Voor de liefste

Russische liefdesverhalen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 vertaling: DE VERTALERS

© Copyright 2020 samenstelling: UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5807 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Isaak Babel

Eerste liefde

Toen ik tien was, werd ik verliefd op een vrouw die Galina Apollonovna heette. Haar achternaam was Roebtsova. Haar man, een officier, was naar de Japanse Oorlog gegaan en teruggekeerd in oktober 1905. Hij had een heleboel hutkoffers meegebracht. In die hutkoffers zaten Chinese spullen: kamerschermen, kostbare wapens – dertig poed in totaal. Koezma vertelde ons dat Roebtsov die spullen had gekocht met geld dat hij had vergaard in dienst bij de genietroepen van het Mantsjoerijse leger. En Koezma was niet de enige die dat zei. De mensen hadden moeite niet over de Roebtsovs te roddelen, omdat de Roebtsovs gelukkig waren. Hun huis grensde aan ons perceel, hun serre besloeg een stuk van ons land, maar mijn vader had daarover nooit ruzie met ze gemaakt. Roebtsov, de belastinginspecteur, stond in onze stad bekend als een rechtvaardig man, hij had joden onder zijn kennissen. En toen de officier, de zoon van de oude man, terugkeerde uit de Japanse Oorlog, zagen we allemaal hoe harmonieus en gelukkig ze samenleefden. Galina Apollonovna hield dagenlang de hand van haar man vast. Ze kon haar ogen niet van hem afhouden, omdat ze haar man anderhalf jaar niet gezien had, maar ik schrok van haar blik en wendde me bevend af. Ik zag in hen het wonderlijke, beschamende leven van alle mensen op aarde, ik wilde in een magische slaap verzinken om dat leven, dat elke droom overtrof, te vergeten. Soms liep Galina met losse haren, op rode schoentjes en in een Chinese kamerjas door de kamer. Onder het kant van haar laag uitgesneden hemd was een keepje zichtbaar en het begin van haar witte, gezwollen, omlaag gedrukte borsten, en op haar kamerjas waren met roze zijde draken, vogels en holle bomen geborduurd.

De hele dag hing ze rond met een vage glimlach op haar vochtige lippen en stootte zich aan de onuitgepakte hutkoffers en de gymnastiekladders die overal op de grond lagen. Steeds als Galina een schaafwondje opliep, tilde ze haar kamerjas tot boven haar knie en zei tegen haar man: ‘Kusje op de zere plek...’

En de officier zakte door zijn lange benen, gehuld in dragonderrijbroek en nauwsluitende zeemleren laarzen met sporen, knielde op de vieze vloer, kroop op zijn knieën glimlachend naar haar toe en kuste de zere plek, de plek boven de kousenband, waar een mollig plooitje zat. Ik zag die kussen uit mijn raam. Ze brachten me groot leed toe, maar dat is het vertellen niet waard, omdat de liefde en de jaloezie van tienjarige jongens in ieder opzicht lijken op de liefde en de jaloezie van volwassen mannen. Twee weken lang ging ik niet aan het raam staan en ontweek ik Galina, tot het toeval ons samenbracht. Dat toeval was de pogrom, die in 1905 losbarstte in Nikolajev en andere steden van het joodse vestigingsgebied. Een menigte van huurmoordenaars plunderde de winkel van mijn vader en vermoordde opa Sjoil. Dat alles gebeurde in mijn afwezigheid, ik was die ochtend duiven gaan kopen bij Ivan Nikodimytsj, de vogelaar. Vijf van mijn tien levensjaren had ik met al mijn zielskracht gedroomd van duiven, en toen, toen ik ze eindelijk had gekocht, sloeg de invalide Makarenko de duiven stuk tegen mijn slaap. Daarna bracht Koezma me naar de Roebtsovs. Op het tuinhek van de Roebtsovs was een kruis getekend met krijt, zij werden ongemoeid gelaten en hielden mijn ouders verborgen. Koezma bracht me naar de serre. Daar, in haar groene mouwloze mantel, zat mijn moeder met Galina.

‘We moeten ons even wassen,’ zei Galina tegen mij, ‘we moeten ons even wassen, kleine rabbijn... Je hele gezicht zit onder de veren, en die veren zitten vol bloed...’

Ze sloeg haar arm om me heen en leidde me door de gang, waar een doordringende geur hing. Mijn hoofd lag tegen Galina’s heup, haar heup bewoog en ademde. We kwamen in de keuken en Roebtsova hield me onder de kraan. Op de tegelkachel stond een gans te braden, aan de muren hing flikkerend keukengerei en daarnaast, in de hoek van de kokkin, hing tsaar Nikolaas, versierd met papieren bloemen. Galina waste de vastgekoekte duivenresten van mijn wangen.

‘Een mooie bruidegom word je, mijn kleine knapperd,’ zei ze. Ze kuste me op de lippen met haar gezwollen mond en draaide zich om.

‘Je papa heeft het moeilijk, zie je,’ fluisterde ze opeens, ‘hij loopt de hele dag doelloos over straat, roep jij papa eens naar huis...’

En uit het raam zag ik de lege straat met de immense hemel erboven en mijn roodharige vader, die midden over de weg liep. Hij droeg geen hoed, zijn fijne rossige haren stonden alle kanten uit, zijn papieren frontje zat scheef en was dichtgeknoopt, maar niet met de goede knoop. Vlasov, een uitgemergelde arbeider in een voddige gewatteerde soldatenjas, volgde vader hardnekkig.

‘Nee,’ zei hij met gloedvolle, hese stem, terwijl hij twee handen liefdevol op vader legde, ‘we hebben geen vrijheid nodig zodat jullie joden vrij kunnen handelen... Geef liever de werkende man wat verlichting in het leven voor zijn arbeid, zijn verschrikkelijke last... Kom op, vriend, geef op, hoor je...’

De arbeider smeekte vader ergens om en raakte hem aan, vlagen van zuivere dronken inspiratie en slaperige vertwijfeling trokken afwisselend over zijn gezicht.

‘Als bij de molokanen zou ons leven moeten zijn,’ mompelde hij, en hij wankelde op zijn zwikkende benen, ‘als bij de molokanen zou het moeten zijn, alleen zonder die oudgelovige God, daar hebben alleen de joden voordeel van, niemand anders...’

En Vlasov begon wanhopig te schreeuwen over de oudgelovige God, die alleen de joden genadig was. Vlasov krijste, struikelde en joeg achter zijn raadselachtige God aan, maar op dat moment sneed een kozakkenpatrouille hem de pas af. Voorop reed een officier met biezen op zijn broek, een zilveren paraderiem om en een hoge pet op zijn hoofd. De officier reed langzaam en keek niet opzij. Het was alsof hij door een kloof reed, waar je alleen recht vooruit kon kijken.

‘Kapitein,’ fluisterde vader, toen de kozak op gelijke hoogte met hem kwam, ‘kapitein,’ zei vader, met zijn hoofd in zijn handen, en hij knielde in de modder.

‘Wat kan ik voor u doen?’ antwoordde de officier, nog steeds voor zich uit kijkend, en hij bracht zijn hand in de citroengele suède handschoen naar zijn pet.

Voor hen, op de hoek van de Rybnaja-straat, sloegen de plunderaars onze winkel aan puin en gooiden kisten met spijkers, machines en mijn nieuwe portret in schooluniform naar buiten.

‘Daar,’ zei vader, zonder op te staan, ‘ze slaan mijn zuurverdiend bezit stuk, kapitein, en waarvoor...’

De officier mompelde iets, tikte tegen zijn pet met zijn citroengele handschoen en haalde de teugels aan, maar het paard bleef stilstaan. Vader kroop op zijn knieën voor het paard en vlijde zich tegen zijn korte, vriendelijke, enigszins ruigharige benen aan.

‘Tot uw dienst,’ zei de kapitein, gaf een rukje aan de teugels en reed weg. De kozakken volgden hem.

Ze zaten onaangedaan in hun hoge zadels, reden door een imaginaire kloof en verdwenen om de hoek van de Sobornaja-straat.

Toen duwde Galina me weer zachtjes naar het raam.

‘Roep jij papa eens naar huis,’ zei ze, ‘hij heeft sinds vanochtend niets gegeten.’

En ik leunde uit het raam.

Vader draaide zich om toen hij mijn stem hoorde.

‘Zoontje van me,’ prevelde hij met onbeschrijflijke tederheid.

En samen liepen we naar de serre van de Roebtsovs, waar moeder lag in haar groene mantel. Naast haar bed slingerden halters en een gymnastiektoestel rond.

‘Die luizige centen,’ zei moeder toen ze ons zag, ‘daar heb je alles voor afgestaan, een mensenleven, en de kinderen, en ons rampzalige geluk... Die luizige centen,’ schreeuwde ze met schorre, onherkenbare stem. Er ging een siddering door haar heen en ze werd stil.

En toen, in die stilte, kreeg ik voor iedereen hoorbaar de hik. Ik stond bij de muur met mijn pet diep over mijn voorhoofd getrokken en kon het hikken niet tegenhouden.

‘Schaam je, mijn kleine knapperd,’ zei Galina met haar laatdunkende glimlach, en ze gaf me een tikje met de stijve slip van haar kamerjas. Ze liep op haar rode schoenen naar het raam en begon Chinese gordijntjes op te hangen aan de grillige roede. Haar blote armen verdronken in de zijde, de levende vlecht bewoog op haar heup, ik staarde haar verrukt aan.

Geleerd jongetje dat ik was, bekeek ik haar als een ver toneel, verlicht door talloze spotlights. En ondertussen verbeeldde ik me dat ik Miron was, de zoon van de kolenhandelaar bij ons op de hoek. Ik verbeeldde me dat ik bij de joodse zelfverdediging zat, en dat ik net als Miron rondliep op met touw omwonden kapotte schoenen. Om mijn schouder hangt een ondeugdelijk geweer aan een groen koord, ik zit op mijn knieën bij een oude planken schutting en houd schietend de moordenaars op afstand. Achter mijn schutting strekt zich een woestenij uit, volgestort met hopen steenkoolgruis, het oude geweer schiet slecht, de moordenaars met hun baarden en hun witte tanden komen steeds dichterbij; trots proef ik de nabijheid van de dood en hoog boven me, in de blauwe verten, zie ik Galina. Ik zie een schietgat, uitgehakt in de muur van een gigantisch huis, opgetrokken uit myriaden bakstenen. Dat purperen huis troont boven een steeg met slecht aangestampte grijze aarde. In het bovenste schietgat staat Galina. Vanuit het onbereikbare raam lacht ze haar laatdunkende glimlach; haar man, de halfgeklede officier, staat achter haar en kust haar in haar hals...

In een poging de hik te stoppen, stelde ik me dit alles voor om mijn liefde voor Roebtsova bitterder, vuriger en hopelozer te maken, en misschien ook omdat de omvang van het verdriet te groot was voor een tienjarige. Die dwaze dromen hielpen me de dood van de duiven en de dood van Sjoil te vergeten, en ik zou die moorden wellicht hebben vergeten als niet op dat moment Koezma de serre was binnengelopen, met die vreselijke jood Aba.

Het schemerde toen ze binnenkwamen. In de serre brandde een zwakke, scheef verbogen lamp, een flakkerende lamp, metgezel van het ongeluk.

‘Ik heb opa afgelegd,’ zei Koezma bij binnenkomst, ‘nu ligt hij er heel mooi bij, en ik heb de koster van de synagoge meegebracht om iets over de oude man te zeggen...’

En Koezma wees op Aba, de sjammes.

‘Laat maar jammeren,’ zei de conciërge goedmoedig, ‘vul de kosters buik, en hij valt God lastig tot de ochtend...’

Hij stond op de drempel, Koezma, met zijn goedige, gebroken, alle kanten uitstekende neus en wilde zo gevoelvol mogelijk vertellen hoe hij de kaken van de dode had vastgebonden, maar vader onderbrak de oude man: ‘Wees zo goed voor de overledene te bidden, reb Aba,’ zei vader, ‘ik zal u betalen...’

‘Maar ik ben bang dat u niet betaalt,’ antwoordde Aba verveeld, en hij legde zijn bebaarde, afkerige gezicht op het tafelkleed, ‘ik ben bang dat u mijn roebel pakt en ermee naar Argentinië vertrekt, naar Buenos Aires, en daar een groothandel opent met mijn roebel... Een groothandel,’ zei Aba, terwijl hij op zijn minachtende lippen kauwde en de krant Zoon des Vaderlands naar zich toe trok, die op tafel lag. In die krant stonden artikelen over het manifest van de tsaar van 17 oktober, en over de vrijheid.

‘... Burgers van het vrije Rusland,’ las Aba lettergreep voor lettergreep voor, en hij kauwde op zijn baard, waarmee hij zijn mond vol had, ‘burgers van het vrije Rusland, een gelukkige paaszondag gewenst...’

De oude sjammes hield de krant scheef en liet hem wuiven, hij las voor met lome, zangerige stem en legde merkwaardige accenten op de hem onbekende Russische woorden. Aba’s uitspraak deed denken aan het brabbeltaaltje van een neger die zojuist uit zijn vaderland in een Russische haven is aangekomen. Zelfs mijn moeder moest erom lachen.

‘Ik bega een zonde,’ riep ze, onder haar mantel vandaan komend, ‘je maakt me aan het lachen, Aba... Vertel me liever eens hoe het met u en uw gezin gaat?’

‘Vraagt u me maar iets anders,’ bromde Aba, terwijl hij verder las in de krant, met zijn baard nog steeds tussen zijn tanden.

‘Vraag hem maar iets anders,’ zei vader Aba na, en hij liep naar het midden van de kamer. Zijn betraande ogen, die ons toelachten, draaiden zich plotseling in hun kassen en richtten zich op een voor niemand zichtbaar punt.

‘Oi, Sjoil,’ sprak vader op vlakke, onechte, bestudeerde toon, ‘oi, Sjoil, dierbare man...’

We zagen dat hij ieder moment kon gaan jammeren, maar moeder was hem voor.

‘Manoes,’ riep ze, en ze begon aan vaders borst te plukken, wat haar meteen een verwilderd aanzien gaf, ‘kijk hoe onze jongen eraan toe is, hoor je hem dan niet hikken? Hoe kan dat, Manoes...?’

Vader zweeg.

‘Rachel,’ zei hij bedeesd, ‘ik kan je niet zeggen hoe ik Sjoil betreur...’

Hij liep naar de keuken en kwam terug met een glas water.

‘Drink maar, artiest,’ zei Aba, op me af komend, ‘drink dit water maar, het zal je helpen als wierook een dode...’

En inderdaad, het water hielp niet. De hik werd steeds erger. Een gebrul rees op uit mijn borst. Een prettig aanvoelend gezwel zette uit in mijn keel. Het gezwel ademde, groeide, sloot mijn strot af en puilde uit mijn boord. Binnenin kolkte mijn afgesneden adem. Het kolkte als kokend water. En toen ik bij het vallen van de nacht was veranderd van het onnozele jongetje dat ik mijn hele voorafgaande leven was geweest in een kronkelende kluwen, toen sloeg mijn moeder, uitgegroeid tot een rijzige gestalte, een sjaal om en ging naar de verstijfde Galina toe.

‘Lieve Galina,’ zei mijn moeder met zangerige, krachtige stem, ‘wat een last bezorgen we u, en de lieve Nadezjda Ivanovna, en uw hele familie... Ik schaam me zo, lieve Galina...’

Met gloeiende wangen drong moeder Galina naar de deur, daarna snelde ze op mij toe en propte me een sjaal in de mond om mijn gesteun te smoren.

‘Flink blijven, jongen,’ fluisterde moeder, ‘flink blijven voor mama...’

Maar al had ik flink kunnen blijven, dan had ik het niet gedaan, omdat ik geen schaamte meer voelde...

Zo begon mijn ziekte. Ik was toen tien. De volgende ochtend brachten ze me naar de dokter. De pogrom ging door, maar wij werden met rust gelaten. De dokter, een dikke man, stelde een zenuwaandoening bij me vast.

Hij ried ons aan zo snel mogelijk naar Odessa te gaan, en daar het warme weer en het baden in zee af te wachten.

Dat deden we. Een paar dagen later vertrok ik met moeder naar Odessa, naar opa Levi-Jitschok en oom Simon. We voeren ’s ochtends uit op een stoomboot, en tegen het middaguur maakten de woelige wateren van de Boeg al plaats voor de zware, groene golven van de zee. Een nieuw leven bij mijn krankzinnige opa Levi-Jitschok ging voor me open, en ik nam voorgoed afscheid van Nikolajev, waar ik tien jaren van mijn jeugd had doorgebracht.

==

==

Anna Achmatova

Het tuinpad aan zee ligt al half in de schemer,

Geel lichten lantarens op straat.

Heel rustig ben ik. Misschien is het beter

Als jij niet meer over hem praat.

Lief, trouw ben je, wij worden vrienden, wij kussen,

Gaan uit, worden oud allebei...

En boven ons zweven de manen intussen

Als sneeuwige sterren voorbij.

==

Maart 1914

==

==

Anton Tsjechov

De jager

Een snikhete, benauwde middag. Geen wolkje aan de hemel... Het door de zon geblakerde gras oogt triest en hopeloos: ook al zou het gaan regenen, groen wordt het niet meer... Het bos staat roerloos te zwijgen, alsof het met zijn toppen aandachtig naar iets kijkt of ergens op wacht.

Langs de rand van een perceel hakhout slentert loom en schommelend een lange, smalgeschouderde man van een jaar of veertig met een rood hemd, een opgelapte broek van zijn heer en grote laarzen aan. Hij slentert over de weg. Rechts ligt het groene perceel, links strekt zich tot aan de horizon een goudgele zee van rijpe rogge uit... De man is rood en bezweet. Op zijn mooie blonde hoofd staat een stoer wit petje met een rechte jockeyklep, kennelijk een cadeau van een of ander herenzoontje in een gulle bui. Over zijn schouder hangt een weitas met een verfrommelde korhaan erin. In zijn handen houdt hij een dubbelloops jachtgeweer met gespannen hanen en hij tuurt naar zijn oude, magere hond, die voor hem uit rent en het struikgewas besnuffelt. Rondom is het stil, geen geluid... Alles wat leeft heeft zich verstopt voor de hitte.

‘Jegor Vlasytsj!’ hoort de jager plotseling een zachte stem zeggen.

Hij schrikt, kijkt om en fronst zijn wenkbrauwen. Naast hem staat, als uit de grond opgeschoten, een bleke vrouw van een jaar of dertig met een sikkel in haar hand. Zij probeert hem in het gezicht te kijken en glimacht verlegen.

‘O, ben jij het, Pelagea!’ zegt de jager, terwijl hij blijft staan en langzaam de hanen ontspant. ‘Hm! Wat doe jij hier?’

‘Hier werken vrouwen uit ons dorp, en daar ben ik ook bij... Als arbeidster, Jegor Vlasytsj.’

‘Zo-o...’ bromt Jegor Vlasytsj en loopt langzaam verder.

Pelagea achter hem aan. Zwijgend lopen ze een pas of twintig.

‘Ik heb u lang niet gezien, Jegor Vlasytsj...’ zegt Pelagea en kijkt teder naar de bewegende schouderbladen van de jager. ‘Sinds dat u in de Paasweek in ons huisje water kwam drinken, hebben we u niet meer gezien... In de Paasweek bent u een minuutje binnen geweest, en vraag niet hoe... dronken en wel... U schold, u sloeg en u ging weg... En gewacht dat ik heb... ik heb mijn ogen versleten met naar u uitkijken... Ach, Jegor Vlasytsj, Jegor Vlasytsj! Als u toch een keertje langskwam!’

‘Maar wat moet ik bij jou doen?’

‘Te doen is er natuurlijk niks, maar zomaar... het is toch van u... Kijken hoe en wat... U bent de baas... O kijk nou, u hebt een korhaantje geschoten, Jegor Vlasytsj! Moet u niet even zitten, even uitrusten...’

Pelagea zegt dit allemaal lachend als een zottin en kijkt op naar Jegors gezicht... Van het hare straalt louter geluk af...

‘Zitten? Welja...’ zegt Jegor op onverschillige toon en hij kiest een plekje tussen twee jonge sparren uit. ‘Wat sta je daar nou? Kom ook zitten!’

Pelagea gaat wat verderop in de zon zitten en beschaamd om haar vreugde bedekt ze haar glimlachende mond met haar hand. Enkele minuten verstrijken in stilzwijgen.

‘Als u toch een keertje langskwam,’ zegt Pelagea zacht.

‘Waarom?’ zucht Jegor, terwijl hij zijn petje afneemt en met zijn mouw zijn rode voorhoofd dept. ‘Dat is nergens voor nodig. Voor een uur of twee langskomen – dat is maar lastig, dan maak ik je alleen maar van slag, en permanent buiten wonen – dat houd ik niet vol... Je weet zelf hoe verwend ik ben... Ik moet een ledikant hebben, en goede thee, en fijnzinnige gesprekken... alle niveaus moet ik hebben, maar bij jou op het land is het roet en armoe... Daar houd ik het geen dag uit. Stel dat er bevel zou worden uitgevaardigd dat ik beslist bij jou moest wonen, dan zou ik óf het huis in brand steken óf me van kant maken. Dat verwende, dat heb ik van jongs af aan, daar is niets aan te doen.’

‘Waar woont u tegeswoordig?’

‘Bij de landheer, Dmitri Ivanytsj, als jager. Ik lever wild voor zijn maaltijden, en verder houdt hij me zomaar... voor zijn plezier.’

‘Dat is toch geen degelijk werk, Jegor Vlasytsj... Voor de mensen is dat een pleziertje, maar u doet alsof het een ambacht is... een echte bezigheid...’

‘Je begrijpt het niet, domkop,’ zegt Jegor, dromerig naar de hemel kijkend. ‘Je zult van je levensdagen niet begrijpen wat ik voor iemand ben... Volgens jou ben ik een losbol en een zwerver, maar voor wie er verstand van heeft ben ik de allerbeste schutter van het hele district. De heren voelen dat en ze hebben zelfs iets over mij in een tijdschrift gedrukt. Wat jagen aangaat kan geen mens aan mij tippen... En dat ik terugschrik voor jullie boerenbezigheden, dat is niet uit verwendheid, niet uit trots. Weet je, ik heb vanaf mijn vroegste jeugd niets anders gekend dan geweren en honden. Neem je m’n geweer af, dan pak ik een hengel, neem je mijn hengel af, dan jaag ik met mijn handen. En ik heb ook in paarden gehandeld, ik stroopte de markten af als ik geld had, en je weet zelf, als een boer eenmaal een jager of een paardenman is geworden, zeg dan maar dag tegen de ploeg. Als de vrije geest er eenmaal in zit, dan is die er niet meer uit te branden. Net als dat een heer aan het toneel gaat of in andere soorten van kunst, dan deugt hij niet meer voor ambtenaar of voor landheer. Jij bent een vrouw, jij begrijpt dat niet, daar moet je verstand voor hebben.’

‘Ik begrijp het wel, Jegor Vlasytsj.’

‘Als je begint te huilen, dan begrijp je het dus niet...’

‘Ik... ik huil niet...’ zegt Pelagea en wendt zich af. ‘Het is een zonde, Jegor Vlasytsj! Als u maar één dagje met mij, ongelukkige, zou leven. Het is al twaalf jaar geleden dat ik met u getrouwd ben, en... en er is tussen ons nog nooit liefde geweest! Ik... ik huil niet...’

‘Liefde...’ mompelt Jegor, zijn arm krabbend. ‘Liefde kan er helemaal niet zijn. We zijn alleen maar in naam man en vrouw, het is toch niet echt zo? Ik ben voor jou een wilde, jij bent voor mij een simpel boerenwijf zonder enig benul. Wat zijn wij nou voor paar? Ik ben vrij, verwend, losbandig, jij bent een werkvrouw op bastschoenen die in de modder ploetert. Van mezelf vind ik dat ik wat jagen aangaat de beste ben, en jij bekijkt me met medelijden... Dat is toch geen paar?’

‘Maar we zijn getrouwd, Jegor Vlasytsj!’ snikt Pelagea.

‘Niet vrijwillig... Ben je dat soms vergeten? Graaf Sergej Pavlytsj moet je bedanken... en jezelf. De graaf had me uit jaloezie, omdat ik beter kan schieten dan hij, een hele maand wijn gevoerd, en een dronken man kun je niet alleen laten trouwen, maar zelfs tot een ander geloof bekeren. Dus toen ik dronken was, heeft hij me uit wraak met jou laten trouwen... Een jager met een veehoedster! Jij zag dat ik dronken was, waarom trouwde je dan? Je bent toch geen lijfeigene, je had ertegenin kunnen gaan! Nou ja, het is natuurlijk een geluk voor een veehoedster om met een jager te trouwen, maar een mens moet ook nadenken. Ja, nu kan je huilen, dat heb je ervan. De graaf lacht en jij huilt... sla je kop maar tegen de muur...’

Er valt een stilte. Over het perceel vliegen drie wilde eenden. Jegor kijkt ernaar en volgt ze met zijn ogen totdat ze, in drie nauwelijks zichtbare stipjes veranderd, ver voorbij het bos neerdalen.

‘Waar leef je van?’ vraagt hij, zijn blik van de eenden naar Pelagea verplaatsend.