Koen Hilberdink

J.B.W.P.

Het leven van Johan Polak

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2017 KOEN HILBERDINK, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De illustraties in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; wie verder rechten kan doen gelden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever om alsnog in een regeling te voorzien.

==

ISBN 978 90 282 7035 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

1
De bange jaren dertig

Assimilanten

Johan Polak noemde zichzelf liever biblioseksueel dan uitgever of boekhandelaar. De eigenaar van het prestigieuze uitgevershuis Athenaeum—Polak & Van Gennep en de Athenaeum Boekhandel op het Amsterdamse Spui was van kindsbeen af bezeten van letters en boeken en kon het ‘geen bal’ schelen of een boek goed of slecht verkocht. Het was ‘een ziekelijk soort drive’ waarmee hij eigenlijk naar de dokter had gemoeten.1 Zijn missie bestond eruit klassiekers uit de West-Europese letterkunde uit te geven om ze te behouden voor de eeuwigheid; daaraan hoefde hij geen cent te verdienen. In de boekhandel waande hij zich in zijn privébibliotheek. Zonder klanten leek hij het gelukkigst. Criticus Kees Fens, bezoeker van Athenaeum Boekhandel van het eerste uur, herinnerde zich: ‘Soms zag ik hem, in de beginjaren, achter de toonbank staan. Stralend in een lege winkel vol boeken.’2

Johan dreef een boekhandel als hobby, daartoe in staat gesteld door een familievermogen dat hem rond zijn dertigste levensjaar ten deel viel. De combinatie van materiële rijkdom en een ‘drievoudige paradijsvloek’ – hij was jood, homoseksueel en naar eigen zeggen onaantrekkelijk – maakte van hem een van de markantste en excentriekste Nederlandse uitgevers en boekhandelaars uit de twintigste eeuw.3 Geliefd en gehaat bij auteurs en medewerkers, bewonderd door lezers die dankbaar waren voor de mooie uitgaven die zijn uitgeverij publiceerde. In De grachtengordel van Geerten Meijsing, een sleutelroman over het Amsterdamse literaire leven in de jaren zeventig en tachtig, wordt Johan karikaturaal maar raak geportretteerd als uitgever Schultz, een man met ‘een knobbelige satyrkop’, een pantalon met te korte pijpen en ‘vormeloze hompelschoenen’.4

Er bestond het vermoeden dat Johans archaïsche verschijning een maskerade was waarachter een groot lijden schuilging dat zijn oorsprong vond in de Tweede Wereldoorlog. Datzelfde gold voor zijn gespeelde bescheidenheid met uitspraken als: ‘Ik ben niks. Ik weet meer niet dan wel. Ik ben een voetnoot in de literatuurgeschiedenis.’ Het bleef bij vermoedens want Johan had een muur van citaten uit de wereldliteratuur tussen zichzelf en de wereld opgetrokken. Ook met zijn humor en welbespraaktheid bleef hij op afstand van zichzelf en anderen. Johans leven was een mysterie dat hij met kunstjes in stand wist te houden maar dat hem ook kwetsbaar maakte. Dieptepunt vonden velen zijn optredens als bekende Nederlander in televisieprogramma’s aan het einde van zijn leven. Hij kon dan amusant vertellen en delen uit de Aeneis van Vergilius uit het hoofd opzeggen. In een programma van Sonja Barend, kort voor zijn dood, kreeg hij de lachers op zijn hand door zichzelf de lelijkste man van Nederland te noemen. ‘De excentriek die hij was werd nu een populaire clown, die mij soms om de verkeerde redenen deed huilen,’ schreef Kees Fens na Johans dood.5

De gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog trokken inderdaad een wissel op Johans leven, maar diepere wonden zijn geslagen in de jeugdjaren daarvoor. Hij groeide op in het door architect en stedenbouwkundige H.P. Berlage ontworpen Plan Zuid in Amsterdam, waar welgestelden uit handel en industrie en hogere ambtenaren woonden. Tot de laatste groep behoorde Johans vader Salomon Polak – zijn roepnaam was Semmy – die als jongeman ambities had gehad om arts te worden en colleges Geneeskunde had gevolgd aan de Groningse universiteit. Na een jaar was hij gestopt om als handelsagent te gaan werken bij ‘M. Polak Manufacturen en Gros, heerenkleding’, het succesvolle bedrijf van Johans grootvader Mozes Polak. Mozes was geboren in Steenwijk en als volwassen man met zijn echtgenote Johanna Weijl en kinderen naar Groningen verhuisd, waar hij eigenaar werd van een manufacturenwinkeltje aan de Schoolholm in de joodse wijk in het centrum van de stad. Hij profiteerde van de opkomst van de textielindustrie in het midden van de negentiende eeuw, toen nieuwe fabrieken door de uitvinding van de naaimachine in staat waren tegen lage kostprijs jassen en broeken te produceren. Wat vroeger duur handwerk was, werd massaproductie. Mozes Polak verkocht zijn winkel en betrok ‘Het Calmershuis’ aan de Oude Boteringestraat, waarin hij een bedrijf vestigde dat modestoffen, boezeroenen en sporthemden leverde aan particulieren en grootafnemers. De klantenkring strekte zich na enige tijd uit tot buiten Groningen en het lukte hem een dependance aan de Kloveniersburgwal in Amsterdam te openen.

Lang heeft het familiebedrijf niet bestaan. Mozes Polak moest zich vanwege een zwakke gezondheid terugtrekken uit het bedrijf. Met zijn echtgenote vestigde hij zich aan de Van Eeghenstraat bij het Vondelpark in Amsterdam, waar hij in 1917 overleed. De twee oudste zonen namen het bedrijf over maar stierven midden jaren twintig kort na elkaar aan de gevolgen van een hartaanval. Johans vader, de derde zoon, zag voor zichzelf geen toekomst weggelegd als ondernemer en het lukte hem via zijn sociaaldemocratische contacten een goede betrekking als inkoper bij de afdeling ‘Kleding en Schoeisel’ van de gemeente Amsterdam te krijgen. Vanaf dat moment bestond ‘M. Polak Manufacturen en Gros, heerenkleding’ niet meer.

Tot zijn veertigste was Johans vader volgens familieverhalen een womanizer. Zijn succes bij vrouwen werd bepaald door zijn zachte karakter en hoffelijkheid. Een van de aanbidders was de zeventien jaar jongere Sara Emma Paulina Schwarz, met wie hij het aandurfde te trouwen. Ze was de dochter van Leopold Schwarz, de oprichter van Polak & Schwarz in Zaandam, een fabriek die smaak- en geurstoffen produceerde.6 De fabriek was aan het einde van de negentiende eeuw in Zutphen door hem en zijn zwager Joseph Polak (overigens geen familie van Johan) opgericht. De compagnons waren begonnen met een destilleerketel in de achtertuin, waarin ze van geconcentreerd vruchtensap smaak- en geurstoffen maakten. De productie van deze zogenaamde essences was in Nederland een novum en ze bouwden in een mum van tijd een grote klantenkring op bestaande uit banketbakkers uit de wijde omgeving. Na de verhuizing van de fabriek naar Zaandam werden ze een wereldspeler met leveringen aan limonadefabrieken in Nederland, België, Frankrijk, Zweden, Duitsland, Nederlands Indië en Zuid-Amerika.7 Joseph Polak verliet in 1910 na een conflict het bedrijf en startte in Amersfoort het eveneens succesvolle Polak Frutal Works.

Semmy Polak en Sara Schwarz werden op 10 februari 1925 in het Amsterdamse stadhuis in de echt verbonden door de joodse SDAP-wethouder Monne de Miranda, de baas van Semmy.8 Het echtpaar betrok een huis aan de Banstraat in Amsterdam-Zuid, waar negen maanden later hun eerste zoon Robert Leopold, roepnaam Rob, werd geboren. Op 12 november 1928 volgde de tweede zoon, die als Johan Bertus Wouter werd ingeschreven bij de Burgerlijke Stand. De geboorte van Johan werd bekendgemaakt via een familiebericht in het liberale Algemeen Handelsblad, waarin om onbekende reden de tweede voornaam Bertus ontbrak.9 In dezelfde krant verscheen ruim een week later een advertentie, waarin iedereen werd bedankt voor de getoonde belangstelling voor de geboorte van hun tweede kind.10

In de Banstraat begon Johans leven in wat hij noemde ‘een zeer liberaal joods milieu met sterk atheïstische en sociaaldemocratische inslag’.11 Zijn vader en moeder stamden af van arme Duitse Asjkenazische joden die zich in het midden van de negentiende eeuw in Nederland hadden gevestigd. Ze noemden zichzelf ‘assimilanten’, omdat ze zich distantieerden van de joodse cultuur en vooral Nederlander wilden zijn. Johan noemde ze later een enkele keer ‘joodse antisemieten’, die hem niets van de joodse cultuur hadden meegegeven, ‘want mijn ouders wilden er niks mee te maken hebben’.12 Hun zonen werden daarom niet besneden en waren daardoor volgens de religieuze wetten strikt genomen geen jood meer. De afstand die Johans vader ten opzichte van het jodendom had genomen bleek uit zijn afkeurende houding ten opzichte van zionisten die de joodse cultuur beschermden.13 Zionisten op hun beurt waren ervan overtuigd dat assimilatie nooit zou slagen omdat het antisemitisme te diep was geworteld in West-Europa. ‘Assimilant’ was voor hen een scheldwoord.14

Hoewel Johans ouders braken met het jodendom vonden ze hun vrienden en kennissen in joodse kringen en hielden ze uit liefde voor de traditie vast aan joodse gebruiken. Dat zag je overigens vaak bij geassimileerde joden. Op vrijdagavond, het begin van de sjabbat, dineerden ze in het huis van Johans grootmoeder Betsy Schwarz-Vles aan de Oranje Nassaulaan aan de rand van het Vondelpark. Met familieleden zaten ze dan aan een prachtig gedekte tafel en ze bespraken de grote en kleine zaken van de wereld. Het samenzijn met de familie bood Johan een belangrijk gevoel van geborgenheid. Daarin speelde zijn grootmoeder een centrale rol. Ze greep elke gelegenheid aan om een familiefeest te organiseren, waarvoor soms de kleinkinderen werden uitgenodigd. Johan zat dan met zijn neefjes en nichtjes aan de kindertafel en werd bediend door het huishoudelijk personeel van zijn grootmoeder. Van een afstand hoorde hij de grote mensen gesprekken voeren over gewichtige zaken en roddelen over bekenden en afwezige ooms en tantes. Hun verhalen zoog hij op ‘als een spons’ en boeiden hem meer dan de bezigheden van leeftijdgenoten.15 Bijzonder waren de kinderlunches op zaterdag, de joodse rustdag, als grootmoeder Schwarz de kleinkinderen trakteerde op royaal belegde boterhammen met de beste jam die in Amsterdam te koop was.

Grootmoeder Schwarz was de enige grootouder die Johan heeft gekend, de anderen waren voor zijn geboorte overleden. Ze maakte grote indruk op hem en hij hoorde later dat zij een mooie vrouw was geweest met een ‘weelderige’ boezem waarvoor korsetten op maat moesten worden gemaakt.16 Haar geboortestad was Rotterdam, waar ze opgroeide in het gezin van de orthodox-joodse Samuel Vles, een koopman ‘met een fijn zilveren brilmontuur en kolossaal vlokkende bakkebaarden’, die door de handel in lompen en oude metalen schatrijk was geworden. Als jonge vrouw genoot ze van de belangstelling van haar vele aanbidders, onder wie toneelschrijver en ondernemer Herman Heijermans. Korte tijd was ze met hem verloofd en ze werd zijn muze voor wie hij gedichten schreef.17 De als zakenman weinig succesvolle Heijermans werd door haar vader als echtgenoot te licht bevonden en zij vond een betere partij in de jonge ondernemer Leopold Schwarz. Het echtpaar woonde eerst in Zutphen, daarna in Zaandam en Amsterdam.

Leopold Schwarz leidde als ondernemer een enerverend bestaan en vervulde vele maatschappelijke functies. Hij overleed plotseling op 5 mei 1920 op 55-jarige leeftijd. ‘De heer Leopold vertrok op den 5en mei welgemoed des namiddags met het plan zich naar ene vergadering van de maatschappij voor Nijverheid te Wormerveer te begeven en werd nauwelijks daar aanwezig door een hartverlamming getroffen,’ meldde het jaarverslag van de fabriek.18 Hij liet zijn vrouw en kinderen een vermogen na. Zijn zoon Samuel Schwarz werd benoemd tot directeur van het familiebedrijf en zette het werk van zijn vader succesvol voort.

Johan vond grootmoeder Schwarz ‘niet een van de gemakkelijksten’, maar was op haar gesteld.19 ‘Ze was typisch een geëmancipeerde jodin: de religie had ze los gelaten, maar ze vond zichzelf wel van een elite afkomstig,’ schreef een van haar kleinkinderen.20 Als rijke dame met standsbesef oordeelde ze over alles en iedereen en zette ze mensen die het maatschappelijk minder ver hadden geschopt weg met de woorden: ‘Keine Leute wie wir.’21 Haar kinderen vroeg ze niet te laten merken dat ze joods waren, omdat ze dat niet chic vond. Een klassiek geval van joodse zelfhaat.22 Grootmoeder Schwarz bracht de dagen door met bridgen met haar gezelschapsdame, de weduwe Trijntje Benjamins-Goudsmit, en theedrinken met vriendinnen uit de betere Amsterdamse joodse kringen. Ook luisterde ze een enkele keer naar de zware muziek van Richard Wagner. Haar levensstijl diende als voorbeeld voor Johans moeder, die als ‘geboren’ dame van stand weinig scholing had genoten – een betrekking was voor vrouwen uit die kringen in die tijd niet nodig – en nauwelijks geïnteresseerd was in maatschappelijke kwesties. Ze stond ‘naast’ het echte leven dat zich buiten Amsterdam-Zuid afspeelde en waarover ze vooral via haar echtgenoot verhalen hoorde.

Stond Johans moeder aan de zijlijn van het bestaan, Johans vader maakte daarentegen een glansrijke carrière bij de gemeente Amsterdam. De collega’s prezen zijn warenkennis en hoffelijkheid en hij werd in 1930 gepromoveerd tot een van de directeuren van de Centrale Dienst van Levensmiddelenvoorziening. Dat verbaasde enkele familieleden, die fluisterden over zijn ‘weke’ karakter en gebrek aan ruggengraat: bepaald geen persoon voor een leidinggevende positie.23 Als directeur diende hij echter succesvol de publieke zaak met de uitvoering van het beleid van wethouder Monne de Miranda, die verantwoordelijk was voor grote veranderingen in het Amsterdam van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw.24 Semmy Polak droeg bij aan zijn ingrijpende reorganisatie van de distributie van levensmiddelen en was verantwoordelijk voor de gemeentelijke Gaarkeuken, waar arme Amsterdammers voor weinig geld konden eten. Door zijn werk werd hij dagelijks geconfronteerd met sociale ellende in wijken als De Pijp en de ‘Jodenhoek’ rond de Rapenburgerstraat. De verhalen van minderbedeelden in de stad grepen hem aan. Hij zorgde er bijvoorbeeld voor dat ze voor vijf cent bij de Centrale Keuken erwtensoep konden kopen.25

Semmy Polak las Het Volk, de krant van de SDAP en was loyaal aan de sociaaldemocratische wethouder De Miranda, maar stemde op de Vrijzinnig-Democratische Bond. De partij pleitte voor overheidsingrijpen in de economie, waarmee ze een positie innam tussen socialisten en liberalen. Ze had een aantrekkingskracht op verlichte geesten die zich inzetten voor bijvoorbeeld een moderne zedenwetgeving en ontwapening. De progressief-liberale partij paste bij het milieu van Johans familie, die zich had ontworsteld aan de knellende banden van de religie en het ondernemerschap hoog in het vaandel voerde. Johans vader was ambtenaar, maar op grond van zijn huwelijk met Sara Schwarz ook gedelegeerd commissaris in het familiebedrijf. Hij kon zich nog steeds een ondernemer voelen. Alle familieleden waren sowieso aandeelhouder van het bedrijf en genoten, vaak boven op een salaris uit een vaste betrekking, daar royale inkomsten van.

Johan ontdekt de wereld

Twee jaar na Johans geboorte verhuisde de familie Polak naar een groter huis aan het Bachplein in hetzelfde Amsterdam-Zuid. Johans ouders hadden net als grootmoeder Schwarz inwonend huishoudelijk personeel, dat meeverhuisde. Belangrijk in het gezin was het Duitse kindermeisje Marie Sagebiel. ‘Juffie’, zoals ze werd genoemd, zorgde voor de kleding en voeding van Johan en Rob en had grote invloed op hun opvoeding. Haar ideeën hierover waren sterk beïnvloed door de negentiende-eeuwer Friedrich Fröbel (ze had in Duitsland een Fröbeldiploma gehaald), die vond dat lichaamsbeweging, het ontwikkelen van creativiteit en het stimuleren van eigen activiteiten belangrijk waren voor kinderen. Fröbel was de oprichter van de eerste echte kleuterschool. Marie was idolaat van de Oostenrijkse joodse componist Gustav Mahler, van wie ze symfonie-uitvoeringen in het Concertgebouw onder leiding van de bekende dirigent Willem Mengelberg bijwoonde. Ze hoopte met haar verhalen over muziek de haar toevertrouwde pupillen te enthousiasmeren, wat alleen bij Rob zou lukken. ‘Juffie’ stond vanwege haar rol in het gezin hoger in de hiërarchie dan het huishoudelijk personeel en zat tijdens de maaltijd bij de familie aan tafel, waar ze vaak voor hilariteit zorgde. Vanwege haar Duitse achtergrond sprak ze gebrekkig Nederlands en gebruikte ze vreemde uitdrukkingen. Als ze wilde weten of de broertjes honger hadden, zei ze bijvoorbeeld: ‘Vraagt de maag al aan?’26

Net als ‘Juffie’ had Johans vader uitgesproken ideeën over opvoeding. Hij vond dat zijn zonen zich moesten ontplooien overeenkomstig aanleg en interesse en het was zijn taak ze daarbij met grote toewijding te helpen. Toen Rob een koe wilde tekenen, gingen ze met de auto naar een weide in de omgeving van Amsterdam om te zien hoe zo’n dier eruitzag. Spannend was zijn werkkamer, door de zonen ‘papa’s speelkamer’ genoemd, waarin een grote kast stond met flesjes met lichtgevende verf van de firma Polak & Schwarz. Daarmee maakte hij tekeningen die je alleen in het donker kon zien. En er was de mysterieuze onzichtbare inkt, waarmee je geheime brieven kon schrijven die boven een vlammetje leesbaar werden. Ook liet hij een keer een lange slang oprijzen uit een brandend mengseltje van chemicaliën. Broer Rob herinnert zich: ‘Eens heeft Vader voor mij een camera obscura vervaardigd van een schoenendoos, een vergrootglas, boterhammenpapier en een spiegeltje. Nog vóór ik goed kon praten vroeg ik iedere zondagochtend om “iets lieuws uit papa’s kast”, die onuitputtelijk was.’27

Volgens Johan was zijn belangstelling voor boeken een ‘erflating’ van vaders kant. ‘Ik kom uit een familie van enorme boekenliefhebbers,’ vertelde hij tijdens een interview.28 Zijn vader hield van Franse literatuur en in zijn bibliotheek stonden naast erotisch getinte romans van Colette en de Dictionnaire érotique moderne van Alfred Delvau literaire werken van het hoogste plan. Fraai uitgegeven dichtbundels van bijvoorbeeld Charles Baudelaire, Paul Verlaine en Arthur Rimbaud, de grote Franse dichters uit de tweede helft van de negentiende eeuw. De belangstelling voor het boek was bij Johans vader gestimuleerd door diens vader, die zijn kinderen in contact had gebracht met wetenschap en cultuur. Dat was volgens Johan kenmerkend voor joodse gezinnen ‘die, rijk of arm, gewoon waren alle vrij beschikbare tijd en middelen aan te wenden voor ontwikkeling, studie en kunst, ook als dit geen doel op korte termijn binnen bereik bracht’.29 Het was ook de invloed van de opkomende sociaaldemocratie met haar pleidooi voor culturele verheffing van de lagere sociale klassen. De intellectuele trots van zijn vaders familie was de vroeggestorven oom Siegfried, over wie verteld werd: ‘Hij was een buitengewoon knappe man, kolossaal belezen in de Franse literatuur zoals mijn vader, schrijver van een boek Inleiding tot de staatshuishoudkunde, het eerste economische leerboek in Nederland, en – stel je voor in het antisemitische Groningen van het einde van de vorige eeuw – lid van de professorenclub, hoewel hij, koopman zijnde, nooit had gestudeerd.’30

In de ontdekking van de wereld had Johans vader een leidende rol, maar belangrijker nog was oom Leo Polak, een volle neef van zijn vader, die was getrouwd met Henriette Schwarz, de oudste zuster van Johans moeder. Ze werd tante Jet genoemd. In de herfstvakanties logeerden Johan en Rob in hun huis ‘Euthymia’ (‘Welgemoedheid’) aan de Van Houtenlaan in Groningen, waar hun oom sinds 1928 hoogleraar in de wijsbegeerte was. Hij was een aardige man met moderne denkbeelden, die weerklank vonden bij Johans ouders. Naast hoogleraar was hij actief in de Vrijdenkersvereniging De Dageraad, die zich inzette voor de bevrijding van kerkelijke dogma’s. Op zondagochtenden gaf hij lezingen in de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam over onderwerpen als logica en zedenleer. Ook sprak hij regelmatig over zijn verlichte denkbeelden op de radio tijdens uitzendingen van de Vrijdenkers Radio Omroepvereeniging. Johans familie zat dan gekluisterd aan de radio.

‘Ik ruik nog de vers gezette thee als we voor het ontbijt naar beneden kwamen. Tante Jet was een warme gastvrouw en oom Leo een blijmoedige stralende man. Ik had het gevoel dat het licht aanging als hij een kamer binnenkwam,’ herinnert broer Rob zich van de logeerpartijen in Groningen.31 Overal lagen stapels boeken en zijn boekenkast was vele malen groter dan die van Johans vader; het huis leek wel om de boekenkast heen te zijn gebouwd. Hun bibliofiele oom had tijdens zijn Amsterdamse studentenjaren unieke uitgaven gekocht in de boekenstalletjes in de Oudemanhuispoort en was klant geweest bij de vele joodse antiquaren die de stad toen kende.32

Het waren niet alleen de boeken in het huis van oom Leo en tante Jet die voor Johan indrukwekkend waren. Hij proefde net als bij grootmoeder Schwarz een sfeer van warmte en gezelligheid en ontmoette bijzondere mensen. In hun huis waren regelmatig bijeenkomsten met binnen- en buitenlandse gasten uit de intellectuele en artistieke elite. Wie die mensen precies waren wist Johan niet, maar hij begreep dat ze belangrijk waren. De in de Nederlandse muziekwereld bekende Sem Dresden, componist en directeur van het Amsterdams Conservatorium, logeerde bijvoorbeeld regelmatig aan de Van Houtenlaan. Tante Jet toonde zich dan een bijzondere gastvrouw; ze zorgde dat het huis piekfijn in orde was en het de gasten aan niets ontbrak. Vaak waren er huisconcerten, want oom Leo maakte als pianist deel uit van een trio bestaande uit leden van het Gronings Orkest. Een van hun drie dochters omschreef de sfeer thuis als deftig, maar vanwege het bezoek van de vele artistiekelingen en de verlichte denkbeelden van haar ouders ook als niet-burgerlijk.33

Tijdens de eerste huwelijksjaren gingen Johans ouders met vakantie naar een pension in Zandvoort aan Zee; daarna was Frankrijk de favoriete vakantiebestemming. Toen Rob en Johan klein waren mochten ze niet mee. ‘Tijdens deze korte vakanties gingen wij gewoon naar school. Juffie zorgde heel lief voor ons,’ schrijft Rob in zijn autobiografie. Eén keer werden ze ondergebracht in een kasteel in het Brabantse Beek en Donk, waar twee vrijgezelle dames een kindertehuis bestierden. Tegen betaling van ƒ 2,25 per dag kregen ze kost en inwoning. Ze maakten wandelingen naar een nabijgelegen ven en lazen ’s middag boeken. Toen ze ouder waren mochten Johan en Rob mee op reis; met de auto reden ze naar luxehotels in Annecy en La Baule. In Bretagne was Dinard een geliefde bestemming. De familie maakte vandaaruit tripjes naar de Mont St. Michel en de havenstad Saint-Malo aan de Bretonse kust en naar Chartres waar ze de kathedraal bezochten in de oude historische binnenstad. Memorabel was een vakantie in 1937 in Annecy in de Haute-Savoie in het oosten van Frankrijk, waarbij tante Jet en oom Leo met hun dochters aanwezig waren. De families trokken eropuit en plukten wilde aardbeien om die ’s avonds gezamenlijk op te eten. Op zulke momenten daalde voor Johan het paradijs op aarde neer.

Als de top bereikt is, is de val nabij

Het leven van de jonge Johan met zijn zorgzame vader, het rijke familieleven, een kindermeisje en reizen naar Frankrijk leek idyllisch. Zijn grootouders hadden nog armoede gekend, maar inmiddels behoorde de familie tot de zakelijke elite van Nederland.De vestiging in een van de betere buurten van Amsterdam, dat rond 1900 uitgroeide tot een culturele wereldstad met een Rijksmuseum en een Concertgebouw, was daarvan een bevestiging. De grootouders van Johan waren de eersten in hun familie die een bibliotheek bezaten, concertzalen bezochten en kennisnamen van de grote Europese literaire en muzikale tradities en nieuwe ontwikkelingen in godsdienst, politiek en wetenschap. In de literatuur propageerden de Tachtigers Willem Kloos en Albert Verwey een individualistische kunst, daarna vonden dichters als Herman Gorter dat kunst in dienst diende te staan van de gemeenschap. De wetenschappers Hendrik Antoon Lorentz en Heike Kamerlingh Onnes ontvingen voor hun baanbrekend natuurkundig onderzoek Nobelprijzen.34 De kinderen en kleinkinderen van Johans grootouders profiteerden van een opvoeding, waarin de moderne inzichten en culturele verheffing de pijlers vormden en waarin geldzorgen niet bestonden. Deftig maar niet burgerlijk, rijk maar maatschappelijk betrokken. Zo waren oom Leo en tante Jet in Groningen en zo wilden ook Johans ouders zijn.

Maar als de top bereikt is is de val nabij, vertelde Johan vaak. Dat gold niet alleen voor het Romeinse rijk, maar ook voor de familie Polak aan het Bachplein, waar de idylle voor het eerst werd verstoord toen Johan zeven jaar oud was. Zijn geliefde Juffie trouwde en vertrok naar Amersfoort. Ze werd opgevolgd door Geertruida de Kruijf, een gescheiden slagersdochter uit het Zuid-Hollandse Leerdam, die ‘Juf’ werd genoemd. Ze werkte eerder als gouvernante bij een deftige familie in Brussel en had daar vloeiend Frans leren spreken, waarmee ze indruk maakte op Johans vader. Hij nam haar onmiddellijk aan, waarvan hij echter al snel spijt kreeg. Was Juffie voorzichtig met de kinderen, Juf was onbehouwen en onaardig. ‘Ruwe bolster, blanke pit,’ zeiden Johans ouders vergoelijkend. Ze was ook nog eens meer bezig met mannen dan met de haar toevertrouwde kinderen: toen ze meeging met vakantie naar Frankrijk, bleek ze vooral aandacht te hebben voor de knappe, charmante Franse obers. Haar belangstelling voor mannen had iets obsessiefs. Toen Rob op een vrijdagavond een keer alleen met Johan thuis was – zijn ouders waren als gewoonlijk bij grootmoeder Schwarz – werd hij na het baden door Juf en het keukenmeisje opgewacht en door hen in zijn badjas gejonast. ‘Een seksueel getint spelletje, geloof ik,’ schrijft hij in zijn autobiografie.

‘Keine Leute wie wir,’ zou grootmoeder Schwarz over Juf gezegd kunnen hebben. Dat merkten Johan en Rob toen ze in de Paasvakantie van 1938 bij haar ouders in Leerdam logeerden. De vader van Juf slachtte in hun bijzijn een varken en haar broers deden met hen jongensdingen als roeien op de rivier de Linge. En ze waren getuige van het huwelijksfeest van een broer van Juf.35 Was het in Johans familie gewoon feestelijkheden op te luisteren met klassieke muziek en een diner aan een mooi gedekte tafel, in Leerdam hoorden de jongens vanuit de huiskamer Hollandse liedjes, die uit volle borst door de bruiloftsgasten werden meegezongen. Het lied ‘Daar bij die molen, die mooie molen, daar woont het meisje waar ik zoveel van hou’ van de populaire joodse volkszanger Willy Derby was favoriet en werd die avond meerdere malen gezongen.

Met het vertrek van Juffie en de komst van Juf had Johan het moeilijk, vooral omdat de kindermeisjes binnen het gezin een moederrol vervulden. Sara Schwarz leed aan nervositeit en eiste daarmee alle aandacht voor zichzelf op in plaats van haar zonen veiligheid en rust te bieden, wat vooral Johan nodig had. Juffie had het gemis van een zorgzame moeder weten op te vangen, Juf lukte dat in veel mindere mate. De nervositeit van Sara Schwarz ging gepaard met fysieke klachten. Regelmatig zag Johan dat ze misselijk was en langdurig moest braken, wat haar uitputte en aan bed kluisterde. Thuis was er dan volslagen rust geboden. De deurbel mocht niet klingelen en iedereen liep muisstil door het huis. Meestal duurde zo’n aanval een paar dagen, waarna ze trillend in haar kamerjas in de huiskamer verscheen en daarna langzaam weer tot zichzelf kwam. Er was dan even een moment van opluchting, maar een volgende aanval was nooit ver weg, dat begreep ook Johan. Over zijn moeders aandoening sprak hij uit schaamte zelden of nooit; uit loyaliteit vertelde hij vaak over de liefde die hij voor haar koesterde en hun hechte relatie. Eén keer schreef hij dat zijn moeder had geleden aan ‘een geheimzinnige zielsziekte, waarvoor toen geen panacee was, zich uitende in een hyperemesis (dagen achtereen continu overgeven)’ die op hem als kind een diepe indruk maakte en zijn jeugd had ‘overschaduwd’.36

Aan het begin van de twintigste eeuw drong in medische kringen in Nederland het besef door dat lichamelijke klachten veroorzaakt kunnen worden door psychisch leed. Het vermoeden bestond dat dit ook bij Johans moeder het geval was, want een lichamelijke afwijking vonden artsen niet. In de familie werd over het geval Sara gespeculeerd: zou het dan toch zo zijn dat Semmy eigenlijk had willen trouwen met Jet, de indrukwekkende oudste zuster van Sara, die de ‘Opleidingsinrichting voor den Socialen Arbeid’, een voorloper van de School voor Maatschappelijk Werk, had gevolgd? Ze was in tegenstelling tot Sara een vrouw vol idealen, ze was een vurig pleitbezorger van het feminisme en betrokken bij de opkomst van het socialisme. Ze had een moeilijk karakter, daarin leek ze op haar moeder, en kon kleinerend en onaardig tegenover haar zuster zijn. Haar gedrag zou een minderwaardigheidscomplex hebben kunnen voeden dat de bron van het geestelijk lijden was.

Men besloot de Amsterdamse huisarts en oom Willy Polak te consulteren, die ook actief was als gemeenteraadslid voor de SDAP. Met zijn vrouw, de oogarts Regina Polak-Van Gelder – voor Johan tante Gien – hield hij spreekuren in de arbeiderswijken van Amsterdam. Binnen de familie was veel waardering voor deze idealisten. Over oom Willy schreef Johan: ‘Als hij de ziekenkamer binnenkwam, was je op slag half genezen. Dat is de magie van de echte dokter die niet alleen een uitnemend diagnost is, maar ook een uitstekend mens, de zieke mens in zijn noden en angsten doorziende en met de onwrikbare wil om hulp te bieden en troost te reiken.’37 Oom Willy wees op de nieuwe inzichten van Sigmund Freud, in wiens studies het onbewuste centraal staat. Mensen zouden de neiging hebben seksuele fantasieën te verdringen, die zich daarna echter manifesteerden in de vorm van lichamelijke klachten. Het was zaak die heimelijke wensen op te sporen en ze in de intimiteit van de behandelkamer te bespreken.

Een Nederlandse freudiaan was dr. Arie van der Chijs, die in 1914 Inleiding tot de Grondbegrippen en Techniek der Psycho-Analyse publiceerde en medeoprichter was van de Nederlandse Vereniging voor Psychoanalyse. Hij hield praktijk in de Van Breestraat, waar Johans moeder voor de geboorte van Johan korte tijd werd behandeld.38 De zenuwarts zal hebben geprobeerd door droomduiding vat te krijgen op haar innerlijke conflicten, die volgens hem bijna altijd seksueel van aard waren. Door sublimatie van het libido en het stellen van realistische doelen zou voor de patiënte een gezond leven mogelijk zijn. Deze doelen werden blijkbaar bereikt, want na verloop van tijd verdwenen haar klachten. Maar in het voorjaar van 1926 overleed Van der Chijs plotseling, op eenenvijftigjarige leeftijd, waarna het frequente overgeven terugkeerde; daarmee was volgens de familie het gelijk van Freuds psychoanalyse bewezen. In therapie ging Johans moeder daarna niet meer.39

Niet alleen de fysieke en psychische gesteldheid van Johans moeder waren zorgelijk. De familie van vaderszijde was erfelijk belast met een hartaandoening, die had geleid tot de vroege dood van twee broers van zijn vader en tot de ondergang van het succesvolle familiebedrijf. Gevreesd werd dat ook Johans vader niet oud zou worden, want ook hij had hartklachten en was bovendien een verstokte roker. Zijn hart kon op onverwachte momenten van slag zijn en Johan was er een paar keer getuige van dat hij het tijdens een autoritje Spaans benauwd kreeg en de wagen aan de kant van de weg moest zetten. Dan leek zijn einde nabij.

Lichamelijke en geestelijke aandoeningen troffen ook de jonge Johan. Tot en met zijn derde levensjaar maakten zijn ouders zich zorgen over zijn taalontwikkeling, want hij zat als peuter meestal zwijgzaam aan tafel voor zich uit te kijken. Rond zijn vierde levensjaar begon hij opeens te praten en dan ook meteen in volzinnen, alsof hij alles had opgespaard. Het was een mirakel, waarvan Johan later een fantastisch verhaal maakte: ‘Ik had al die tijd aandachtig geluisterd. Als een vriend van m’n vader kwam, kroop ik onder de tafel en luisterde. Veel parate kennis heb ik zo opgestoken.’40 Toen Johan uit zijn schulp kroop, werd ook een onvermoede driftige en stellige kant van zijn karakter zichtbaar, die leek op een erflating van moeders kant. De zwijgzame Johan was opeens een moeilijk kind, dat tegen zijn vader de merkwaardige en brutale zin ‘Sappige bes. Ik ga op uw tenen staan!’ kon uitspreken. Dat zou broertje Rob niet durven.41

Zorgelijk voor Johans ouders waren zijn eetproblemen. Tijdens de maaltijd liet hij met omhaal van woorden vaak weten bepaalde gerechten niet te kunnen verdragen. ‘Ik kan daar niet tegen,’ werd al vroeg een van zijn bekende credo’s. Voor het slapengaan schudde hij ook nog eens heftig met zijn hoofd, wat een naar beeld moet zijn geweest. Vooral met zijn driftbuien wist hij alle aandacht in het gezin naar zich toe te trekken en dreef hij zijn ouders tot wanhoop. Zij begrepen dat elk afwijkend gedrag bij een kind was te verklaren en te genezen en daarom werd een arts geconsulteerd. Hij adviseerde Johan in een tehuis te plaatsen, want een andere omgeving zou wonderen kunnen doen. Zijn vader vond echter dat het zijn verantwoordelijkheid was hem als opvoeder te steunen. Hun zoon bleef thuis wonen.42

Aan Johans psychische constellatie zat een verborgen dimensie, die hij zelf pas later onder woorden kon brengen. Naar eigen zeggen had hij al vanaf zijn vijfde jaar een bijzondere fascinatie voor jongens gehad: ‘Ik keek naar de nek, de polsen en de benen van mannen en jongens, en niet naar de erogene zones van vrouwen waar “gezonde” mannen en jongens geacht worden hun zinnen op te richten. Ik kon dat gevoel natuurlijk niet benoemen en er al helemaal niet met iemand over spreken. Hoewel ik daarover niets gehoord had, voelde ik intuïtief dat mijn verlangens van zeer verboden aard waren. Met deze instelling ben ik van kleuter lagere scholier geworden, van scholier lyceïst en puber.’43 En in een ander gesprek vertelde hij: ‘Op de lagere school was ik al verliefd op iets oudere jongens, niet sexueel maar ik werd door hen gefascineerd. Op mijn twaalfde wist ik dat er iets niet klopte, dat ik niet op meisjes gericht was.’44

Binnenshuis waren er zorgen over Johans gezondheid en soms onhandelbare gedrag, voor de buitenwereld was hij een bange en ziekelijke jongen, die zich aanpaste en voorbeeldig sprak. ‘De kleine Johan spreekt stadhuistaal,’ zei tante Jet als ze haar neefje weer eens hoorde oreren. Die zag ook hoe anders hij was dan haar drie dochters, die buiten speelden, in bomen klommen en fietsend gevaarlijke capriolen uithaalden. Dat durfde Johan niet. Een aantal neven en nichten noemde hem een ‘slijmbal’ en een ‘huismus’, die altijd bangig in de buurt van zijn moeder en broertje bleef. Ook maakten ze grapjes over zijn uiterlijk. Johan had kromme beentjes, een buikje en wat vooral opviel: een groot hoofd.45 Opvallend was dat zijn mond altijd openstond en zuigende bewegingen maakte. Met zijn uiterlijk was de kleine Johan bij zijn leeftijdgenootjes gemakkelijk het slachtoffer van spot en hoon.

Hoe anders was broer Rob, die volgens Johan als kind ‘een prinsje’ was dat zoveel meer kon dan hij.46 Schilderen met olieverf bijvoorbeeld en portrettekenen. Ook was hij gevoelig voor muziek – hij kreeg gitaar- en pianoles – en het lukte hem met een soldeerbout eenvoudige radiotoestellen te bouwen, waarvoor hij onderdelen kocht bij Aurora aan de Vijzelstraat. Johan hield van andere winkels en bezocht met zijn moeder het modehuis met Franse allure Hirsch & Cie aan het Leidseplein, waar hij alle winkeldames en coupeuses persoonlijk kende. In de tearoom werden ze bediend door mannen in kuitbroeken met witte kousen die een kannetje thee met petitfours voor ze neerzetten. Zijn moeder was dan de rijke mevrouw Polak voor wie het attente winkelpersoneel meteen in het gelid stond. Meestal zat Johan na schooltijd echter op zijn slaapkamer. Dan knutselde hij aan een stellage van laboratoriumflesjes en kolven om naar eigen zeggen net als grootvader Leopold Schwarz scheikundige experimenten te doen, maar volgens broer Rob had Johans bouwwerk ‘een uitsluitend esthetische functie’.47

Op de lagere school gedroeg Johan zich eveneens keurig. Als de onderwijzer even het klaslokaal moest verlaten, werd hij gevraagd de medeleerlingen te vermaken. Hij had een repertoire opgebouwd van verhaaltjes die hij had gehoord van broer Rob, die meer dan hijzelf als kind al een lezer was. Rob was gefascineerd door sprookjes met tovenaars, kabouters, elfjes, feeën en heksen, die hij vertelde aan Johan voordat ze gingen slapen. Hij kon ze voor zijn klasgenoten uitstekend navertellen en wist er vaak een griezelige noot aan toe te voegen. Daarover klaagden dan weer de ouders van zijn klasgenoten, die ’s avonds door de levendige vertelkunst van Johan geen oog meer dichtdeden.48 Hij leek ervan te genieten en manifesteerde zo een vileine kant van zichzelf die al wel bekend was bij zijn broer, maar waarvan de buitenwereld toen nog geen enkel vermoeden had.

Net als Rob bezocht Johan de Eerste Openluchtschool voor het Gezonde Kind in de Amsterdamse Cliostraat, die in 1930 was opgericht door de idealistische kinderarts Nico Heijbroek en werd geleid door de jonge hoofdonderwijzer Piet Bakkum. De oprichter was ervan overtuigd dat onderwijs in de buitenlucht kinderen gezonder en minder bevattelijk voor ziektes zou maken. Een door hem opgerichte stichting liet een speciaal schoolgebouw ontwerpen door architect Jan Duiker. Deze voorstander van doelmatig bouwen maakte een school met grote balkons en een dakterras, zodat de kinderen als het weer het maar enigszins toeliet les konden krijgen in de buitenlucht. De Eerste Openluchtschool voor het Gezonde Kind was een duur project en het bestuur hief boven op het schoolgeld jaarlijks 75 gulden, wat in die tijd een fors bedrag was. Het verplichtte de ouders bovendien een obligatie van 500 gulden te nemen. De school trok kinderen van bijvoorbeeld bankiers, hoogleraren of rijke ondernemers uit de betere buurten van Amsterdam. ‘Thuis was telefoon en huishoudelijke hulp aanwezig, vader reed auto,’ schreef Johan over de afkomst van zijn klasgenoten.49

Vanaf zijn vierde levensjaar volgde Johan kleuteronderwijs en speelde hij op school het liefst met de engelachtige Céline Spier, de dochter van de bekende tekenaar Jo Spier. Die werkte voor De Telegraaf en maakte daarnaast reclametekeningen voor Polak & Schwarz. Net als Johans moeder kwam hij uit een Zutphense joodse familie met wortels in Duitsland. En net als de Polaks was zijn familie rijk geworden in de textielhandel. Céline woonde in de Rubensstraat, dicht bij het Bachplein, en kwam vaak bij Johan thuis spelen. De eerste keer dat ze bij hem kwam zat Johan op een potje, daarbij geholpen door Juffie die ‘in een soort verpleegstersuniform’ door het huis liep. De kleine Johan schaamde zich diep, merkte Céline, die trouwens vaker zag hoe ongemakkelijk haar vriendje zich kon voelen. Toen tijdens een verjaardagspartijtje alle kinderen een cadeautje aan een waslijn hadden opgehangen en ze daarna geblinddoekt een presentje van de lijn mochten knippen, knipte hij zijn eigen cadeautje. Johan wist niet waar hij moest kijken.

In 1935 ging Johan naar de lagere school. Die bevond zich in het hetzelfde gebouw als de kleuterschool en hij kreeg nog steeds af en toe les in de openlucht. Céline ging naar de Willemsparkschool, maar ze bleven met elkaar spelen. Sommige jongens uit zijn klas vonden dat vreemd; jongens speelden met jongens en haalden kattenkwaad uit. Maar Johan voelde zich bij Céline veilig. Hij miste aansluiting bij de soms ruwe kinderwereld en verschanste zich al vroeg in de veilige en rustige wereld van de volwassenen. Toen Céline elf jaar werd, schonk hij haar een gouden broche, die hij met zijn moeder had uitgezocht en in een mooi zilverpapiertje had verpakt. Zulke cadeaus gaven kinderen elkaar niet. Het leek wel of ze verkering hadden, dacht Céline toen ze het geschenk had uitgepakt. Ze wist niet dat Johan zijn vader imiteerde, die zijn moeder op verjaardagen met sieraden verraste.50

Tijdens de eerste schooldagen leerde Johan het lied ‘Ik ga nu naar de grote school en zal daar leren lezen en dan nog schrijven bovendien, wat zal dat heerlijk wezen!’ Het samen zingen zou de motivatie van de leerlingen bevorderen, meende de hoofdonderwijzer. Dat lukte bij Johan uitstekend en hij ontwikkelde zich tot een goede leerling, waarbij hielp dat hij door zijn leeftijd – hij was een late leerling – een voorsprong op zijn klasgenoten had. Over de prestaties waren de onderwijzeressen tevreden. Juf De Boer schreef in het schoolrapport van de tweede klas bijvoorbeeld: ‘In elk opzicht flinke leerling, werkt heel goed.’ In de derde klas merkte juf Prakken op dat de ‘zeer intelligente’ Johan alle vakken interessant vond en goed feiten uit het hoofd kon leren. Zijn gedrag deed haar denken aan een ‘oud heertje’.51 Dat Johan goed feiten kon onthouden bleek ook toen hij na een bezoek met zijn ouders aan een bloemenkwekerij moeilijke plantennamen als Euphorbia splendens – de Christusdoorn, in gewone mensentaal –, ’s avonds aan de eettafel met het grootse gemak reproduceerde. Hun zoon sprak niet alleen stadhuistaal, maar had kennelijk ook een fotografisch geheugen.52

‘Bezeten tijd’

In de familie Polak waren niet alleen zorgen over de gezondheid van moeder, vader en Johan, maar ook over de nationale en internationale politiek. Nederland was tijdens de Eerste Wereldoorlog weliswaar buiten de oorlogshandelingen gebleven, maar maakte na 1918 deel uit van een nieuwe wereldorde. De dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije bestond niet meer, Frankrijk was voor een deel verwoest en in Rusland hadden de communisten de tsaar verjaagd. In Nederland had in 1918 SDAP’er Pieter Jelles Troelstra gepoogd een socialistische revolutie te ontketenen, maar de populariteit van het koningshuis was onder de bevolking groter dan gedacht. Ingrijpend waren de nieuwe machtsverhoudingen vooral voor Duitsland, dat in 1919 het Verdrag van Versailles tekende en gebied afstond aan Polen, Denemarken, Frankrijk en België. Toen Keizer Wilhelm II was afgezet ontstond in 1918 de democratische Republiek van Weimar. De families Polak en Schwarz volgden de ontwikkelingen via Duitse familieleden. De periode na de Eerste Wereldoorlog bleef Johan zijn hele leven boeien. De Republiek van Weimar beschouwde hij als ‘het hoogtepunt en de vermoedelijke slotfase van de Europese bloei, die zich had uitgebreid over elk denkbaar gebied van wat de Duitsers in één woord hebben begrepen: “Bildung”’.53 Maar ook voor de Republiek van Weimar gold dat als de top bereikt is, de val nabij is. Het Verdrag van Versailles wakkerde een ongekend nationalisme aan dat de voedingsbodem vormde voor een van de verderfelijkste politieke ideologieën uit de twintigste eeuw die tot de Tweede Wereldoorlog leidde.

Een grote rampspoed was de economische wereldcrisis van 1929, die begon in Amerika en uiteindelijk de hele wereld trof. Veel Amsterdammers raakten tijdens de crisisjaren werkloos en moesten leven van een karige uitkering. Een aantal werd tewerkgesteld bij publieke werken als de aanleg van het Amsterdamse Bos. Wethouder Monne de Miranda liet in dit kader het spoor verbeteren en zorgde voor de bouw van het Amstel- en Muiderpoortstation. Johans vader behield zijn betrekking bij de gemeente Amsterdam en ook de inkomsten uit het familiebedrijf bleven bestaan dankzij adequate maatregelen van de directie. De hoogste salarissen werden met 13% verlaagd en die voor de laagstbetaalden met 5%. Toen in 1936 de devaluatie van de gulden dreigde, werden de tegoeden in goud omgezet en bij een bank in Londen ondergebracht. Er werden slechts enkele medewerkers ontslagen.54

Financieel werd Johans familie niet getroffen, maar verhalen over de gebeurtenissen in Duitsland, waar het slechte economische tij de politieke verhoudingen ingrijpend had veranderd, raakten haar diep. Johan hoorde zijn ouders bedrukt praten over Duitse familieleden die slachtoffer waren van antisemitische maatregelen van Adolf Hitler, die met dictatoriale volmacht regeerde. Ook waren er begin jaren dertig verhalen bekend over concentratiekampen waar andersdenkenden en joden zonder enige vorm van proces gevangen werden gezet. Dachau was voor hen al vóór de Tweede Wereldoorlog een plek om te vrezen. De kranten werden bij Johan thuis gespeld en zijn vader las dat op 10 mei 1933 op de Opernplatz in Berlijn en in andere Duitse steden nationaalsocialisten tienduizenden boeken van communistische, joodse of andere ongewenste auteurs hadden verbrand. Daarbij waren boeken van Thomas Mann, Franz Kafka en de in de familie Polak bewonderde Sigmund Freud. Veel joden vluchtten en vestigden zich bijvoorbeeld in Amsterdam-Zuid rond de Beethovenstraat, op een steenworp afstand van Johans ouderlijke woning. Deze joodse diaspora was een drama, maar kende volgens Johan positieve kanten: ‘Daar de eerste vluchtelingen kapitaalkrachtig waren, goed opgeleid en met goede posities in de voormalige Weimar-republiek, hebben zij belangrijke impulsen gegeven aan handel, kunst en industrie in Nederland.’55

In de kranten las Johans vader over de invoering van de Neurenbergse rassenwetten in Duitsland, op grond waarvan alle joden, ook ‘assimilanten’, van burgerrechten werden uitgesloten. De angst was groot dat dit ook in Nederland zou gebeuren. Nog bewuster van de ongure situatie in Duitsland was oom Leo, die het kritische weekblad Tagebuch las.56 Als lid van het Duitse Kant Gesellschaft ondervond hij bovendien het antisemitisme aan den lijve. Toen duidelijk werd dat joden geen lid meer mochten zijn van de Duitse moederorganisatie, vond hij als voorzitter van de Nederlandse koepel dat hij en zijn landgenoten zich moesten afsplitsen. De Nederlandse secretaris-penningmeester Willem van der Vaart Smit was het daar niet mee eens en startte een lastercampagne tegen oom Leo. Hij zou hem ‘een sluwe Jood’ hebben genoemd. Zijn antisemitisme bleek nog eens toen Van der Vaart Smit – hij was in het geheim lid van de NSB – in 1940 in Duitsland een leerstoel filosofie wilde bezetten en bij die gelegenheid vertelde ervan overtuigd te zijn dat de joodse geest de wetenschap verdorde.

Oom Leo kwam als een gebroken man uit de strijd en werd lange tijd vanwege een zenuwinzinking – hij had langdurige huilbuien – in het Burgerziekenhuis in Amsterdam behandeld.57 Hij hervond zijn strijdbaarheid als lid van het Comité van Waakzaamheid, geïnitieerd door Menno ter Braak en Edgar du Perron, dat waarschuwde voor de gevaren van het Duitse nationaalsocialisme, ook voor Nederland. ‘Politici die internationaal geschoold waren, begrepen dat het verschijnsel Hitler niet tot Duitsland beperkt zou blijven, maar zich zou uitbreiden over de gehele “oude wereld”,’ schreef Johan later over de oprichting van dit comité. Hij veroordeelde het ‘wegkijken’ voor het Duitse gevaar van veel Nederlanders.58

Het antisemitisme werd uiteraard ook bij Johan thuis besproken. Hijzelf kwam via een schoolgenoot in aanraking met wat hij noemde ‘het verschijnsel jood-tegenover-niet-jood’.59 Toen hij bij hem thuis was om tussen de middag een boterham te eten, merkten diens ouders op dat er wel erg veel joodse wethouders in Amsterdam waren, waarmee ze doelden op wat de Wethoudersaffaire van 1933 was gaan heten. De Telegraaf schreef het ‘ontactisch’ te vinden dat toen vier van de zes wethouders, onder wie Monne de Miranda, van het Amsterdamse college van Burgemeesters & Wethouders joods waren. ‘Deze bezorgdheid werd steeds luidruchtiger geuit door niet-joden die niet nalieten joden telkens opnieuw een zogeheten oververtegenwoordiging onder de neus te wrijven,’ schreef Johan later.60 Aangrijpend waren de filmbeelden die hij in november 1938 zag toen hij voor zijn tiende verjaardag als cadeau een bioscoopbezoek van zijn ouders had gekregen. In het Polygoonjournaal, waarmee de voorstelling begon, verschenen beelden van de Kristallnacht, met brandende synagogen en vernielde joodse bedrijven en winkels, die voor altijd in zijn ziel werden gegrift.61

‘De bange jaren dertig’ met hun ondergangsstemming kleurden de levens van de kinderen en kleinkinderen van de families Schwarz en Polak. De periode voor de Eerste Wereldoorlog stond in het teken van de vooruitgang, maar daaraan was een wreed einde gekomen. Voor de duiding en kennis van de jaren voor en na de Eerste Wereldoorlog deed Johan later een beroep op historicus Johan Huizinga, die in In de Schaduwen van morgen. Een diagnose van het geestelijk lijden van onzen tijd uit 1935 schreef over ‘een bezeten tijd’ met een waanzin die ‘eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europeesche menschheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen wapperende, maar de geest geweken’.62 En vaak verwees Johan naar Stefan Zweig, die in Die Welt von Gestern de periode voor de Eerste Wereldoorlog ‘de gouden eeuw van de zekerheid’ noemt, waarin de kunsten en wetenschappen floreerden, maar waarvan de barsten in ‘de bange jaren dertig’ van de twintigste eeuw zichtbaar werden. Dat was later in Johans beleving de wereld van zijn grootouders en oom Leo en tante Jet in Groningen.

Drama op drama

In de ‘bezeten tijd’ was het Johans vader geweest die het gezin op koers hield. Hij probeerde zijn vrouw en kinderen gerust te stellen over de gevaren die zij op zich af zagen komen. De paniek was dan ook groot toen hij enkele maanden voor de zomervakantie van 1940 ernstig ziek werd. De jaren daarvoor was zijn gezondheidstoestand al enkele malen kritiek geweest, maar na een rustperiode was hij altijd weer in staat geweest zijn werkzaamheden te hervatten. De situatie was nu ernstiger. Johans moeder had na de eerste ziekteverschijnselen oom Willy gebeld, die meteen de behandeling op zich had genomen nadat hij een hartaanval had gediagnosticeerd. Hij hield oom Leo op de hoogte die op 16 april in zijn dagboek schreef: ‘Semmy had drie aanvallen. Willy opgebeld – zit op dit moment er doorheen hoopt wel dat herhaling uitblijft – miserabel. Hij is een man van de dag.’63 Een tweede hartaanval was niet te voorkomen en een dag later stierf Johans vader. De paniek in de hele familie was groot. Oom Leo spoedde zich per trein naar Amsterdam om Johans moeder bij te staan en afscheid te nemen van zijn neef Semmy. In zijn dagboek noteerde hij: ‘’s Avonds met Willy erheen – akelig, die lijkkleur van de oude grijze ongeschoren man.’

Voor Johans grootouders van vaders kant maakte de levaja, de joodse begrafenis, deel uit van hun joodse identiteit en beiden waren dan ook begraven op de oudste Israëlitische begraafplaats voor Hoogduitse joden in Nederland, aan de Googweg in Muiderberg. Johans ouders waren zeer modern en kozen voor de in het jodendom verboden lijkverbranding. In die tijd werd cremeren vooral door protestanten en katholieken gezien als verwerpelijke nieuwlichterij, maar met name joodse socialisten propageerden het. Niet alleen om hygiënische redenen, maar ook om niet onnodig kostbare grond aan de gemeenschap te onttrekken. Johans vader werd gecremeerd in Westerveld, de enige plek in Nederland waar dat toen kon. ‘De crematie zal plaats hebben te Westerveld, Vrijdag 19 April a.s. na aankomst van trein 15.14 uur,’ stond in de advertentie in het Nieuwsblad van het Noorden, de ‘Eenige kennisgeving’. De familie Schwarz en de firma Polak & Schwarz plaatsten in dezelfde krant een advertentie met de tekst ‘Heden overleed onze beminde gedelegeerd-Commissaris’.

Johan was elf jaar en woonde de plechtigheid bij. Op school leefde iedereen met hem mee, omdat dit het ergste was wat je als kind kon overkomen. De dood van zijn vader betekende een abrupte breuk met het verleden, waaraan Johan en Rob later graag terugdachten. In de verhalen die ze elkaar vertelden kwam hun vader dan weer even tot leven. Voor zulke mijmermomenten was aanvankelijk maar weinig tijd. Ze maakten zich vooral zorgen over hun moeder, die in korte tijd een tweede verlies had moeten verwerken. Haar broer Samuel, die de leiding had over Polak & Schwarz, was in september 1938 na een mislukte operatie – hij had een abces in de hersenen – op drieënveertigjarige leeftijd overleden, wat voor onrust in het familiebedrijf had gezorgd. Maar onbekende krachten maakten zich na de dood van Johans vader over haar meester. ‘Moeder was heel flink en lief voor ons. Zoals later meer dan eens is gebleken was ze in moeilijke omstandigheden realistisch en sterk, terwijl ze in het dagelijkse leven gebukt ging onder een groot gebrek aan zelfvertrouwen,’ schrijft Rob in zijn autobiografie.64

Johans moeder was nog maar veertig jaar oud en had een leven voor zich als de weduwe Polak-Schwarz, die twee zonen moest opvoeden. Van Juf hoefde ze weinig steun te verwachten. Rob herinnert zich: ‘Na de dood van Vader moest zijn kamer opgeruimd worden. Dat deed Juf samen met Joop, het keukenmeisje. Zij ruimden de kast uit en waren intussen, waar ik bij stond, aan het kankeren op de inhoud van mijn vaders kast.’ Wel was er hulp van familie en de directie van Polak & Schwarz, die voor Rob en Johan een bedrag van ruim 12.000 dollar per kind op een Amerikaanse bank stortte zodat ze een financieel onbekommerde toekomst tegemoet zouden gaan en in ieder geval konden studeren.65 Van de familie hielpen niet alleen oom Willy en oom Leo. Ook tante Rosa, de zuster van Johans vader uit Den Haag, hielp mee. Ze werd geholpen door haar kinderen Wim, Rob en Henk. Dat waren intelligente en strijdbare jongens – Wim was cum laude gepromoveerd in de wiskunde in Utrecht – en net als hun ouders aanhangers van de SDAP, waarover ze met passie spraken als ze bij de familie in Amsterdam op bezoek kwamen.66

Het gezin Polak was beschadigd uit de eerste zware storm gekomen, een tweede was op komst. De inval van de Duitsers in Nederland was voor Johan en zijn familie het tweede grote drama in korte tijd. Wat Johans vader en oom Leo lange tijd hadden gevreesd, was een aantal weken na de crematie realiteit. De Nederlandse neutraliteit waarover minister-president Dirk Jan de Geer een half jaar eerder op de radio geruststellend had gesproken, bleek van geen enkele waarde. Dat had oom Leo in huiselijke kring al zo vaak gezegd. Enkele dagen voor de inval van de Duitsers schreef hij in zijn dagboek een ‘bruiner en bruiner’ wordend toekomstperspectief te vrezen. Daarin kreeg hij gelijk. Hij prijsde zich gelukkig reeds in 1939 zijn meest waardevolle boeken in Londen in veiligheid te hebben gebracht.67

==

2
Dag Amsterdam

Oorlog

De verwarring bij veel Amsterdammers was groot toen ze in de vroege ochtend van 10 mei 1940 onheilspellende vliegtuiggeluiden hoorden. Wie naar buiten keek, zag rookwolken en vlammen in de richting van vliegveld Schiphol. Luide knallen van het Amsterdamse afweergeschut versterkten de macabere sfeer. Pas tijdens het radionieuws van 8 uur werd via een regeringsverklaring duidelijk dat Duitse troepen Nederland waren binnengevallen. Het maatschappelijk leven kwam in heel Nederland zo goed als stil te liggen en het was voor Johans moeder onmogelijk om met familie in Groningen of Den Haag te telefoneren. Er waren contacten met de fabriek van Polak & Schwarz in Zaandam, maar de directie had haar handen vol aan de opvang van het aangeslagen personeel. De personeelschef schreef in zijn dagboek: ‘Ernstige stemming in het bedrijf. Alle beschikbare mensen aan het werk om de ramen met stroken papier te beplakken. De heer Adolph Schwarz spreekt ons toe in de schuilkelder.’1 De verduistering van woningen en bedrijfsgebouwen was noodzakelijk in verband met de bombardementen.

Niet alleen in de familie van Johan drong de vraag zich op of het niet beter was te vluchten, al had niemand een idee waarnaartoe en hoe. Over de wanhoop tijdens de eerste bezettingsdagen schreef historicus Jacques Presser: ‘Men kan aannemen, dat vrijwel allerwegen grote angst en verslagenheid hebben geheerst onder de Joden, hier en daar oplopend tot radeloosheid, ja, tot paniek.’ Veel joden en intellectuelen die zich kritisch hadden uitgelaten over het nationaalsocialisme probeerden te ontsnappen, omdat ze begrepen dat er maar twee uitwegen zouden zijn: ‘de uitweg in den vreemde’ en ‘de uitweg in de dood’.2 In Den Haag verlieten oom Leonard en tante Lenie, de jongste broer en schoonzuster van Johans vader, op 14 mei 1940 halsoverkop hun huis in het Statenkwartier. Met een reddingsboot vluchtten ze vanuit Scheveningen naar Engeland, waarvandaan ze doorreisden naar Amerika. Afscheid van de familie in Amsterdam hadden ze niet kunnen nemen.3

Oom Leo vreesde vanwege zijn anti-Duitse opstelling onmiddellijke arrestatie. Hij reisde met zijn gezin per fiets en autobus naar Blokzijl, vanwaar ze met een gehuurde sleepboot over de Zuiderzee Amsterdam bereikten. Het plan was met vissersboten vanuit Zandvoort of Velsen naar Engeland te vluchten. Bijna duizend joden wilden hetzelfde; de meeste kwamen echter niet verder dan Amsterdam. Toen ook hun vlucht mislukte en Nederland op 14 mei 1940 capituleerde, schreef oom Leo in zijn dagboek: ‘Vergif halen voor ons allen – men kan het niet weten – zelfbeschikking tot het einde nodig.’ Zes dagen later waren oom Leo, tante Jet en hun drie dochters terug in Groningen.4

Ongeveer driehonderd mensen in Amsterdam, onder wie veel joods-Duitse vluchtelingen en joodse Nederlanders, maakten tijdens de eerste oorlogsdagen een einde aan hun leven. Johans broer Rob had op het Vossius Gymnasium les van Jacques Presser en vertelde thuis dat de geschiedenisleraar op de dag van de capitulatie na een vluchtpoging via IJmuiden met zijn vrouw een einde aan het leven had willen maken en dat zij waren opgenomen in het ziekenhuis. Over de zelfmoordpoging schreef Johan: ‘Ik vernam van deze poging tot suïcide twee dagen erna, op 16 mei, begreep het niet helemaal, rende op mijn moeder af en riep: “Moeder, moeder, meneer Presser heeft een moord op zichzelf gepleegd!”.’5 Wie het niet was gelukt ‘een uitweg in den vreemde’ te vinden moest toezien hoe Duitse soldaten over de Berlagebrug en de Stadionweg in Amsterdam-Zuid marcheerden en bezit namen van hun stad. Wrang was het om te zien hoe het stadsbestuur de bezetter ten stadhuize ontving en de burgers verzocht het dagelijks leven weer op te pakken.

De scholen werden korte tijd gesloten en toen Johan op 16 mei weer voor het eerst les had zal hij hebben gemerkt dat de gemoedelijke sfeer op school was verdwenen. Vijf joodse leerlingen waren niet meer naar school gekomen en onduidelijk was of ze waren gevlucht of niet meer leefden.6 Daarover werd in het belang van de kinderen niet gesproken zoals er trouwens ook niet over de bezetter werd gepraat, omdat de hoofdonderwijzer wist van de pro-Duitse houding van enkele ouders. Het schoolleven moest zo normaal mogelijk verlopen en daarom liet hij de geplande sportdag ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van de school gewoon doorgaan.7 Ook werden er tijdens de eerste strenge oorlogswinter – er werd weer een Elfstedentocht gehouden – voor de leerlingen schaatstochten in en om Amsterdam georganiseerd.8 Dat waren overigens geen activiteiten waaraan Johan graag meedeed.

In de zomer van 1940 leken de gevolgen van de Duitse inval voor joodse Nederlanders mee te vallen, want van vervolging en deportaties naar de gevreesde concentratiekampen was nog geen sprake. De medewerkers van Polak & Schwarz, onder wie veel joden, waren net als bijna iedereen weer aan het werk gegaan. De directie beloofde de aangezegde ontslagen – door de oorlog waren er nauwelijks nog buitenlandse klanten – in te trekken. De productie werd aangepast en het bedrijf schakelde snel over op het vervaardigen van surrogaten voor schaarse producten als koffie, peper, nootmuskaat en kaneel, die waren bestemd voor de binnenlandse markt. Ook lukte het nog net op tijd een groot deel van het bedrijfskapitaal naar het buitenland te sluizen.9

Voor Johans moeder was er eindelijk tijd om vrienden en familieleden te bedanken voor het getoonde medeleven bij het overlijden van haar man. Ze plaatste advertenties in het Algemeen Handelsblad, het Nieuwsblad van het Noorden en het sociaaldemocratisch dagblad Utrechts Volksblad van 11 en 12 juni 1940. Ook zij pakte het leven weer op. Ze ging met haar zonen met vakantie in een pension op de Veluwe, een vertrouwde plek waar ze vaker met familieleden was geweest. Rob mocht Samuel Vecht meenemen, net als de latere kinderpsychiater David de Levita een van zijn boezemvrienden. Ze vormden ‘een driemanschapje’ op het Vossius van talentvolle jongens afkomstig uit geassimileerde joodse families, waarin veel aandacht was voor muziek en literatuur. David schreef bijvoorbeeld gedichten, die Rob dan illustreerde. Zulke vrienden had Johan niet.10

Na de korte vakantie op de Veluwe kwam de achttienjarige, uit Keulen gevluchte joodse bakkersleerling Egon Troplowitz bij de familie Polak in huis wonen; hij was anderhalf jaar eerder met een kindertransport uit Duitsland via opvanghuizen in een jongenstehuis in Amsterdam terechtgekomen.11 Uit barmhartigheid had Johans moeder hem onderdak verleend, maar gelukkig was Egon niet bij haar. Rob herinnert zich: ‘Hij was moederziel alleen en ik vrees dat noch ik, noch moeder of Johan, zich veel om hem bekommerd hebben.12 Dat zal te maken hebben gehad met het klassenverschil, waardoor deze zoon van een klerk geen aansluiting vond bij de gewoonten en gebruiken van een rijke familie waarmee hij alleen een joodse achtergrond gemeen had. Een maand later trokken vanwege de onzekere tijden ook grootmoeder Schwarz en haar gezelschapsdame, Trijntje Benjamins-Goudsmit, bij de familie in huis. Hun komst was niet bevorderlijk voor de rust. Johans grootmoeder had veel noten op haar zang en nam de regie in de huishouding volledig over. Voor de oorlog was het fijn bij haar thuis op familiefeesten te zijn, nu ervoer Johan door haar aanwezigheid onrust, vooral bij zijn moeder.

Arisering

Na de zomer van 1940 intimideerden Duitsers en ‘foute’ Amsterdammers in toenemende mate hun stadsgenoten. NSB’ers vernielden het interieur van Café Royal De Kroon op het Rembrandtplein en beplakten het warenhuis De Bijenkorf, dat joods bezit was, met antisemitische leuzen. Er werd ze door de politie geen strobreed in de weg gelegd.13 In oktober van dat jaar kregen joodse ambtenaren de Ariërverklaring voorgelegd. Zodoende was het voor de bezetter eenvoudig daarna een beroepsverbod voor joden in overheidsdienst in te stellen. Op het Vossius Gymnasium van Rob werden op grond van de maatregel zes leraren ontslagen, onder wie de zeer geliefde Jacques Presser.14 Op de Eerste Openluchtschool voor het Gezonde Kind werkten geen joodse onderwijzers en kon de schijn nog steeds worden opgehouden dat de oorlog het schoolleven nauwelijks raakte.

Het beroepsverbod sloeg een gat in wetenschappelijk Nederland, want aan alle universiteiten moesten joodse medewerkers hun werk neerleggen. Ook oom Leo. Hij kreeg eind december 1940 van bevriende Amerikaanse hoogleraren een professoraat in New York aangeboden, maar om onduidelijke redenen nam hij de uitnodiging niet aan, al was hij ‘in beginsel’ bereid naar Amerika te emigreren.15 In plaats van te vertrekken, ging hij de strijd met de bezetter aan. Toen hij merkte geen proefschriften en convocaties voor academische vergaderingen meer te ontvangen, schreef hij een protestbrief aan de rector J.M.N. Kapteyn, waarin hij de Duitsers ‘de vijand’ noemde. De rector speelde de brief door aan de bezetter, die Leo vervolgens op 15 februari 1941 arresteerde en detineerde in het Huis van Bewaring in Leeuwarden, en later in Groningen. Vervolgens werd hij getransporteerd naar kamp Sachsenhausen bij Berlijn. Tante Jet werd gedwongen haar huis aan de Van Houtenlaan te verlaten en vond een kleine kamer in een Gronings pension.

De Duitsers hadden enkele maanden voor de arrestatie van oom Leo geëist dat Polak & Schwarz zou worden geleid door een niet-joodse directeur. Dat zou het einde betekenen van het met inzet en trots opgebouwde familiebedrijf. Rob en Johan waren getuige van de woede en opgewonden gesprekken in familiekring over hoe het nu verder moest met de fabriek. Er werd overwogen alle aandelen te verkopen aan buitenlandse ondernemingen en met de vreemde valuta naar het buitenland te vertrekken, maar daarvoor was toestemming van de Duitsers nodig.16 Ook was er overleg tussen Adolph Schwarz, sinds 1938 directeur, en het ministerie van Financiën in Den Haag, dat hem adviseerde Cook Brummer aan te stellen als zijn vervanger. Deze ervaren, imposante man met luide stem studeerde aan de Economische Hogeschool in Rotterdam en werkte eerder als belastingadviseur in New York en in Nederlands- Indië. Hij zou met instemming van de families Polak en Schwarz als nieuwe directeur een maandenlang ariseringsproces begeleiden.17

De bemoeienissen van Brummer leidden ertoe dat op 6 februari 1941 bij een notaris de verkoop van de aandelen van Polak & Schwarz aan Duitse en Nederlandse collega-industriëlen werd geregeld.18 Kopers waren bijvoorbeeld de Zaanse bevriende bedrijven Verkade en Duyvis en de chemische fabriek Böhrings & Söhne uit Mannheim Waldorff.19 Daarnaast kwam Cook Brummer zelf in het bezit van 22 aandelen. De totale waarde van de aandelen was geschat op 425.000 gulden, waarvan het deel van Johans moeder 110.000 gulden waard was, omgerekend naar nu bijna 2 miljoen euro, en dat van grootmoeder Schwarz 170.000 gulden.20 De opbrengst van de aandelenverkoop werd gestort op de rekening van de Vermögungsverwaltungs- und Rentenanstalt, waarin geld werd verzameld in opdracht van de Wirtschaftsprüfstelle, die was belast met de arisering van bedrijven. Bijzonder wrang was dat het geld onder andere werd gebruikt voor de exploitatie van kamp Westerbork.21 De arisering was nog maar het begin van de Duitse kaalplukactie van de joden. Op 8 augustus 1941 werd beslist dat zij hun tegoeden bij de Amsterdamse bank Lippmann, Rosenthal & Co moesten onderbrengen. Polak & Schwarz had het geluk een deel van het vermogen al bij een buitenlandse bank te hebben weggezet, waardoor het onbereikbaar was voor de bezetter.

Cook Brummer zorgde ervoor dat Adolph Schwarz de feitelijke leiding hield over Polak & Schwarz, ook toen de Duitser Walter Schröder als bewindvoerder en mededirecteur werd aangesteld. Brummer bereikte dit door bij de Zentralstelle für jüdische Auswanderung te wijzen op het belang van de producten van Polak & Schwarz en te bluffen dat ‘het chemisch genie Schwarz’ de uitvinder van het Zuckerersatz was. Dat die eer in werkelijkheid aan professor P.E. Verkade uit Delft toekwam, van wie de fabriek het octrooi had gekregen, werd verzwegen. De Duitsers konden geen suiker uit Cuba meer importeren en Polak & Schwarz zorgde onder leiding van Brummer voor een voortreffelijke vervanger van dit essentiële product. Daarnaast pronkte de fabriek met het theevervangende middel Santé.22 De Duitsers erkenden het belang van Polak & Schwarz en honoreerden Brummers verzoek alle familieleden, dus ook Johans moeder met haar zonen, een bijzondere status te verlenen op grond waarvan ze naar Zwitserland konden emigreren. Ze kregen een Sonderausweis en waren vanaf dat moment Rüstungsjuden, dat wil zeggen joden die verbonden waren aan een voor Duitsers belangrijk bedrijf.23