ik er vooral onder dat dit me bijna met haat vervult. Ondanks deze last schrijf ik u een nuchtere en heldere brief.

==

Van mij hoeven jullie mijn gelijkwaardigheid niet te erkennen. Ik zou alleen willen dat jullie niet over het feit dat ik anders ben heen zouden walsen, door te doen alsof we allemaal gelijk zijn. Ik, op mijn beurt, zal alle vooroordelen en oprechte aspecten van onbegrip in uw ziel aanvaarden.

==

Ik ben me ervan bewust dat u me op een min of meer ironische toon zult antwoorden. Maar dat deert me niet. Waar ik wel onpasselijk van word is het verdovende middel van uw raadgevingen en uw werkelijke onbegrip. Als ze met een glimlach komen, zoals uw ironische opmerkingen waarop ik al helemaal voorbereid ben, hinderen ze me niet. En de andere vormen van onbegrip doen me ook niets meer. Vanaf vandaag ben ik alleen, menselijkerwijs verlaten en alleen, en ongevoelig voor de pijlen van uw tactloosheid en de spiesen van uw onbegrijpende affectie.

==

Na de volgende gebeurtenis [ ] zult u misschien begrijpen waarom u me niet begrijpt, Mama. Maar datgene wat uw ziel dichterbij die van mij kan brengen, zal er niet voor zorgen dat u me ook daadwerkelijk begrijpt en ik zal voor eeuwig alleen blijven.

18

Ik bespeurde in mezelf een geleidelijke en afschuwelijke tweespalt tussen de wereld en mijzelf; de afstand tussen mij en de mensen werd groter dan ooit. De banden met mijn familie – de affectie van mijn familie voor mij – waren in het aangezicht van mijn warme affectie voor de mensheid op een pijnlijke wijze kil. Een walging voor het leven drong mijn ziel binnen; ik reageerde vijandig op de meningen van mensen, hoewel ik al die tijd ontzettend van de mensheid bleef houden. Elke dag die ik ouder werd, zag ik een angstaanjagende kloof steeds verder opengaan. Ik was een genie. Die waarheid had ik doorzien, maar ik zag ook die andere: als genie was ik tevens een krankzinnige.

Om te slagen, zei Dr. Reich1, heeft een jongeman drie dingen nodig: geografie, geschiedenis en religie. ‘Religie’ zou ik willen vervangen door ‘geloof’, waarmee ik oprechtheid bedoel.

Maar om succes te hebben in de wereld, als dat is wat Dr. Reich bedoelt, wil ik nog wel drie andere benodigdheden noemen: een gebrek aan bewustzijn en geweten; brutaliteit; ambitie. Het één vloeit zo makkelijk voort uit het ander, die dingen zijn zo vanzelfsprekend met elkaar verbonden, dat we ze alle drie in één woord kunnen vangen: criminaliteit, of een neiging tot criminaliteit.

19

Geen mens is normaal, onnauwkeurig gesproken. Als er iets normaal is aan de mens, dan zijn het zijn handelingen. We moeten op zoek naar het normale in zijn dagelijkse verrichtingen: naar de kunstwerken van de kunstenaar, de financiële transacties van de koopman, etc.

Hoe intiemer en persoonlijker een gevoel, hoe minder het uitmaakt of het wel helemaal normaal is. We zitten immers vol bijgeloof, religieuze neigingen, excentrieke trekjes, maar die zijn allemaal uiterst persoonlijk. Zodra ze echter een maatschappelijke rol gaan spelen en dus met de buitenwereld worden gedeeld, dan pas begint het een afwijking te worden.

20

HYGIËNISCH PURISME

==

Een van de vormen van gezondheid is ziekte. De perfecte mens, als hij al zou bestaan, zou de meest abnormale zijn die je je maar kunt voorstellen.

21

Je was velen, je was allen,

En nooit was je niemand.

22

Mijn ontvankelijkheid voor bepaalde vormen van schrik is groot. Op straat haalde een man die me tegemoet liep, of mij eigenlijk slechts in tegengestelde richting passeerde, een zakdoek tevoorschijn: direct kromp ik ineen, in de wellicht onbewuste veronderstelling dat hij een revolver of een ander wapen tevoorschijn trok.

==

Mijn kortzichtigheid – die in het algemeen best meeviel, maar als het ging om de gelaatstrekken of gebaren van andere mensen extreem was – maakte mijn mentale onevenwichtigheid alleen maar erger. Mijn verbeelding begreep hun blikken verkeerd. Ik weet niet hoe, maar ik kreeg het voor elkaar de bedoeling en de betekenis van hun gebaren te verdraaien.

Ook mijn gehoor liet het afweten: de woorden die ik opving wist ik zo te vervormen dat ze altijd over mij leken te gaan. Ik meende in elk woord een belediging te horen en elke maar half opgevangen zin leek mij te bespotten.

De mensen op straat lachten. Om mij, wel te verstaan. Mijn slechte ogen hielpen niet om dit gezichtsbedrog weg te nemen. De bril in mijn zak durfde ik niet op te zetten, bang dat mijn vermoedens werden bevestigd.

Wat had ik graag iets meer eigenwaarde gehad zodat ik mijzelf kon vergeten. O hoe verlangde ik naar een impuls van hartelijkheid naar anderen toe om mijzelf op die manier te kunnen vergeten. Ik verlangde naar de dood, naar het moment mijn persoonlijkheid te kunnen uittrekken en het leven achter me te laten. Ik verlangde ernaar van alles bevrijd te zijn, en weg, ver weg van alles. Ik wilde dat ik de gezichten van de mensen niet langer hoefde te zien.

Op dit soort intens pijnlijke momenten had ik graag een vriend willen hebben, iemand die mij geheel kon begrijpen; een hond had ik al een weelde gevonden. Ik had ook best een kind als kompaan willen hebben, zo’n dakloos op straat rondzwervend kind. Maar in de donkerste ogenblikken van mijn onrust, wanneer de ellende het meest nijpend was, wilde ik nog maar één ding: vergeten. De aarde, de natuur, de mensheid, mieren, beesten, vogels – ik wilde niets liever dan door dat alles met rust gelaten te worden. Ik hunkerde naar een slaap die niets in het leven mij kan geven. Ik dacht aan de dood, aan de fundamentele sterfelijkheid van de ziel.

Mijn gehele wandeling over de trottoirs lang leek het of iedereen me uitlachte en ik het doelwit was van al hun spot. Mijn eerder zo zwakke gehoor toonde zich uitermate gevoelig bij het registreren van een gesprek dat achter mij gevoerd werd. En weer interpreteerde ik wat er werd gezegd onjuist, uitsluitend en alleen in dienst van de pijn en het verdriet dat ik geacht werd te voelen.

23

1907

==

Het wordt nu tijd dat ik vertel wat voor soort mens ik ben. Mijn naam is daarbij net zo onbelangrijk als enig ander uiterlijk detail van mijn persoon. Het gaat om mijn karakter.

De gehele constitutie van mijn geest is er een van aarzeling en twijfel. Niets is of kan ooit positief voor mij zijn, alles om mij heen wankelt en ik wankel mee; ik ben ook voor mijzelf één grote aarzeling. Alles is voor mij onsamenhangend en veranderlijk. Alles is mysterie en betekenis. Alle dingen zijn voor mij onbekende symbolen van het Onbekende en daardoor gruwel, mysterie en over-intelligente angst.

Door mijn eigen aangeboren neigingen, door de leefomgeving in mijn vroegste jeugd, door de invloed van studies die ik dankzij diezelfde neigingen heb ondernomen, door dit alles is mijn karakter van de introverte soort, egocentrisch, stil, niet met zichzelf ingenomen maar in zichzelf verloren. Mijn hele leven heb ik lusteloos en dromend doorgebracht. Mijn karakter berust geheel en al op een geestelijk en lichamelijk in mij doorgedrongen haat, afschuw en ongeschiktheid voor daadkrachtig handelen en vastomlijnde gedachten. Nooit heb ik een zelfverkozen besluit genomen, nooit heb ik blijk gegeven over een bewuste wil te beschikken. Niets van wat ik schreef is ooit voltooid; er drongen zich altijd nieuwe gedachten op, merkwaardige, eindeloos doorgaande ideeënassociaties die ik niet kon negeren. Ik kan er niets aan doen dat mijn geest er een afkeer van heeft om iets te voltooien. Eén enkel onderwerp zorgt voor tienduizend gedachten en tienduizend associaties bij die tienduizend gedachten en ik heb onvoldoende wilskracht om die associaties te elimineren of ze een halt toe te roepen, noch om ze samen te vatten in één centrale gedachte waar hun onbeduidende maar desondanks geassocieerde details immers verloren zouden gaan. Ze dringen bij me binnen; het zijn niet mijn gedachten, maar gedachten die bij me binnendringen. Ik reflecteer niet, ik droom. Ik heb geen inspiratie maar een delirium. Ik kan schilderen, maar ik heb nooit geschilderd. Ik kan muziek componeren, maar ik heb nooit gecomponeerd. Vreemde scheppingen in drie kunstvormen, betoverende invallen van de verbeelding die mijn brein liefkozen. Maar ik laat ze daar sluimeren totdat ze sterven, want ik heb niet de kracht om ze een lichaam te geven en te transformeren tot een ding in de buitenwereld.

Mijn karakter zit zo in elkaar dat ik het begin en het eind van de dingen verafschuw omdat het definitieve punten zijn. De gedachte dat er ooit een oplossing wordt gevonden voor de grootste, meest verheven problemen van de wetenschap en de filosofie kwelt me. Dat er ooit wellicht iets kan worden aangetoond over God of de wereld is mijn grote schrikbeeld. Dat de belangrijkste ambities ooit bewaarheid worden, dat mensen ooit de hele dag gelukkig zijn, dat er een antwoord wordt gevonden op al het kwaad in de samenleving: de gedachte alleen al maakt me gek. Toch ben ik geen wreed of boosaardig mens; ik ben krankzinnig en wel op een moeilijk te begrijpen wijze.

Hoewel ik een gulzig en hartstochtelijk lezer ben, is er toch geen enkel boek dat ik me herinner; zozeer werd het gelezene onderdeel van mijn eigen geest en van mijn eigen dromen, of beter: van mijn uitlokkingen van dromen. Zelfs mijn herinnering aan werkelijke gebeurtenissen is vaag en meer dan onsamenhangend. Ik huiver als ik eraan denk hoe weinig er nog van mijn verleden in mijn geest is overgebleven. Ik, de man die beweert dat de dag van vandaag een droom is, ben zelf minder dan een mens van de dag.

24

Een cynicus is niets anders dan een gezellige pessimist. Niets meer en niets minder.

==

Hoe vrolijk was het diner gisteren! Hoe blijmoedig waren de tantes en ooms en neven en nichten, hoe goedgehumeurd was iedereen. Wat was het allemaal geestig, aangenaam, warm. Arme Broeder Maurice; u was aanwezig en alles werd koud, koud, koud. Arme Broeder Maurice. Broeder Maurice is gek. Lach niet om Broeder Maurice.

Lach om niemand, maak niemand belachelijk, zelfs niet in het diepst van je hart. Het menselijk leven is te serieus en te triest om erom te lachen.

Lach maar met de kinderen om de eenvoudige dingen die hen vrolijk maken, maar lach verder nergens om.

Ik heb gedachten die, als ik ze een lichaam zou kunnen geven en tot leven wekken [ ], de sterren een nieuw schitterlicht geven, de wereld een nieuwe schoonheid en de harten van de mensen een grotere liefde.

25

Middenin het menselijke brein, ergens in dat schitterende orgaan waarin het zenuwstelsel is georganiseerd en ons zo een bewustzijn geeft... Hierin en nergens anders is het ontwerp van Mijzelf gelegen. We moeten vaststellen dat dit ontwerp sterk is verbonden met de activiteit van deze organen, aangezien ze de spil vormen van het menselijk brein.

Er is aangetoond dat de verschillende hartstochten en emoties daar omheen zijn gesitueerd, in allerlei gradaties. Het bewustzijn van die activiteit en de mogelijkheid tot activiteit vormt het bewustzijn van onze persoonlijkheid. Daar is niets mysterieus aan: het is zelfs vrij duidelijk.

26

Ik ben mij niet bewust van mijn lichaam en word het ook niet gewaar: ik ben mij slechts bewust van mijn gewaarwordingen.

Alles is gewaarwording. Al datgene wat wij de buitenwereld noemen is niets meer dan een gewaarwording.

Ik kan mij bewust zijn van een geamputeerde arm. Dat is een onvolledige gewaarwording, want het zien en voelen ondersteunen die gewaarwording niet.

Ik slaap, mijn brein is er: waarom ben ik mij dan niet bewust van mijn lichaam?

27

Vanaf het moment dat we ons het scheppende bewustzijn van het universum begonnen te voelen, voelden we ons God.

28

Waarom zouden er niet verschillende typen van bewustzijn bestaan, onderling onmogelijk vergelijkbaar, zoals die van de slaap, de droom, het leven en de dood?

29

Wanneer ik het bestaan van de dingen in twijfel trek, maak ik een onderscheid tussen het bewustzijn en het bestaan. Zonder bestaan, echter, staan de dingen gelijk aan niets. Daarom staat het bestaan van een ding niet ter discussie.

30

Het wezen met het grootste bewustzijn (laat dat woord goed tot je doordringen) is het ongelukkigste wezen.

Het grote, geniale bewustzijn is iets afschuwelijks, een enorme lucide waanzin. Dat reusachtige bewustzijn is mijn val en mijn redding, want steeds als het mij een veelheid aan inzichten geeft en me allerlei grootse ideeën in het hoofd laat halen, leert het me ook waaruit die grootse ideeën eigenlijk bestaan: een flinke scheut grootheidswaan. Het inspireert me tot het klinisch onderzoeken van mijn wezen. Zo heb ik de al te morbide ideeën achter me weten te laten.

==

Ik kom als een boodschapper van het bewustzijn.

31

Maar hoe weet ik eigenlijk dat ik een bewustzijn heb? Ben ik me ervan bewust dat ik een bewustzijn heb? Is dat mogelijk?

32

1907

==

Duizenden spectaculaire, groteske, diepgravende theorieën over de mens en alle denkbare metafysische vraagstukken zijn er door mijn hoofd gegaan. Er zijn duizenden filosofieën bij me opgekomen, waarvan er net als in het echt geen twee ooit met elkaar in overeenstemming waren. Als ik ze allemaal had opgeschreven, dan zou mijn nalatenschap één grote cheque zijn geweest voor een toekomstige generatie. Maar door de merkwaardige constitutie van mijn geest waren die theorieën en ideeën zo snel als ze me voor de geest kwamen meteen ook weer verdwenen. Steeds als ik ze probeerde terug te halen, herinnerde ik me niets, absoluut niets meer van wat ik allemaal had uitgedacht. Zo heeft mijn geheugen me, net als al mijn andere faculteiten, veroordeeld tot het leven in een droom.

33

Vrijheid! En de eerste voorwaarde van de vrijheid is ons te bevrijden van onszelf, klein te zijn en abstract, te erkennen dat, ongeacht hoe we ze waarnemen, de sterren groter zijn dan wij en ook de mieren daarbeneden in hun huisjes een klein volkje vormen. Stop voor een ogenblik met denken en aanschouw de krioelende mensenmassa in de Avenida waar het oude theater zijn licht laat schijnen. Daar snort een filmprojector die onder de stilte van de sterren een rolprent van dit alles speelt.

==

Uitgeknipte stukjes werkelijkheid waartoe zowel het bordenrek in de keuken als de alomtegenwoordige tragiek behoren.

==

Spring niet te lichtvoetig om met alles wat er maar aan trivialiteit en banaliteit in het leven moge zijn, met wat tragisch is en triest, met wat blijdschap brengt of onbeduidend lijkt.

==

Schat elk miniem voorval op waarde, want het overkomt ons niet voor niets, en beschouw alles wat ons raakt als tragisch, want we worden er niet voor niets door aangeraakt. Ik bedoel dus: laten we onszelf beschouwen als het brandpunt van het universum. Een romanticus begint direct te watertanden bij de pompeuze tragiek van zo’n lachwekkende bewering. Helder waarnemen, zorgvuldig kijken; we zijn tot een pakketje gevouwen stukjes tragiek waarvan men een glimp opvangt door de kier in de gordijnen voordat zij op een burgerlijke ochtend voor de vensters vandaan worden geschoven.

==

Als ze me op een goede dag zouden zeggen dat ik één ding aan het Lot mocht vragen, dan zou het dit zijn: dat ik me staande weet te houden, bescheiden over het gevoel dat ik over mezelf heb en trots op het verstand waarmee ik dat gevoel als het juiste beschouw.

34

Alles wat de moeite waard is om te worden uitgedrukt, zal op een dag ook worden uitgedrukt: het gaat tegen de natuur van de dingen in als dat niet gebeurde. We zinspelen erop dat Coleridge allerlei grootse gedachten had die hij nooit met de wereld heeft gedeeld: in werkelijkheid heeft hij ze allemaal al in de ‘Mariner’ en ‘Kubla Khan’ gestopt, vermomd als een metafysica die je nauwelijks herkent, als fantasieën die hij verzuimde mede te delen en als ideeën die je nergens kunt terugvinden. Coleridge had die gedichten nooit kunnen schrijven als niet ergens in hem al de grondstof aanwezig was van wat die gedichten uitdrukken, niet zozeer door wat ze zeggen, maar puur door het feit dat ze bestaan.

Er is maar weinig wat een mens te zeggen heeft en soms levert de optelsom van de gedachten en gevoelens van een heel leven niet meer op dan een volmaakt gedicht van acht regels. Als Shakespeare alleen het lied van Ariel voor Ferdinand had geschreven, dan was hij ongetwijfeld niet de Shakespeare geweest die wij nu kennen, want hij heeft aanmerkelijk meer geschreven, maar het zou genoeg zijn geweest om aan te tonen dat hij een grotere dichter was dan Tennyson.

Misschien heeft ieder van ons wel veel te zeggen, maar over dat vele valt maar weinig te zeggen. Het nageslacht verlangt van ons kort en bondig te zijn. Faguet formuleerde het uitstekend: het nageslacht houdt alleen van bondige schrijvers.

Variëteit is het enige excuus voor overvloed. Niemand zou twintig boeken moeten nalaten, tenzij hij kan schrijven als twintig verschillende mensen. Het oeuvre van Victor Hugo telt vijftig dikke pillen, maar één enkel boek, of zelfs één enkele pagina was voldoende om de hele Victor Hugo te bevatten. Het overige bracht slechts bladvulling voort, geen genialiteit. Dit was geen productiviteit meer, dit was breedsprakigheid. Hoe weinig tijd hij ook heeft verspild als schrijver, als genie heeft hij zijn tijd verkwist. Goethes oordeel over Hugo was voorbarig, maar is nog altijd in de roos en bovendien een belangrijke les voor elke kunstenaar: ‘hij zou minder moeten schrijven en harder moeten werken.’ Door het onderscheid dat hij maakt tussen het echte werk, wat helemaal geen kwestie van omvang is, en pseudowerk, wat vooral het opvullen van ruimte is (want pagina’s zijn niet meer dan ruimte), kunnen we dit als een van de grootste kritische uitspraken van de wereld beschouwen.

Als iemand kan schrijven als twintig verschillende mensen, dan is hij ook twintig verschillende mensen, hoe dat er ook uit zou zien, en vinden zijn twintig boeken daarin hun rechtvaardiging.

35

Ik ben omgeven door een groot gebrek aan broederlijkheid en genegenheid. Zelfs diegenen die me toegenegen zijn, zijn dat niet werkelijk; ik ben omringd door vrienden die niet mijn vrienden zijn en bekenden die mij niet kennen.

==

Ik voel een kilte in mijn ziel en ik weet niet hoe ik me op die kou moet kleden. Tegen de kilte in de ziel helpt geen overjas of das. Wie haar eenmaal heeft gevoeld, vergeet haar niet.

==

Wil dit zeggen dat ik geen echte vrienden heb? Nee, die heb ik wel, alleen zijn ze niet mijn echte vrienden. Wee degenen die zijn aangeraakt door het transcendentale en voor wie alles pijnlijk is – de kou, de afstandelijkheid, het gebrek aan betekenis.

36

Hij was de grootste van alle dromers. Hij was hopeloos ongeschikt om de werkelijkheid aan te kunnen. Zijn relatie met de dingen was altijd onecht en ongemakkelijk, hij schoot altijd van het ene naar het andere uiterste, zowel in denken als in doen. Dit betrof evenzeer zijn fundamentele opvattingen – als we daarover tenminste kunnen spreken bij iemand die in het geheel geen opvattingen had – als zijn meest banale handelingen. We zouden hem kunnen beschouwen als een idealist (ik gebruik het woord in de metafysische zin) maar evenzeer als een materialist: hij zou de eerste zijn die zich zou afvragen welke van de twee hij was. Zijn politieke opvattingen zwalkten onophoudelijk tussen die van een extreme anarchist en een onvervalste, arrogante aristocraat. Hij wist zelf heel goed dat hij in het dagelijkse leven – zijn onwerkelijke leven, zoals hij het zelf soms noemde – aan de ene kant kinderlijk, bijna ziekelijk verlegen was en aan de andere kant op een onstuimige en onhandige manier moedig. Het ergste was dat hij niet eens consistent was in wat hij uit eigen beweging deed: soms kromp hij middenin een overmoedig, aan waanzin grenzend optreden plots ineen door een ongerijmde aanval van verlegenheid. Of hij brak opeens op een merkwaardige en krankzinnige manier los uit een timide bui.

De oprechte en onverbrekelijke vriendschap die ik voor hem voel, kan niet verhinderen dat ik nog altijd moet glimlachen wanneer ik eraan denk hoe volkse types – wasvrouwen bijvoorbeeld – met mij over hem spraken: ‘O seu amigo, coitadinho!’, wat zoveel betekent als ‘Uw vriend, die arme kerel!’. Waarschijnlijk hadden ze met hun mond vol tanden gestaan als ze hadden moeten uitleggen wat ze eigenlijk met ‘coitadinho’ (zo onvertaalbaar Portugees!) bedoelden. Maar ze voelden allemaal met hun karakteristieke warme hartelijkheid dat er iets onbenoembaar meelijwekkends aan hem was. Nu ik hieraan terugdenk, schiet me een nog veel aandoenlijker opmerking te binnen die een kapper uit de buurt naar verluidt eens over hem maakte en hem razend maakte: ‘Toch jammer dat hij niet krankzinnig is, dat had het allemaal wat makkelijker voor hem gemaakt.’ Het is misschien de beste terloopse portrettering die ik ooit van hem heb gehoord, omdat het zijn karakter zo haarscherp tekende en tegelijk aantoonde hoezeer het lijden waarvan hij dacht dat hij het voor alle blikken verborgen had weten te houden, zelfs voor een willekeurige persoon pijnlijk zichtbaar was.

37

25 juli 1907

==

Ik heb er genoeg van mijzelf in vertrouwen te nemen, me over mijzelf te beklagen en tranen van zelfmedelijden te vergieten. Ik heb zojuist een soort aanvaring met tante Rita over F. Coelho gehad. Toen het voorbij was, voelde ik wederom een van die symptomen die de laatste tijd steeds duidelijker en angstaanjagender worden: een geestelijke duizeligheid. Bij een fysieke duizeligheid draait de buitenwereld om je heen; bij een geestelijke duizeligheid tolt de innerlijke wereld. Even leek het alsof ik de betekenis van de werkelijke dwarsverbanden tussen de dingen dreigde kwijt te raken, mijn verstand ging verliezen en in een afgrond van geestelijke verlamming zou vallen. Een afschuwelijke ervaring die je een onmetelijke angst inboezemt. Dit soort gevoelens lijkt gewoon te worden, ze plaveiden de weg naar een nieuwe vorm van geestesgesteldheid, die uiteraard eindigt in krankzinnigheid.

Er is in mijn familie geen enkel begrip voor mijn mentale staat, nee, geen enkel. Ze lachen me uit, bespotten me, ze geloven me niet. Ze zeggen dat ik graag bijzonder wil zijn. Niemand neemt echter de moeite om te bedenken wat het betekent om bijzonder te willen zijn. Ze zullen niet begrijpen dat het onderscheid tussen bijzonder zijn en bijzonder willen zijn eruit bestaat dat men zich van zijn verlangen bewust is. Het is net als toen ik op mijn zevende met tinnen soldaatjes speelde en later op mijn veertiende weer; eerst waren het slechts dingen, later werden ze dingen en speelgoed tegelijk. Toch hield ik de drang om met ze te spelen, wat dus mijn werkelijke en fundamentele psychische toestand was.

==

Ik heb niemand die ik in vertrouwen kan nemen. Mijn familie begrijpt niets. Mijn vrienden kan ik niet belasten met deze kwesties; echt intieme vrienden heb ik niet. En zelfs al zou ik een intieme vriend hebben – dat wil zeggen: wat de wereld onder intiem verstaat – dan nog zou hij niet intiem zijn op de manier waarop ik intimiteit begrijp. Ik ben verlegen en niet bereid mijn pijn met anderen te delen. Een intieme vriend is een van mijn idealen, een van mijn dromen, een van de dingen die ik nooit zal hebben. Er bestaat geen temperament dat echt bij me past; er is niemand in de hele wereld die ook maar een kans maakt om in de buurt te komen van wat ik in een intieme vriend zoek. Enfin, genoeg hierover.

Een geliefde of minnares heb ik evenmin; nog zo’n ideaal van mij en wel een dat geheel, tot de ziel aan toe, non-existent is. Zoals in mijn dromen zal het nooit worden. Helaas! Arme Alastor! Shelley, hoe goed begrijp ik jou! Zou ik mijn moeder in vertrouwen kunnen nemen? Hoe graag had ik haar hier bij me gehad. Ook haar kan ik niet in vertrouwen nemen, maar haar aanwezigheid had veel van mijn pijn kunnen wegnemen. Ik voel me alleen als een schipbreukeling op zee. Dat is precies wat ik ben: een schipbreukeling. En dus neem ik alleen mijzelf in vertrouwen. Mijzelf? Welke steun kan ik uit deze zinnen halen? Geen enkele. Nu ik ze overlees, doet het me pijn aan mijn geest hoe pretentieus, hoe literair-dagboekachtig ze klinken! In sommige regels heb ik zelfs iets van stijl weten aan te brengen. Tegelijkertijd lijd ik er niet minder om. Een mens lijdt evenzeer in een zijden pak als in een juten zak of een gescheurd laken.

Genoeg.

38

Ik antwoordde eens aan iemand die mij vroeg naar mijn politieke overtuigingen, gesteld dat ik die heb: ‘Ik ben een absolutistische monarchist,’ om er daarna aan toe te voegen (zoals we meestal geneigd zijn historische aangelegenheden te versimpelen): ‘en daarom ben ik een republikein.’

==

De moderne mens walgt van antidemocratische theorieën. Zijn ze dom? Ik ben de eerste die dat zal toegeven, maar feit is wel dat deze gekken gezamenlijk onze mensheid vormen en een ‘onbetwist wereldrijk’ hebben gesticht, om met die arme Bourget2 te spreken die de gewoonte had het omgekeerde te zeggen van wat hij zonder het te weten bedoelde.

39

Hoezeer mijn besluiteloosheid mijn kritische verstand ook liet wankelen, ik ben in de geest altijd nationalistisch en liberaal gebleven. Ik ben een nationalist in de zin dat ik mijn land niet eenvoudigweg als een natie beschouw, maar als een ziel. En ik ben liberaal omdat ik geloof in het bestaan en de goddelijke oorsprong van de menselijke ziel en de onschendbaarheid van het bewustzijn, van zichzelf en al zijn verschijningsvormen.

Het is om die reden dat ik altijd een weerzin en een walging heb gevoeld bij de drie vormen van globalisering: de Kerk van Rome, de internationale financiële wereld en het communisme.

40

De kunst is de meest verheven en subtiele vorm van zinnelijkheid. De omgang tussen de kunstenaar en zijn publiek is vergelijkbaar met die tussen man en vrouw tijdens de daad. De artistieke schepping is een proeve van kracht, van in bezit nemen; de artistieke beschouwing is een passief genot.

Daarom is de scherpzinnige estheet in de regel homoseksueel. Vooral de scheppende estheet, want het creëren zorgt zodanig voor een overprikkeling van het esthetische gevoel, dat het op een zeker moment overloopt in het zijn.

41

Wat ons zal ruïneren

Is ons [ ] leven zonder idealen,

Dat zich laat commanderen

Door zowel het goede als het kwade...

==

Dat leven van ons, zonder één enkel ideaal, dat aan de ketting van het alledaagse ligt, zowel in het heden als in het denken aan de toekomst. Toen we het geloof kwijtraakten, hadden we niets waarmee we het konden vervangen: niet de kunst, want de kunst is net als de religie bedoeld voor enkele fijne luiden; de wetenschap ook niet, want die bereikt nog minder zielen en evenmin de filosofie, die er voor praktisch niemand is.

Ik heb het niet over gedrag, maar over idealen. Een samenleving kan nooit groots en oprecht zijn als zij geen idealen heeft, want de moraal die voortkomt uit het dagelijks leven en bedoeld is voor dagelijks gebruik zorgt weliswaar voor een zekere mate van fatsoen, oprechtheid, allemaal redelijke instincten van de mens, maar niet voor enige vorm van waardigheid of karakter. En dat is waar het om draait. Het ideaal is het leven: verliezen we onze idealen, dan holt onze vitaliteit bedroevend snel achteruit.

42

Ik ben een Inferno van het Ik, de Absolute Grenslijn, een Verbannings-Wezen van het verre Universum! Ik behoor noch God, noch mens, noch wereld toe; ik ben tot mens gemaakte leegte, de oneindigheid van een zelfbewust Niets, een naamloze angst, verbannen uit het eigen mysterie, uit het eigen leven. Ik zal voor eeuwig de dode woestijn in mijzelf bewonen, abstracte zwerftocht door de schepping die mij heeft achtergelaten. In mij zal voor eeuwig de steriele vlam ontstoken zijn van het zinloze verlangen terug te keren naar het bestaan.

Ik kan niet voelen, want ik beschik niet over de substantie waarmee ik kan voelen; ik kan geen geluk of haat of angst ademen, omdat ik nu eenmaal de faculteit ontbeer waarmee je die moet voelen – abstract bewustzijn in de hel van het leeg zijn, Absolute Non-Inhoud, absolute en eeuwigdurende Verstikking! Holte van God, zonder universum.

==

Een eenstemmige kreet van angst brak uit ons los als uit een enkel mens. Bij zijn dood is hij verdwenen [ ] en wat verdween was slechts de Mens, de gestalte, het bestaan. In de lucht, de ruimte, aan gene-zijde is het mijn wezen dat ONTBREEKT!

43

Overal zie ik niet het abstracte, maar het niet-concrete; dat is de natuur van de abstractie in mijn geest – niet het oneindige, maar het niet-eindige. Zo heb ik die zich altijd als een zuivere abstractie heeft beschouwd, niets anders waargenomen dan de dingen zoals zij op zichzelf bestaan.

Het is waar, ik ben voor alles bang, maar niet op alle wijzen, maar slechts op één manier, namelijk abstract en slaapdronken, met het bewustzijn van een opiumeter.

44

Ik ben een materialist noch een deïst, noch iets anders. Ik ben slechts een mens die op een dag bij het openen van het raam iets belangwekkends ontdekte: namelijk dat de Natuur bestaat. Ik heb objectief vastgesteld dat de bomen, de rivieren en de stenen dingen zijn die daadwerkelijk bestaan. Die simpele gedachte had nog niemand anders ooit gehad. Ik pretendeer niets meer te zijn dan de grootste dichter van de wereld. Ik deed de grootste ontdekking die je maar kunt hebben; alle andere ontdekkingen zijn daarbij vergeleken spelletjes van onnozele kinderen. Ik kwam het Universum op het spoor; dat is meer dan de Grieken met al hun visuele helderheid ooit hebben bereikt.

45

Stap voor stap heb ik het innerlijke terrein veroverd dat al sinds mijn geboorte het mijne is geweest. Stukje bij beetje heb ik het moeras teruggevorderd waarin ik hulpeloos was weggezakt. Ik heb uiteindelijk mijn eindeloze wezen gebaard, maar ik heb mijzelf met de verlostang uit mijzelf moeten trekken.

46

Heer, die hemel en aarde is, leven en dood! De zon bent u, de maan bent u, de wind bent u! U bent ons lichaam, onze ziel, alsook onze liefde. Waar niets is, staat uw woning en daar waar alles is, staat uw tempel. Geef mij een leven om u te dienen en een ziel om u lief te hebben. Geef mij ogen om u steeds weer te zien, in de hemel en op de aarde, geef mij oren om u te horen in de wind en de zee, geef mij handen om te werken in uw naam.