Frida Vogels

De vader van Artenio

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 FRIDA VOGELS, BOLOGNA

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 6220 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

De wijngaard

Toen Salvatore De Matteis, de oudste van de vijf kinderen van Vincenzo, twaalf jaar oud was en in de vierde klas van de lagere school zat, werd hij onverhoeds het hoofd van het gezin omdat zijn vader, veldwachter in dienst van het eerste socialistische gemeentebestuur van San Severo, werd doodgeschoten door een ‘privé’-veldwachter, dat wil zeggen een die werkte voor een van de twee grote families die elkaar sinds mensenheugenis de macht in San Severo betwistten. Het was 1905; leerplicht was er nog niet en boeren stuurden hun kinderen zelden of nooit naar school, maar Vincenzo, die het belang van goed onderwijs inzag, had gewild dat zijn oudste zoon de hele lagere school afliep.

Zo ging het dus niet. Nu zijn vader er niet meer was, moest Salvatore wijnbouwer worden om het brood voor het gezin te verdienen, terwijl zijn broer Luigi, elf jaar oud, metselaarsleerling werd. Onder leiding van ervaren familieleden leerde Salvatore de wijngaard die zijn vader hem had nagelaten te bewerken. Wijnstokken planten en ze laten groeien, bloeien en vrucht dragen om ten slotte van de rijpe druiven wijn te maken, is mooi werk en Salvatore ging erin op. Hij keek geen boek meer in en raakte geen pen meer aan en het scheelde niet veel of hij vergat de kunst van lezen en schrijven helemaal, zo werd hij in beslag genomen door zijn nieuwe bezigheden. Toen hij veertien was, snoeide en entte, spitte en sproeide hij als de beste en onderhield niet alleen zijn eigen wijngaard, maar werkte ook voor anderen, met zoveel kennis van zaken dat ze hem het loon van een volwassen man betaalden, omdat hij werkte als een man.

In die tijd vond hij in de nalatenschap van zijn vader een kist met boeken, en dat bleek een fantastische vondst. Het waren boeken voor ongeletterde lezers, half sprookje half werkelijkheid: ze gingen over dappere, edelmoedige ridders die hun leven waagden om arme, weerloze mensen, door gewetenloze schurken uitgebuit en onderdrukt, te helpen en te beschermen. Die boeken vervulden hem met geestdrift; het was of hij een sleutel tot de wereld en de historie had gevonden. Hij had zelf in die verre tijden willen leven, zelf willen deelnemen aan die heldhaftige strijd... En nu verlangde hij om meer te lezen. Naar de onnozele kinderboeken die hij op school te lezen had gekregen had hij nooit meer omgekeken, maar deze boeken, die van zijn vader waren geweest, herinnerden hem eraan dat zijn vader vermoord was omdat hij socialist was en dat dát precies socialisme moest zijn: vechten, net als die ridders van lang geleden, om op te komen voor de zwakken en armen tegen de rijken en machtigen die hen uitbuitten en onderdrukten; samen met miljoenen anderen over de hele wereld een nieuwe maatschappij opbouwen waarin geen plaats meer zou zijn voor rijken en armen, maar alle mensen zouden werken naar hun vermogen en ontvangen naar hun behoefte. Het zal van toen af zijn geweest dat hij altijd een aantekenboekje in zijn zak had, om de gedachten die bij hem opkwamen en de feiten die hem belangrijk leken meteen te kunnen noteren. Die aantekenboekjes maakte hij zelf, van blaadjes papier van verschillende soort en grootte die hij met naald en draad aan elkaar naaide.

Hij begon nu betere boeken te lezen: Manzoni, Tolstoj, De Amicis, tal van andere; hij wilde meer weten van het socialisme en las de boeken van de grote socialistische denkers, Marx, Engels, Kautsky, Rosa Luxemburg; hij dacht na over wat hij las en sprak erover met zijn vrienden. Hij vond die boeken in de bibliotheek van San Severo, die dankzij de nalatenschappen van enige grote heren redelijk goed voorzien was, maar nauwelijks lezers trok en dus maar drie halve dagen per week open was. Salvatore ging erheen zo vaak zijn werk hem de tijd liet, aanvankelijk alleen om daar te lezen, maar later kreeg hij toestemming om boeken mee naar huis te nemen. Van de paar centen die hij ’s zondags kreeg kocht hij kaarsen om ’s avonds te kunnen lezen en studeren. Zodoende werd hij in 1910, toen hij zeventien was, tot secretaris van de jongerenafdeling van de socialistische partij gekozen en in de twee volgende jaren herkozen. Het waren jaren van hoop.

==

*

==

De Eerste Wereldoorlog, die uitbrak als gevolg van de onbekookte onderneming van een malloot en de hele beschaafde wereld van dat ogenblik in chaos stortte, maakte daar abrupt een eind aan.

Italië aarzelde alvorens partij te kiezen, maar sloot zich ten slotte aan bij de geallieerden: Engeland, Frankrijk en Amerika, tegen de As van Duitsland en Oostenrijk. Salvatore, nu twintig, werd opgeroepen als dienstplichtig soldaat en vocht in de bergen boven Trente en Triëst. Die oorlog was een loopgravenoorlog: de soldaten van beide partijen groeven loopgraven in de berghellingen waarin ze zolang er geen actie werd ondernomen veilig waren voor de vijand, om op het commando ‘Aanvallen!’ al schietend naar buiten te springen. Het resultaat was een bloedbad; het slagveld, bezaaid met doden, gewonden en puin, werd een hel.

Salvatore overleefde de charges, maar werd ziek van zijn gedwongen verblijf in de natte, modderige loopgraaf. Hij kreeg hoge koorts, werd opgenomen in het veldhospitaal, en werd toen hij koortsvrij was naar huis gestuurd met tien dagen ziekenverlof.

De trein die hem naar het Zuiden bracht stopte in Foggia, waar hij een paar uur moest wachten op aansluiting naar San Severo. Hij bracht die tijd door met wat door Foggia te lopen. Foggia was toen hij wegging een onbetekenend dorp geweest, maar het was intussen uitgebreid en gemoderniseerd en een heel stadje geworden, dat San Severo boven het hoofd was gegroeid. Hij keek naar al die nieuwe, grote gebouwen en dacht dat de eigenaren ervan hun bezit nooit zouden willen opgeven. In Italië, dacht hij, zal het nooit mogelijk zijn het privébezit af te schaffen. Bij ons zal het socialisme een droom moeten blijven.

Vervuld van die drukkende gedachten kwam hij thuis. Zijn moeder was niet goed, en vooral: ze maakte zich ongerust over hem, haar oudste zoon, socialist, rood, uitgesloten van Gods genade. Alle dagen, zei ze, bad ze iedere ochtend en avond met de jongere kinderen voor Totore, dat hij toch tot inkeer mocht komen. Hij probeerde haar uit te leggen waarom hij socialist was: omdat de socialisten streefden naar een betere wereld waarin er rijken noch armen meer zouden zijn, maar iedereen zou werken naar zijn bekwaamheid en ontvangen naar zijn behoefte; en waarom hij niet meer kon geloven in een Kerk die zowel de rijkste als de machtigste instelling van Italië was en die haar gelovigen niettemin in armoe en onwetendheid hield.

Zo mocht hij niet spreken, zei zijn moeder, de Kerk is van God.

Hij dacht aan de hel op de Carso, door die God, als Hij bestond, zo gewild, en zweeg.

Hij bleef tien dagen thuis en moest toen op zijn post terugkeren. Hij was daar nog maar nauwelijks aangekomen toen hij een militaire briefkaart kreeg. Er stonden vijf woorden op. MOEDER SOLDAAT DE MATTEIS OVERLEDEN.

Hij las die woorden weggedoken in de loopgraaf terwijl buiten, overal om hem heen, de oorlog woedde. Hij kon daar niet werkeloos blijven zitten, hij moest iets doen. Hij klom voorzichtig de loopgraaf uit, zijn best doend om dekking te zoeken, en zag niet ver van zich af een kapelletje, wonderbaarlijkerwijs gespaard gebleven temidden van de granaten, het puin en de doden. Hij bereikte het, ging er binnen, knielde voor het altaar, barstte in snikken uit en bad.

Hij kreeg nog eens vijf dagen verlof voor de begrafenis.

==

Na dat tweede verblijf in San Severo kwam hij terug op de Carso om te vechten, en ditmaal werd hij krijgsgevangen gemaakt. Hoe dat in zijn werk was gegaan, was een verhaal dat hij graag vertelde.

Hij was uitgestuurd op een verkenningsmissie tussen de linies, en in een dichtbegroeid, nauw dal was zijn patrouille op een Oostenrijkse patrouille gestuit. In plaats van op elkaar te schieten, hadden Italianen en Oostenrijkers in gemeenschappelijk overleg besloten om de koppen te tellen, en omdat de Oostenrijkers in de meerderheid waren, hadden zij de Italianen als krijgsgevangenen afgevoerd. Gedurende zijn gevangenschap had Salvatore toen Duits geleerd; een Poolse luitenant had hem een grammatica en een woordenboekje gegeven.

De oorlog eindigde met de overwinning van de geallieerden op de As van Duitsland en Oostenrijk. Italië behoorde dus tot de overwinnaars, maar het was niet tevreden met de condities van het vredesverdrag. Het kreeg Trente en Triëst plus aanzienlijke economische voordelen, maar het had ook Fiume willen hebben. De dichter Gabriele D’Annunzio, die zichzelf tot ‘Duce’ (Leider) uitriep, hield een donderspeech tegen die ‘oplichtersvrede’ en trok aan het hoofd van een troepje aanhangers op naar Fiume, maar moest de strijd bij gebrek aan manschappen staken. In 1922 deed Mussolini hem die onderneming na en ditmaal met succes: hij trok aan het hoofd van zijn Zwarthemden op naar Rome en werd de Duce van fascistisch Italië.

Salvatore, die na de oorlog tot wethouder in het socialistische gemeentebestuur van San Severo was gekozen, liet zich niet afschrikken door de nieuwe heersers en sloot zich nog veel minder bij hen aan. Hij bleef op zijn post van wethouder en gedroeg zich dienovereenkomstig. Vanaf het balkon van de Werkliedenvereniging in het centrum van het dorp hield hij een vlammende rede vóór het socialisme en tégen het fascisme. Terwijl hij sprak, bestormde een joelende troep fascisten de trappen van het gebouw en verjoeg hem met schoppen in zijn achterwerk van het balkon.

Salvatore begreep dat hij tegen die handtastelijke schreeuwers machteloos was. Hij trok zich terug uit de politiek en wijdde zich van toen af uitsluitend aan zijn wijngaard.

==

*

==

Allereerst moest hij zorgen voor een betere waterhuishouding. De grond was te vochtig, en omdat het terrein bovendien enigszins helde en de betrekkingen met de eigenaar van de aangrenzende, wat hoger dan de zijne gelegen wijngaard te wensen overlieten, gaf dat een hele serie problemen.

Die buurman liet het overtollige water zonder zich er verder om te bekommeren weglopen, zodat het in Salvatore’s wijngaard terechtkwam. Salvatore zei dat dat zo niet ging en dat het probleem bevredigend opgelost kon worden door aan weerskanten van beide wijngaarden twee kanaaltjes te graven, waardoor het water zonder schade aan te richten naar beneden kon lopen en daar worden opgevangen in een dwarskanaaltje dat weer uitliep op een riviertje vlakbij. De buurman antwoordde dat alles heel goed was zoals het was en dat Salvatore het niet in zijn hoofd moest halen er iets aan te veranderen.

Salvatore begon die twee kanaaltjes alleen te graven. De buurman verscheen op zijn land met een mes in zijn riem en dreigde hem dat hij dat zou gebruiken als hij niet onmiddellijk ophield. Salvatore groef gespannen door. Toen de buurman merkte dat hij geen schade van die kanaaltjes ondervond, begon hij hem te sarren met zijn hoe dan ook volstrekt overbodige gezwoeg. Salvatore zweeg en groef door. Hij constateerde voldaan dat zijn wijngaard erop vooruitging: de drogere grond weerkaatste meer zonnewarmte op de laag afgesnoeide wijnstokken, die zodoende meer opbrachten, en in 1929 besloot hij dat hij nu genoeg verdiende om een gezin te stichten. Hij trouwde dus en kreeg in 1930 ‘een heel mooi kind’, zoals hij in zijn memoires schrijft, waaraan hij ‘een betekenisvolle naam’ gaf in plaats van zomaar een heiligennaam: hij noemde zijn zoon Artenio, dat wil zeggen Arte en Genio, Kunst en Genie. Hij besloot tegelijk dat hij nu geen kinderen meer wilde omdat hij van zijn inkomsten er één kon laten studeren en niet meer en regelde zijn betrekkingen met zijn vrouw van toen af dus volgens de methode Ogino-Knaus; en op de dag van Artenio’s geboorte opende hij een spaarbankboekje op diens naam, waarop hij elke cent die hij kon oversparen inlegde.

En hier kan men zich erover verbazen hoe een arme boer met nog geen vier jaar lagere school op het idee kon komen om het leven van zijn zoon zo gedetailleerd en met zo’n vast vertrouwen in het resultaat te programmeren. De enige verklaring is dat Artenio’s vader een bijzonder mens was.

Gelukkig stelde Artenio, door zijn moeder Ennio genoemd, zijn vader niet teleur. Hij leerde goed en was van de eerste klas van de lagere school af tot en met de hoogste van het lyceum altijd de beste van zijn jaar, en hij deed zo’n briljant eindexamen dat het hem een studiebeurs voor de Technische Hogeschool in Milaan en een gratis plaats in het studentenhuis opleverde. In de mensa van dat studentenhuis ontmoette ik Ennio eind december 1954.

==