Jack de Boer

De gelukkigste klas

Een schooljaar uit het leven van een onderwijzer

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 JACK DE BOER, FRANEKER en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 6501 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Voor Marjolein

Voor de oerknal

De lagere school waar ik op zat heette It Oerset. De school stond in Bergum, gelegen op de zandgronden van de Friese Wouden. De naam van de school rijmde zo op het eerste oog niet met de omgeving van het dorp, een patchwork van graslandjes en houtwallen, want oerset betekent ‘overzet’, als wat een veerboot doet. De naam verwees in de eerste plaats naar water. Wij hadden dan wel het Prinses Margrietkanaal, maar daar lag een brug over en we hadden het Bergumermeer, daar voeren we zelf met een bootje overheen – veerdiensten, zelfs een klein pontje, hadden wij niet nodig. Als kind zal ik niet te lang bij de overzetgedachte hebben stilgestaan, ik vond het een mooie naam en hij klonk lekker in een yell: ‘Hup It Oerset, oi-oi oi-oi-oi-oi!’ De naam was voor mij, voor zover ik dat als vijftigjarige nog betrouwbaar kan navoelen, een identiteit, de naam van wij, die ons allen insloot, en zij, de niet-onzen, op afstand hield: ja, wij waren It Oerset – en ik ben het nog steeds.

Nu begrijp ik natuurlijk dat de school met ‘overzet’ een figuurlijk of denkbeeldig water suggereerde en dat wij, wel degelijk kinderen onderweg, reizigers, niet zelfstandig de overzijde daarvan konden bereiken, dat het water waar we overheen keken te breed of te wild was, maar dat we naar school gingen om juist daarbij geholpen te worden. Ik denk aan mijn meester van toen. Hij moet een geweldige overzetter zijn geweest. Hij is me – het lijkt me een bewijs – altijd bijgebleven. Meegevoerd door het onderwijzersbloed dat al enkele generaties door mijn familie stroomt, zag ik tegen het einde van de middelbare school in hem een voorbeeld dat ik wilde volgen. Inmiddels tuur ik al vierentwintig jaar met de kinderen van een steeds opschuivend nu naar een steeds veranderende verte. We moeten een afstand overbruggen en ik wil nog steeds dat ik zo goed ben als meester Van Dalfsen toen was.

==

Ik kijk uit het raam van het kamertje waar ik zit te schrijven. Er is niets bijzonders te zien, alleen achtertuintjes, schuurtjes, daken van huizen, een hoge lucht, zodat het kijken staren wordt, en staren peinzen. Ik peins meester Van Dalfsen tevoorschijn, eerst zoals op een van de klassenfoto’s, voor eeuwig vastgelegd in gehurkte houding, streepjesblouse, mouwen opgestroopt, tegen de zon in kijkend; daarna peins ik hem zwevend door de lucht, als keeper in het eerste, een Eddy Treijtel – ook qua kapsel gaat de vergelijking op – en dan als pijproker, de geur van zijn leren vest komt voorbij, zijn gelach om onze toneelstukjes, een keer bij hem thuis. Ik vraag me af hoe hij daar was, thuis, of hij ook zo’n kamertje had waar hij schreef en nadacht over zijn vak, de opgave ervan probeerde te doorgronden en overzien – zoals ik nu doe, als navolger van Theo Thijssens meester Staal, die in De gelukkige klas een dagboek over zijn ‘schoolmeestergedoetje’ bijhield.

Mijn bewondering voor meester Van Dalfsen groeide naarmate ik ouder werd, tot ik hem, aanbeland bij dit moment, nu ik zijn statuur beschrijven wil, ben gaan zien als een type Reprobus. Volgens de vertelling van middeleeuwer Jacobus de Voragine in zijn Legenda aurea zette deze man met zijn rijzige gestalte van wel twaalf el mensen een rivier over door hen op zijn rug te dragen. Juist op de plek waar veel mensen verdronken waren, bracht hij de reizigers veilig over. Iedere reiziger? De dag, het ogenblik waarop Reprobus nota bene een lichtgewichtjongetje op zijn schouders nam om naar de andere oever te brengen en hij zijn staak op de rivierbodem zette, merkte hij dat het water begon te stijgen. Gaandeweg werd het jongetje steeds zwaarder, tot het bijna ondraaglijk was. Ternauwernood wist Reprobus zijn taak te volbrengen, waarna hij Christum ferens, of Christoffel, werd genoemd. Heilige Christoffel, want hij bleek de jonge Christus gedragen te hebben.

‘Hoe lang is meester?’ vragen kinderen met hun hoofden in de nek het hele jaar door aan mij. ‘Twaalf el,’ zeg ik dan, waarmee ik mijn 1,98 meter ruimschoots voorbij lieg, maar wat de lengte uitdrukt die ik voor dit werk zou moeten hebben. Kinderen zijn geen Christus, maar godsgeschenken toch algauw. Ze wegen als radeloze ouders, opgeteld als klas dreigen we soms kopje-onder te gaan. De rivier kan namelijk kolken als de hel en een overkant is vaak niet te zien. Wanneer eindelijk de zomervakantie aanbreekt en iedereen min of meer opgelucht de nieuwe wereld in rent, nog weleens omkijkt, zwaait, ‘hoi meester!’ roept, dan denk ik dat wat ik gedaan heb de moeite waard is geweest. In die eerste dagen van de zomervakantie waan ik mij heilig, de eerste dag van het nieuwe schooljaar roep ik alle schutspatronen aan.

==

De school waarop ik werk heet hier gewoon De School, hoe speciaal die ook is. De School, vergelijkbaar met hoe Toon Tellegen zijn dieren ‘de egel’, ‘de eekhoorn’ en ‘de olifant’ noemt. In Tellegens wereld bestaat van iedere diersoort maar één generisch exemplaar. De egel onderscheidt zich van andere dieren doordat hij een egel is; geen lieve of een gemene, geen slecht presterende of juist excellente egel – de ene egel valt samen met zijn essentie: egelschap. De School is van alle denkbare scholen een grootste gemene deler, niets dan het schooldom, waar een grote, lange man vijftien kinderen gewoon wat moet leren voor later.

De School zou overal kunnen staan: in een stad, in een dorp, in het westen, in het oosten, in een gegoede buurt, in een achterstandswijk, het doet er niet toe – schoolkinderen stellen overal dezelfde elementaire vraag: ‘Hoe lang is meester?’ Toevallig staat De School in Franeker, een kleine Friese plattelandsstad, gelegen op een bodem van zeeklei. In vroeger tijden kwam het water hier huizenhoog, nu stroomt het door grachten, vaarten en kanalen en is de zee met zijn oeverkant en overkant vlakbij.

Kijk, ze komen eraan. Het is de eerste dag van het nieuwe schooljaar, vijftien leerlingen zijn onderweg, ze gaan gewoon in mijn lokaal zitten.

==

‘Behoedzaam’ is wel een goed woord voor de manier waarop ik de deur, tot en met de klik van de dagschoot, dichttrek. Mijn sneakers kleven aan het linoleum, het zonnescherm kleppert zacht.

Zijn er nog natuurkundigen die zich wagen aan de vraag wat er vóór de oerknal was? We zouden dit kunnen aannemen: een klas vol stille, afwachtende kinderen en een aarzelende meester. Aan de zijmuur tikt de klok, dat al wel. Slome tellen van een voortijd. Niet dat ik daar lang over nadenk, want nu moet ik zien hoe iets begonnen wordt, namelijk het universum van een schoolklas.

Ik kijk vluchtig de klas rond. De kindmaterie kijkt terug. Dan ga ik achter mijn bureau zitten. De stoel zucht ervan. Ik rommel wat in mijn papieren en trek een la open. Ik zoek niks, ik stel uit. Hoe scherp ik me ook bewust ben van dit geboortemoment, het is alsof ik er nog niet helemaal bij ben, alsof mijn aandacht tegelijkertijd op iets gericht is achter mij, buiten het lokaal, buiten De School, buiten dit nu.

==

‘Daar is familie De Boer.’ De douanebeambte lachte vriendelijk terwijl mijn vrouw de paspoorten, ID-kaarten en boekingsuitdraai door het autoraampje stak.

‘Moest je het kenteken van de auto opgeven?’ vroeg ik haar.

‘Hoe bedoel je?’ vroeg ze.

‘Bij het reserveren van de boot? Zij...’ en ik knikte met mijn hoofd richting het loket, ‘zij weet warempel hoe we heten!’

‘Goede reis,’ lachte de mevrouw nadat ze een minuut of twee wat gerommeld had en de benodigde paperassen teruggaf. We reden langs een vuurtorentje, sloegen de bocht om en sloten aan in de volgende rij.

==

Dat het mogelijk is op hetzelfde ogenblik in twee werelden te vertoeven, weet iedere lezer, iedere filmkijker en iedere dagdromer. De werelden kunnen naast of in elkaar bestaan dankzij de pendelkunst van verlangens en verbeelding. Het is heerlijk om een dubbelleven te leiden, maar soms doet het pijn. Iedere leerkracht die terugkomt van een vakantie zal zich op de avond voor de eerste schooldag verscheurd voelen door de Fernweh die hem overvalt. ’s Nachts woelt hij ervan en de volgende dag, wanneer hij zijn nieuwe klas binnentreedt, heeft hij de grootste moeite om de dagen bij zijn tentje van zich af te schudden, en de tochten op zijn fiets en de meeuwen bij de zee. Het is het nagloeien van een ander universum, waar een deel van mij zich nog dralend ophoudt. De eerste afstand die ik moet afleggen zijn de lichtjaren in mezelf.

==

We gingen met de boot over, wat onze oudste dochter leuk vond, maar onze jongste dochter bepaald de zenuwen gaf. Ze vreesde zeeziek te worden en droeg daarom elastische polsbandjes met een klein knopje aan de binnenkant. Dat zou werken volgens de principes van acupressuur.

De zee was kalm, we zeiden ‘valt mee, hè’ en de jongste hield zich groot. We lazen wat en de oudste schreef in haar dagboek: ‘Vertrek Franeker 09.11 uur, Hoek van Holland 11.39 uur, op de boot 12.45 uur, vertrek boot 13.45 uur.’ Midden op zee waren de uren lang en leeg. We deden een spelletje zo nu en dan en speurden het boegwater af naar bultruggen. De wereld was zee. Om kwart voor negen Nederlandse tijd kwamen we aan in Harwich en zetten we onze horloges een uur terug. Niet alleen de jongste dochter, allemaal waren we opgetogen over de reis. We waren toch maar mooi die hele Noordzee overgestoken en nu stapten we lekker in de auto en reden de boot af. De meiden schreeuwden ‘links’.

==

Vijftien doodstille kinderen – wat zeggen die? Misschien wel iets als ‘laat maar eens zien wie je bent’ of ‘mogen we naar huis?’ of ‘boe’. Ik moet ernaar gissen, ze laten alles in het midden, dat ruim, zelfs allesvullend is. Verder dan nu kunnen zij en ik niet van elkaar verwijderd zijn. We wonen op verschillende continenten.

Het is een unieke stilte, die alleen maar te horen is in de eerste minuten van de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik vind hem zalig, nee, ik vind hem loeispannend.

==

Thuis hadden we, vanwege de aankomsttijd, bedacht een hotelletje te nemen, om dan de volgende dag rustig naar de besproken camping in Kent te rijden. Het Captain Fryatt Guesthouse zou dicht bij de haven liggen. We hadden geen elektronische navigatie. Er zijn mensen in onze omgeving die dat maar een halsstarrig weigeren van de vooruitgang vinden, wij denken dat we van ouderwets kaartlezen een beter idee ontwikkelen van waar we zijn.

We reden verkeerd. Mijn vrouw vroeg de weg in The Pier Hotel en de Engelsen bleken meteen alleraardigst.

De straten waren smal en slonzig, de bebouwing had te lijden onder het zout van de zee. In de deuropening van de Captain Fryatt Pub stonden vier mannen. Ze leken afschrikwekkende hellehonden: baarden, tattoos, motorjacks, pints.

‘Blijven jullie maar even in de auto wachten,’ zei ik als kerel des huizes. Uiterlijk onverschrokken stapte ik uit, recht op de mannen af. Het melancholieke geroep van meeuwen ontging me ondertussen niet, net zomin als de dichtgetrokken, verschoten gordijnen overal.

De mannen bleken Nederlanders. Ze waren een week in Birmingham geweest, op een christelijk motorkamp. Morgen zouden ze de boot terug nemen, naar Hoek van Holland.

==

Het zalige aan een stille klas is dat er iets lijkt afgedwongen en te gehoorzamen. Dankzij jou zijn alle afleiders geëlimineerd, zitten vijftien individuen in één organische, werkende, lerende uniteit: iedereen in dezelfde concentratie, adem en zuchten in dezelfde cadans. Wat in zomerse nachtmerries steevast uit de klauwen loopt, lijkt nu grandioos onder controle. Een stille klas is de bevestiging van het idee dat je leerkracht bent, en wel een goede.

Halverwege de zomer slaat mijn roes van verbeelde heiligheid altijd om in het tegendeel. Het is een mood swing die zich sluipenderwijs voltrekt, voorafgegaan door duidelijke, soms hevige signalen van een al onrustige geest. Ook in een van deze zomernachten droomde ik weer dat er een filmploeg mijn lokaal binnendrong en live op het journaal te zien was hoe ik kinderen in hun wangen, oren en neuzen kneep om ze de mond te snoeren.

==

Een van de motormannen vertelde me dat hij die nacht waarschijnlijk maar lichtjes zou slapen. Hij had de buurt verkend en was nu bang voor de dure, leren tassen aan zijn Harley. Tegelijk zei hij blij te zijn in Harwich de boot te nemen. In Dover was je mooi klaar.

Ook al hadden de Britten met de devaluatie van het pond als gevolg van hun recent voorgenomen leave uit de Europese Unie het eigen land danig goedkoper gemaakt, velen wilden hun vakantie doorbrengen op het continent. Het viel samen met de verscherpte veiligheidsmaatregelen die de Fransen, beducht als ze waren voor de problemen vanuit hun Jungle bij Calais, hadden ingesteld. Dit weekend kon je voor Dover zomaar vijftien uur in de file staan. Ik las op een nieuwssite dat vrijwilligers mueslirepen uitdeelden aan gestrande automobilisten en de politie helikopters inzette om flessen water te droppen. Daarna had ik genoeg van internet.

==

Ze zijn gegroeid, natuurlijk, de zomerzon trekt alles en iedereen uit de kluiten. Bij binnenkomst zopas was het de meesten aan te zien. Nu zie ik slechts stilleven. Leefpauze. Iedereen is bewegingsloos. In niets lijken ze reizigers. Niemand die een stoel verschuift, die op de tafel tikt, die frummelt aan een mouw of aan een nieuw etui.

Eindelijk zitten ze dan in de eindklas. Ik ken hun namen en gezichten, hun door de jaren heen opgebouwde reputaties zijn me bekend. Voor de vakantie hebben hun toenmalige leerkrachten mij totaalplaatjes geschetst. Nuances en inbeddingen. Het klopt niet met wat ik nu voor me heb. Ze staan gewoon nog niet aan, dat is het.

==

Ter plaatse zetten we de Vergrote Zilvermeeuw op en we aanschouwden vanonder de luifel de glooiende weides en de omzoming van fruitgaarden. Algauw doofden mijn gedachten uit. Het voorbije jaar, de klas waarvan ik afscheid genomen had, het werk dat me weer te wachten stond – alles verdween in een zwart gat. Onze camping lag op dezelfde meridiaan als Greenwich, waar de tijd op nul staat.

==

Gezichten spreken vaak boekdelen, ze vertolken wat er in de hoofden omgaat. Opnieuw kijk ik, met iets meer priem in de blik, de klas rond. Op goede dagen lees ik hele hoofdstukken af, soms een halve alinea of een rode draad, maar nu lijken de bladzijden onbeschreven, hoe ik me ook inspan. Wit is nochtans de opslagplaats van alle kleur en stilte is dat voor alle geluid. Zo gaan achter deze nog terughoudende fysionomie onmiddellijke zelfbetrokkenheid en onherroepelijke herrie schuil, zoveel is zeker.

Ik ken de kinderherrie, ik ken de kinderherrie maar al te goed. Ik sta vierentwintig jaar voor de klas en vind kinderherrie doorgaans onuitstaanbaar. Stilte in de kinderwereld is uniek of verdacht. Kinderen leven luidop. Waarom dat is en of dat altijd al zo was, geen idee. Ik ken het gevolg, niet de oorzaak. Ik vraag me af of de kindmaterie misschien wacht tot ík iets doe, iets zeg, iets begin. Zijn ze opschorters, deze eindklassers, inmiddels in staat impulsen te onderdrukken en de meester het eerste woord te gunnen?

==

We trekken er iedere zomer op uit. Het is een vanzelfsprekend rendez-vous met het vrije leven. Toen onze dochters nog klein waren en Nederland nog groot was, kampeerden we in Drenthe, op de Veluwe of aan de Zeeuwse kust. Engeland was het vierde buitenland waar we hen mee naartoe namen. Ze zeiden dat ze het in het buitenland superleuk vonden, want dan waren ze écht op vakantie. Dat vonden mijn vrouw en ik ook. We verzonnen waar we volgend jaar eens naartoe zouden gaan.

==

Of het een zaak van opschorten en gunnen is, wie zal het zeggen. Het kan best dat de kinderen zich als reeën in koplamplicht gedragen, want plotsklaps ben ík daar, die meester, van wie ze al zes weken hebben gedroomd, die de deur nadrukkelijk dichttrekt en met zijn twaalf el het lokaal in bezit neemt.

Ik besef dit en weet onmiddellijk dat er meer te beseffen is nu ik op de tast een positie buiten mezelf inneem. Met een even onmogelijke als noodzakelijke gedachtesprong zit ik in het hoofd van de kinderen en begrijp ik dat zij ook mij al kunnen kennen. Van horen zeggen uiteraard en van mijn surveillerende tred in en rond De School. Ze kunnen me kennen van hun rondgang met verjaardagen, van mijn toespraakjes en presentaties op het podium, van dat ik nog moest kijken welk trucje ze konden op de koprolstang, o god o god, van gedoe op het plein, van een broer of een zus misschien – dat ik hier rondloop is al van voor hun geboorte. Ik ben een publieke figuur met een kapitale reputatie. Laat nu maar eens zien, denk ik in hun plaats, wie je echt bent, hier binnen de muren van dit lokaal, in jouw hol, kijken of dat klopt met het beeld dat we van je hebben.

Ik denk te begrijpen – ik kan in dit prille stadium niet voorzichtig genoeg formuleren – dat de kinderen zichzelf uitstellen, gebiologeerd als ze zijn door die uitgestreken, middelbare smoel voor hun neus, waarin ze een vat vol bevelen, vermaningen en razernijen weten of – om de zaken niet onnodig zwartgallig voor te spiegelen – een vracht aan instructies, aanmoedigingen en feedback vermoeden. Jij begint, dan wij.

==

De ochtend van onze terugreis at ik spek en bonen en bloedworst. Ik vroeg het lot om een gelijkmoedige zee. Het was een brutale vraag, maar toen we bij de haven aankwamen, kregen we een eerste aanwijzing dat er opnieuw met clementie op ons werd neergekeken. In no time zaten we op de boot. Ik stond in de rij voor de koffie.

==

Ik geef een duw tegen de bureaula. De wieltjes rollen tussen de rails van de ladekast. Iets schuift en rammelt, pennen in een bakje of losse paperclips. Beginnen is de stilte verbreken. Beginnen is het geloof in de goede afloop op de proef stellen.

Een schooljaar veronderstelt optrekken. Samengaan, nu deze jaargang nog onbegonnen werk is, nu niemand beweegt dus niemand iemand toenadert, nu we nog niets bezitten dan elkaars voorafschaduwing, nu we vanaf onze verschillende continenten in hetzelfde schuitje bijeengedreven zijn. Het schuitje voelt als roeiboot, het water niet rivier- maar zeebreed. Ik weet best dat er een overzijde is, maar bij de aanblik van zoveel water is dat weten van telwoorden verstoken. Het is, geef ik toe, een opgebruikte, uitgesleten allegorie in ontelbare lecturen over de mensgang, maar als Oersetleerling verzin ik geen beter, zeker geen minder onrustbarend beeld. Ik kan er niets aan doen, het is mijn bange aard, daar helpen geen vierentwintig goede aflopen aan. Zelfs van mijn recente reset is op dit moment niets te merken, want zo vlak voor het breken van de vliezen wantrouw ik de traagheid waarmee dit zwangere voorbegin zich voltrekt, zie ik voorbij de golfslag van de branding een woeste zee opdoemen en vrees ik – aanstellerij is het nauwelijks – vrees ik de kinderen. Ze komen me voor als vijanden van de rust, in-twijfel-trekkers van mijn gezag, antagonisten in mijn script. Vreemdelingen zijn ze, totaalplaatjes vlakken dat niet uit, ze smelten zelfs ineen, zo dat ik een bintiaanse hel zie, een vreemdelingenlegioen, een brigade met gesloten rijen en kwade bedoelingen, jazeker, terroristen in kinderkleren. Nog even en ze blazen, nadat ik, aanstonds Schepper van Mijn vijfentwintigste Schooluniversum als eerste beweeg, met een oerknal het lokaal op. Ik richt mijn blik naar de klok aan de zijmuur, hoor een tik, een tak, en sla mijn ogen neer.

==

Een tocht langs zeven schilderijen van Jheronimus Bosch – Tuin der lusten in Madrid, Verzoeking van de heilige Antonius in Lissabon, De heilige Hiëronymus in Gent, enzovoort – beroepsreiziger Cees Nooteboom stond oog in oog met de raadselachtige ficties van zeven eeuwen geleden en essayeerde erover in wat Een duister voorgevoel (2016) zou gaan heten. Wat zeggen de beelden ons nu, met ogen van deze tijd? Terwijl hij daar thuis op Menorca, in de Middellandse Zee, over nadacht, zag hij met die veelomvattende en doorgrondende blik die hem tot zo’n groot kijker maakt, hoe plotseling een van de schilderijen rijmde met een contemporain, zelfs hoogst actueel beeld. Een boek over Bosch lag opengeslagen op zijn werktafel, bij de afbeelding van het schilderij waar hij op dat moment over schreef, De heilige Christoforus – mijn Christoffel – toen zijn oog op een foto in El País viel. In precies dezelfde houding als de wadende Christoffel draagt een Turkse soldaat een kind door het water. Het water is alleen niet een rivier, maar de branding van de Egeïsche Zee, en het kind is niet de jonge, levende Christus, maar het dode Syrische jongetje Aylan. ‘Hij loopt alsof ook dit kind te zwaar is,’ denkt en schrijft Nooteboom dan. En zo is het; deze Turkse, zeg maar Europese soldaat kan de dood van het kind niet dragen, zomin als hij voordien de nood van het kind verlichten kon.

==

Als ik mijn ogen weer opsla, zie ik door het raam een paar meeuwen vliegen.

==

Op de terugreis probeerde de jongste dochter het zonder polsbandjes. We installeerden ons in de lounge op het negende dek. Toen de scheepshoorn schalde, gingen we naar buiten en haakten onze ogen aan Engeland. Met een wijde boog tussen rode en groene boeien kwamen we op open zee. Ik zag geen bultruggen.

==

En dan, in een singulier moment van plotselinge zwaarteloosheid, ga ik rechtop zitten en zeg ik: ‘Nou, welkom allemaal.’ Mijn stem klinkt als een krakende notendop. ‘Welkom in groep acht.’

==

==

Droomtijd

Op de eerste bladzijde doet meester Staal, Theo Thijssens literaire afgezant, meteen een belangrijk dagboekmotief uit de doeken: ‘de behoefte om zo af en toe met mezelf geheel alléén te zijn en me een ogenblik of wat te concentreren op beschouwing van dat wondere dagelijkse werk van me.’ Al op de tweede bladzijde is hij zijn eigen criticaster en noemt hij die beschouwingen en verhalen ‘nutteloos’. Bijna een eeuw vol onderwijsrevoltes verder is die zelfrelativering op zijn zachtst gezegd voorbarig en te weerspreken gebleken, aangezien De gelukkige klas nog steeds gelezen wordt. Meester Staal is tegenwoordig misschien wel net zo legendarisch als Christoffel, of, om zijn schoolmeesterschap toch als mensenwerk te blijven zien, als reus Reprobus. Voor mij geldt in elk geval dat zijn dagboek een reusachtige les is: meesters en juffen moeten blijven nadenken om te begrijpen wat ze zijn en (moeten) doen.

Net als Staal wil ik dat wonderwerk onder woorden brengen, alleen is het wonder nog heel ver weg. De computer floept op slaapstand. Ik loop naar buiten, pak een tuinstoel en draai hem naar het westen.

==

Het zomert dit jaar geweldig na, ’s avonds zit ik tot laat in de tuin, als op een campingveldje. Maar het is vaak nauwelijks een genot, de vrijheid is niet onmatig meer. Altijd dreigt de volgende ochtend, waarop ik mij opnieuw zal afvragen waar mijn collega’s in godsnaam door aangeraakt zijn. Terwijl zij popelend door het gebouw zweven, met boeken en mappen in de weer zijn, driftig staan te kopiëren en te redderen in hun lokalen, goedlachs al de eerste tekeningen opprikken en – is me iets aan te zien – om de haverklap informeren of ik óók een leuke groep heb, ben ik nog bezig de spoken van mijn jaarlijkse zomervakantienachtmerrie te bevechten. Aan het begin van het schooljaar wil ik altijd vluchten.

==

‘Is er iets?’ vraagt mijn vrouw. Ik schud mijn hoofd en zeg dat ik een stukje ga fietsen. Het is nog wel een uur licht en windstil. Ik fiets de stad uit, baan me een weg door wolken van vliegjes op het door bomen omzoomde Hitzumer Binnenpad en laat me dan opnemen in het weilandenrijk tussen Hitzum, Sopsum en Achlum – het lage land met ingeklonken terpjes, de hoge lucht met roze wolken. Op de terugweg naar Franeker fiets ik over de Slachtedijk, een oude zeewering die meeslingert met de grillige geschiedenis van dit voormalige kweldergebied. Ik steek een spoorweg over en het Van Harinxmakanaal. Wisselend raak ik aangesloten op een aardse, fundamentele rust en verlies ik me in vrijmoedig luchtfietsen. Een reiger bijvoorbeeld staat roerloos in de slootwal, op scherp, steekt dan plots zijn arm op, ten teken dat de opname begint. Ik ben naar de kapper geweest en heb nieuwe kleren aan. De presentator memoreert dat ik schoolmeester ben. Ik knik, ik zeg dat ik over het algemeen weinig spelfouten maak. ‘En uw boek gáát over het schoolmeesteren,’ vervolgt de presentator en draait zich naar het wijnrekje naast zijn stoel. Ik knik nog eens, ik zeg: ‘Het is allemanskost.’ ‘Enige tijd geleden was er een item over u in het journaal, waarover ging dat ook alweer precies?’ Terwijl de presentator mij met toegeknepen ogen aankijkt, vraagt hij nog: ‘Rood of wit?’ Ik schud heftig van nee, een leeuwerik stijgt zingend ten hemel, maar dan wordt het de droom menens en vraagt de presentator of het mij niet verrast heeft dat zoveel mensen, mannen ook, door mijn boek geïnspireerd zijn tot het kiezen voor een baan in het onderwijs. ‘Neen,’ zeg ik dan, ‘deze mensen zijn de ogen geopend, niet door een meester die het allemaal zo goed weet, maar door iemand die invoelbaar heeft gemaakt hoe moeilijk het is, hoe complex, hoe belangwekkend en hoe vervullend als iets ervan lukt.’ Schapen scheuren aan het gras.

Weer thuis ga ik opnieuw naar mijn schrijfkamertje. Daar betrek ik mijn schrijfkamerhoofd. Zo bevreesd als ik kan zijn oog in oog met de werkelijkheid, zo onbevreesd kan ik fantaseren. Denklast wordt denklust. Die helpt me vaak op de been. En als mijn gedenk niet ver genoeg reikt, dan boog ik op die van Anderen. In mijn schrijfkamertje heb ik een groot aantal bijeengebracht. Hoe die daar komen, waarom ik juist hen mijn denkraam heb binnengelaten, kan ik niet verklaren.

Uit Cees Nootebooms Wat het oog je vertelt (2016), een bloemlezing kijkavonturen, herinner ik mij een essay dat hier van betekenis kan zijn. Het gaat over vluchten in ficties en hoe ficties je vervolgens in de werkelijkheid kunnen helpen. Na enig geblader heb ik het gevonden: ‘De terugkeer van de engelen.’

Nooteboom kent engelen sinds zijn (katholieke) jeugd, ze waren vanzelfsprekende fenomenen tot hij besef kreeg van hun raadselachtigheid. Deze bestreed hij allereerst met ‘domme vragen’: heeft ooit iemand een skelet van een engel gevonden, is er ooit serieus onderzoek gedaan naar hoe de vleugels aan een engelenlijf kunnen groeien? Dan meent hij te weten dat het ‘droomwezens’ zijn. ‘Fascinerende’ bedenksels. Gedroomd kunnen zij iets wat wij niet kunnen, maar wel graag zouden willen kunnen: vliegen. Ze komen ons bovendien boodschappen brengen: ‘Je zit rustig in je kamer, je weet van niets, het magnificat moet nog beginnen, niemand heeft je iets verteld, dat is nu juist wat die engel komt doen, hij is de hemelse boodschapper, de stratosfeer is voor hem niet meer dan een drempel.’

Over denklust gesproken: ‘Omdat we gewild hebben dat ze zouden bestaan hebben we de engelen gemaakt.’ Het bijzondere – het bijzonder essayistische ook – is dat Nooteboom zich dan laat tegenspreken door een andere denker. In dit geval is dat de Poolse dichter Czesław Miłosz, die, zelfs in de donkerste perioden van de vorige eeuw, geloofde dat engelen niet bedacht zijn, maar heus bestaan: ‘Uw witte gewaden zijn u afgenomen, / en uw vleugels en zelfs uw bestaan, / ik echter geloof in u, / Boodschappers.’ Op mijn beurt zou ik deze tegenspraak veel meer als bijval willen zien, vermoedend dat Miłosz’ geloof in engelen moet worden opgevat als een heuse verwerkelijkingsact, een verheusing die bedachten tot bestaan brengt.

De laatste strofe van zijn gedicht ‘Over engelen’ luidt aldus (vertaling Gerard Rasch):

==

Ik heb menigmaal die stem gehoord terwijl ik sliep

en, wat meer verwonderlijk is, ik begreep min of meer

zijn bevel of roep in een bovenaardse taal:

het is dadelijk dag,

weer dag,

doe wat je kunt.

==

Ik zal hard moeten denken voor een wonder. Dat is me al vierentwintig keer gebleken. Denken en daar dan in geloven. Als iemand dat lukt in de waarwordende nachtmerrie van de Tweede Wereldoorlog, dan moet dat voor mij een peulenschil zijn. Ik moet niet willen vluchten, ik moet hulp halen. Ik moet engelen bedenken, die me vanuit de vluchtplaats van de fictie toefluisteren dat ik het kan. Ik moet ze voor waar houden en in die zekerheid doen wat ik kan. Ik moet een andere toon aanslaan. Ik breng mijn handen naar het toetsenbord.

==

Het is de derde week van het schooljaar. Als de kinderen binnenkomen sta ik op de drempel. Ik begroet ze, zeg ieders naam: Thijs, Laurens, Nathan, Dave, Melle, Rick, Fenna, Ann-Marie, Reinder, Georgio, Nadia (nieuw op school), Gerben, Melanie, Priscilla, Naomi. Over een paar weken zal ik deze gewoonte hebben laten versloffen, zo gaat dat ieder jaar, maar nu hecht ik er nog belang aan. Groeten is zien, zien is noemen; naam geven is – modulatie! – aanwezig stellen. Het is hoe ik begonnen ben in majeur te bewegen en hoe de wording van mijn nieuwe klas een aanvang krijgt. Wanneer iedereen op zijn plek zit, loop ik naar de deur en duw hem wijd open. Er dwarrelt een aanlokkelijk briesje door de gang.

==

Vroeger was de achternaam van zijn familie ‘Chettewynde’, wat in het Angelsaksisch ‘kronkelend pad’ betekent – Bruce Chatwin werkt als expert moderne schilderkunst bij het veilinghuis Sotheby’s, tot hij zich letterlijk scheel kijkt en op een ochtend blind wakker wordt; hij wordt op verlof gestuurd, vliegt naar de Soedan, herwint zijn zicht bij aankomst en trekt op met nomadenstammen; bij thuiskomst zegt hij de kunstwereld vaarwel en blijft reiziger tot zijn dood. Hij staat bij mij op dezelfde plank als Nooteboom.

In Alice Springs, het ovenhete hart van Centraal-Australië, ontmoet Chatwin de Australische onderwijzer Arkady Volchok. Deze zoon van Oekraïense emigranten weet alles over de Voetstappen van de Voorouders, die wij hier kennen als de Zangsporen van de Aboriginals. Via zijn boek The Songlines maakt Chatwin van deze Volchok ook voor ons, lezers, een onderwijzer. Diens hoofdvak: ‘Droomtijd’. We leren over een soort scheppingstijd, waarin de voorouders op hun zwerftochten door Australië de naam zongen van alles wat ze tegenkwamen en ‘zo de wereld tot leven zongen’: Kaketoe, Honingmier, Kamperfoelie, het lijkt op een schepping van Tellegen, Baardagame, Kangoeroe, Woestijnsinaasappel, Waterpok. En we leren dat ‘de Aboriginals geloven dat alle “levende wezens” in het verborgene waren gemaakt onder de aardkorst’, dat ‘alles ligt te sluimeren onder het aardoppervlak, in afwachting van zijn beurt om opgeroepen te worden’.

==

De droom – ik bedoel hier de dagdroom – beschouwen als kraamkamer van het leven is een andere manier van zeggen dat je in engelen gelooft. Weten dat je een levensechte horizon kunt dromen. Een richtpunt. Waartoe je je geroepen voelt, staat je dromend helder voor ogen. Dankzij een dagdroom kom je in beweging. Om kinderen aan het leren te krijgen, moet een leerkracht om te beginnen hun dagdromen kennen. Ik ken ze niet. Nog niet. Maar het probleem is vooral dat áls me een glimp gegund wordt, ik er op dat moment geen engelengefluister in herken.

Zoals op deze warme dag in de derde schoolweek.

Wanneer het duidelijk is dat het gangbriesje de draai naar het lokaal niet weet te maken, de zon vol op de ramen staat en het lamentabele lot van het schoolgaan zich het ergst laat voelen, slaken de kinderen een zucht. Een groepszucht. Nathan, een in een blauw-rood shirt gestoken jongen, gebruind door een zomerlang op straat, iemand voor wie stilzitten net zoveel moeite kost als je adem inhouden, tilt zijn hoofd op van zijn op tafel liggende armen en neemt het woord.

‘Mogen we vanmiddag buitenspelen?’

Mijn antwoord dat ze warempel de eindklas zijn en dat ze net zes weken vrij zijn geweest, is krachteloos. Een praatje over de middelbare school en de waarschuwing dat ze, omdat we de toetsen van januari gebruiken voor hun schooladvies, maar een kort halfjaar hebben om nog aan hun eindniveau te werken, is een preek aan dovemansoren. Niet vandaag, meester, het is te warm.

‘Wat willen jullie eigenlijk worden later?’ vraag ik de klas, alsof die na zo’n inwaarts verzochte blik wél voor een taalles te porren is. De redenering luidt: waar dit leren, dit afzien, allemaal om te doen is, zal weer worden beseft met de herinnering aan een toekomstdroom. ‘Jij hebt daar vast al eens over nagedacht, Nathan.’

Nathan knikt: ‘Profvoetballer.’

Ik doe mijn best op een leuke glimlach.

‘Mag ik naar de wc?’ vraagt Nathan als hij – denk ik – vermoedt dat ik er iets belerends over ga zeggen. Hij zit op zijn stoel te trappelen, als een nerveuze speler in de kleedkamer.

‘Je hebt net pauze gehad!’ Ik trek mijn wenkbrauwen hoog op.

Nathan begint nog harder te trappelen, tot ik toegeef en eis dat ik hem vlot – ‘Nathan... vlót’ – fris en rechtop zittend aan zijn tafel terug verwacht. Nathan zegt dat hij de boodschap begrijpt en stiefelt het lokaal uit. Ik kijk hem na: Neymar jr, rugnummer 11.

De gang heeft hem opgeslokt, hij is in een ander domein.

==

Is iets in mij nog leerling, dan de mijmeraar op de fiets. In het lokaal bestaat voor mij alleen het nu. Leerlingschap en meesterschap zijn daarom onverenigbaar – punt. We leven in gescheiden werelden.

Punt? Had ik mijn toon niet veranderd? Komma! Een komma houdt het wonder van toenadering voor mogelijk. Ik weet immers al dat ik om te beginnen de dromen van de kinderen moet kennen. Nee, om te beginnen moet ik de kinderen gunnen om te dromen. Te dagdromen. En om te kunnen dagdromen moeten zij uit mijn vizier.

Een van de grenzen die getrokken is tussen beide levens, is de drempel tussen lokaal en gang. Waar het lokaal het domein is van de meester, daar is de gang dat van de kinderen. In het lokaal veins ik almacht, mijn alerte ogen zwenken van links naar rechts, van voor naar achter, niets en niemand ontsnapt aan mijn ogen die scannen, vorsen en sturen; in de gang daarentegen zijn zij, de onderworpenen, ongezien – de gang is een vrijstaat binnen de muren van het schoolrijk. Het lijkt erop dat ik ieder jaar opnieuw moet ontdekken waarom kinderen ook alweer een gang nodig hebben.

==

Ieder jaar zitten er wel een paar in de klas die mij, vaak dagelijks, duidelijk maken dat de rek eruit is. Concentratie op, frustratiegrens bereikt: wij willen hier weg! Deze kinderen willen dan even naar de gang, gewoon voor een loopje, en als dat dan niet mag van mij, dan zorgen ze wel dat het moet! Ze blijven door me heen praten, storen anderen, wenden hoofdpijn voor, zoeken ruzie – gegarandeerd dat de onverenigbaarheid van leerkracht en leerling dan ook voor de meester problematisch is. Daarmee verkrijgt de gang onbedoeld een dubbele status, want wijs ik de lastpost uit naar een verbanningsoord, de lastpost vertrekt schouderophalend, soms grijnzend, naar een toevluchtsoord.

Ieder kind moet zo nu en dan even naar de gang. Het is biologie, gewoon een natuurwet. Het lijkt niettemin haaks te staan op de wetten van mijn onderwijzersbrein. Ook deze middag is weer het bewijs dat ik dit vergeten was: de gang is de plek met een verkoelingsbriesje als de hitte even ondraaglijk is. Het is de plek waar ruimte is voor een ander bestaan, een plek om te luchten, waar je uitzicht hebt op de buitendeur, het is de gang naar ginder. Een gangenstelsel, een labyrint van lange corridors, graag hoog en smal, een tikkeltje duister, zodat je erin kunt dwalen, met hier en daar een nis voor kapstokken en toiletblokken, om je in te verstoppen: dat. Een Gegenwelt, voor de kinderen weggelegd om... Ja, om wat? Om naar te ontsnappen. In wat? In een zelfverbeelde wereld. De gang is de kraamkamer waarin je je dromen oproept.

De vraag is of we, onderwijsbreed, kinderen nog wel een Droomtijd gunnen.

Het spijt mij dat ik zei dat Nathan vlot terug moest komen.

==

Wenen, 1907. Sigmund Freud houdt zijn lezing ‘Der Dichter und das Phantasieren’.

Kinderspel is het voorstadium van dagdromen, beweert Freud. Kinderen spelen vanuit de wens om groot en volwassen te zijn en wanneer dit zichtbare fantasiespel stopt – in de eindklas is dat meestal al een poosje het geval: spelen is ‘afspreken’ – komen daar de onzichtbare luchtkastelen voor in de plaats. Het wensen blijft, het is zelfs waarom niet alleen kinderen, maar ook volwassenen dagdromen. Iedereen?

Freud zegt dat alleen degene die ongelukkig is fantaseert. ‘Onbevredigde wensen zijn de drijvende krachten achter fantasieën en iedere fantasie afzonderlijk is een wensvervulling, een correctie op een onbevredigende werkelijkheid.’ Dromen is een ziekelijk escapisme!

Rond dezelfde tijd liep er in Amsterdam een jongen over de gracht, zwaaiend met zijn armen, bijna voorover vallend, fantaserend. Had hij, Kees Bakels, die archetypische dromer van Theo Thijssen, maar een flink dik schetsboek met een grijze omslag gehad en dikke pijpen kleurkrijt uit zo’n doos van zestig cent, dan zou-ie een goed beroemd schilder worden; of had-ie maar van die echte gymnastiekpantoffeltjes met guttapercha zolen gehad, dan kon-ie zo de gracht over vliegen, of eigen degens, dan wist-ie zo mirakels goed te schermen dat de meester zei: ‘Bakels, je hebt het méér gedaan. Ik heb m’n handen vol an je.’ Maar ach, zijn ouders hadden geen cent te makken, wat restte ’m dan erover te fantaseren?