Jannetje Koelewijn

Fresia’s voor mevrouw Brak

De laatste jaren van mijn ouders

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 JANNETJE KOELEWIJN, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 6500 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Christus is het hoofd van de man, de man het hoofd van de vrouw en God het hoofd van Christus.

Uit de eerste brief van de apostel Paulus aan de Korintiërs

##

Bartholomeus

Hij had blauwe plekken op zijn armen. Zijn broek zat vol donkere vegen en was bij de knieën gescheurd. Ik zat bij hem aan de keukentafel en hij schuifelde met een pan water van de gootsteen naar het fornuis. Een voor een liet hij er de slordig geschilde aardappelen in plonzen. ‘Zo,’ zei hij. ‘Nu de bloemkool.’

‘Uw broek, vader,’ zei ik. ‘Wat is er gebeurd?’

Hij boog zich voorover om te kijken, steun zoekend bij het aanrecht. ‘O, dat is niks. Die broek is oud. Ik zal hem maar eens weggooien.’

‘En die blauwe plekken?’

Hij trok de mouwen van zijn shirt naar beneden en schuifelde naar de bijkeuken. ‘We kunnen ook sperziebonen eten,’ riep hij. ‘Ik heb heerlijke sperziebonen van de buurman gekregen, ze zijn botermals. Heb je die liever?’

Ik stond op en liep naar het halletje bij de voordeur. Een koude februariwind gierde rond het huis.

‘Wat ga je doen?’

‘Kijken of er post is blijven liggen.’

‘Dat hoeft niet, hoor. Er ligt geen post.’

De kapstok lag op de deurmat. Hij was van de muur losgekomen. Grote gaten, losse schroeven, overal brokken gips en gruis. En stof. Fijn wit stof. Op de deur van de wc zaten bloedvegen.

‘Vader,’ zei ik. ‘Wat is er gebeurd?’

Hij zat op de tast de sperziebonen te punten. ‘O ja,’ zei hij. ‘Dat is waar ook. De kapstok is naar beneden gedonderd. Ik ben me rot geschrokken.’

‘Zomaar?’

‘Feitelijk wel, ja. Zo’n muur werkt, hè. Dus na verloop van jaren komen de schroeven wat losser te zitten. En dan opeens’ – hij greep in de lucht – ‘stort de hele boel omlaag.’

De jassen lagen op een grote hoop in de studeerkamer. ‘Zijn ze erg vies geworden?’ vroeg hij. ‘Kun jij dat zien? Anders moeten ze meteen maar even naar de stomerij. Ik zal morgen aan buurvrouw Gerlie vragen of zij ze naar de stomerij brengt.’

‘Er zit bloed op uw colbert,’ zei ik.

‘Bloed?’

‘Bloed, ja. Op uw ribfluwelen colbert. En ook’ – ik zat op mijn knieën naast de stapel en hield de jassen een voor een omhoog – ‘op uw winterjas. En op de jas van moeder die we in Parijs hebben gekocht.’

‘Hé,’ zei hij. ‘Hoe kan dat nou?’ Hij snoof en keek naar zijn handen. Daar was niets bijzonders aan te zien.

‘Op uw armen misschien?’ Ik trok de mouwen van zijn shirt omhoog, tot over zijn ellebogen. Geen wonden. Wel nog meer blauwe plekken.

‘Dat komt door de bloedverdunners,’ zei hij. ‘Dan heb je bij het minste of geringste een blauwe plek.’

‘En uw benen?’

‘Daar zullen ook wel de nodige blauwe plekken op zitten.’ Even leek het alsof hij zijn broek wilde laten zakken, maar toen draaide hij zich om en liep terug naar de keuken. ‘De aardappels zijn bijna gaar. En jij moet de komkommer nog raspen.’

Bij het eten vroeg ik opnieuw wat er gebeurd was.

‘Nou ja,’ zei hij. ‘De kapstok kwam naar beneden.’

‘Wanneer? Toen u lag te slapen?’

‘Nee nee. Ik ging naar de wc. En toen gebeurde het.’

‘Zomaar.’

‘Dat kun je wel zeggen, ja.’

‘Merkwaardig, vader. U gaat naar de wc en de kapstok valt spontaan van de muur.’

Hij prikte met zijn vork in de pan met vlees en vroeg of ik nog een stukje wilde.

‘U bent gevallen, vader,’ zei ik. ‘U moest naar de wc en toen bent u gevallen.’

‘Ja,’ zei hij. ‘Maar ik kon er niets aan doen, want ik had een hypo vanjewelste. En ik denk dus dat ik me toen aan de kapstok heb vastgegrepen. Althans, aan een van de jassen. Dat is mijn verklaring. Wil je echt geen vlees meer? Neem nog wat sperziebonen. Zonde als ze overblijven.’

‘Was het vannacht?’

‘Vanochtend. Ik had me al aangekleed, want ik zou naar de kerk gaan.’

‘Dus u loopt naar de wc, u wordt duizelig en grijpt u vast aan uw winterjas. En toen?’

‘Viel die jas over me heen. En ik viel op de grond. Daarna kwam de hele kapstok naar beneden. Ik begrijp nog niet hoe dat mogelijk is. Morgen komt buurman Bowe en die moet maar eens goed naar die schroeven kijken.’ Hij grinnikte. ‘Gelukkig lag ik lekker warm, want het heeft wel een stief kwartiertje geduurd voor ik weer bij mijn positieven was. Ik had geen druivensuiker bij de hand en cola had ik uiteraard ook niet bij me.’

‘En toen?’

‘Op een gegeven moment word ik wakker omdat de telefoon gaat. Hij ging nog een keer en nog een keer, en toen was het Grieta, weet je wel, die hier verderop gewoond heeft. Ze was getrouwd met de dominee. Nu is ze gescheiden. Ze vroeg of ik met haar mee wilde rijden. Dat doet ze wel vaker, hoor, vragen of ik mee wil rijden. Het is een lieve vrouw.’ Hij legde de deksel op de pan met vlees en schoof zijn stoel naar achteren. ‘Wil je yoghurt? Of heb je liever vla? Loop jij anders even naar de koelkast.’

‘Vader,’ zei ik.

‘Ja?’ Hij zette de vuile borden in de gootsteen en draaide de kraan open.

‘U heeft misschien wel een uur op de vloer gelegen.’

‘Zou het echt zo lang geweest zijn?’

Hij schuifelde terug naar zijn stoel, liet zich op de zitting vallen en trok zijn broekspijpen omhoog. ‘Wat ik me wel afvraag: waar komt dat bloed vandaan? Ik ben me er niet van bewust dat ik me heb gestoten of zo.’

Zijn schenen zaten ook vol blauwe plekken. Langs zijn linkerscheenbeen liep een snee met aan weerszijden dikke korsten bloed. Hij keek ernaar alsof hij een nest dode vogeltjes zag. ‘Oeioeioei. Dat is niet zo best. Geef me eens even’ – hij knikte in de richting van het aanrecht – ‘de theedoek die daar hangt.’

De theedoek zat vol vlekken. Ik liep naar de linnenkast om een schone te pakken, maakte hem nat onder de kraan en begon het bloed van zijn been te deppen.

‘Wat heeft u tegen Grieta gezegd?’

‘Grieta?’

‘Ja, Grieta. Wat heeft u tegen haar gezegd?’

‘O, niets. Dat ik me had verslapen. En dat klopt ook wel, want toen de wekker vanochtend ging, heb ik me nog even lekker omgedraaid. Nu is het wel genoeg, hoor.’ Hij trok zijn been terug en stond op. Het bloed droop in waterige druppels in zijn sokken.

‘Dus u bent niet naar de kerk geweest.’

‘Nee, vanzelf. Ik ben de boel gaan opruimen. Wat zoek je?’

‘Pleisters, vader.’

‘Nergens voor nodig.’ Hij pakte de vuile theedoek van het aanrecht en veegde ermee over de wonden. ‘Mooi zo,’ zei hij. ‘Ook weer opgelost. Haal jij de yoghurt even?’

==

*

==

‘U woont hier mooi, mevrouw Brak,’ zei Froukje. Ze wees naar de tuin, waar de magnolia uitbundig in bloei stond. In het gras gingen de eerste tulpen al open.

‘Dank u wel,’ zei moeder.

‘Weet u waarvoor ik bij u ben?’ Froukje knikte haar vriendelijk toe terwijl ze een hand door haar kortgeknipte haar haalde.

‘Voor de gezelligheid.’ Moeder knikte vriendelijk terug. ‘Dat stel ik zeer op prijs. Ik krijg niet zo vaak bezoek.’

‘Ik kom,’ zei Froukje, ‘om te kijken hoe het met u gaat.’

‘O,’ zei moeder. ‘Dat stel ik zeer op prijs. Het gaat uitstekend met me. Dank u wel. En wie bent u?’

‘Ik ben Froukje van het CIZ. Woont u hier al lang?’

‘Dat geloof ik wel.’ Moeder keek naar mij. ‘Hoelang woon ik hier? Toch al een jaar of twintig. Misschien dertig.’

‘Kunt u ook zeggen hoe het hier heet?’

‘Huis,’ zei moeder. ‘Dit is mijn huis.’

‘En uw huis staat in?’ Froukje maakte een aantekening op een van de formulieren die ze voor zich op tafel had gelegd.

‘Wolvega.’ Ze klonk opgelucht. ‘Ik ben geboren in Wolvega. Maar mijn ouders zijn daar weggegaan toen ik een jaar oud was. Het ging niet goed met de zaak en zo zijn we in Amsterdam terechtgekomen.’

‘En nu bent u weer teruggekeerd.’

‘Dat geloof ik wel.’ Ze keek weer naar mij. ‘Ben ik teruggekeerd? Weet jij dat?’

Ik hoorde de onregelmatige voetstappen van vader op de gang, begeleid door het tikken van zijn stok. De deur naar moeders kamer werd met kracht opengeduwd. ‘Zo,’ zei hij. ‘Daar ben ik.’

‘Goedemiddag,’ zei Froukje terwijl ze opstond. ‘U bent?’

‘De wettige echtgenoot.’ Vader lachte alsof hij een goeie grap had verteld.

‘O,’ zei Froukje. Ze keek vluchtig in haar papieren. ‘Ik dacht dat mevrouw Brak gescheiden was.’

‘Hoe kom je daar nu bij?’

‘Het staat hier,’ zei Froukje. ‘Vijftien jaar geleden gescheiden van haar man.’

‘Nee hoor. Geen sprake van.’ Vader schuifelde naar moeder toe en zoende haar moeizaam bukkend op de mond.

‘Dag Wim,’ zei ze.

‘Dag Renske.’

‘Dan is dat een vergissing,’ zei Froukje. Ze pakte haar pen. ‘Woont u hier dan ook?’

‘Dat niet.’ Hij ging tegenover Froukje zitten, zijn stok tussen zijn knieën, en keek zoekend in haar richting.

‘Mijn moeder is vijftien jaar geleden apart van mijn vader gaan wonen,’ zei ik tegen Froukje. ‘Dat was nog in Amsterdam.’

‘Welnee,’ zei vader. ‘We woonden al lang en breed in Friesland. Maar we hadden nog dat pied-à-terre op het Olympiaplein.’

‘En daar is moeder toen gaan wonen, vader.’

Hij zweeg en tikte met zijn stok op de vloer.

Froukje keek van de een naar de ander en vroeg waar mijn vader woonde.

‘Friesland,’ zei hij.

‘Waar in Friesland?’

‘Sint Nicolaasga. Mijn vrouw en ik zijn daar na mijn vervroegde pensionering naartoe verhuisd.’

‘En nu woont uw vrouw dus hier in Heerenveen.’

‘Sinds enkele jaren, ja. Maar ik kom elke dag bij haar. We gebruiken het middagmaal in de eetzaal, we drinken een kopje thee, en dan ga ik weer. Dat is hard, hoor, want elke dag vraagt ze waarom ik wegga.’

‘Wat vraag ik elke dag?’ Moeder keek verbaasd naar vader.

‘Waarom ik wegga.’

‘Ga je weg?’

‘Nee, Renske. Straks pas. We gaan nu eerst met Froukje praten. Zo heet je toch? Een echte Friese naam. Waar kom jij vandaan?’

‘Bolsward. Maar als u het niet erg vindt ga ik door met mijn vragenlijst.’

‘Ik zal je ter toelichting eerst even het een en ander over mijn vrouw vertellen,’ zei vader. ‘Ze is toenemend vergeetachtig en er zijn dagen dat ze me tien keer achter elkaar hetzelfde vraagt. Ik zal u een voorbeeld geven van wat er gisteren gebeurde. We zitten een boterham te eten...’

‘Dat geloof ik allemaal graag, meneer Brak,’ zei Froukje. ‘Maar ik wil nu toch...’

‘Brak?’ Hij snoof. ‘U noemt mij meneer Brak?’

‘U bent toch getrouwd?’

‘Dat wil toch niet zeggen dat ik Brak heet? Ik heet Koelewijn.’

‘Nu begrijp ik het niet meer,’ zei Froukje. ‘Bent u nu wel of niet gescheiden?’

‘Mijn moeder...’ zei ik.

‘Mijn vrouw,’ zei vader, ‘gebruikt haar meisjesnaam. Dat is toch niet zo vreemd? Dat kan toch? Dat doen wel meer vrouwen tegenwoordig.’

Froukje maakte weer een paar aantekeningen en wendde zich tot moeder. ‘Mevrouw Brak, kunt u me vertellen hoeveel kinderen u heeft?’

‘Ja hoor,’ zei ze.

‘Hoeveel dan?’

‘Zes,’ zei vader. ‘Dat weet je best, Renske. We hebben zes kinderen.’

‘Meneer Koelewijn,’ zei Froukje. ‘Ik wil het graag van uw vrouw horen. Ik wil kunnen beoordelen hoe het met haar geheugen is.’

‘Slecht,’ zei vader. ‘Dat zei ik al. Gisteren bijvoorbeeld heeft ze me wel tien keer gevraagd hoe de straat heette waar we in Amsterdam woonden. Ik zeg: welke straat bedoel je, Renske? Toen de kinderen nog klein waren? Of toen we...’

‘Meneer Koelewijn,’ zei Froukje. ‘Mag ik u wat vragen?’

‘Natuurlijk.’ Hij zocht haar blik weer.

‘Ik begrijp dat u elke dag bij uw vrouw op bezoek komt.’

‘Dat is zo gegroeid, ja. Elke dag stap ik om elf uur in de auto en dan rijd ik naar haar toe.’

‘Met de áúto?’ Froukjes stem schoot omhoog.

‘Geen enkel probleem. Ik kan die route blind vinden.’

Nu keek Froukje naar mij en zei dat ze niet begreep hoe dat kon, iemand die nog maar zo weinig zag. ‘Jij moet je vader er toch van kunnen overtuigen hoe gevaarlijk dat is?’

‘Heb ik geprobeerd,’ zei ik.

‘Maar dat is niet gelukt,’ zei hij.

==

*

==

Hij stond me op te wachten bij de garage, leunend op zijn stok, in zijn beste pak, hoed in de hand en in het knoopsgat van zijn revers het draaglint van zijn koninklijke onderscheiding. Zijn wangen waren gladgeschoren, maar zijn hals was hij grotendeels vergeten. Op zijn schoenen zat hier en daar een veeg schoensmeer.

‘Geen discussie,’ zei hij terwijl hij me de autosleutels overhandigde. ‘Jij rijdt.’

In het ziekenhuis van Heerenveen werden we verwelkomd door de verpleegkundige, die ons een bekertje koffie inschonk en vroeg of we zin hadden in een koekje. ‘Nouhou,’ zei vader. ‘Daar heb ik wel trek in.’

Tegenover ons in de wachtkamer zat een vrouw van mijn leeftijd, ook met haar vader zo te zien. We glimlachten naar elkaar. Het hoofd van haar vader hing opzij. Zijn mond was opengevallen. Bij de hoeken zat wat bruin speeksel. In het mandje van zijn rollator lag een pakje shag.

‘Zo,’ zei vader. ‘Waar komen jullie vandaan?’

‘Twellingea’ zei de vrouw. ‘Dat ligt bij Sneek.’

‘Ik ken het,’ zei vader. ‘Zitten jullie daar op een boerderij?’

De vrouw knikte en legde haar hand op haar vaders arm. ‘Heit? Heit? Bliuwsto wekker? Heit?’

‘Hoor nou toch eens.’ Vader lachte. ‘Echte Friezen. Hoeveel koeien melken jullie?’

‘Heit?’ De vrouw tikte tegen haar vaders wang. Zijn hoofd zakte nog wat verder naar beneden.

‘Mijn vrouw is ook een echte Friezin,’ zei vader. ‘Van oorsprong dan. Wij hebben ons hele leven in Amsterdam gewoond. Maar ze spreekt het nog goed, Fries.’ Hij boog wat naar voren en hield zijn hoofd schuin om beter naar het gezicht van de man te kunnen kijken. ‘Dat ziet er niet goed uit. Wat mankeert hem nou?’

==

De geriater was een kleine vrouw met donker haar waarin hier en daar wat grijs zichtbaar was. Ze maakte een uitnodigend gebaar naar de stoelen tegenover zich. De verpleegkundige ging naast haar zitten en samen keken ze hoe vader zijn best deed om zich zo gecontroleerd mogelijk op de zitting te laten vallen.

‘Zo,’ zei de geriater. ‘Welkom, meneer Koelewijn.’

‘Insgelijks.’ Hij lachte haar op zijn allercharmantst toe. ‘Hartelijk dank.’

‘U weet waarvoor u hier bent?’

‘Uiteraard.’

‘Kunt u het tegen me zeggen?’

‘U gaat me vertellen wat uw bevindingen zijn ten aanzien van mijn gezondheid, zodat ik die in relatie kan brengen met wat mijn internist in het VU-ziekenhuis daarover zegt, professor eh...’

‘Bij hem bent u in behandeling voor uw diabetes?’

‘Uiteraard.’

‘Zo vanzelfsprekend is dat niet. Om daarvoor elke keer helemaal naar Amsterdam te gaan.’

‘Voor mij is dat geen enkel probleem.’ Het klonk alsof hij haar gerust moest stellen. ‘Wij hebben altijd in Amsterdam gewoond.’

‘Hm, hm.’ De geriater keek op haar computerscherm. ‘Was het uw idee om u te laten onderzoeken?’

‘Geenszins.’ Vader wees naar mij. ‘Het was haar idee.’

‘En van de huisarts,’ zei ik.

‘Hm, hm.’ Ze keek nog een keer op haar computerscherm en maakte een paar aantekeningen. ‘Uw huisarts heeft me geschreven dat er wat zorgen zijn over uw leefsituatie. U woont alleen, ver bij uw kinderen vandaan, en u bent al een aantal keren lelijk ten val gekomen.’

‘Dat komt doordat ik dan een hypo heb,’ zei hij. ‘Op zichzelf is dat helemaal niet erg. Ik heb dat goed onder controle. In principe’ – hij liet zich wat onderuitzakken in zijn stoel en groef in zijn broekzak – ‘heb ik altijd dextrosetabletten bij me. Zodra ik voel aankomen dat het misgaat neem ik er een.’ Hij hield een aangebroken rol druivensuiker omhoog.

‘Ik deel die zorgen van uw huisarts en uw dochter wel,’ zei de geriater terwijl ze met haar ogen vaders gezicht aftastte. ‘U ziet niet veel meer, hè?’

‘Daar kun je het over hebben. Toch zeker nog twintig procent.’

‘Hoe weet u hoeveel eenheden insuline u spuit?’

‘O, heel eenvoudig.’ Hij zakte weer een beetje onderuit en haalde zijn doseerpen tevoorschijn. ‘Als ik zes eenheden moet hebben, draai ik tot ik zes klikjes heb gehoord.’ De pen klikte twee keer langzaam en toen twee keer snel na elkaar. ‘Wacht even, dat waren er drie, en dan doe ik er nu nog eh...’

‘U ziet het niet, hè?’

‘Ik zie genoeg. Tot voor kort reed ik nog elke dag met de auto naar mijn vrouw in Heerenveen en dat ging...’

‘U reed met de áúto naar uw vrouw?’

‘Jazeker, hoe moest ik er anders komen? Ik kan die route blind vinden.’

‘Dat geloof ik.’ Ze keek verbijsterd van mij naar de verpleegkundige, die verbijsterd terugkeek. ‘En hoe doet u het nu?’

‘Nu heb ik een scootmobiel. En ik ga elke dag met de taxi naar mijn vrouw. Dat was gewoon een kwestie van Taxi Oenema bellen. Ik zei: als ik elke dag met jullie van Sint Nicolaasga naar Heerenveen ga en weer terug, hoeveel korting krijg ik dan?’

De geriater opende een nieuw scherm op haar computer en las voor wat er uit de onderzoeken was gekomen. Dat de bloeddruk regelmatig fors daalde. Dat de suikerspiegel sterk schommelde. Dat zijn handen en voeten door de neuropathie gevoelloos waren geworden. Dat de nieren de afvalstoffen niet goed meer konden verwerken. Dat zijn ruggengraat was ingezakt waardoor hij steeds schever ging lopen. Dat de haarvaten in het netvlies van zijn ogen zo beschadigd waren dat hij nagenoeg blind was. Aan het eind van de opsomming keek ze naar vader. ‘En dan heb ik het nog niet over de hersenfunctie gehad.’

‘De hersenfunctie?’ Hij klonk opeens gealarmeerd. ‘Wat is er met de hersenfunctie?’

‘U compenseert indrukwekkend door uw intelligentie...’

‘Dat zou ik ook zeggen.’

‘...maar desondanks heb ik wat geheugenproblemen vastgesteld.’

‘Geheugenproblemen?’ Hij liet een kort lachje horen. ‘Nee hoor, u vergist u. Ik weet alles nog. Ik zal u een voorbeeld geven uit mijn militaire diensttijd, dat wil zeggen, toen ik op herhaling ging. In die tijd moest je nog op herhaling komen, en de tweede keer was’ – hij rekende even – ‘in maart 1961. Moet u zich even voorstellen: mijn vrouw en ik hadden al drie kinderen en ik werkte dertien jaar bij de gemeente Amsterdam, het was loeikoud. Mensenlief, wat was het koud. We sliepen in tenten, gewoon buiten in de openlucht, en toen was het dus zo dat we...’

De geriater keek op haar horloge en toen naar de verpleegkundige, die nauwelijks merkbaar knikte. ‘Meneer Koelewijn?’ zei ze. ‘Mag ik u meenemen naar de kamer hiernaast? Dan kunnen we samen met uw dochter wat zaken doornemen.’ Ze bood hem haar arm aan, maar dat zag hij niet. Of hij deed alsof hij het niet zag.

In de auto op weg naar moeder zei ik dat het voor hem misschien toch ook tijd was om op zoek te gaan naar een plaats in een verzorgingshuis.

Hij knikte. ‘Had ik al aan zitten denken. Voor moeder zou het een goede oplossing zijn.’

‘U wilt samen met haar?’

‘Vanzelf.’

==

*

==

De houten naaidoos. Het koperen strijkijzer. De potjes van Workumer aardewerk. De verzameling met de hand beschilderde bordjes uit Makkum die ze zomervakantie na zomervakantie bij elkaar spaarde. Het kristallen vaasje waar ze de fresia’s in zette die vader elke zaterdag voor haar kocht bij de bloemenman op het Buikslotermeerplein. Ik hield het vaasje omhoog en vroeg of ze het nog wist.

‘Wat moet ik weten?’ Ze zat in haar stoel bij het raam met de krant op schoot en keek met verbazing naar wat ik aan het doen was.

‘De fresia’s. Toen u trouwde.’

‘O ja, dat weet ik nog wel.’

‘Volgens vader kleurden ze prachtig bij het bloesje dat u droeg. Een geel bloesje.’

‘Als hij dat zegt, dan zal dat wel zo zijn.’

‘Zullen we het vaasje meenemen naar uw nieuwe huis?’

‘Mijn nieuwe huis?’

‘Uw nieuwe huis, ja. Zal ik het vaasje inpakken?’

‘Dat hoeft niet, hoor. Wat moet ik met die troep.’

Ik pakte het toch in, en ook het strijkijzer, de antieke koffiemolen, de ingelijste familiestamboom die haar grootmoeder nog geborduurd had, de houten schooltas die van haar grootvader was geweest, de litho van het Begijnhof die vroeger bij haar moeder boven de schoorsteenmantel hing. Haar boeken pakte ik ook in. Simone de Beauvoir, Élisabeth Badinter, Marilyn French, Erica Jong. De prachtig uitgevoerde catalogi van de tentoonstellingen die ze met vader bezocht had. Malevitsj, Chagall, Picasso, Mondriaan, Corneille, Karel Appel. Ik pakte de fotoalbums in, de plakboeken van de reizen naar Parijs en Boedapest, de werkstukken en stageverslagen voor haar opleiding tot maatschappelijk werkster. ‘Weet u dat nog?’ vroeg ik. ‘Dat u op uw oude dag weer naar school bent gegaan?’

‘Ja hoor, dat weet ik nog.’

Alleen haar pannen en schalen deed ik weg, die zou ze niet meer nodig hebben. Toen aan het eind van de middag de verhuisdozen waren dichtgeplakt en opgestapeld vroeg ze waar zij nu moest blijven. ‘Mijn bed,’ zei ze terwijl ze midden in haar kamer ging staan en paniekerig om zich heen keek. ‘De dekens zijn weg. De lakens ook. En mijn kussens. Heb jij dat gedaan?’

‘U gaat mee naar vader,’ zei ik. ‘En overmorgen gaat u verhuizen.’

‘Verhuizen? Waarnaartoe dan?’

‘Terug naar Amsterdam. Een particulier verzorgingshuis aan de Lauriergracht, hartstikke mooi. U krijgt uw eigen kamer, schuin tegenover die van vader.’

‘Gaat hij ook verhuizen?’

‘Ja, hij ook.’

==

‘De gordijnen moeten mee,’ zei vader toen ik de dag erna met mijn zusje Rinskje bij hem aan het inpakken was. Het was begin juni en ongewoon warm voor de tijd van het jaar. Zijn T-shirt plakte aan zijn rug. ‘Prachtige gordijnen, vind je niet? Die heb ik nog met moeder samen gekocht voor ons huis op Elpermeer. Mijn bureau moet ook mee. En de boekenkasten. En de eettafel, met de stoelen, want ze horen bij elkaar. Mooi spul, hoor, allemaal Gispen. En dan natuurlijk’ – hij drentelde heen en weer tussen het halletje en de huiskamer – ‘de banken. Ik wil twee banken meenemen.’

‘Eén bank, vader,’ zei ik. ‘Twee banken passen er niet in. En uw bureau...’

‘Mijn bureau moet zeker mee.’

‘Past er niet in, vader.’

‘Je vergist je. Het kan naast de bedden staan in het slaapgedeelte.’

‘Eén bed, vader. Er past één bed in. Een kleerkast ernaast en dan is het vol.’

‘En wat als moeder eens bij mij wil slapen?’

‘Dan wordt het krap,’ zei Rinskje. Ze stond met een paar grote vuilniszakken in de studeerkamer zijn bureauladen leeg te halen. De giroafschriften sinds 1949. De correspondentie van toen hij nog directeur van de Vereniging voor Christelijk Voortgezet Onderwijs te Amsterdam was. Belastingaangiften, verzekeringspapieren. De collegedictaten van de rechtenstudie die hij na zijn pensionering gedaan had. ‘Wat doen we daarmee?’ vroeg ze, erdoorheen bladerend.

‘Bewaren,’ zei hij. ‘Je weet nooit wanneer die nog eens van pas komen.’

De rest propten we in de zakken en onze broer Jan reed ermee naar de vuilstortplaats. Hij nam ook de oude matrassen van zolder mee, de kisten vol verroest gereedschap, de fietsjes, de autoped, de poppenwagen, de kinderstoel, het reiswiegje waarin Rinskje als baby sliep omdat er in het huis in de Pettenstraat geen ledikantje meer bij paste. Toen gingen we naar de keuken en boenden de resten aardbeienjam en eigeel van de borden, de vastgekleefde broodkruimels, de schimmel hier en daar. Bij alles wat we niet in de verhuisdozen stopten zei vader dat hij nog wel iemand wist die we er blij mee konden maken. ‘De pannen geef ik aan buurvrouw Gerlie, voor alle jaren dat ze hier heeft schoongemaakt. De broodrooster gaat naar Bowe.’

Moeder lag de hele middag te dutten op zijn bed.

==

Maandagochtend om acht uur reed de vrachtwagen van de firma Van Vliet voor, verhuizers sinds 1933. ‘Dag Jan-Willem,’ zei vader tegen de man die als eerste uit de cabine sprong en energiek het tuinpaadje op liep. ‘Hoe gaat het met je?’

‘Dag meneer Koelewijn, hoe gaat het met u?’

Moeder zat op de bank in de woonkamer met de krant op schoot en keek verbaasd naar de mannen die in hoog tempo dozen naar buiten begonnen te dragen.

Bij de koffie nam vader alle verhuizingen door die moeder en hij met Van Vliet gedaan hadden. Van de Nieuwendammerdijk in Amsterdam-Noord naar Tuindorp Oostzaan, vandaar naar Osdorp in Amsterdam-West, en vandaar weer terug naar Amsterdam-Noord. ‘Dat was in april 1966,’ zei vader tegen Jan-Willem. ‘Toen hadden jullie het zo druk dat jullie ’s avonds bij ons voor de deur stonden. Of jullie, althans je vader en zijn broers, vast mochten beginnen. De kinderen lagen al in bed.’

‘O ja, dat weet ik nog,’ zei moeder. ‘Die heb ik toen wakker gemaakt. En in het nieuwe huis heb ik ze hup weer in hun bedden gesmeten. Wat een toestand was dat.’

‘Stapelbedden,’ zei vader. ‘We hadden stapelbedden gekocht. Een voor Antje en Jannetje, en een voor Jan en Willem. Alleen Jaap lag in een bed apart.’

‘Jaap was lastig,’ zei moeder.

‘Toen onze jongste was geboren,’ zei vader tegen Jan-Willem, ‘zijn we naar een drive-inwoning in de Buikslotermeer verhuisd. Daar hebben we achteraf het prettigst gewoond. Hoewel ik’ – hij kneep zijn ogen dicht alsof hij een pijnscheut voelde – ‘het liefst in Tuindorp Oostzaan was gebleven. In mijn dromen ben ik altijd in Tuindorp Oostzaan. Maar dat komt misschien ook omdat ik er geboren ben.’

==

Om elf uur gooiden de verhuizers de laadklep dicht en startten ze de motor. Vader pakte zijn stok. ‘Kom Renske, we gaan.’

‘Waar gaan we naartoe?’

‘Naar ons nieuwe huis.’

‘Wat gezellig. Ik ga met je mee.’

Hij wilde niet door de achterdeur naar buiten. Hij ging door de voordeur. Op het tuinpaadje pakte hij moeders arm vast en zo liepen ze, de een krom, de ander scheef, naar de auto van mijn broer Jan. Ze keken niet meer om. Vaders schouders schokten.

==

*

==

Hij sliep slecht, want mijn broer Willem had voor hem uitgerekend dat hij met wat hij elke maand moest bijbetalen binnen zeven jaar door zijn spaargeld heen zou zijn. ‘En wat,’ zei hij, ‘als ik dan nog leef?’ Hij ademde zo diep uit dat zijn wangen er bol van stonden.

Ik zat bij hem op zijn kamer aan de eettafel, die niet groot was, maar toch te groot voor de ruimte waar die in stond. Je kon er alleen langs als je eerst een stoel opzijzette. ‘Zeven jaar is lang,’ zei ik. ‘Als die voorbij zijn zien we wel verder.’

Hij schudde nee. ‘We hadden het niet moeten doen. We hadden hier nooit moeten gaan wonen. Het is veel te duur. Ik begrijp niet waarom we het gedaan hebben.’

‘Of heeft u heimwee, vader?’

‘Dat ook. Je mag best weten dat ik veel liever in Sint Nyk was gebleven. Met wat hulp van de buren had ik het daar prima gered.’

‘En moeder dan?’

‘Moeder had weer bij mij kunnen intrekken.’

==

‘Het Bartholomeus Gasthuis in Utrecht heeft plaats,’ zei ik tegen Rinskje. ‘Voor vader is er een zelfstandig appartement van tachtig vierkante meter op de begane grond. Voor moeder een kamer op de verpleegafdeling. Reguliere zorg. Wat vind jij?’

‘Klinkt als een oplossing,’ zei Rinskje. ‘En als een straf. Jij krijgt ze in je achtertuin.’

‘Nou ja,’ zei ik. ‘Hoelang zal het nog duren?’

Aan het eind van de middag fietsten we van de redactie van de krant waar we allebei werkten naar de Lauriergracht. Vader zat in zijn stoel bij het raam voor zich uit te staren, moe en verdrietig. Hij keek nauwelijks op toen we binnenkwamen en zei niets, maar toen we hem het nieuws vertelden kwam hij onmiddellijk weer tot leven. ‘Magnifiek,’ riep hij. ‘Grandioos. Wat een zegen. Mijn bureau kan uit de opslag, mijn beide banken kunnen mee, al mijn boekenkasten. Ik ga een nieuwe computer kopen en een nieuwe televisie, ook een voor moeder. En een magnetron. Ik ga zeker een magnetron kopen. Dan kan ik ’s avonds een lekkere beker melk voor moeder warm maken.’

‘Ze gaat wel achter slot en grendel,’ zei ik.

‘Daar is ze hard aan toe. Ze is hier al verschillende keren naar buiten gelopen en dan weet ze op geen enkele manier hoe ze weer terug moet komen. Wat ook zo is, dat weten jullie niet eens, maar ze staat elke nacht huilend bij mij voor de deur.’ Hij zette een hoge stem op. ‘Wim, Wim, waar zijn we, weet jij waar we zijn?’

‘Wel knap dat ze uw deur kan vinden,’ zei Rinskje.

‘En dan?’ zei ik. ‘Wat doet u dan?’

‘Terug naar haar kamer brengen natuurlijk. Maar als ik pech heb staat ze er een uur later weer.’

==

*

==

Haar bed hadden we naar de kringloop gebracht, want ze sliep voortaan in een verpleeghuisbed, met een plastic matras en een elektrisch verstelbare bodem. De meeste boeken waren ook weg. In haar nieuwe kamer kon een kleine boekenkast staan. De Friese staartklok die ze na Rinskjes geboorte gekocht had van het geld dat ze van haar moeder had geërfd paste er nog precies naast. Aan de andere kant hingen we het borduurwerk van haar grootmoeder. Het driehoekige kersenhouten salontafeltje zetten we ook weer neer, met daarop het kristallen vaasje. In de vensterbank kwamen de Workumer potjes, het koperen strijkijzer, de antieke houten koffiemolen. De Makkumer bordjes hingen we boven haar bed.

Haar viel helemaal niets op toen Rinskje en ik haar, tussen ons in, aan het eind van de middag naar boven brachten. Ze ging in haar stoel bij het raam zitten en pakte de krant die we hadden klaargelegd. Ze vroeg alleen of vader voor vannacht logies had geregeld. Pas toen we de route naar de huiskamer met haar oefenden begon haar iets te dagen. ‘Het lijkt hier wel een gekkenhuis,’ zei ze. ‘Er zit iemand te schreeuwen.’ Ze trok een grimas en zei dat ze dat later ook ging doen. ‘Whèh, whèh, whèh.’ Bij de deur die haar afdeling scheidde van de rest van het huis werd ze boos. Waarom mocht zij niet weten hoe die openging? Ze balde haar handen tot vuisten. ‘Jullie sluiten me op,’ zei ze. ‘Ik heb het heus wel in de gaten.’

==

==

==

##

De dominee en zijn kameraad

Op een avond laat, ik lag al bijna in bed, ging mijn telefoon. Het beeldscherm toonde een nummer dat ik niet kende en toen ik had opgenomen hoorde ik een stem die trilde van ingehouden woede. ‘Je spreekt met Hans Schouten.’

Hè? Hans Schouten? Leefde die nog?

Hij stak meteen van wal. ‘Je schrijft dat ik homoseksueel ben. Waar háál je het vandaan. En ik heb je’ – nu klonk hij alsof hij zou gaan huilen – ‘nog wel gedoopt. In het houten kerkje van Tuindorp.’

Ik wist niet wat ik moest zeggen, want het was waar wat hij zei. Ik had een boek over mijn ouders geschreven en daarin stond hoe ik op een middag met hen zat te praten over de tijd dat ze net getrouwd waren en nog alle zondagen samen naar de kerk gingen – mijn vader streng en mager in zijn zwarte pak, mijn moeder met een hoedje op, zedig en timide. Ze woonden in Tuindorp Oostzaan en Hans Schouten was hun dominee.

‘Dominee Schouten,’ zei vader. ‘Goeie vent. Hij kwam vaak ’s avonds langs en dan zaten we tot diep in de nacht te ouwehoeren over het geloof en alles, je kunt het zo gek niet bedenken.’

‘Hij was homoseksueel,’ zei moeder.

‘Was?’ zei vader. ‘Werd.’

‘Was,’ zei moeder. ‘Homoseksueel word je niet. Dat ben je. Hij woonde samen met een man.’

‘In de pastorie,’ zei vader. ‘Maar daar verbonden wij in die tijd geen conclusies aan. Wat wisten wij nu van dat soort dingen af? Later is hij rooms geworden.’

‘Jij vindt dat erg,’ zei moeder. ‘Ik vind dat leuk. Ik hoop’ – ze keek vader uitdagend aan – ‘dat hij gelukkig is geworden.’

‘Ben je daar nog?’ vroeg Hans Schouten aan de telefoon. ‘Ik wil dat je een brief naar de bisschop van Haarlem schrijft. Daarin leg je uit dat een en ander op een misverstand berust.’

‘Het klopt dus dat u katholiek bent geworden,’ zei ik.

‘Op mijn tachtigste. En Jaap en ik leven al zestig jaar zoals Jezus met zijn discipelen leefde en Paulus met zijn apostelen. In volstrekte kuisheid. Heb je een pen bij de hand? De aanspreektitel is Uwe Hoogwaardige Excellentie Monseigneur en de naam is Punt. Jos Punt. Goeie vent, ik mag hem graag. Hij heeft me tot priester gewijd. Daarom is het van het grootste belang dat je hem zo spoedig mogelijk laat weten hoezeer jij je hebt vergist. Verder raad ik je ten zeerste af om de titel van je boek te noemen.’ Zijn stem begon weer te trillen. ‘De hemel bestaat niet. Hoe kóm je erbij.’

Ik beloofde dat ik die brief zou schrijven en wilde ophangen, maar hij was nog niet klaar. ‘Je gelooft me niet,’ zei hij. ‘Ik hoor aan je stem dat je me niet gelooft.’

‘O jawel,’ zei ik. ‘Alleen...’

‘Alleen wat?’

‘...zie ik het probleem niet zo. Waarom zou je niet homoseksueel mogen zijn?’

==

Om het uit te praten ging ik bij hem langs in Baambrugge, waar hij in een kleine, tot woonhuis verbouwde boerderij woonde, langs de Rijksstraatweg. De muren waren tot in de dakgoot begroeid met klimop en het paadje door de voortuin was groen en glibberig van het mos. Na een minuut of wat ging krakend de voordeur open, en daar stond hij, zwaar leunend op zijn kruk. Zijn gelige haar krulde bij zijn slapen. Zijn stem galmde toen hij zei: ‘Ha, daar ben je. Kom binnen.’ Hij maakte een hand vrij en stak die naar me uit. ‘Hans.’

Hij strompelde voor me uit door een nauwelijks verlichte gang en een keuken waarvan de wanden tot de zoldering waren beschilderd met Bijbelse taferelen. De val van Jericho. De intocht in Jeruzalem. De hemelvaart van Elia op zijn vurige wagen. Op het petroleumstel pruttelde een pan met stoofvlees. ‘Wil je thee? Of liever koffie? Jaap komt zo thuis. Hij zal koffie voor ons zetten.’

Zijn studeerkamer lag aan de straatkant en was van onder tot boven volgestouwd met boeken. Op de vloer lagen Perzische tapijten. Drie, vier, misschien wel vijf klokken tikten elk in hun eigen ritme en daarbovenuit klonk het zachte suizen van een gaskachel. Hans Schouten wees me de stoel die ernaast stond en zei dat hij wilde beginnen met het voorlezen van een psalm. ‘Psalm 62. Ken je die?’

Ik schudde nee.

‘Het is een psalm van koning David.’ Hij begon de tekst voor te dragen, maar ik luisterde niet. Ik dacht eraan hoe jongensachtig zijn stem klonk, hoe vrolijk hij keek, jolig bijna, en hoe dat contrasteerde met zijn door ziekte en ouderdom verwoeste lichaam. Zijn haar had in het binnenvallende zonlicht de diffuse glans van een halo.

‘Nu komt het,’ zei hij. ‘Let je op? Bij u, Heer, is ontferming. U beloont ieder mens naar zijn daden. Dringt het tot je door wat daar staat?’

‘Sorry, dominee.’

‘Hans. Ik heet Hans. En ik ben priester. Hier staat dus’ – hij gebaarde dat ik naast hem op de bank moest komen zitten en legde zijn vinger bij de tekst – ‘dat we niet alleen zalig worden door ons geloof, maar ook door onze daden. Dat is toch geweldig?’ Hij schaterde het uit. ‘Het doet er dus wel degelijk toe of je een goed mens bent of niet.’

‘Eerlijk gezegd,’ zei ik na een korte aarzeling, ‘verbaast me dat niet echt.’

‘Mij ook niet,’ zei hij, opeens ernstig. ‘Ik wist het natuurlijk allang. Maar waar mijn familie vandaan komt, uit Putten op de Veluwe, werd daar heel anders over gedacht. Mijn grootvader werd opgevoed in het besef dat God hem bij voorbaat verworpen had en hem geen enkele kans gaf om het goed te maken. Laat dat even tot je doordringen. Je kunt bidden en smeken wat je wilt, maar je zult niet gered worden, tenzij je voor je geboorte bent uitverkoren. En dat zijn er maar heel weinig.’ Even leek het of hij in tranen zou uitbarsten. ‘Vreselijk. Vréselijk.’ Toen ging de deur van de studeerkamer open en klaarde zijn gezicht weer op. ‘Ah, daar hebben we de goede Jaap.’

Een slanke man met een beminnelijke glimlach kwam binnen en vroeg of hij koffie zou komen brengen.

‘Heel graag, Jaap. Heb je gezien dat Jannetje koekjes heeft meegenomen?’

Jaap veegde een dun geworden lok haar van zijn voorhoofd en zei terwijl hij de kamer verliet dat het wel feest leek vandaag.

‘Waarom vertel je me die dingen, Hans?’ Het kostte me moeite om hem bij zijn voornaam te noemen. ‘Wat heeft het te maken met waar ik voor gekomen ben?’

‘Daar gaan we het niet meer over hebben,’ zei hij. ‘De Schrift spreekt nergens over homoseksueel zijn, alleen over homoseksuele daden. Lees Leviticus 18 vers 22, waarin geschreven staat dat je het bed niet mag delen met een man zoals met een vrouw, want dat is gruwelijk. Dat is alles wat ik erover te zeggen heb.’

De grootste klok, tussen de ramen aan de straatkant, begon ratelend twaalf uur te slaan. Halverwege zetten de andere klokken in en ondertussen kwam Jaap binnen met de koffie.

‘Hoe gaat het met je vader?’ vroeg Hans toen het weer stil was. Hij roerde in zijn kopje.

‘Goed,’ zei ik.

‘Weet je dat ik nog foto’s van hem heb?’

‘Dat zei je aan de telefoon, ja.’

‘Oude foto’s, uit december 1959. We deden een kerstspel en hij was koning Herodes.’

‘Een kerstspel?’ zei ik. ‘Mijn vader?’

‘Nou en of.’

‘En hij was koning Herodes?’

‘Jazeker. Hoezo?’

‘Zo ken ik hem niet.’