Graa Boomsma

Leven op de rand

Biografie van A. Alberts

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Dit boek kwam mede tot stand dankzij een subsidie van het Nederlands Letterenfonds. De auteur ontving voor het schrijven van deze biografie een subsidie van het Nederlands Letterenfonds.

==

© Copyright 2017 GRAA BOOMSMA EN UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7009 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Wat het buitengewoon komplete karakter van weemoed geeft aan zulke dromen, is dat de melankolie van de herinnering al in de ontmoeting zelf aanwezig is; dat de ontmoeting tegelijk plaats heeft en toch al onherroepelijk voorbij is, met de smaak van eerste en laatste maal, met het essentiële van de ontmoeting, omdat die plaats vindt in een sfeer waaruit alle bij-stoffen van de werkelikheid zijn weggefilterd. Een weemoed die aantast en heelt tegelijk.

E. du Perron, Het land van herkomst (1935)

==

What is it they want from a man that they didn’t get from his work? What do they expect? What is there left of him when he’s done his work? What’s any artist but the dregs of his work?

William Gaddis, The Recognitions (1955)

==

We waren allang vergeten, waarom we op tournee waren gegaan. We reden voort langs de rand van de wereld en we waren tevreden met die rand en met onszelf.

A. Alberts, Namen noemen (1962)

Inleiding

Weergaloos verdwijnen

Een biografie is niet alleen een handdruk maar ook een uiting van vriendschap, aldus Richard Holmes, de biograaf van onder anderen Shelley en Coleridge.1 Schrijvers die het onderwerp van een levensbeschrijving dreigen te worden, staan soms huiverig tegenover de biografie als uitdrukking van vriendschap, vooral als die slechts van één kant komt. Niet dat ze in de biograaf meteen een biografiend2 zien, maar het komt voor dat achterdochtige auteurs ook na hun dood de regie over hun reputatie willen behouden en daarom bij leven al hun archief redigeren.

Alberts was een man van de hartelijke handdruk op afstand. Hij drong zijn lezers niets op, zeker geen pillen van romans. Zijn bescheidenheid was een lezersdienst. Een biograaf tegenwerken zou bij Alberts nooit zijn opgekomen. Waarschijnlijk heeft hij er nooit een seconde aan gedacht dat iemand een biografie over hem, een literaire buitenstaander, zou willen schrijven.

Voor de biograaf kan een overzichtelijk schrijversarchief een uitkomst zijn maar ook een handicap: alles lijkt al vast te liggen, hij moet er alleen nog een verhaal van maken, dat door de schrijver is uitgestippeld. Een klein, rommelig en onvolledig archief kan daarentegen onoverkomelijke problemen opleveren omdat er te veel lacunes bestaan die de biograaf tastenderwijs moet inkleuren.

De Albertsdoos met nagelaten documenten is geen archief maar een toevallige verzameling met hiaten. Daartegenover staat dat Alberts zijn Utrechtse, Parijse en Indische memoires heeft gepubliceerd. Zijn herinneringen aan Nederlands-Indië en de Japanse interneringskampen zijn verspreid over meerdere boeken. Welke Nederlandse schrijver kan zeggen dat hij minstens drie delen memoires heeft geschreven? Dat die anekdotische, relativerende herinneringen soms meer verhullen dan onthullen, ontdekte ik toen ik sprak met mensen die hem hebben gekend. Alberts leek openhartig maar was tegelijkertijd vormelijk beleefd en terughoudend.

Over het liefdesdrama dat zich in de jaren 1937–1939 in Parijs afspeelde, schreef hij nooit één woord. Ook in interviews zweeg hij erover. Hij werd weleens – maar niet om dat drama – de sfinx van Blaricum genoemd. Naar dat Gooise dorp was hij en 1968 verhuisd, samen met zijn veel jongere vrouw Fientje Blijboom.

Aan de rand

In een dagboekje uit eind jaren veertig dat als verslag van zijn Parijsreis diende, schreef Willem Frederik Hermans: ‘Alle geestdrift voor ideeën, zoals wereldvrede, ontwapening, communisme, fascisme en het illegale verzet, hebben mij altijd meer met afkeer vervuld dan met aandrang eraan mee te doen. Ik leef niet in de wereld, ik hang ertegenaan.’3 Het gaat om die laatste zin. Alberts, die zich niet profileerde als geëngageerd schrijver, voelde het ook zo.

Hij groeide op aan de rand van het bos. Indologie was zijn tweede studiekeus, liever had hij geschiedenis gestudeerd. In een studententoneelgezelschap trad hij op als souffleur en figurant. In Parijs had hij een zeer bescheiden bestaan als onbezoldigd ambtenaar op het ministerie van Koloniën. Ook in de liefde kwam hij in de lichtstad in de marge terecht. Zijn standplaats in Nederlands-Indië, als aspirant-controleur, werd niet het hoofdeiland Java maar Madoera en de vele afgelegen eilandjes in de Balizee. Als controleur speelde hij nooit de hoofdrol. Aan het einde van zijn verlof in Nederland weigerde hij terug te gaan naar Indië en nam een baantje als secretaris aan. Binnen De Groene, het links-libertaire buitenbeentje onder de weekbladen, kreeg hij, redacteur buitenland, de bijnaam ‘de liberaal’. Later nam hij, als ambtenaar op het ministerie van Buitenlandse Zaken, weer een uitzonderingspositie in: een schrijver onder ambtenaren die tussen de middag niet naar de kantine ging maar voor zijn historische boeken research deed in de Koninklijke Bibliotheek en af en toe te diep in het glaasje keek.

Ook in het land der letteren nam Alberts een plaats aan de rand in.

Uit heimwee

Binnen de koloniale literatuur staat hij apart en binnen de Nederlandse literatuur is hij altijd een eenling gebleven. Hij was geen realist maar een illusionist, een romanticus, een liefhebber van sprookjes en magie. Bovendien was hij een duizendpoot: journalist, vertaler, historicus, essayist, memoiresschrijver, romancier, verhalenverteller, samensteller van monografieën over Thorbecke en een reeks Oranjes en ook nog scheepvaartchroniqueur. Hij werkte graag in opdracht. Zelden roffelde hij op de trom van de literaire polemiek en zijn auteursnaam bleef A. Alberts. De publiciteit zocht hij nooit zelf op, hoewel hij wist – na het succes van De vergaderzaal in 1974 – dat hij zich beschikbaar moest stellen voor interviews.

Als Alberts een aparte positie binnen de Nederlandse en Indische letteren inneemt en een wonderbaarlijke schrijver blijft, met wie zou hij dan te vergelijken zijn? In het Albertsnummer van Bzzlletin (mei 1983) vraagt interviewer Johan Diepstraten aan Alberts hoe hij zijn eigen plaats ziet in de Nederlandse literatuur. ‘Dat is nog niet helemaal tot me doorgedrongen, moet ik zeggen. Ik schijn er wel bij te horen. Ik ontmoet wel eens schrijvers tijdens zo’n signeerdag, bijvoorbeeld, maar je praat niet met elkaar over je werk. Dat heb ik nog nooit van mijn leven meegemaakt.’4

Hella Haasse doet een poging Alberts binnen de koloniale literatuur te situeren. Dankzij De eilanden en Namen noemen was Alberts meteen ‘een van de merkwaardigste schrijvers behorend tot de zogenaamde Indische bellettrie. [...] Om te beginnen is Alberts’ taalgebruik van een nauwelijks te overtreffen soberheid. Volstrekt eigen is ook zijn schijnbaar achteloze, maar in wezen zeer functionele manier van vertellen, waarbij ook de techniek van het weglaten, verzwijgen, langs een omweg aanduiden, trefzeker wordt gehanteerd. Die op het eerste gezicht droge ingehouden trant van schrijven verleent aan de in het zogenaamd gewone alledaagse besloten vreemdheid nog een extra reliëf. Eén van de redenen waarom Alberts’ Indische proza zo’n merkwaardig effect heeft, schuilt mijns inziens in de discrepantie tussen de toon en het onderwerp’. Alberts hield zich niet bezig met tempo doeloe-mystiek, exotisme of derdewereldengagement, laat staan dat hij wilde betogen. Sfeer en couleur locale bracht hij spaarzaam aan. Zijn specifieke, onbevangen manier van kijken naar mensen en dingen – die zich niets aantrekt van de koloniale hiërarchie – bepaalde zijn manier van vertellen: ‘Als een waarnemer die tegelijkertijd wél en niet aanwezig is; die als het ware probeert zichzelf uit te vlakken terwijl hij verslag uitbrengt.’5

Alberts is de schrijver van het weergaloos verdwijnen. Ook veel van zijn personages verdwijnen vroeger of later uit het gezichtsveld.

E.M. Beekman bevestigt Haasses bevindingen. Alles wat de lezer verwacht van koloniale fictie ontbreekt bijvoorbeeld in De eilanden. Uitleg en beweegredenen zijn niet aan de orde, Alberts concentreert zich niet op intriges in koloniale families maar op geïsoleerd levende eenlingen in de tropen. ‘In termen van de koloniale literatuur is de stijl van Alberts de tot het uiterste doorgevoerde stijl van de zeevaarders: zou men hem nog verder reduceren, dan zou hij, net als het proza van Beckett, ophouden te bestaan.’6

In een vraaggesprek uit 1964 wordt Alberts al omschreven als een schrijver ‘terzijde van de huidige strijd tussen richtlijnen en generaties’. Hij hoort er niet alleen niet bij omdat hij ouder is: ‘Ik kom uit de kring van de zogenaamde Indische schrijvers zoals Beb Vuyk, E. Breton de Nijs, Friedericy en Tjalie Robinson. De jongeren proberen al schrijvend van hun jeugd los te komen. Dat hebben wij niet. In het algemeen zou je kunnen zeggen: zij schrijven om zich te bevrijden en wij uit heimwee, dus om ons weer gevangen te geven.’7

De historie, het verre verleden dat men nooit meer lijfelijk kan betreden maar wel via de verbeelding kan benaderen, bleef een hartstocht van Alberts.

==

Terug naar Indonesië?

Toen Alberts tijdens een Querido-schrijversfeestje in 1975 een reisbeurs won, raadde Beb Vuyk hem aan naar Indonesië te gaan. Hij ging niet. Wel schreef hij over het waarom van zijn ‘niet teruggaan’. Het paradijs van weleer was er niet meer en Alberts wilde de Indonesiërs geen pijn doen. Als hij ging, zou hij tegen hen moeten zeggen dat hij in 1939 een indringer was geweest. Of ze nu onverschillig of afwijzend zouden reageren op de terugkerende Alberts, de mensen bleven de moeilijkheid. Liever koesterde hij de herinnering aan het kruispunt in hartje Soemenep op Oost-Madoera dan dat hij de echte viersprong in het hier en nu zag. De verbeelding verdiende de voorkeur boven de realiteit.

Alberts zou zich herkend hebben in de slotwoorden van Margaretha Fergusons reisboek Nu wonen daar andere mensen: ‘Heb ik nog wat herkend van vroeger, huizen waar ik gewoond heb? Jawel zeg ik, maar nu wonen daar andere mensen.’8

Toch is Alberts eerder wel even terug geweest in Indië/Indonesië, in het voorjaar van 1949, al was dat een denkbeeldige reis. In het verhaal ‘Batavia en Djakarta’ – Alberts’ veel te onbekende prozadebuut9 – gaat een ex-BB-ambtenaar met een reisgenoot terug naar de kolonie. Zijn medereiziger wil meteen orde op zaken stellen maar de ik-figuur herbezint zich en beseft dat zijn oude leefwereld aan het verdwijnen is, weggevaagd wordt. Daardoor raakt hij gedesoriënteerd en vervreemd van zijn vroegere ik, die niet alleen ambtenaar was maar ook een Hollandse gevangene van de Japanners. Die vroegere ik was in 1939 al ten dode opgeschreven omdat de kolonie toen reeds aan de rand van de afgrond stond. De terugkerende man beseft een vreemdeling te zijn geworden, een gast in een land dat hij in 1949 zogenaamd voor het eerst bezoekt, ‘een soort kraamvisite, omdat ik nu eenmaal weet, dat het land zojuist is geboren’.10 Hij blijft buitengesloten in het nieuwe land, een voor Alberts kenmerkend gevoel: tussen wal en schip. Hij is dan wel zogenaamd in gesprek geweest met Nederlands-Indië en met de Republiek, maar ‘(i)k voel mij niet opgewassen tegen het nutteloosheidsprincipe van de een en de ander sluit mij uit door op het eigen recht der revolutie te wijzen. En beiden bestaan alleen maar bij de gratie van een systeem en een streven. Ik voel mij als een mens tussen schematische mensen [...]’.11

In Alberts’ leven was ‘Indië’ een hoogtepunt (het paradijs) en een dieptepunt (de kampen). Het land bleef bron en breuk in zijn bestaan. ‘Het is ook waarlijk moeilijk om een verloren gegane liefde vaarwel te zeggen.’12

Fascinerend in ‘Batavia en Djakarta’ is de gespletenheid van de dolende hoofdfiguur, zijn geestelijke richtingloosheid en zijn manhaftige maar wankele poging een nieuwe bodem in zijn bestaan te vinden. In de periode waarin Alberts het verhaal schreef, verkeerde hij in een geestelijke crisis. Na het liefdesdebacle was er wederom een geliefde voorgoed verdwenen. Indië was weg en een duidelijke toekomst stond hem nog niet voor ogen. Er was alleen het uitzichtloze heden: zijn eentonige baan als secretaris op het Kinabureau.

Schrijversbiografie

Evenals Dik van der Meulens Multatulibiografie wil Leven op de rand een schrijversbiografie zijn. Zo’n biografie is gericht op leven én letteren en op de gecompliceerde relatie tussen Dichtung en Wahrheit. In een essay van Willem Jan Otten over René Girard en de mimetische begeerte staat een zin die van groot belang is voor de biograaf: Girard ‘vindt biografische feiten belangrijk, niet om er het werk mee te verklaren, maar andersom: uiteindelijk verheldert het werk het bestaan’.13 De manier waarop Alberts als schrijver te werk gaat – de artistieke verwerking van ingrijpende gebeurtenissen, van zijn liefdes, van zijn lectuur, van zijn diverse werkzaamheden, van zijn familieachtergrond – kan veel onthullen over zijn karakter en mentaliteit, meer nog dan de losse feiten en anekdotes uit zijn dagelijks bestaan.

Hoewel het driedelig Verzameld werk (2005) een belangrijke bron vormde voor Leven op de rand, zijn de bezorgers Gillis Dorleijn en Mirjam van Hengel te streng geweest waar het hun selectie uit De Groene Amsterdammer betreft. Ze kozen slechts achttien teksten, vanuit het begrijpelijke criterium dat een Groene-verhaal of -beschouwing ‘op zichzelf kan staan en een zekere persoonlijke kwaliteit bezit en daardoor ook meer licht werpt op het schrijverschap van Alberts’.14 Volgens hun eigen onderscheid hadden de samenstellers nog zeker vijf andere verhalen moeten opnemen.15 Ook het bewogen ‘Afscheid van Nederlandsch-Indië’ en Alberts’ scherpe aanval op ex-minister-president Pieter Gerbrandy in ‘De eieren en het rek. De verantwoordelijkheid van P.S. Gerbrandy’ bleven buiten het Verzameld werk, nog afgezien van het essay ‘Debet en credit: Honderdvijftig jaar Nederland-Indonesië’. Bovendien ontbreken de veertien ‘Brieven uit IJdijke’, columns die Andries Bestebloem – alias A. Alberts – in 1954 in De Groene publiceerde. In 1991 en 1992 stonden op de Achterpagina van NRC Handelsblad twaalf afleveringen van Alberts’ sprookje De koning en zijn sprookjes. Ook die haalden helaas niet het Verzameld werk.

Prijzen

Aan belangstelling heeft het Alberts nooit ontbroken. Vanaf het begin werd hij gelezen en geprezen, hoewel in beperkte kring. De Prozaprijs 1953 van de gemeente Amsterdam werd hem toegekend door een jury bestaande uit Jeanne van Schaik-Willing, Alfred Kossmann en R. Blijstra. Op 27 maart 1954 ontving hij een oorkonde van Burgemeester en Wethouders van Amsterdam, die hem in een roodoranje koker werd overhandigd: ‘Het Gemeentebestuur van Amsterdam heeft aan A. ALBERTS uit waardering voor zijn novelle Groen een litteratuurprijs toegekend.’

Pas bijna twintig jaar later, op 17 maart 1973, werd hem de Marianne Philipsprijs uitgereikt. De prijs was een aanmoediging voor schrijvers boven de vijftig die ondanks hun talent nauwelijks erkenning genoten. In de jury zat wederom Jeanne van Schaik-Willing en verder Hella Haasse en H.J. Smeding. De uitreiking was ten huize van Van Schaik-Willing. Het geldbedrag van duizend gulden dat hem wordt overhandigd zat in een bonbondoos. Dat informele en beslotene vond Alberts zeer aangenaam.

De vergaderzaal vormde de doorbraak voor Alberts. Eind 1975 ontving hij zijn eerste grote oeuvreprijs: de Constantijn Huygens-prijs. Deze keer ging het er formeel aan toe, iets wat Alberts met beleefde tegenzin accepteerde. Zijn toespraakje was ultrakort.

Twintig jaar later mocht Alberts de grootste oeuvreprijs ontvangen: de P.C. Hooftprijs 1995. Ook toen hield hij een historisch kort praatje en bagatelliseerde hij zijn literaire bijdrage aan de Nederlandse letteren: zo’n grote prijs en dat voor het vertellen van een handvol verhalen...

Alberts heeft zelf één keer in een jury gezeten, voor de Prozaprijs 1965 van de gemeente Amsterdam. De juryleden Hella Haasse, Pierre H. Dubois en hij kenden die prijs toe aan Bob den Uyls verhalendebuut Vogels kijken.

Opbouw

Leven op de rand begint op woensdagavond 27 september 1939, want voor Alberts was 1939 een cruciaal jaar in zijn bestaan. Hij raakte zijn eerste grote liefde voorgoed kwijt, de Tweede Wereldoorlog begon, hij promoveerde en stapte als indoloog op de boot naar Nederlands-Indië.

Wat volgt is chronologisch: geboorte in Haarlem, schooljeugd in Apeldoorn, studentenbestaan in Utrecht en Parijse tijd in de jaren dertig, de Indische periode en de kampen, terugkeer naar Nederland, het Kinabureau, De Groene Amsterdammer, de laatste Haagse ambtenaarsjaren, zijn pensioen en laatste schrijfjaren.

Zijn publicaties over Indië/Indonesië vanaf 1947 tot en met 1992 komen aan de orde in hoofdstuk 7. Vanaf 1950 veranderde zijn visie op Nederlands-Indië en de Republik Indonesia niet meer. Zoals de Alberts van zijn debuut De eilanden en die van zijn laatste roman De vrouw met de parasol in wezen dezelfde waren: een groot schrijver en een bescheiden mens, die in ogenschijnlijk openhartige vraaggesprekken toch zijn tong achter zijn kiezen hield.

1. Richard Holmes, ‘A Quest for the Real Coleridge’. In: The New York Review of Books, 18 december 2014 – 7 januari 2015, p. 63.

2. James Joyce, Finnegans Wake, Amsterdam 2002, p. 55. Erik Bindervoet en Robbert Jan Henkes vertaalden het woord als biograver.

3. Willem Otterspeer, De mislukkingskunstenaar. Willem Frederik Hermans. Biografie, deel 1 (1921–1952). Amsterdam 2013, p. 651.

4. Johan Diepstraten, ‘Als ik een gefortuneerd mens was, schreef ik alleen nog maar geschiedenisboeken’. In: Bzzlletin, jrg. 11, nr. 106, mei 1983, p. 7.

5. Hella S. Haasse, ‘Tussen de regels. Over het “Indische” proza van A. Alberts’. In: Bzzlletin, jrg. 11, nr. 106, mei 1983, p. 33.

6. E.M. Beekman, Paradijzen van weleer. Koloniale literatuur uit Nederlands-Indië. Amsterdam 1998, p. 19 en 589.

7. Anoniem, ‘Wij schrijven uit heimwee, zegt indoloog A. Alberts’. In: Algemeen Handelsblad, 15 februari 1964.

8. Margaretha Ferguson, Nu wonen daar andere mensen. Terug op Java. Den Haag 1974, p. 250. Ferguson woonde tussen 1932 en 1950 op Java en keerde in 1973 terug naar haar ‘koloniale jeugd’.

9. In: Libertinage, jrg. 2, nr. 4, juli-augustus 1949, p. 298–308. Herdrukt in: Verzameld werk 2, p. 539–550. In ‘De mens’ keert een ex-BB-ambtenaar in gedachten terug naar Madoera (De Nieuwe Stem, jrg. 6, nr. 3, maart 1951, p. 169–175; herdrukt in Verzameld werk 2, p. 551–558).

10. ‘Batavia en Djakarta’, Verzameld werk 2. Historische vertellingen en verspreid werk. Amsterdam 2005, p. 548.

11. ibid., p. 550.

12. ‘De mens’, Verzameld werk 2, p. 553.

13. Willem Jan Otten, ‘René Girard’. In: Een ridder van de Engelse drop, Amsterdam, januari 2014, p. 57.

14. ‘Verantwoording’. In: Verzameld werk 3. Memoires en beschouwingen. Amsterdam 2005, p. 588.

15. ‘De Parisiënne en het Marshall-plan’ (11 november 1950), ‘Weer en wind op Tristan da Cunha. Napoleon en het meisje van Kelso’ (1 september 1951), ‘Het wandelend bos van Mba’mbawango’ (19 januari 1952), ‘De koning uit de Blauwbaardskamer’ (24 december 1953; nagekomen hoofdstuk uit De bomen) en ‘De man die de trap niet af kwam’ (12 september 1964).

1

Dreiging achter de horizon (1939)

Op een regenachtige woensdagavond zat een achtentwintigjarige man alleen in de hoek van een voorzaaltje van het Amsterdamse Noord- en Zuid-Hollandse koffiehuis tegenover het Centraal Station. Hij had twee koffers bij zich en wachtte op het bootje dat elk ogenblik kon aanmeren en hem over het IJ naar de De Ruyterkade zou brengen. Daar lag het ms. Johan van Oldenbarnevelt voor anker. De zeereis naar Nederlands-Indië, die door de pas uitgebroken oorlog niet meer via het Suezkanaal liep maar langs Kaap de Goede Hoop, zou vijf weken duren.

Hij, de indoloog A. Alberts, had een uitsmijter gegeten en een kop koffie gedronken. Hij rekende af, pakte zijn koffers en liep naar de uitgang. Daar zocht hij in de zakken van zijn regenjas tevergeefs naar zijn portefeuille, zijn passagebiljet en andere papieren. De kelner bracht ze hem na. In zijn verstrooide haast had hij alles naast zijn bord laten liggen.

Even later voer het bootje over het IJ naar de Oldenbarnevelt, die zou naar het Noordzeekanaal varen. ‘We zouden dan om vijf uur buiten de sluizen van IJmuiden zijn om zodoende zo lang mogelijk bij daglicht langs de losgeslagen mijnen te kunnen varen. Het was tenslotte oorlog.’16

Achter dat laatste, ogenschijnlijk terloopse zinnetje van vier woorden school dreiging, die de schrijver zo op afstand hield. Hij wilde niet aan die gevaarlijke toestand denken.17 Die vier woorden omschreven veel meer dan drijvende mijnen in de Noordzee. Van hem hoefde de lezer geen dramatische verhalen te verwachten over Hitlers agressiepolitiek, het Molotov-Ribbentroppact, de Poolse veldtocht of de overgave van Warschau, uitgerekend op de dag van Alberts’ afvaart. Ook verspilde hij geen woord aan de eerste autoloze zondag van 26 september, over de mobilisatie van een kwart miljoen Nederlandse dienstplichtigen eind augustus of over de sinds 3 september geldende geallieerde blokkade van Duitsland, met alle gevaren van dien op de Noordzee en elders.

Na een wachttijd van drie jaar – twee jaar door de bezuinigingspolitiek en één jaar op eigen verzoek – vertrok Alberts uit Nederland om als beginnend koloniaal bestuursambtenaar ergens in Indië aan de slag te gaan. Nederland zou zeven jaar lang achter de horizon blijven, maar dat kon Alberts niet weten. Op die oorlogsdag wist hij wel meer niet. Pas aan boord zou hij, ergens op de Indische Oceaan, te horen krijgen wat zijn standplaats zou zijn. Van hetgeen Indië zou brengen had Alberts geen concrete voorstelling. Indologie was geen praktische studie geweest, en zijn proefschrift had niets te maken gehad met de dagelijkse bezigheden van een Oost-Indisch ambtenaar.

Toch was dit vertrek voor Alberts een minder grote overgang dan het leek. Zijn grootvader had al op Indië gevaren, leed schipbreuk en werd begraven in Soerabaja. Ook vader Alberts voer als gezagvoerder jarenlang vooral op Indië en kwam altijd met verhalen thuis. Zijn oudere broers en zus – Wiebe, Jan Jacob en Henriëtte – waren al eerder naar Java gegaan. Jan Jacob werd theeplanter nadat hij wegens kleurenblindheid was afgekeurd voor de koopvaardij. Wiebe werkte als ambtenaar bij de rechterlijke macht en kreeg een positie bij de afdeling Wetgeving van het Departement van Justitie in Batavia. In 1933 gaf de overheid hem opdracht de kinarestrictiewetgeving voor te bereiden. Nederlands-Indië leverde toen negentig procent van de wereldproductie van kina, de grondstof voor kinine, vroeger het medicijn tegen malaria. Een jaar later stapte Wiebe over naar het bedrijfsleven en werd secretaris van de Delegatie van het Kinabureau te Amsterdam, met als standplaats Batavia. Op 20 december 1935 trouwde hij in Bandoeng met Constance Valette. In 1938 bezocht Henriëtte haar broers in Indië. Haar terugreis werd onmogelijk gemaakt door de oorlog in Europa. Ze trok in bij Wiebe en Constance in Batavia, tot de Japanse bezetting van Java in maart 1942.

Vijf dagen vóór zijn inscheping, op vrijdagmiddag 22 september, had Alberts aan de Rijksuniversiteit Utrecht zijn dissertatie Baud en Thorbecke 1847–185118 verdedigd. Hij promoveerde op de valreep ‘met het geloei van de scheepshoorn al in mijn oren’,19 op een proefschrift dat de invloed onderzocht van de grondwetsherziening van 1848 op het koloniaal bestuur. Aan het slot van zijn promotie bedankte Alberts zijn promotor prof. dr. F.C. Gerretson: ‘Hooggeleerde Gerretson. Ik heb jarenlang het voorrecht gehad uw leerling te zijn en het is mijn eerste wensch om dit voorrecht te blijven verdienen. Van u leerde ik de waardevolle les, dat men de geschiedenis wel moet onderzoeken om de waarheid te leeren kennen, maar dat men ze moet schrijven, om ze aan het volk te doen lezen.’20

Ménage à trois

Pas aan het eind van zijn leven waagde Alberts zich aan een roman over de periode vlak voor de Tweede Wereldoorlog: De dreiging. Na De vrouw met de parasol (september 1991) had hij gezegd dat hij vermoedelijk geen roman meer zou schrijven. Maar dat had hij ook gezegd toen De honden jagen niet meer (1979) uitkwam.

In zijn synopsis gaf Alberts een opsomming van de historische gebeurtenissen in De dreiging: de Duitse herbezetting van het Rijnland, de verkiezingswinst van het Franse Volksfront en het uitbreken van de Spaanse Burgeroorlog (1936); het toenemende antisemitisme; het uit elkaar vallen van het Franse Volksfront; de inlijving van Oostenrijk bij Duitsland (maart 1938) en de bezetting van het Tsjechische Sudetengebied (1 oktober 1938); de overwinning van Franco, de totale bezetting van Tsjecho-Slowakije en de bedreiging van Danzig en Polen (1939). De drie hoofdpersonages zien dit alles wel als een bedreiging maar die wordt net zo hard ‘ontkend, gebagatelliseerd, verstandelijk weggeredeneerd. Ieder doet dat op zijn eigen manier: overtuigd van eigen gelijk, zichzelf bedottend, onverschilligheid jegens de toekomst. Maar de dreiging blijft in hun hoofden rondspoken. Totdat eindelijk hun bestaan in brand vliegt en as wordt. En op die as zal natuurlijk wel weer iets gaan groeien’.

De dreiging is niet verder gekomen dan drie hoofdstukken, ongeveer achtduizend getypte woorden op eenentwintig bladzijden.21 Dat fragment is nooit gepubliceerd. De drie hoofdstukken sluiten deels aan bij Alberts’ memoires over zijn Franse jaren: De Franse slag (1963). Maar zijn Parijse herinneringen gaan over zijn stage op het Franse ministerie van Koloniën, de lichtstad en haar omgeving. De politiek blijft in de periferie van zijn aandacht. De dreiging concentreert zich juist op die politiek.

De liefde, waarover De Franse slag zwijgt, is het andere thema van De dreiging. De slotzin van het typoscript suggereert zelfs een beginnende driehoeksverhouding. Hoe aarzelend aangesneden en op de valreep gepresenteerd het ook is, de ménage à trois was voor Alberts een opmerkelijk thema.

==

De eerste keer dat Alberts De dreiging noemt is in een vraaggesprek met het Utrechts Universiteitsblad, naar aanleiding van de toekenning aan hem, op 22 februari 1994, van de zilveren eremedaille van de universiteit. Een eredoctoraat was niet mogelijk omdat Alberts al een gewoon doctoraat had behaald. Collegevoorzitter J. Veldhuis reikte hem de medaille uit. In zijn laudatio vergeleek Wiljan van den Akker Alberts’ proza met poëzie, als ‘die kunst van het minimum en het weglaten’.22

Aan het einde van zijn leven leek Alberts eindelijk ruimte in zichzelf te hebben gevonden om te schrijven over iets wat hij bijna een halve eeuw lang had verzwegen: afgewezen te zijn in de liefde door de vrouw met wie hij in december 1938 in ondertrouw was gegaan.23

De dreiging speelt zich af in Parijs tegen de achtergrond van de oorlogsdreiging, ‘die donkere hemel waarvan je wist dat die er was, maar die toch alom wordt genegeerd of gebagatelliseerd. Het schrijven lukt heel aardig, hoewel het lastig is om steeds voor ogen te moeten houden: Denk erom, je mag in je boek niet laten merken dat je weet wat na 1939 is gebeurd’.24 Alberts voorspelt dat de roman binnen drie maanden klaar is maar een jaar later, begin 1995, blijkt hij er nog mee bezig te zijn. Hij noemt dan een naam, die ook tegen het einde van De Franse slag en aan het slot van Namen noemen valt. ‘De man naar wie de hoofdpersoon is gemodelleerd is helaas vorig jaar overleden. Dolf Verspoor, de vertaler. Ik had dat boek aan hem opgedragen. Hij wist er nog niks van. Ik had wel gehoord dat hij zijn huis niet meer uit kwam en ik had even naar hem toe moeten gaan natuurlijk, maar ja, dat stel je uit en stel je uit. [...] Dat Franse departement laat ik er nu uit, dat heb ik al beschreven, ik doe nu net of ik daar studeer, net als Verspoor. Ik heb er nog twee mensen bij verzonnen.’25

Verspoor woonde al in Parijs toen Alberts er begin 1937 naartoe trok. ‘Hij maakte de indruk er geboren te zijn, maar dat was niet zo. We kwamen allebei uit de meest Hollandse van alle Nederlandse steden, Haarlem. Hoe dan ook, hij wist in die dagen beter de weg in de [...] Franse hoofdstad dan in de gemeente, waar het Kennemer Lyceum staat. Hij studeerde bovendien Chinees en hij kende de goedkope Chinese restaurants.’26 Het allergoedkoopste eethuis bevond zich op de vierde etage ergens in de rue des Fossés Monsieur le Prince, door Verspoor ontdekt. Bijgerechten kostten drieënhalve franc, ongeveer zestien cent, rijst en thee naar believen. Verspoor was een van de weinige behulpzame mensen die Alberts’ eenzaamheid in Parijs, ‘waar we van tijd tot tijd onze magere geldvoorraad samen deelden’,27 minder schrijnend maakte.

==

De twee hoofdpersonages van De dreiging zijn Eugène en Daniël, Hagenaar en Haarlemmer en allebei vijfentwintig. Verspoor stond model voor Daniël. En dan is er nog de eenentwintigjarige Française Catharine Abel, de vriendin van Daniël, ‘maar met Eugène had ze meer te bepraten. Over hun werk’. Eugène is in 1936 in Parijs omdat hij de gezantschapscorrespondentie op het ministerie van Buitenlandse Zaken aan de Quai d’Orsay onderzoekt,28 Daniël studeert Romaanse talen aan de Sorbonne en Catharine is leerlinge aan ‘de Ecole des chartes’ omdat zij haar vader, die in 1914 één dag minister van Arbeid was geweest in het kabinet-Ribot, wil opvolgen als stadsarchivaris van Tours. Bijfiguren zijn een Franse schilder, Jean, en zijn vrouw. Ze hebben een zomerhuis in Villiers-le-Bel, ten noorden van Parijs.

De drie hoofdstukken heten ‘Stations’, ‘Chez Dupont tous est bon’ en ‘Generaals’. In zijn beschrijvingen van Parijs en Franse politici ontleent Alberts een aantal passages aan De Franse slag, soms letterlijk.

De dreiging begint in mei 1936 als Eugène in Den Haag de trein naar Parijs neemt en zich afvraagt hoe ver de Duitsers na 1914 Frankrijk waren binnengedrongen. Een winkelierster in Villiers-le-Bel, waar hij de schilder en zijn vrouw weleens had bezocht, beweerde dat de Duitsers na 1914 tot in het dorp waren binnengedrongen.

In het tweede hoofdstuk zitten Eugène en Daniël op het terras van Dupont aan de rue des Ecoles. Het is 7 juni 1936. Het Volksfront heeft net een verkiezingsoverwinning geboekt, Léon Blum heeft een links kabinet geformeerd, met beloofde steun van de PCF, maar overal in Frankrijk zijn toch stakingen uitgebroken.29 Daniël legt aan Eugène uit waarom de arbeiders fabrieken bezetten en noemt de naam van Simone Weil, die volgens hem over ‘de proletarische revolutie’ heeft geschreven op de geëxalteerde toon van Herman Gorter. ‘Maar die liep rond met een tennisracket en Simone heeft aan de lopende band gestaan.’ Voor haar was het een genot om met opgeheven hoofd langs de bazen te lopen. Volgens Daniël hebben de arbeidersvrouwen die bezettingen uitgevonden om van het gezeur thuis af te zijn.

De twee vrienden wachten op Catherine. Aan het slot van dit hoofdstukje arriveert ze. Eugène staat meteen op om naar de wc te gaan.

Het derde en laatste hoofdstuk gaat over de Spaanse Burgeroorlog en het Franse antisemitisme. Het is twee maanden na de scène in hoofdstuk twee en Eugène, Daniël en Catherine gaan met een boemeltreintje naar Villiers-le-Bel. Jeans vrouw ontvangt hen hartelijk. Eugène wil het onderwerp oorlog vermijden, maar er is geen ontkomen aan: moeten we wapens naar Spanje sturen, en aan wie dan? Hitler en Mussolini steunen generaal Franco en Stalin heeft politieke spionnen gestuurd. Het is geen beperkte burgeroorlog en er gaan hardnekkige geruchten over oorlogsmisdaden. ‘En wat zeggen we daarvan buiten Spanje, aan de veilige kant van de grens?’ Dat is de vraag die Daniël aan de anderen stelt.

Het tweede deel van het hoofdstuk begint met de terugkeer van Daniël en Eugène naar Parijs en eindigt met een bezoek van Eugène en Catherine aan het ABC-cabaret, halverwege september 1936. Catherine legt aan Eugène uit dat de Franse ‘vaste troep’ van artiesten om welke reden ook (vakantie, ruzie, programma nog niet rond) nog niet klaar is en dat er een gast zal optreden. ‘Dora Gerson. Die moet je kennen. Ze heeft bij jullie in Amsterdam gezongen. Dat moet na 1933 zijn geweest of misschien wel eerder, want ze is Joods en antimilitaristisch. Ze hebben haar dus Berlijn uitgeschopt. Of ze is net op tijd gevlucht. Maar ze is hier en we kunnen haar horen en zien. Het zal wel niet afgeladen zijn.’30 Inderdaad is het niet zo druk. Als ze naar hun plaatsen gaan, zegt Catherine dat ze het gevoel heeft dat er iets niet in de haak is en dat Gerson vast niet het lied ‘Légionnaire’ zal zingen. Als Gerson opkomt, krijgt ze geen applaus van een groepje rumoerige mannen vooraan. Tegen het einde zingt ze ‘General’. En dan klinkt er vooraan een snerpend gefluit. Gerson blijft doorzingen, waarna het applaus het gefluit overstemt.

Wanneer ze buiten zijn, zegt Eugène dat hij het fluitconcert overdreven vond want het Duitse cabaret was in de Weimartijd internationaal vermaard. Als ze bij de halte Trocadéro op bus 19 wachten en hij op het punt staat Catherine te vragen nog ergens iets te gaan drinken – ‘in het quartier natuurlijk’ – barst ze los: ‘Ben jij werkelijk zo stom? Dat stelletje tuig in de rechterhelft van de zaal. [...] Ze zaten waarachtig nog rechts ook. Denk jij, dat die naar dit concert zijn gekomen om Dora Gerson te horen of omdat ze zo dol zijn op de Kurfürstendamm of om de Duitse romantiek van na de oorlog? En omdat het tegenviel? Ze zijn gekomen en ze hebben betaald om een jodin uit te fluiten. Een jodin, die bovendien ook nog het lef heeft antimilitaristisch te zijn.’

Na haar uitbarsting stapt Catherine met de apolitieke Eugène op het achterbalkon van bus 19 en zien ze in het donker de kademuren van de Seine en de gevels van het Louvre aan zich voorbijtrekken. En dan komt de verrassende wending: ‘Catherine keek naar Eugène en ze zag, dat Eugène naar haar keek. Cluny, uitstappen, de hoek om en door de rue St. Jacques, langzaam naar boven, naar huis. Wiens huis? Wiens kamer? Alleen? Samen? Ze gaven elkaar een arm.’

Daar houdt het typoscript op.

==

De politiek overheerst De dreiging helaas zodanig dat de hoofdpersonages niet meteen uit de verf komen. Daniël en Catherine zijn niet veel meer dan commentatoren van de actualiteit. Het historische drama overvleugelt het verhaal.

Het is geen toeval dat Alberts na de laatste zin niet verder wilde of durfde. Het is zeer waarschijnlijk dat Alberts’ eigen Parijse liefdesverhaal na meer dan een halve eeuw nog steeds te dicht op zijn huid zat. Over die pijnlijke affaire, die hij had verzwegen in De Franse slag, viel via de koninklijke ‘omweg’ van een roman wel iets te zeggen. Maar zijn verhaal eindigde toen de ménage à trois menens dreigde te worden.

==

In Verzameld werk staan twee vertellingen waarin de namen van de hoofdpersonages opvallen: Eugène en Eugènes oom. Het eerste verhaal heet ‘De daken’ (1957), het tweede ‘Eugène en de tuin van zijn oom’ (1962).31 Die verhalen zijn voorstudies van De dreiging. In de drie schriftjes waarin de handgeschreven kladversie van De dreiging staat, heeft Alberts nog de titels van de nooit geschreven hoofdstukken vier en vijf vermeld: ‘Stad en man’ en ‘Een jaar van niets’.

‘De daken’ gaat over een zoekende man in Parijs. Het verhaal begint als Eugène net zijn hotel is uitgelopen. De naam van dat hotel wordt niet genoemd maar het is hôtel Gay-Lussac, rue Gay-Lussac 29. In dat hotel had Alberts in de jaren 1937–1939 voor vijfendertig gulden per maand een vaste kamer op de vierde en bovenste verdieping. Voor het hotel ligt een driehoekig pleintje.32 Via de rue Saint-Jacques loopt Eugène noordwaarts naar de Seine, waar hij aan de kade de gebouwen op het Île de la Cité bekijkt. Hij gaat zitten op een bank bij een huis waar hij misschien een appartement kan huren. In een café drinkt hij een glas wijn en loopt dan langs de boulevard St. Michel terug en neemt in het Gare du Luxembourg een retourtje Arcueil, een zuidelijk voorstadje. In een café bestelt hij zuurkool en bier. Op de vraag of er iets in de buurt te huur is, krijgt hij als antwoord dat er veel leegstaat aan de place Jules Ferry. Hij loopt de wijk uit en een heuvel op. Vanaf die plek ziet hij Parijs liggen. Hij valt in slaap, wordt wakker en loopt terug naar de stad. ’s Avonds zit hij op het terras van café Capoulade op de hoek van de rue Soufflot en de boulevard St. Michel, in de buurt van zijn hotel. Later loopt hij de boulevard af naar een restaurant in de rue de la Huchette, waar hij eet en veel wijn drinkt. Daarna loopt hij weer naar de Seine maar het appartement blijkt al verhuurd. Terug in zijn hotelkamer pakt hij een stoel, gaat in het donker bij het raam zitten en ziet de daken zwarter worden. ‘Het werd een donkere zee van daken en toen hij huiverde, drong het niet tot hem door dat het eigenlijk van de kou was.’33

De figuurlijke kou die door dit verhaal waart is die van eenzaamheid en rusteloosheid. Wandelen, eten, veel drinken en zoeken naar een woonplek. ‘De daken’ is een schets van een jongeman met een ongericht verlangen naar een nieuw onderkomen. Hij is meer waarnemer dan deelnemer, meer onderweg dan dat hij daadwerkelijk ergens aankomt.

In ‘Eugène en de tuin van zijn oom’ is de oom van Eugène de rusteloze zoeker. Hij woont in Montmartre, boven een timmermanszaak, maar voelt zich daar, als hij ’s nachts de straat opgaat, meer ‘een kermisleeuw, die op een vage manier naar de woestijn verlangt’.34 In het dorpje Les Essarts le Roi, tussen Versailles en Rambouillet, wordt zijn verlangen naar vrijheid bevredigd. Hij vindt een huis, omgeven door rozenstruiken. De beschrijving van de wandeltocht naar dat huis en het binnentreden komt overeen met wat Alberts in hoofdstuk 3 van De Franse slag vertelt over zijn eigen fietstocht naar het platteland en het vinden van een huurhuis in Les Essarts le Roi. De verhuurster van dat vrijstaande huis drijft een timmerzaak. Het toeval heeft toegeslagen. ‘Ik weet het, zei de oom van Eugène. Ik woon erboven. Ik heb mijn kamers van haar gehuurd. Hij dacht: dat is nou ook gek. En even later dacht hij: wat zal Eugène hier wel van zeggen?’35

Het grote verlangen ‘naar buiten’ valt op en wordt een rode draad in het werk en leven van Alberts: in De dreiging is dat Villiers-le-Bel, in ‘De daken’ Arcueil en in ‘Eugène en de tuin van zijn oom’ en in De Franse slag Les Essarts le Roi.

Een meisje uit Apeldoorn

Eugène is een fantasievolle projectie van Alberts. Dolf Verspoor stond als gezegd model voor Daniël. Maar op wie kan de 21-jarige Française Catherine Abel zijn geïnspireerd?

Catherine is geboetseerd naar een jonge Nederlandse vrouw met wie Alberts blijkens het bevolkingsregister van Den Haag op 20 december 1938 in ondertrouw ging: Liesbeth Dobbelmann. Op de Alberts-kaart in dat register staat ‘14/12 ’38 Parijs (Fr)’. Daaronder ‘art. 96 (9b) 21/12/’38’. En daaronder weer ‘20/12/ 38 In Ondertrouw’.

Zij werd geboren op 25 maart 1917 in Wiesel, een dorpje ten noorden van Apeldoorn. Op het gymnasium, dat ze niet afmaakte, had ze zich stierlijk verveeld. Haar melancholische vader Louis Dobbelmann was al jong overleden en haar zussen en broer waren veel ouder. Toen ze tien was kreeg ze een eigen paard ‘en daarop trok ze in haar eentje door de uitgestrekte kroondomeinen op de Veluwe’,36 het gebied dat Alberts in zijn jeugd ook graag doorkruiste. Meteen na haar afgebroken gymnasiumopleiding werd ze door de familie naar een kostschool gestuurd in Lausanne. In 1934, 17 jaar oud, vertrok ze naar Parijs. Haar tien jaar oudere zus Antonia (Ton) woonde toen al geruime tijd in Frankrijk, in het ten zuidwesten van Parijs gelegen Gif sur Yvette in het dal van de Chevreuse, samen met haar man, beeldend kunstenaar Bertus Sondaar. Hun buitenhuis was een ontmoetingsplek voor Nederlandse en Franse kunstenaars maar ook, vanaf 1937, voor Alberts. Alberts kende ze al uit Apeldoorn, omdat hij met haar zes jaar oudere broer Louis was bevriend. De twee jongens zaten bij elkaar in de vierde klas van de hbs, de klas die Alberts moest overdoen. Liesbeth vond Alberts een aardige maar wat stille jongen die nog lang niet vloeiend Frans sprak. ‘Hij wilde met een taxi naar mij toe, maar had nogal moeite met het huisnummer. Cent quatre-vingt-onze, dat lukte niet.’ Ze kregen een relatie, maar die was nogal eenzijdig. Alberts wilde graag met haar trouwen, maar zij had daar geen zin in. Toch maakte ze geen eind aan hun verhouding. ‘Ik was ook wel een beetje een snob, hoor. Ik dacht dat hij een belangrijk, groot schrijver zou worden zoals ik van allerlei beginnende kunstenaars die ik daar tegenkwam dacht dat ze heel bekend zouden worden.’ Ze was zelfs een beetje baldadig. In het paspoort van Alberts noteerde ze in het vakje ‘Bijzondere kenmerken’ haar observatie: ‘Scheeve neus.’37

De alternatieve ‘wijkplaatsen’ in Villiers-le-Bel, Arcueil en Les Essarts le Roi die Alberts in De dreiging, zijn twee verhalen en zijn Parijse memoires schiep doen denken aan het buitenhuis van het kunstenaarsechtpaar Dobbelmann/Sondaar in het dal van de Chevreuse. Arcueil in ‘De daken’ bleek niet lukraak gekozen. Dat was het voorstadje waar Liesbeth drie keer per week met de tram – een van de laatste van Parijs – naartoe ging. Soms liep ze het hele eind. Ze kreeg daar pianoles van de latere concertpianist Isaac Cohen, die zich toen Iskar Aribo noemde.38 Eugène in ‘De daken’ ging naar Arcueil toe om in een café wat te eten en te drinken en op een heuvel te slapen, Liesbeth nam bijna om de dag de tram naar Arcueil. Het pianospelen en het urenlang oefenen vond ze heel prettig, maar haar talent bleek beperkt en uiteindelijk gaf ze haar muziekstudie op. Alberts heeft Liesbeth vaak weggebracht naar pianoles in Arcueil, lopend of met de tram, en hij heeft regelmatig op haar gewacht in een buurtcafé.

Samen met Alberts bezocht Liesbeth cafés als de Dôme en La Closerie des Lilas aan het westelijk einde van de Boulevard Montparnasse. La Closerie had een groot terras en had vroeger aan de postroute naar Fontainebleau gelegen. Het café was sinds jaar en dag een centrum van literair leven: Chateaubriand, Baudelaire, Verlaine, Zola, Apollinaire, Eluard, Breton, Beckett, Hemingway en Scott Fitzgerald waren er stamgasten. Alberts en Liesbeth kwamen daar vanwege de sfeer van artisticiteit en om te biljarten en te drinken. ’s Avonds bezochten ze ook weleens – net als Eugène en Catherine in De dreiging – het ABC-cabaret aan de Boulevard Poissonnière.

Hoewel Alberts altijd heeft beweerd dat hij in 1937 naar Parijs ging om stage te lopen bij het Franse ministerie van Koloniën én om archiefonderzoek te doen voor zijn proefschrift, was Liesbeth Dobbelmann de ware reden voor zijn lange verblijf in de lichtstad. Hun relatie kreeg in de zomer van 1938 een verrassende wending toen bleek dat Liesbeth zwanger was van de beeldend kunstenaar Jean Osouf, die ook zijn weg had gevonden naar het buitenhuis van de Sondaars in Gif sur Yvette. Maar Osouf was getrouwd en wenste zijn huwelijk niet op te geven voor de zwangere Liesbeth. Alberts, die niet woedend maar vol begrip had gereageerd op Liesbeths conditie, wist raad: híj zou met haar trouwen, ook om het kind. Hij voegde de daad bij het woord door hun ondertrouw vlak voor Kerstmis 1938, toen Liesbeth bijna zeven maanden zwanger was, te laten registreren bij de Haagse burgerlijke stand. Het was een ridderlijk gebaar van een gentleman die geen wrok kón koesteren omdat zijn liefde veel groter was.

Maar dit ultieme ‘beleefdheidsgevecht’ won hij niet. Liesbeth koos er bewust voor haar kind, op 10 maart 1939 geboren, voorlopig alleen op te voeden in het grote familiehuis in het Gelderse Wiesel. Wat had Alberts haar trouwens te bieden, behalve zijn onbaatzuchtige liefde? Geld had hij niet, en ook geen huis. Als aspirant-controleur in spe stond hij nog niet eens op de onderste sport van de ambtelijke carrièreladder. Zou zij, een jonge moeder met een kind van een oudere Franse kunstenaar, ooit kunnen wennen aan een nieuw bestaan in Nederlands-Indië, een leven binnen de strenge ambtelijke hiërarchie? En als het oorlog werd, wat dan? Die vragen hebben ongetwijfeld een rol gespeeld voordat zij, een Hollandse Parisiënne, tot haar besluit kwam. Alberts had de beslissing van zijn hoogzwangere ‘verloofde’ maar te slikken. De ondertrouw liep niet uit op een bruiloft.

Op 10 januari 1939 reageerde professor Gerretson, Alberts’ promotor, opgelucht en vaderlijk op het, verloren gegane, bericht van Alberts dat het ‘uit’ was:

==

Gelukkig met je brief.

1. Definitief uit! Gekraamde potten zijn goed in een uitdragerij; niet in aedibus amoris.

2. Juist: in werk herstel van evenwicht en zelfrespect. Ik ben je man, om te helpen waar hulp noodig is.

[...]

Yours,

Prof. Gerretson39

==

Toen Alberts eind september 1939 op de boot naar Indië stapte, was hij dus nog steeds ongetrouwd. En de jarenlange Hitleriaanse dreiging was bijna vier weken daarvoor in een echte Europese oorlog uitgebarsten.

Alberts’ vertrek was een logisch gevolg van zijn studie indologie. Maar was zijn bootreis niet meteen ook een vlucht, wég van de echte oorlog en wég van een relatie die was gestrand ondanks zijn manhaftige aanbod? Of kon deze kille woensdag het begin betekenen van een veelbelovend schrijverschap? Want hij had dan wel veel gelezen en zowel poëzie, proza als toneelstukjes geschreven, die schuchtere schrijfpogingen hadden geen publicaties opgeleverd (en zijn grotendeels verloren gegaan). Of was zijn proefschrift misschien een eerste literaire proeve van beknopt en effectief schrijven?

Hoe dan ook, 27 september 1939 bleek een beslissende dag in het leven van de BB-ambtenaar Alberts, een definitieve breuk in zijn bestaan. Hij stapte op de Johan van Oldenbarnevelt en werd uitgezwaaid door zijn twee paranimfen – zijn Apeldoornse hbs-vriend Dolf Wentholt en zijn Utrechtse studievriend Joop Hoekman – en door Anton Koolhaas, de regisseur van het Utrechtse studententoneelgroepje waarvoor Alberts als souffleur mocht optreden. De volgende dag lag Holland al ver achter hem. ‘We gleden door de mijnenvelden en we gleden door de oorlog [...]. Maar het water was nu Atlantische Oceaan geworden en het bekommerd vechtende Europa hadden we verlaten. Verlaten? Kom, kom. Europa raak je zo gauw niet kwijt.’40

16. A. Alberts, In en uit het paradijs getild. Amsterdam 1975, p. 5. Gewijzigde herdruk van Namen noemen. Zo maar wat ongewone en openhartige herinneringen aan het leven in een verloren paradijs, dat Nederlands-Indië heette, 1939–1947. Amsterdam 1962.

17. ‘Het was september 1939. Die oorlog, daar dacht ik niet zo aan. Het was iets op afstand.’ (Hanneke Wijgh, ‘Ik heb niet zoveel woorden nodig’. In: De Nieuwe Linie, 18 en 25 december 1974.)

18. A. Alberts, Baud en Thorbecke 1847–1851. Utrecht 1939. ‘Academisch proefschrift ter verkrijging van den graad van doctor in letteren en wijsbegeerte aan de rijksuniversiteit te Utrecht, op gezag van den rector magnificus Dr. F.H. Quix, hoogleraar in de faculteit der geneeskunde, volgens besluit van den senaat der universiteit in het openbaar te verdedigen op vrijdag 22 september 1939 des namiddags te 4 uur. Deel 18 van de Utrechtse bijdragen tot de geschiedenis, het staatsrecht en de economie van Nederlands-Indië.’

19. De Utrechtse herinneringen van A. Alberts. Amsterdam, 1983, p. 116; Verzameld werk 3, Amsterdam 2005, p. 319.

20. Baud en Thorbecke 1847–1851, p. 7. Zie ook: Erik de Blauw, ‘De dagdromende verteller’. In: Bzzlletin, jrg. 11, nr. 106, mei 1983, p. 8.

21. In een brief van 13 september 1993 aan zijn uitgevers legt Alberts uit dat het schrijven aan De dreiging enkele maanden heeft stilgelegen door een burenruzie. Die stagnatie had ook iets positiefs. ‘Ik ben gaan beseffen dat een roman over de dreiging in de vooroorlogse jaren, die niet als dreiging werd gevoeld, niet zomaar kan aflopen in medio ’39. Aan de andere kant heeft het ook niet de minste zin – voor mij tenminste niet – om te besluiten met een oorlogsverhaal. En toch moet er iets komen. Ik heb daar ook rekening mee gehouden door het plannen van een laatste hoofdstuk onder de titel As. Wat ik daarmee aan moet, daar begin ik nu een schemerig denkbeeld van te krijgen en ik zal jullie beter op de hoogte houden zodra ikzelf dat beter weet. Dat kan nog even duren en ik geloof, dat we maar niet meer op dit jaar moeten rekenen. Teleurgesteld, laat staan ongelukkig, hierover ben ik helemaal niet. En jullie waarschijnlijk ook niet, gezien jullie bijzonder fraaie najaarsaanbieding.’ Bron: nagelaten papieren van Alberts, in bruikleen van Reinoud Alberts, zoon van Alberts’ oudste broer Wiebe en beheerder van de Erven Alberts.

22. Armand Heijnen, ‘Je maakt zelf niet uit of je stopt met schrijven’. Schrijver A. Alberts verrast door Utrechts huldebetoon’. In: Utrechts Universiteitsblad, 17 maart 1994.

23. In een brief van 13 juni 1997 aan Gerard Stigter (K. Schippers) vraagt Wouter van Oorschot hem of het Dreiging-fragment geschikt is voor publicatie in Tirade (nee, oordeelde Schippers). De uitgever schrijft ook dat dit wellicht het werk had kunnen worden ‘waarin hij een tipje van de sluier over zijn geheim zou hebben opgelicht’. Kopieën van die brief en van het romanfragment van De dreiging kreeg ik van Schippers.

24. Armand Heijnen, ‘Je maakt zelf niet uit of je stopt met schrijven. Schrijver A. Alberts verrast door Utrechts huldebetoon’. In: Utrechts Universiteitsblad, 17 maart 1994.

25. Remco Meijer, ‘A. Alberts’. In: Oostindisch doof. Amsterdam 1995, p. 32.

26. De Franse slag. Amsterdam 1963, p. 123–124; Verzameld werk 3, p. 225. De latere vertaler Dolf Verspoor (Den Haag 1917 – Amsterdam 1994) was meteen na de Haarlemse middelbare school naar Parijs getrokken. Maar met die studie werd het niets. In Parijs maakte hij kennis met André Malraux en Emile Cioran. In juni 1936 was hij bij een redevoering van André Gide over het stalinisme. Gide, net terug uit Moskou, leverde kritiek op de censuur en artistieke gelijkschakeling. In een brief van 29 september 1938 beschuldigt Verspoor Chamberlains Engeland ervan uit eigenbelang Hitler en Mussolini te gedogen als waakhonden tegen de socialistische bewegingen in Rusland en Spanje. (bron: Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde 1998).

27. Namen noemen, p. 182; Verzameld werk 3, p. 134.

28. In hoofdstuk VI van De Franse slag beschrijft Alberts dat gebouw. Hij moet daar in 1937 zijn omdat hij ten behoeve van zijn proefschrift inzage nodig heeft van de correspondentie tussen de Franse gezant in Den Haag en zijn minister in Parijs tussen 1847 en 1851. Als hem na een week de toegang tot het archief wordt ontzegd, roept hij de hulp van ‘twee meisjes’ in, van wie hij de identiteit niet onthult (zie verder hoofdstuk 3).

29. Aan het begin van het derde hoofdstuk in De Franse slag zit Alberts op het terras van Dupont (p. 40) en de demonstraties golven aan hem voorbij. Even later krijgt hij een rake tik van de oproerpolitie. Ook de anekdote in zijn Parijse memoires over Blum, die tijdens de fotosessie ter gelegenheid van de presentatie van zijn kabinet in juni 1936 had gezegd: ‘C’est dommage que messieurs les photographes ne sont pas en grève’ (p. 38), is overgenomen in De dreiging.

30. Alberts heeft Dora Gerson zien optreden in Scheveningen. Ze maakte een diepe indruk op hem. (De Utrechtse herinneringen van A. Alberts, p. 106; Verzameld werk 3, p. 312.)

31. ‘De daken’. In: De Gids, jrg. 120, juli 1957, p. 50–53. Opgenomen in Verzameld werk 2, p. 573–576. ‘Eugène en de tuin van zijn oom’. In: Bouquet, nr. 18, Haarlem 1962, p. 4–9. Herdrukt in Tirade, jrg. 44, nr. 387, p. 430–433. Opgenomen in Verzameld werk 2, p. 586–590. De enige andere, nog subtielere suggestie van een ‘ménage à trois’ in het oeuvre van Alberts zit verborgen in ‘De nachtegalen van de keizer’, het openingsverhaal van Haast hebben in september (juni 1975). Zie hoofdstuk 15.

32. Zie ook het vraaggesprek van Hanneke Wijgh in De Nieuwe Linie (18 en 25 december 1974), waarin Alberts op haar vraag waar hij woonde in Parijs de rue Gay-Lussac noemt.

33. Verzameld werk 2, p. 576. Het ultrakorte ‘Het hart van de stad’ (De Groene, 8 oktober 1955) is evenals ‘De daken’ een wandelverhaal én een liefdesverklaring aan Parijs. Een man loopt langs de Seine, blijft daar staan en draait zich om. ‘Niet om iets te zien, want hij wist het allemaal wel, maar gewoon om zich om te draaien in het hart van de stad, omdat hij een enkel ogenblik zelf dat hart wilde zijn.’ En omdat hij dat hart even is geweest ‘voelde hij het leven van de stad om zich heen kloppen. Hij kreeg een lichaam, het lichaam van de stad. Hij dacht na en het waren gedachten van de stad. Hij kon eigenlijk wel verdergaan, zo met de stad in zijn rug en onder zijn voeten’.

34. Verzameld werk 2, p. 586.

35. Verzameld werk 2, p. 590.

36. Paul Arnoldussen, Rue d’Amsterdam. Kleine atlas van Nederlanders in Parijs, Amsterdam 2002, p. 96–97.

37. Gesprek op 29 november 2014 met Lucette Bletz-Wezelaar, de dochter van Liesbeth Dobbelmann. In de jaren vijftig kwam Alberts een paar keer op bezoek bij zijn oude geliefde, die toen naam begon te maken als beeldend kunstenaar en in Amsterdam woonde. Soms stommelde hij aangeschoten of dronken de trap op. Aan het eind van haar leven (ze stierf in 1997) vertrouwde Liesbeth Dobbelmann haar dochter Lucette toe dat er ondanks haar avontuurlijke en bohémienachtige bestaan maar drie mannen van wezenlijk belang waren geweest in haar leven, onder wie Alberts.

38. Paul Arnoldussen, Rue d’Amsterdam, p. 96–97.

39. Nationaal Archief, Den Haag: collectie 458 Gerretson, 2.21.246, archiefbloknr. C26100, bestanddeel 369.

40. Namen noemen, p. 13–14; Verzameld werk 3, p. 10.

2

Na Haarlem (1911–1917) aan de Apeldoornse bosrand (1917–1930)

‘Een driewielertje op een trottoir. Dat is de oudste, maar ook de enige herinnering, want verder weet ik van Haarlem, waar ik na mijn geboorte nog zes jaar heb gewoond, niets meer af. Op dat driewielertje reed ik vrolijk rond met een of twee vriendjes in mijn kielzog. En het volgende dat ik weet is dat ik school ging in Apeldoorn.’41

Alberts (Albert, roepnaam Bert) werd op 23 augustus 1911 geboren op Kleverparkweg 1341 in Haarlem-Noord, in een buurt die aan het vlakke land en aan de duinen grensde. ‘Het was allemaal nog zo open, dat weet ik nog wel.’42 Het Kleverpark werd in 1898, vier jaar vóór de aanleg van de weg, ontworpen door tuinarchitect L.A. Springer en heeft nog enigszins een fin de siècle-achtige uitstraling. Op 8 april 1904 was het echtpaar Alberts met hun zoontje Wiebe (1900) vanuit Amsterdam naar de Aelbertsbergstraat 75 verhuisd. Ruim drie jaar later, op 10 november 1908, betrok het gezin het huis aan de Kleverparkweg. De directe reden van die verhuizing was het overlijden, op 29 augustus 1908, van de vierjarige Jacques Friso, geboren op 12 juni 1904, vlak nadat het gezin uit Amsterdam naar Haarlem was getrokken. Op 24 april 1913 verhuisde het gezin Alberts opnieuw. Ditmaal naar de Verspronckweg 69, dichter bij het treinstation en gelegen in een gegoede middenstandsbuurt. De Verspronckweg was in 1909 aangelegd in de Kleverparkbuurt, de voormalige Schoterveenpolder. Hier kwam tussen 1882 en 1921 een wijk tot stand met straatnamen van oude Haarlemse schilders.

Alberts stamde uit een Fries geslacht van gezagvoerders. Zijn grootvader Wiebe Alberts (Hindeloopen, 26 december 1835) trouwde met Barbara Jans Duif. De bevalling van twee zoons vond plaats aan boord van een fregatschip, in 1869 (Johannes) en in 1872 (Albert). Alberts’ vader Jappe Alberts, de tweede zoon van Wiebe, werd op 18 oktober 1870 in Rotterdam geboren. De jongere kinderen van Alberts’ grootvader kwamen in Brouwershaven en in Middelburg ter wereld. Alberts heeft zijn grootvader Wiebe een plaats gegeven in De honden jagen niet meer: ‘Wietze [...] was mijn grootvader. Hij heeft zijn schip buiten zijn schuld verspeeld en is vermoedelijk nooit meer durven terugkomen. Hij schijnt begraven te zijn in Soerabaja.’43 Die begrafenis vond plaats op 28 augustus 1888.

Alberts’ vader Jappe trad in diens voetsporen, was verbonden aan de Stoomvaart Maatschappij Nederland en voer eveneens op Nederlands-Indië: drie maanden of langer weg, een paar weken thuis. Op 19 mei 1898 trouwde hij in Hindeloopen met Jetske de Boer (geboren op 24 april 1872). Het gezin van Jappe en Jetske Alberts zou uiteindelijk vijf kinderen tellen. Vier daarvan werden in Haarlem geboren: Jan Jacob (1905), Henriëtte (1909), Albert en Karel (1916). In 1916 en 1917 woonde Antje Liets de Boer, een dertienjarig nichtje van Alberts’ moeder, in bij het gezin.

Op 29 augustus 1917, toen Alberts net zes was, verhuisde het gezin naar Apeldoorn. Het betrok eerst een huurhuis aan de Loolaan 20, schuin tegenover de lagere school, School 27, in afwachting van de oplevering op 17 mei 1920 van een eigen huis aan de 2e Beukenlaan 19. Dat lag aan de westelijke rand van Apeldoorn en het bos. De tekeningen van dat huis had vader Alberts aan boord van zijn schip gemaakt. Hij wilde, áls hij thuis was, liever niet in de buurt van collega’s verkeren. Bovendien zou er achter hun huis in Haarlem een fabriek gebouwd worden. Een andere reden voor de verhuizing naar Apeldoorn was dat de Gelderse stad een aanzienlijke Indische gemeenschap had. Veel kinderen van wie de ouders nog in Nederlands-Indië werkten waren in de kost bij familie of kennissen in Apeldoorn. Mede dankzij vader Jappe had het gezin Alberts veel Indische kennissen. De koninklijke hbs aan de Jhr. Mr. G.W. Molleruslaan 42, die mede op initiatief van koning Willem III gesticht was en vernoemd was naar diens broer, had zelfs een paar Indische parallelklassen.44

Jappe Alberts, die als gezagvoerder een behoorlijk salaris verdiende, investeerde in aandelen en kocht twee boerenplaatsen, die pachtgeld opleverden.45 Jappe Alberts trad, als hij thuis was, streng maar eerlijk en hoffelijk op. Hij lette er scherp op dat zijn kinderen zich correct en beleefd gedroegen en tafelmanieren hadden. Die beleefdheid had niets met rang of stand te maken. Henriëtte zei over haar twee jaar jongere broer: ‘Als er een bedelaar aan de deur kwam – dat gebeurde vroeger nogal eens – dan boog hij nog als een knipmes voor die man. En dat doet hij nu nóg, hoor.’46 Nooit vertrok zo’n bedelaar met lege handen. Met zijn vader kon de jonge Alberts goed opschieten. Over het huwelijk van zijn ouders, die elkaar minstens zeven maanden per jaar niet zagen, sprak hij waarderend: ‘Ieder had zijn eigen departement: de man het schip, de vrouw was kapitein van het gezin. Ieder eerbiedigde het terrein van de ander...’47 De elf jaar oudere Wiebe had een heel andere ervaring: hij zag een potentaat in zijn vader.

De familie Alberts was gastvrij. Twee jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog ‘kregen we nog hongerende Duitse kinderen in huis. Helemaal niet zo vreemd. Mijn oudste broer was geschiedenis gaan studeren bij een Duitse hoogleraar in Utrecht. Professor Oppermann, een Europese beroemdheid op middeleeuws gebied. Hij had een neefje en een klasgenoot en die hadden honger, zo erg dat ze er voor de rest van hun leven iets van over zouden kunnen houden. Ze werden daarom naar mijn moeder gestuurd. Dat van die honger was waar. Ik herinner me nog, hoe ze voor de eerste maal ’s avonds bij ons aan tafel zaten en hoe ze in betrekkelijk korte tijd voorover zakten en in slaap vielen, met hun gezicht in hun bord eten. Het was natuurlijk veel te machtig voor hen geweest. Ze wenden al gauw, kregen een grote bek, vooral dat jongetje uit Saksen, maar daar hielden ze mee op toen ze in de gaten hadden, dat mijn moeder het niet eens merkte. Hoeveel maanden ze zijn gebleven weet ik niet meer. Nogal wat en ze gingen goed doorvoed terug.’48

Buren kreeg het gezin Alberts later, toen er bos werd gekapt om plats te maken voor huizenbouw. Alberts’ zus Henriëtte: ‘Maar in het begin was het er rustig en moesten we een stallantaarn meenemen om naar het dorp te kunnen gaan, ’s winters, als het al vroeg donker was.’ Haar twee jaar jongere broer omschreef ze als ‘een lieve jongen’, vriendelijk, zonder vijanden, beleefd, stil en in zichzelf gekeerd als hij thuis was, waar hij vaak een theemuts op zijn hoofd zette ‘om beter te kunnen denken’.49 Toch was hij ook een fervente voetballer, samen met schoolvriendjes. Henriëtte voetbalde graag mee. Haar ouders gaven haar een poppenhuis, om haar tussen haar vier broers wat meisjesachtiger te laten worden. Maar het was de jonge Alberts die urenlang met de poppen kon spelen, terwijl zij vaak buiten voetbalde met een bal gemaakt van krantenproppen met een stuk touw eromheen. Henriëtte: ‘Albert was iemand, die aan zichzelf genoeg had en zich het liefst in zijn eigen fantasiewereld opsloot, als hij thuis was, want hij was altijd veel bij vrienden. Ja, ik geloof dat hij een fantasierijk kind was. Ik herinner me bijvoorbeeld nog goed dat wij onze verplichte zondagmiddagbezoekjes bij een of andere tante moesten afleggen. Albert moest ook altijd mee en als hij er dan was, vroeg die tante of hij soms zin had ons voor te lezen. Nu, daar had hij altijd wel zin in. Dan stopte tante hem een boek in zijn handen en ging ze zelf breeduit in een stoel zitten, wachtend op wat komen ging. En hoewel Albert het boek meestal op zijn kop hield, hij kón toen helemaal nog niet lezen, vertelde hij dan de spannendste verhalen. Misschien kunnen alle kinderen dat wel en overdrijf ik nu een beetje, maar ik heb altijd het gevoel gehad dat Albert als klein kind al enorm veel fantasie had.’

De koninklijke hbs

De schoolcarrière van Alberts begon in september 1917 met het klassieke tegenstribbelen van een zesjarige. Toen hij voor het eerst door hun Duitse dienstmeisje Johanna naar de eerste klas werd gebracht, schreeuwde hij, ‘want ik wou niet. Ik vond die tijd op school en in Apeldoorn desondanks heel aangenaam. Een aardig dorp met aardige mensen’.50

De wapenstilstand van 11 november 1918 is Alberts’ oudste herinnering aan de Eerste Wereldoorlog, schreef hij in 1984 in Vrij Nederland, ‘of liever aan de koek, die we mee naar huis kregen, nadat we voor de rest van de dag vrijaf hadden gekregen. Ik zat toen in de tweede klas van de school van meester Groeneveld in Apeldoorn. En ook dat ik daarna ziek werd, niet van de koek, maar van de Spaanse griep. Weer wat later kwam mijn vader thuis na twee jaar tussen Japan en Java te hebben moeten varen als gezagvoerder van de Grotius. Hoe verder van Europa, hoe erger de verhalen over onze toestand. Half of meer dan half verhongerd waren we. En onvergetelijk was de zending die hij voor ons had meegebracht. Balen rijst en ongebrande koffie en met grote zwarte letters bedrukte kisten thee. De meeste indruk maakte een manshoge tros bananen’.51

Zijn beste vriendjes op School 27, tot en met de zevende klas, waren ‘Indische jongens’: Karel ter Kuile, bij wie hij de eerste drie hbs-jaren in de klas zat, en Dolf Wentholt, die een jaar eerder naar de hbs ging. Karel was in 1911 in Soerabaja geboren. Zijn vader was ‘handelsman’, zoals zijn hbs-rapportblad vermeldt. Hij ging na zijn eindexamen in 1929 naar een textielschool. Dolf (1910), wiens vader resident met verlof was, kwam uit Makassar. Hij bezocht de landbouwhogeschool in Deventer.

Zijn jeugd heeft Alberts als ‘gelukkig’ omschreven. Eens kreeg hij een tien voor een opstel, maar hij liet zich daar niet op voorstaan. ‘De enige reden voor dat cijfer was, dat alle kinderen begonnen waren met “Op een Zeeuwse zomeravond...” of “Op een schilderachtige namiddag”. Mijn eerste zin was: “Goedenavond heren!”’52 Nog vóór hij op de hbs zat, in 1923, debuteerde hij in de Nieuwe Apeldoornsche Courant, in de afdeling ‘Children’s Corner’. Tot 1924 zou hij stukjes bijdragen over historische onderwerpen. Een daarvan ging over ‘een naamloze generaal in de Amerikaanse Burgeroorlog. Toen al maakte hij zich “schuldig” aan het dramatiseren van historische gegevens’.53

Op 31 augustus, Koninginnedag, was het de gewoonte dat de leerlingen van lagere scholen een groet brachten aan koningin Wilhelmina, die op Het Loo, aan de rand van het Kroondomein, woonde. Op zijn school werkte ‘een flamboyante onderwijzer’, naar wie hij het alcoholische onderwijspersonage Barre uit De bomen een beetje had gemodelleerd, want in Barre ‘zit natuurlijk ook iets van jezelf’.54 Misschien was die leraar wel een SDAP-leerkracht, een ‘rooie’ over wie Alberts schreef in het autobiografische verhaal ‘De herfst van het heimwee’. Die onderwijzer ging ook mee met zijn klas om de verjaardag van de koningin te vieren. Onder aanvoering van muziekkorpsen trok de Apeldoornse schooljeugd langs het bordes van Het Loo, waarop Wilhelmina en prins Hendrik knikten en wuifden. ‘En als de klas dan een rooie onderwijzer had, dan stootten de jongens elkaar aan en zeiden: Hij heeft lekker toch zijn hoed afgenomen. En na afloop werd thuis altijd gevraagd: Heb je de Koningin gezien? Ja, we hadden de Koningin gezien. En het domein had al die lange uren van de aubade stil en onaandoenlijk op de achtergrond gelegen.’55 Als de koningin niet jarig was, bedachten plaatselijke comités wel iets anders om Het Loo te kunnen bezoeken. De kinderen moesten dan een Veluws pak aan en gingen in een paar boerenkarren naar het paleis ‘waar ze moesten dienen als decor van het optreden van Jan van Riemsdijk, die toen nogal en vogue was. Hij stond dapper te zingen onder begeleiding van een gitaar en zijn vrouw stond erbij met het volmaakt onverschillige gezicht van een orgeldraaier. Maar wel een deftige orgeldraaier. Goeiemorgen, koninginne... en aan het slot: U zak mien misschien niet kenne, en de vrouw ook al niet. Ik ben Jan, de dichterzanger van het Veluwse boerenlied’.56

De dreiging van een nieuwe oorlog hing in de jaren twintig al in de lucht, als gevolg van de Vrede van Versailles, aldus Alberts ‘door de bijna komische devaluatie van de mark. En door de voortdurend mislukkende ontwapeningsconferenties. Zelfs op scholieren moest zo iets op de duur indruk maken [...]. Een moment waarop de wereld even stilstond, was de verkiezing van Hindenburg tot Duits president [in 1925]. Ik moet toen in de tweede klas van de hbs hebben gezeten en daar zat ook Kareltje von Zeppelin, zoon van de Apeldoornse nettenfabriek en achterneefje van de luchtschepenbouwer. De familie was al geslachtenlang Nederlands en Kareltje verschilde in niets van zijn klasgenoten. [...] Hoe dan ook, op een middag ging de school uit. Om tien over drie. We stonden als de ouwe heren die jongens op die leeftijd kunnen zijn, op de stoep van de hbs. En plotseling drong Kareltje zich door ons heen. Hij had het bericht van Hindenburgs verkiezing gehoord. Hoe, dat weet ik niet. Natuurlijk niet via de radio, want die was er nog niet. Misschien wel van een van de leraren. Misschien wel van de Duitse [leraar]. Kareltje vloog naar buiten. Naar het Prins Hendrikplantsoen voor de school. Hij schreeuwde niet hoera! Ook niet Leve Hindenburg. Hij maakte geen enkel geluid. Hij sprong en danste. En hoe verder hij van ons weg raakte, hoe hoger zijn sprongen werden. Hoppla’.57

Hoewel hij zijn eigen hbs-tijd – tussen september 1924 en mei 1930, als nummer 1829 – omschreef als ‘heel gemiddeld’58 en ‘op de normale manier naar school gegaan...’,59 is Alberts in de vierde klas blijven zitten én is hij ook een keer van school gestuurd. ‘Ik had knalstikstof geproduceerd. Dat gaf een flinke ontploffing. Schrik er zelf het hardst van.’60

Gezien zijn rapportcijfers was Alberts een zeer matige leerling. De commentaren liegen er niet om en getuigen niet van didactische tact. Schooldirecteur N.J. van der Lee noteerde in maart 1926 op zijn rapportblad: ‘Nederlandsche Taal: dom en suf. Met Muller [docent Nederlands] bespreken.’ Tussen december 1925 en de zomer van 1927 heeft hij privéles meetkunde van de heer Schilstra maar zijn cijfers blijven ‘zeer onvoldoende’, hoewel Schilstra een ‘aardige indruk’ van Alberts heeft. In december 1926 doet Alberts het ‘wel aardig’ in aardrijkskunde – hij begint met een acht, zakt dan weg maar haalt als eindcijfer in de derde klas een acht – maar natuurkunde blijft een obstakel: ‘zoo weinig mogelijk moeite doen’. Niet alleen lichamelijke opvoeding (een vier) en scheikunde (een vier) is in de vierde klas van 1927/1928 een probleem, ook voor Engels haalt Alberts slechts een vijf. Als hij de vierde klas overdoet, blijft scheikunde lastig: ‘zwak, lui’ staat er in november 1927. Een maand later moet hij harder werken voor wiskunde. In november 1929, in de eindexamenklas, weet de onhandige Alberts voor werktuigkunde (mechanica) een twee te halen. De slotopmerking in dezelfde maand: ‘Werkt niet. Aardr: lui en onoplettend’. Ook gymnastiek blijft onvoldoende. En rekenen (goniometrie) is onverminderd zwak: een vier in periode twee.

Maar dan geschiedt er een klein wonder. Opeens gaan Alberts’ cijfers omhoog. Aan het eind van de vijfde klas staat er een zee van zessen, enkele zevens en een paar vijven. Voldoende om te slagen. Helaas zijn de cijfers van zijn eindexamen hbs-b zodanig dat hij, naar de huidige maatstaven, zou zijn gezakt: van de vijftien eindexamencijfers blijken er zeven onvoldoende: een vijf voor rekenen, werktuigkunde, staathuishoudkunde, Engels en gymnastiek, een vier voor natuurkunde en een drie voor plant- en dierkunde. Waarom is Alberts dan toch nog geslaagd? Daar zijn drie redenen voor aan te wijzen. In de eerste plaats het redelijke eindrapport. Dat kan voor de docenten een reden zijn geweest om voor Alberts te pleiten toen de eindexamencommissie (drie docenten, onder wie een alfa- en een bètaman) verdeeld bleek, waardoor het docentencorps automatisch beslissende inspraak kreeg. Bovendien staat er een stempel op Alberts’ rapport: ‘De Beteekenis van het Cyfer 5 is 3-9-29 geworden byna voldoende’. Alberts mocht toelatingsexamen doen voor de studie indologie in Utrecht. Op zijn rapportblad staat dat hij na het verlaten van de hbs is ‘geslaagd voor toelating adspirant ambtenaar B.B. N.I.’.

Piet de Jong – de latere marineofficier en minister-president – zat in de jaren twintig ook op de koninklijke hbs in Apeldoorn en deed in 1931 eindexamen. Hij herinnerde zich docent Nederlands Muller als ‘een verschrikkelijk saaie leraar Nederlands’, een ‘stijve hark’ die gefixeerd bleek op naamvallen en spelling. ‘In al die jaren heeft hij volgens mij nooit literatuur of poëzie behandeld. Wel kreeg je een lijst mee met verplichte boeken.’ De jonge, aantrekkelijke docente Nederlands mevrouw Müller-Coops was in het geheel niet saai en besteedde de nodige aandacht aan letterkunde. ‘Helaas kon ze volstrekt geen orde houden.’61 Alberts’ cijfer voor Nederlands was mager (een zes in periode vier, klas 5) en in de vreemde talen was hij ook geen hoogvlieger, met uitzondering van Frans (een zeven op zijn eindexamen). Voor geschiedenis scoorde hij een acht op zijn eindexamen, al beweerde Alberts later dat hij voor zijn lievelingsvak een nóg hoger cijfer kreeg. In de schoolkrant schreef hij niet en van opstellen maakte hij zich snel af. ‘Voor het eindexamen [Nederlands] koos ik het onderwerp hekeldichten. Ik kende er een aantal van Vondel uit mijn hoofd. Die kon ik integraal opschrijven. Had een zeven uiteindelijk. Alleen geschiedenis, daar was ik erg goed in. Ik had een tien op mijn eindlijst.’62

Wellicht hebben de langdurige ziekte en de dood van zijn vader – met alle financiële gevolgen van dien – de schoolprestaties van Alberts negatief beïnvloed. Tijdens zijn ziekte, op 26 november 1923, verhuisde het gezin om deze financiële redenen naar 2e Beukenlaan 5. In 1924, op 53-jarige leeftijd, kreeg Jappe Alberts een longkwaal, waaraan hij op donderdag 19 februari 1925 bezweek, een jaar voor zijn pensioen. Twee dagen later was de teraardebestelling van Alberts’ vader, ‘Gezagvoerder S.M.N.’ zoals hij in de overlijdensadvertentie werd aangeduid, op de Algemene Begraafplaats van Apeldoorn. Reinoud Alberts weet zich in 2014 nog heel goed te herinneren wat zijn vader Wiebe – die vaak botste met zijn autoritaire vader om zijn financiële kwistigheid als student – aan het graf tegen zijn veel jongere broer, ‘oom Bert’, zei: ‘Zo, van hem hebben we geen last meer.’

Al een jaar na de dood van vader Jappe moest het gezin het Duitse dienstmeisje ontslaan. Johannes, de oudere broer van Alberts’ vader – waarop oom Matthias in De bomen is geïnspireerd – werd toeziend voogd van de minderjarige kinderen.

Op 27 februari 1933 verhuisde het gezin, weer uit geldelijke nood, voor de laatste keer binnen Apeldoorn, deze keer naar 2e Beukenlaan 15.

Het Kroondomein

In het vroege, deels in de tropen spelende verhaal ‘De jacht’ laste Alberts een fragment in over het Apeldoornse Kroondomein en een jongen die Albert heet: ‘Als jongen van een jaar of achttien ben ik eens mee geweest op een drijfjacht. Ik woonde toen op de Veluwe ten Zuiden van het Kroondomein en ik was verliefd op een meisje aan de Noordkant.’63 Dat meisje zou geïnspireerd kunnen zijn op Tonnie Kwast, een muloscholiere die hij had leren kennen op tennisclub ‘Daisy’: ‘het mooiste meisje van Apeldoorn. Zij was de dochter van een cellist die tevens een jazzband had. Samen met haar broer Felix speelde ze ook wel mee in de band. Het lukte Alberts een paar keer haar mee te krijgen naar studentengala’s, waar hij de show stal met deze oogverblindende schone.’64

Op de hbs raakte Alberts bevriend met Louis Dobbelmann. In het schooljaar 1927/28 zaten Louis en Alberts bij elkaar in de vierde klas. Louis’ zusje Liesbeth was toen nog een tienjarig lagereschoolkind. Alberts bleef in 1928 zitten, Louis ging over en verliet de hbs in 1929, een jaar vóór Alberts, en ging naar de landbouwschool in Wageningen.

Het Apeldoornse Kroondomein maakte grote indruk op de jonge Alberts. Het domein was niet alleen een plek om in rond te dwalen, er heerste ook een aantrekkelijke sfeer. ‘Zo’n beukenbos is in de zomer geweldig mooi. Met het licht getemperd door de bladeren heen. Heel anders dan een eikenbos. Mijn herinneringen aan Apeldoorn heb ik beschreven in De bomen. De hoofdpersoon Aart ben ik gedeeltelijk zelf, gedeeltelijk is het een vriend.’65

Het bosrijke Kroondomein was voornamelijk verboden gebied, hoewel het niet overal was afgesloten voor publiek. Voor de jonge Alberts en zijn schoolvriendjes bleek dat verbod juist aantrekkelijk en spannend. ‘Een keer moesten we wegduiken in hoog opgegroeide hei. Prins Hendrik en Koningin Wilhelmina kwamen eraan. Prins Hendrik deed kunstjes op de fiets. Een beetje stroef, maar het ging. Zijn vrouw lag slap van het lachen.’66 Op een keer, herinnerde zijn zus Henriëtte zich, ging hij met Karel en diens vader op zwijnenjacht. ‘Hoewel er streng gecontroleerd werd, was het toen nog mogelijk als burger op de koninklijke jachtterreinen een zwijntje te verschalken. Bert was de jagers uit het oog verloren, toen hij teruglopend naar het hek werd ingehaald door een zwijnenbig. Het beestje was opgejaagd en uitgeput. Ingesloten tussen de jagers en het hek kon het geen kant meer op. Uit medelijden heeft Bert het dier toen maar over het hek geholpen.’67

Deze anekdote wijkt af van een fragment uit ‘De jacht’, een van de elf verhalen uit De eilanden. Die vertelling, gesitueerd in de tropen, gaat over de jacht op de opstandeling kapitein Florines, een alcoholische ontslagen legerofficier die, als souteneur, niet alleen op vrouwen joeg maar ook wilde zwijnen schoot en die aan slagers verkocht. Maar hij heeft met zijn medestanders twee dorpen platgebrand. Het is aan de ik-figuur, een bestuursambtenaar, om de orde te herstellen en Florines te pakken te krijgen. De beschrijving van de achtervolging van de kapitein onderbreekt Alberts met een scène die zich in het Kroondomein afspeelt. De ik-figuur beschrijft een drijfjacht op zwijnen waaraan hij als jongen van een jaar of achttien deelnam ter bescherming van de akkerlanden. Voor de ik-figuur is die jacht ook aantrekkelijk omdat hij dan aan de noordkant van het domein kon komen, waar een meisje woonde op wie hij verliefd was. Die jachtbeschrijving wordt onderbroken door twee gebeurtenissen: het tegenkomen van een wild zwijn een paar dagen vóór de drijfjacht en het wegvluchten voor een boswachter omdat de ‘ik’ op een verboden pad fietste. De ‘ik’, Albert, die zich net buiten het domein bevond bij een klaphek, zag toen een zwijn op zich afrennen, op de vlucht voor jagers. ‘Toen het zwijn mij zag week het af van de richting waarin het liep. Het zag in mij een nieuw gevaar, dat het uit de weg moest gaan, maar het was ondertussen zo dichtbij gekomen, dat ik het hoorde hijgen van inspanning. En zoals het daar rende leek het ineens op mijn eigen kleine dikke hond en misschien kreeg ik er daarom wel medelijden mee. Ik trok het hek aan de beugel open en ging toen zelf opzij staan. Het beest zag de reddende opening en vloog alsmaar hijgend langs mij heen, waarna ik onmiddellijk het hek weer achter hem sloot. Toen fietste ik weg en kwam even later midden in de troep vervolgers terecht, die het spoor bijster waren geworden. Zij zeiden niets en ik zei niets. Op de Veluwe windt men zich maar uiterst zelden op.’68 Dan volgt het tweede voorval: een ontsnapping aan een boswachter door van de fiets te springen, die in een kuil te gooien, weg te vluchten naar een aarden wal – het Tweede Javafort69 – en door een van de vier ingangen naar de binnenplaats van het fort te rennen en daar op de grond te gaan liggen wachten. ‘Ik hijgde zoals het wilde zwijn had gedaan. Ik voelde mij op dat ogenblik als het zwijn, dat door zijn jagers wordt bedreigd, en ik had, al knorrende, bijzonder erg met mezelf te doen.’70 Na deze twee intermezzi, ingevoegd om identificatie met opgejaagd wild te suggereren, keert de schrijver terug naar de drijfjacht. De jagers zijn aan de noordkant van het domein aangekomen, daar waar het begeerde meisje woont. Zij roept zijn naam, maar het is een andere Albert die zij roept: de zetbaas op haar vaders boerderij. Die is eerder bij haar dan de achttienjarige Albert, die met de jagers achter een zwijn aan zit. Maar waar is dat zwijn? Was het hetzelfde beest dat hij een paar dagen eerder had helpen ontsnappen? ‘Ja, misschien was het wel het zwijn, dat ik zelf was geweest, toen ik in het Tweede Javafort had liggen hijgen en knorren.’ Uit teleurstelling dat het meisje om een ander roept springt Albert ‘over de greppel langs het bosje in de brandsleuf’,71 waarna een jager een schot lost, omdat hij Albert voor het zwijn aanziet.

Het Kroondomeinfragment binnen ‘De jacht’ fungeert als een gestileerde inleiding op de kern van ‘De jacht’. De ik-figuur Albert, ‘ambtenaar aan de zijde van de regering’72 maakt jacht op oproerling Florines maar vereenzelvigt zich gaandeweg met de man die hij ten slotte eigenhandig doodschiet, waarna het lijk wordt verbrand. ‘Tegen het einde van de jacht, toen ik hem, mezelf en het zwijn haast niet meer uit elkaar kon houden, heb ik, geloof ik, begrepen waarom Florines zo leefde en zo moest sterven. Of misschien ook niet. Ik weet het niet.’

Dit is typisch Alberts: iets aarzelend beweren, meteen twijfelen en uiteindelijk de bewering intrekken zodat er niets en niemand in nergensland overblijft. Het is een techniek van weglaten, terugnemen en niets uitleggen en becommentariëren. Maar er blijft wel degelijk ‘iets’ over: de niet uitgesproken suggestie van onzekerheid van de jager die twijfelt aan zijn rol, van de dader die zich vereenzelvigt met zijn slachtoffer.

==

De romantische ‘vervorming’ of ‘vertekening’ van de werkelijkheid heeft tot gevolg dat alle opmerkingen, ook die van de schrijver zelf, weinig zeggen over het autobiografisch gehalte van het werk, over de kern van de verhalen, over de sfeer, of over de geestestoestand van zijn protagonisten. K. Schippers formuleert het helder als hij zegt dat ‘het er altijd even naast (zit), zodat het voor veel meer dan één anekdote kan staan’.73

Albert in ‘De jacht’ leeft in een wereld vertekend door verliefdheid. Albert en Aart Duclos in Alberts’ eerste roman De bomen (1953) zijn romantische personages die een eigen realiteit scheppen. Aarts kinderwereld is een sprookjeswereld waaruit hij nooit weg wil. Alberts beschrijft een sensitieve geestestoestand: alle sensaties zijn geïnternaliseerd. ‘De jacht’ is geen realistisch verhaal over de avonturen van een jongen in een bos. Het gaat niet om een aanwijsbare natuur in en bij het Gelderse Kroondomein maar om een innerlijk landschap, om de eigen, aparte aard van Albert.

De dichter Alberts

In ‘De herfst van het heimwee’ (De Groene Amsterdammer, 13 oktober 1956) verklaarde Alberts zijn liefde voor het Kroondomein. ‘Het domein leek soms wel alleen uit bomen te bestaan.’ Het mooiste vond hij het domein bij Hoog Soeren, vijf kilometer ten westen van Apeldoorn, omdat het daar stil, vriendelijk en weemoedig was. Daar stond een duister beukenbos naast het Kruisjesdal en daar was ‘Pomphul, waar men nu nog aan kabouters en elfen kan geloven...’74 Het slot van ‘De herfst van het heimwee’: ‘Een bos in de herfst is de herfst zelf. Het is de rust, de gelatenheid, de weemoed. Het is de stilte en de onontkoombaarheid. Er is niets stervends aan een bos in de herfst. Sterven gebeurt misschien aan de horizon, die men kan zien, lopende door een laan aan de rand van het bos en misschien zelfs daar niet. Maar het bos gaat alleen maar de nacht in. Het kraakt en ritselt en het leeft verder. Er is niets geheimzinnigs aan een bos. Stille huizen kunnen angstaanjagend zijn, maar een bos is het nooit. Het laat ons onze gang gaan. Het doet ons soms alleen maar de herfst van ons heimwee beseffen.’75

Alberts heeft altijd gezegd dat hij pas na zijn terugkeer in Nederland, in de herfst van 1946, is gaan schrijven. Maar hij blijkt al vóór de oorlog aan een roman te zijn begonnen. Daarin liep hij al snel vast. Zijn mislukte poging heeft hij vernietigd. Wel is er poëzie uit die tijd – zes korte gedichten en een zeer lang gedicht – bewaard gebleven. Twee daarvan76 gaan over zijn Apeldoornse jeugd en vormen voorstudies van De bomen:

==

OUDE KONINGEN

==

Bij Pomphul achter Hoog Soeren

wonen oude koningen

Op hun hooge huizen

blijven zij koningstaal voeren.

In onverstaanbaar ruisschen

– een mummelende tale –

verhalen

zij van hun groote rijken

en van hun verre tochten

in lange winternachten

bij waaiend toortsenlicht.

Een gouden rijkdom zochten

zij in het roode Westen.

Bij roode vuren wachtten

zij op het stille licht,

bleek winterlicht ten leste

en een leeg strand.

==

Niet alleen de sprookjessfeer van De bomen is in dit gedicht evident. In het ruisen van hoge bomen achter zijn geliefde Hoog Soeren hoort Alberts al mompelende (‘mummelende tale’) koningen. Zij vertellen over hun verre reizen en over het licht, niet alleen een belangrijke metafoor in De bomen maar ook in De vergaderzaal (1974). In het tweede gedicht komt dat licht terug, en ook het geluid uit bomen. Het Waltersbergje was overigens de plek waar de Apeldoornse hbs-leerlingen gymlessen kregen wanneer het mooi weer was:

==

SPOKEN

==

Aan het eind van de Rulleweg

woont oud geluid,

misschien in een holle boom

of achter een eiken heg.

==

Daar schijnt in het diepst van de nacht

een klein, geel licht,

misschien een vurige man

of een vergeten wacht.

==

Naast het Waltersbergje staat

een hoog, stil huis

met enkel een deur, daar misschien

een doodeman achter staat.

==

Mompelende bomen

De bomen is een sprookjesachtig verhaal over een kleine, eenzelvige jongen, Aart Duclos, die opgroeit in een bosrijke omgeving en verknocht raakt aan de bomen en die als menselijke metgezellen gaat beschouwen. Na zijn ontgroening als student keert hij terug naar de bosgrond van zijn jeugd.

Wanneer het rijtuig van het gezin Duclos in oktober 1917 stopt voor een pasgebouwd huis aan de dorpsrand, is de zesjarige Aart meteen zoek, de eerste keer van een reeks waarin hij ‘afwezig’ blijkt. Zijn moeder en zijn oudere zusje Fientje77 zijn uitgestapt maar hij zit nog in het rijtuig. Even later in huis zet hij een theemuts op zijn hoofd en wil voorgelezen worden. In zijn boeken- en sprookjeswereldje voelt hij zich op zijn gemak. Die wereld projecteert hij op het bos, dat hem fascineert. Zo wordt hij voorgelezen over Klein Duimpje, die met zijn vader – een arme houthakker – ook aan de rand van een groot bos woont. Over Aarts vader staat geen woord in De bomen.

Het nieuwe huis van het vaderloze gezin Duclos – een naam die verwijst naar Aarts gesloten karakter en naar ‘een omheind stuk land’ (clos) – heeft een achtertuin waar een rood-wit huisje staat. Van oom Matthias wil hij weten of er reuzen in het bos kunnen wonen. De bomen ziet hij als reuzen waarachter hij zich kan verstoppen. De bomen kunnen ook met hem meelopen, verbeeldt Aart zich. Op de meizondag van zijn zevende verjaardag mag hij verstoppertje spelen. Aart verschuilt zich in het tuinhuisje en reageert niet op het geroep. Pas als hij Fientjes stem hoort, komt hij tevoorschijn. Bij het touwtrekken vergelijkt oom Matthias hem met een boom: ‘Aart! Aart! schreeuwde oom Matthias, hou ze tegen! Ha, kijk die Aart trekken. Die jongen staat als een boom.’

Dromend over mompelende, van de kou rillende bomen die in het lamplicht om zijn bed staan en die een rij vormen zodat er een bospad ontstaat, waant Aart zich Klein Duimpje. Hij slaapwandelt de trap af. Oom Matthias vangt hem op. De volgende dag hoeft hij niet naar school. Hij ziet de toppen van de bomen in de wind bewegen en meent dat ze met elkaar praten en dat zij hem die nacht een bezoek hebben gebracht.

De volgende episode speelt zich ruim vijf jaar later af, als Aart in de zesde klas van de lagere school zit, bij meneer Barre. Niet alleen de tijd verspringt, ook het vertelperspectief.78 Bovenmeester Barre heeft zich gebarricadeerd tegen de buitenwereld, die hij beschimpt. Hij is een misantropische dorpsonderwijzer maar zoekt gezelschap in het café of bij de familie Duclos. Daar is drank. Niet alleen vormtechnisch zit hij ingeklemd tussen de twee Aartfragmenten – Aart als mijmerend en ‘afwezig’ jongetje en Aart als hbs’er en eerstejaarsstudent rechten –, ook inhoudelijk vormt hij een eiland te midden van behulpzame mensen. Zijn drankgebruik versterkt zijn isolement. Hij is wanhopig solitair. Aan het slot van het tussenhoofdstuk verdwijnt Barre uit het verhaal: zijn alcoholisme heeft hem parten gespeeld. Aan Aart heeft hij nog een tekening gegeven, die zijn verdwijning symboliseert: ‘De bomen stonden op de tekening aan weerszijden en op de achtergrond. De open plek was in het midden. Er was niemand te zien op de open plek. Het was er doodstil.’

Voor zowel Aart als Barre is het bos een eiland. Barre is boos als hij, na veel drank voor het avondeten bij het gezin Duclos, meerijdt naar het bos. In stilte koelt hij zijn woede op de bomen. Zij hebben wat hij mist: koelbloedigheid, onverzettelijkheid. Hij verschanst zich achter een boom. In het licht van de koplampen lijkt het of de bomen wegspringen uit het licht. Hij heeft het gevoel dat hij die bomen kan opjagen. Donder op en verrek allemaal, is zijn stille wens. Barre voelt zich ‘barren’ (nutteloos) en vormt een menselijke burcht in het bosdorp, dat hij na een paar glazen jenever ook een ‘vervelend gat’ noemt. Zelfs in zijn stamkroeg voelt hij zich niet echt thuis.

Barre noemt Aart in de klas Aardenburg, een burcht van aarde die Barre op het bord tekent: een kasteel met vier torens en een aarden wal, lijkend op een van de twee Javaforten in het Apeldoornse Kroondomein. Aart bouwt zijn eigen fort/kasteel in het bos, met een brug van planken als ingang. Het schept zijn eigen sprookjeswereld. Barre herkent Aarts verlangen naar een eigen vesting weg van iedereen.

De derde episode gaat over Aarts periode op de hbs en over zijn eerste weken als student. In de stad heeft Aart een kamer met uitzicht over daken en schoorstenen. Voor de groentijd is hij een dag te laat. De verbale vernederingen laat hij beleefd over zich heen komen. Zijn patroon Bendes stuurt hem naar de kapper. Aart protesteert alleen wanneer hij, kaalgeschoren, in de spiegel kijkt. ’s Avonds in de schemerige sociëteit ziet hij de benen en de tafel- en stoelpoten aan voor bomen in een donker bos. Hij verbroedert zich met Budde, een eeuwige student, door herhaaldelijk het zinnetje ‘Zo is het’79 uit te spreken. Op weg naar nachtkroeg Follies (meervoudige gekte, naar het Franse folie) vertrouwt Aart Budde toe dat hij teruggaat naar huis. In de Follies zit Aart, bier drinkend, apart van de andere studenten. Er barst dronkenmansgezang los, over Mina die om drie uur in de nacht door het bos naar huis wordt gebracht maar haar broek zit los... Dat is het moment waarop Aart opstaat, ‘zo is het’ zegt, betaalt en een taxi naar huis neemt. ’s Ochtends vroeg is hij in zijn vertrouwde bos terug en vindt het pad richting de bosrand. Als het lichter wordt merkt hij dat de bomen met hem meelopen en mompelen. De bomen gaan weer om hem heen staan, net als in zijn jongensdroom. Vier keer achter elkaar schreeuwt hij ‘zo is het!’ tegen de bomen, de vijfde keer voegt hij er ‘hè’ aan toe. De drie woorden, inclusief de ‘hè-bevestiging’, zijn een bezwering en een toverformule. Boer Albert heeft hem horen roepen. ‘Dat was ik, zei Aart. Hij keek om. Hij zag de bomen achter zich staan. Hij zei nog eens: Dat was ik.’ Hij is terug tussen de bomen en bevestigt in de slotzin van De bomen zijn bestaan, dat in de studentenstad door hardhandige ontgroeningsrituelen bedreigd werd.

De bomen en de kritiek

De ontvangst van De bomen was overwegend negatief, op een paar uitzonderingen na.

Hanteert Alberts een uitgekiende kinderboekenstijl, een simpele zinsbouw vol herhalingen die suggestief werken? Of schiet zijn sobere, karige en kinderlijke stijl – Annie Romein-Verschoor had het waarderend over Alberts’ Ot-en-Sienstijl – tekort en blijft het verhaal daardoor vaag? Met andere woorden: roepen Alberts’ minimale stijlmiddelen een maximale suggestie op of zeggen de open plekken in zijn roman zo weinig dat de lezer niets met het verhaal kan?80

Pas na publicatie van De vergaderzaal kwam er een herwaardering. Kees Fens constateert in 1976 dat er na 1953 ‘rond dit stilste werk van Alberts een zwijgen (ontstond) dat het boek in geen enkel opzicht verdiende’.81 Alberts’ stijl doet ook Fens aan kinderlijke eenvoud denken: ‘er ontstaan dialogen voor beginnende lezers. En dat gebeurt juist daar waar de auteur er niet in slaagt de stilte die hij rond het spreken wil leggen op te roepen.’ Aart is voor hem iemand ‘die er niet is’ en in het hele verhaal onzichtbaar is. Hij blijkt altijd elders te zijn, in de bossen. Dat leven elders is voor Fens het hoofdverhaal. ‘De roman beschrijft dus hoe Aart er steeds is, maar ook steeds elders leeft. En als de grote geheimzinnige bossen, is ook hij als “boswezen” ontoegankelijk. De mensen in zijn omgeving kunnen niet of nauwelijks tot hem doordringen.’ Het slot geeft misschien aan dat Aart zijn (kroon)domein nooit meer zal verlaten. ‘Hij is definitief onzichtbaar geworden.’ Alberts’ protagonisten onttrekken zich, aldus Fens, aan hun belangrijkste taak: hóófdfiguur zijn.

In zijn standaardwerk over de Nederlandse koloniale literatuur Paradijzen van weleer (1998) beschouwt E.M. Beekman het bos als een sleutelmetafoor in Alberts’ oeuvre. In zijn hoofdfiguren ziet hij ‘isolato’s’, eenlingen, eilandbewoners. Als schrijven voor Alberts voortkomt ‘uit heimwee, dus om [zich] weer gevangen te geven’,82 dan is voor Beekman Aart de enige figuur in Alberts’ werk die weet te ontsnappen aan gevangenschap, omdat het bos – een geïsoleerde plek, net als een eiland – waarnaar hij terugkeert vertroosting en bevrijding biedt.83 Aart verschilt van Barre omdat hij niet in een wanhopig isolement verkeert. Hij zou een Barre worden als hij zich door de samenleving zou laten scheiden van de natuur. Hij blijft beleefd, eerlijk en onverstoorbaar, ook als de ‘ontgroeners’ – die Beekman ontbladeraars noemt – hem willen vernederen. Aart verlaat zijn bos om er, aan het slot, naar terug te keren. Dat cirkelpatroon herkent Beekman in het hele werk van Alberts: de terugkeer na vele labyrintische omzwervingen naar het uitgangspunt, naar het eigen ik. Het zeemansleven ziet Beekman als de weerspiegeling van die onvermijdelijkheid, dat wil zeggen de terugkeer naar het begin. De ontdekking bestaat eruit dat het Alberts-personage aankomt waar hij is begonnen.84

==

De half ontgroende Aart Duclos keerde in september 1930 terug naar de bossen; Alberts ging halverwege die maand in Utrecht op kamers wonen en begon na zijn ontgroening zeer aarzelend aan zijn studie indologie. In de kerstvakantie ging hij naar huis en bleef daar tot Pasen 1931, want hij kon de huur van zijn kamer niet meer betalen. Incidenteel volgde hij colleges, omdat hij het gesprokene niet in zich op kon nemen. Dan fietste hij over de Amersfoortsestraatweg langs de Echoput naar Utrecht en ging op dezelfde dag weer terug naar Apeldoorn.

Silbertanne-moord

De vier initialen van de opdracht voor in De bomen, Ter gedachtenis van L.R.H.D, staan voor Louis Romuald Hubert Dobbelmann. Alberts is vrij omgegaan met de schokkende levensloop van zijn hbs-vriend Louis. In latere romans heeft hij ook geput uit Louis’ veelbewogen leven en uit dat van diens vader, een man die in de zijlijn van het leven bleef staan.

Louis Dobbelmann, geboren op 1 juli 1911, verloor in de zomer van 1920 zijn vader. De achterkant van zijn hbs-rapportblad bevat, net als dat van zijn schoolvriend Alberts, veel dubieus-didactische op- en aanmerkingen. In december 1923 vermeldt zijn rapport dat hij ‘indolent’ is. Twee maanden later blijkt hij ‘onverschillig’. In april 1925 heeft hij ‘last van toevallen’ en mag hij niet meer naar de heer Groeneveld, vermoedelijk zijn docent Duits (Louis haalt in dat jaar gemiddeld een drie voor die taal, in periode 1 zelfs een één). In december 1927 is hij ‘heel zwak’ in wiskunde en een jaar later laat zijn werklust weer te wensen over. In november 1928 is hij ‘lui, maar goed verstand’ en in februari 1929, slechts een paar maanden voor het eindexamen, noemt de docent wiskunde en mechanica hem ‘niet erg intelligent’.85

Na zijn eindexamen hbs-b in 1929 weet Louis niet goed of hij de kant van de landbouw of de industrie moet opgaan. Hij studeert anderhalf jaar aan de Landbouwhogeschool in Wageningen. Daarna volgt hij een officiersopleiding in Amersfoort. Vervolgens vertrekt hij naar Amerika om de tabaksindustrie te bestuderen. Hij lijkt in de voetsporen te treden van zijn grootvader, naamgenoot en oprichter van de Rotterdamse tabaksfabriek Dobbelmann. Als Louis zich bij terugkeer in 1934 in Nederland beschikbaar stelt voor een hoge positie in de fabriek, steekt de leiding daar een stokje voor. Louis bekwaamt zich aanvankelijk op verschillende afdelingen in de tabaksfabriek. Hij is geliefd bij het personeel. De leiding weet hem uiteindelijk weg te werken omdat hij zogenaamd ‘stout was met de meisjes’.86

Louis Dobbelmann trekt zich terug op zijn boerderij in Wiesel. Een gemakkelijke beslissing omdat hij zich altijd al aangetrokken heeft gevoeld tot het leven op het bosrijke land, waar hij zich geliefd maakt bij de boerenbevolking, en niet alleen omdat hij geen paard maar een stier voor zijn ploeg zet.87

Louis komt op zaterdagochtend 16 oktober 1943 om het leven wanneer een man zich aan zijn voordeur vervoegt met de vraag of hij kan onderduiken. ‘Terwijl hij bij de voordeur door Lou te woord werd gestaan trok de jongeman zijn revolver en loste drie schoten op hem, twee in zijn borst en één door zijn hoofd.’88 De geslaagde aanslag op Louis Dobbelmann (bij een eerdere aanslag is hij gewond geraakt) is een van de drieëndertig ‘Silbertanne’-moorden, codewoord voor een vergeldingsactie ingesteld door de Duitsers om pro-Duitse Nederlanders te beschermen tegen aanslagen van de illegaliteit. Het zijn sluipmoorden van leden van de Germaanse SS op anti-Duitse Nederlanders die onderduikers houden of in het verzet zitten. De teraardebestelling op 20 oktober 1943 op de Algemeene Begraafplaats te Apeldoorn groeit uit tot een massaal protest tegen de Duitse bezetter, met sprekers die weten dat ze hun leven riskeren, onder wie ‘generaal Sillevis, die gedurende de mobilisatie met Lou bevriend was geraakt toen deze als luitenant verbonden was aan de generale staf, en de directeur van de door de Duitsers opgeheven Noord- en Zuidhollandse Reddingmaatschappij, de heer Tom de Booy, wiens zoon tot kort daarvoor een van Lou’s onderduikers was.’

Alberts moet geschokt zijn geweest toen hij, na zijn terugkeer naar Nederland in oktober 1946, hoorde hoe zijn Apeldoornse hbs-vriend om het leven was gekomen. In de maand waarin Louis vermoord werd, zat Alberts in zijn derde Japanse kamp, de Soekamiskingevangenis bij Bandoeng.

41. Wam de Moor, ‘Nooit meer naar het verloren paradijs. In gesprek met P.C. Hooftwinnaar A. Alberts’. In: Tsjip, jrg. 5, DNBL, 1995, p. 8.

42. Hansmaarten Tromp, ‘Ik heb in mijn leven meer meegemaakt dan gedaan’. In: De Tijd, 27 februari 1976. Wim Vogel meldt in Literaire wandelgids van Haarlem (Haarlem 1995) dat Alberts hem op 22 mei 1995, na de uitreiking van de P.C. Hooftprijs, vertelde dat hij in de Aelbertsbergstraat – vlak bij de Kleverparkweg, om de hoek – was geboren, ‘het nummer was hij vergeten’. (p. 205). Alberts’ geboortehuis, Kleverparkweg 1341, heet sinds een raadsbesluit van 28 mei 1965 Verspronckweg 225.

43. Frits Abrahams, ‘Scepsis heb ik steeds gehad, want ook me zelf kan ik lang niet altijd vertrouwen. Een gesprek met A. Alberts, de grootmeester in het verzwijgen’. In: Vrij Nederland, jrg. 42, 21 november 1981.

44. Anthony P. Dekker, ‘Het uitzicht op voleinding. De verzwegen gedichten van A. Alberts’. In: De Parelduiker, jrg. 2, nr. 2, mei 1997, p. 44. Over het grote huis dat de familie in 1920 aan de 2e Beukenlaan liet bouwen, schrijft Dekker: ‘Het huis ligt aan de rand van het bos. Aan de overkant van de toen nog onverharde weg liggen de wildrijke terreinen van Paleis Het Loo. Achter in de tuin speelden de kinderen in de natuurlijke zandbak. Samen met zijn zusje bouwde Albert er zandkastelen en verzon hij grote avonturen die zij met afgebroken takjes als helden in de hoofdrol naspeelden.’ (p. 44).

45. In Alberts’ debuutroman De bomen betaalt het personage Albert, landbouwer, pacht aan de moeder van protagonist Aart (p. 34, tweede druk 1975; Verzameld werk 1, Romans en verhalen. Amsterdam 2005, p. 137).

46. Hansmaarten Tromp, ‘Ik heb in mijn leven meer meegemaakt dan gedaan’. In: De Tijd, 27 februari 1976. In zijn Leven op de rand. Uit de geschiedenis van Apeldoorn (’s-Gravenhage 1973) gaat Alberts nader in op de 2e Beukenlaan, zonder te vermelden dat zijn vader daar in 1920 een villa had laten bouwen: ‘De toenmalige buitenste laan van het uitbreidingsplan Berg en Bosch, de Tweede Beukenlaan, bestond omstreeks 1920 van begin tot einde, dat is te zeggen van de Amersfoortse- tot de Soerenseweg, uit een door zand getrokken karrespoor, waarlangs enkele villa’s gebouwd waren die men door hun voor die tijd opvallende vorm zonder enige aarzeling kon toeschrijven aan de Apeldoornse architect Wegerif.’ (p. 137) Alberts heeft het over een ‘bosparadijs’, een heuvelachtig dorp, in zuidoostelijke richting afgeschermd ‘door een prachtig beukenbos, terwijl in het westen en noorden een soort voorhoede van dennen staat. Daar middenin een open, beschutte plek’ (p. 23).

47. Anneriek de Jong, ‘Ik schrijf zo prozaïsch mogelijk, nuchter en gewoon’. In: Hervormd Nederland, 22 maart 1980.

48. Wim Alings, ‘Die Duitsers gaan de lakens uitdelen met hun grote bek en eigenlijk kunnen ze er niet eens iets aan doen’. A. Alberts en zijn verwevenheid met ‘Duitsland’. In: Vrij Nederland, 13 oktober 1990. Deze herinnering heeft Alings letterlijk overgenomen uit Alberts’ Duitsland-essay Op weg naar het zoveelste Reich (september 1990), p. 63–64 (Verzameld werk 3, p. 535).

49. Hansmaarten Tromp, ‘Ik heb in mijn leven meer meegemaakt dan gedaan’. In: De Tijd, 27 februari 1976.

50. ibid.

51. A. Alberts, ‘En, had de koningin gezegd, als ik spreek over theedrinken, dan bedoel ik theedrinken’. In: Vrij Nederland, 11 augustus 1984.

52. Ewald Pironet, ‘Ik had wel graag wat meer tamtam gemaakt. Gesprek met A. Alberts’. In: NRC Handelsblad, 15 augustus 1986.

53. Anthony P. Dekker, ‘Het uitzicht op voleinding. De verzwegen gedichten van A. Alberts’. In: De Parelduiker, jrg. 2, nr. 2, mei 1997, p. 48.

54. J. Bernlef en K. Schippers. ‘Gesprek met A. Alberts’. In: De Gids, jrg. 127, nr. 1, januari 1964, p. 30 (herdrukt in Wat zij bedoelen, Amsterdam 1965, p. 28).

55. A. Alberts, ‘De herfst van het heimwee. Het Kroondomein bij Apeldoorn’. In: Haast hebben in september, Amsterdam februari 1992 (2e druk), p. 68; Verzameld werk 1, p. 302–303.

56. A. Alberts, ‘En, had de koningin gezegd, als ik spreek over theedrinken, dan bedoel ik theedrinken’. In: Vrij Nederland, 11 augustus 1984.

57. ibid.

58. Hanneke Wijgh, ‘A. Alberts, schrijver. “Ik heb niet zoveel woorden nodig”’. In: De Nieuwe Linie, 18 en 25 december 1974.

59. Wam de Moor, ‘Nooit meer naar het verloren paradijs. In gesprek met P.C. Hooftprijswinnaar A. Alberts’. In: Tsjip, jrg. 5, DNBL, 1995, p. 9.

60. Hanneke Wijgh, ‘A. Alberts, schrijver. “Ik heb niet zoveel woorden nodig”’. In: De Nieuwe Linie, 18 en 25 december 1974.

61. Dankzij de hulp van Jan Heerze, van 1959 tot 1999 docent Nederlands aan de Apeldoornse koninklijke hbs (en later KSG, Koninklijke Scholengemeenschap), heb ik een grondige inventarisatie kunnen maken van de schoolprestaties van Alberts en andere hbs-leerlingen, onder wie Piet de Jong. Een andere bron was het boek van Jan Heerze, Harmke Vlot en Jan Wentzel (red.), Een beeld van een school. 125 jaar khbs/ksg in foto’s en documenten (Apeldoorn 2002).

62. Hanneke Wijgh, ‘A. Alberts, schrijver. “Ik heb niet zoveel woorden nodig”’. In: De Nieuwe Linie, 18 en 25 december 1974.

63. A. Alberts, De eilanden, p. 111–112; Verzameld werk 1, p. 76.

64. Anthony P. Dekker, ‘Het uitzicht op voleinding. De verzwegen gedichten van A. Alberts’. In: De Parelduiker, jrg. 2, nr. 2, mei 1997, p. 49. Een bron die deze zinnen over Tonnie Kwast kunnen rechtvaardigen heb ik niet kunnen vinden.

65. Hanneke Wijgh, ‘A. Alberts, schrijver. “Ik heb niet zoveel woorden nodig”’. In: De Nieuwe Linie, 18 en 25 december 1974. In andere interviews varieert Alberts zijn uitspraak dat hij en Aart deels samenvallen. ‘De hoofdpersoon Aart ben ik deels zelf en is deels een vriend van me. Dat is zo’n beetje omgewisseld.’