Anthony Burgess

Machten der duisternis

vertaald door Paul Syrier

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel: Earthly Powers, Hutchinson, 1980

==

Redactie van de vertaling: R. Kurpershoek

==

© Copyright 1980 INTERNATIONAL ANTHONY BURGESS FOUNDATION

© Copyright 2017 vertaling: PAUL SYRIER en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7042 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Voor Liana

1

Het was de middag van mijn eenentachtigste verjaardag en ik lag in bed met mijn schandknaap toen Ali kwam zeggen dat de aartsbisschop er was om me te spreken.

‘Heel goed, Ali,’ riep ik beverig in het Spaans door de gesloten deur van de grote slaapkamer. ‘Breng hem naar de bar. Geef hem iets te drinken.’

‘Hay dos. Su capellán también.’

‘Heel goed, Ali. Geef zijn kapelaan ook iets te drinken.’

Ik heb me twaalf jaar geleden teruggetrokken als romanschrijver. Niettemin zult u moeten concluderen, als u mijn werk een beetje kent en even de moeite neemt die eerste zin te herlezen, dat er nog niets mankeert aan mijn gewiekstheid in het bedenken van wat men noemt ‘een pakkende openingszin’. In dit geval is er van gewiekstheid echter geen sprake. De feiten spelen de kunst soms in de kaart. Dat ik eenentachtig was kon ik nauwelijks nog betwijfelen: telegrammen met gelukwensen hadden me dat al de hele ochtend ingepeperd. Geoffrey, die zijn te strakke zomerbroek al aantrok, was, nam ik aan, zowel mijn Ganymedes ofwel minnaar als mijn secretaris. Het Spaanse woord arzobispo betekent wel degelijk aartsbisschop. Het tijdstip was even na vieren op een Maltese junidag – de drieëntwintigste om precies te zijn en om de werkelijk geïnteresseerden het openslaan van de Who’s Who te besparen.

Geoffrey zweette te veel en was hard op weg dik te worden (waarom zeggen we toch ‘hard op weg’? Geoffrey was nooit hard op weg). Het leven was, veronderstelde ik, te makkelijk voor een jongen van vijfendertig. Maar goed, het moment van onze scheiding kon, naar het zich liet aanzien, niet lang meer worden uitgesteld. Geoffrey zou bij de voorlezing van mijn testament niet aangenaam getroffen zijn. ‘Die ouwe slet, liefje, na alles wat ik voor hem gedaan heb.’ Nu, ik ging nog iets terugdoen, maar wel postuum, postuum.

Ik bleef nog even liggen, naakt, vlekkerig, vaalbleek, uitgemergeld, een sigaret rokend die postcoïtaal had moeten zijn maar het niet was. Geoffrey trok puffend zijn sandalen aan, waarbij zijn buik zich in drie rollen vet plooide, en daarna zijn gebloemde overhemd. Ten slotte verborg hij zich achter zijn zonnebril, zo een van het onbeschofte soort waarvan de bolle oppervlakken de wereld een duo metalen spiegels voorhouden. Ik kon mijn eenentachtig jaar oude gezicht en hals er heel duidelijk in zien: de bekende afgeleefde grimmigheid van iemand die het leven intens heeft ervaren, de ontvleesde pezen als kabels, de anatomie van de kaken, de Fribourg & Treyersigaret in zijn Dunhillpijpje, die mijn herkomst verried uit een tijd waarin roken een handeling was die men met elegantie verrichtte. Ik bezag het dubbelbeeld zonder rancune, terwijl Geoffrey zei: ‘Ik vraag me af wat Zijne Aartsbisschap in de zin heeft. Misschien komt hij een excommunicatiebul afleveren. In kakelbonte cadeauverpakking, natuurlijk.’

‘Zestig jaar te laat,’ zei ik. Ik reikte Geoffrey de halfopgerookte sigaret aan om uit te drukken in een van de onyx asbakken en merkte op hoe ongaarne hij me zelfs die kleine dienst bewees. Ik stapte uit het bed, naakt, vlekkerig, vaal, uitgemergeld. Mijn zomerbroek zat, conform het fatsoensminimum, verre van strak. Het overhemd met begonia’s en orchideeën stond een man van mijn leeftijd belachelijk, maar ik had al lang geleden de angel uit Geoffreys rotopmerkingen getrokken met de woorden: ‘Lieve jongen, ik zal toch ééns moeten wennen aan het vooruitzicht van een laatste bloemenhulde.’ Deze zinsnede dateerde uit 1915. Ik had hem gehoord in Lamb House te Rye, maar hij was minder echt Henry James dan Henry James die de spot dreef met de echte Meredith. Hij had herinneringen opgehaald aan 1909 en het moment dat een of andere dame Meredith te veel bloemen had gestuurd. ‘Een laatste bloemenhulde, ha, ha, ha,’ had James gespot, schokschouderend van geveinsde vrolijkheid.

‘De gelukwensen van de tróúwe gelovigen, dan.’

Ik kon de overdreven stembuiging waarmee Geoffrey dit woord uitsprak geenszins waarderen. Het ademde seks en zijn eigen infame trouweloosheden; het was een woord dat ik ooit in tranen tegen hem had gebezigd; het was voor mij geladen met een ouderwetse morele ernst die voor Geoffreys generatie niet meer dan een nichtengrap was.

‘De tróúwe gelovigen,’ zei ik even nadrukkelijk terug, ‘worden niet geacht mijn boeken te lezen. Zeker niet hier, op het heilige eiland van de Heilige Paulus. Hier ben ik immoreel en anarchistisch en agnostisch en rationalistisch. Ik denk dat ik wel kan raden wat de aartsbisschop wil. En hij wil dat juist omdat ik zo ben.’

‘Wat een slimme ouwe vos ben je toch hè?’ Zijn spiegels weerkaatsten het gouden steen van de Triq Il-Kbira, wat Straat de Grote ofwel Hoofdstraat betekent, buiten de openslaande vensters.

Ik zei: ‘Er ligt nogal wat verwaarloosde post beneden in wat jij je kantoor noemt. Uit afschuw van je slonzigheid heb ik zelf maar een paar brieven opengemaakt, vers uit handen van de postbode. Op een ervan zat een postzegel van het Vaticaan.’

‘Ach, krijg de klere,’ glimlachte Geoffrey, of leek te glimlachen: ik kon zijn ogen natuurlijk niet zien. Toen dreef hij de spot met mijn lichte slissen: ‘Uit affchuw tegen je flonfigheid.’ Toen zei hij opnieuw: ‘krijg de klere’, mokkend ditmaal.

‘Ik denk,’ zei ik, en ik hoorde vol weerzin de seniele, droge trilstem, ‘dat ik voortaan beter alleen kan slapen. Dat zou op mijn leeftijd gepást zijn.’

‘Zien we eindelijk de waarheid onder ogen, schat?’

‘Waarom,’ ik stond beverig voor de grote blauwe wandspiegel terwijl ik mijn schaarse haren naar achteren borstelde, ‘klinkt alles uit jouw mond zo laag en smerig? Warmte. Troost. Liefde. Zijn dat smerige woorden? Liefde, liefde. Is dat smerig?’

‘De gevoelens van het hárt,’ zei Geoffrey, die weer leek te glimlachen. ‘We moeten die sleetse pomp een beetje ontzien, hè? Heel goed. We slapen beiden in ons eigen aparte bed. En als je het ’s nachts uitschreeuwt, wie hoort je dan?’

Wer, wenn ich schrie... Wie had dat gezegd of geschreven? Ach natuurlijk, de arme grote Rilke, God hebbe. Hij had in mijn bijzijn zitten huilen in een louche bierhuis in Triëst, niet ver van het Aquarium. De tranen hadden vooral uit zijn neus gestroomd, en hij had zijn neus aan zijn mouw afgeveegd. ‘Je hebt anders altijd diep genoeg geslapen aan mijn zwoegende zijde,’ zei ik. ‘Zo diep dat je zelfs het scherpe porren van mijn vinger niet voelde.’ En daarop, vol schaamte bevend: ‘Trouw, trouw.’ Ik stond op het punt weer te gaan huilen, het woord was zo geladen. Ik herinnerde me de arme Winston Churchill, die, ongeveer op mijn huidige leeftijd, begon te huilen bij het horen van woorden als ‘grootheid’. Het werd emotionele labiliteit genoemd, een seniele aandoening.

Geoffrey trok zijn mond nu niet in een glimlach, en evenmin liet hij meewarig zijn kaak hangen. Het onderste deel van zijn gezicht vertoonde een soort mededogen, het bovenste mij, in tweevoud en gebroken. Arme ouwe zak, zou hij bij zichzelf zeggen en, misschien later, tegen een of andere vriend of kontkruiper in de bar van het Corinthia Palace Hotel: arme seniele afgeleefde eenzame oude impotente lul. Tegen mij, op vriendelijk-energieke toon: ‘Kom, schatje. Zit je gulp netjes dicht? Mooi zo.’

‘Het zou toch niet te zien zijn. Onder al die bloemen.’

‘Prachtig. Dan mag je nu het masker van gedistingeerd immoreel schrijver opzetten. Zijne Aartsbisschap wacht.’ En hij opende de zware deur die rechtstreeks uitkwam op de doorluchtige bovenzaal. Op mijn leeftijd kon ik, kan ik, nog iedere barrage van licht en hitte aan, en deze beide kenmerken van het zuiden denderden naar binnen, als een finale van Rossini in stereo, door de wijd openstaande vensters. Rechts zag ik de daken van de huizen en het felgekleurde wasgoed van Lija, een passerende bus, ruziënde kinderen; links, achter het kristalglas, de beeldenrij en het boventerras, stegen het gesis en pompgezoem van de irrigatie van mijn sinaasappel- en citroenbomen op. Met andere woorden: ik hoorde het leven verdergaan en dat troostte me. We liepen over koel marmer, zwaar wit berenbont, marmer, bont, marmer. Daar verderop stond het William Fosterklavecimbel, dat ik had gekocht voor mijn vroegere vriend en secretaris Ralph, trouweloos, een stel middensnaren op een nacht in dronken razernij door Geoffrey vernield. Aan de muren hingen schilderijen van mijn grote tijdgenoten – nu ontzaglijk kostbaar, maar allemaal goedkoop verworven toen ik, zij het nog jong, zegevierend uit de strijd was gekomen. Er stonden vitrines waarin jade, ivoor, glas, metalen bibelots of objets d’art pronkten. Subtiel, hoe de Franse termen daar de trivialiteit van erkenden en tegelijkertijd uitwisten. De tastbare vruchten van het succes. Het echte gevecht, de worsteling met vorm en expressie, nog onbeslist.

O, mijn God... Het échte gevecht? Ik dacht als een schrijver, niet als een menselijk, zij het seniel, wezen. Alsof het temmen van de taal ertoe deed. Alsof er, in laatste instantie, iets belangrijker was dan clichés. Trouw. Je bent niet trouw geweest. Je bent verzeild, of vervallen, in ontrouw. Het is mijn overtuiging dat een mens trouw moet zijn aan zijn overtuigingen. O, komt, al gij getrouwen. Dat lied kon met Kerst nog altijd nostalgische tranen oproepen. De reproductie van dat anekdotische gedrocht in de spreekkamer van mijn vader – nee, met welk recht noemde ik het een gedrocht? – die soldaat met zijn opengesperde ogen, op zijn post terwijl Pompeï ten onder ging. Trouw tot in de dood. De gelukwensen van mijn tróúwe vrienden, dan. De wereld van de homoseksueel kent een complexe taal, bros maar soms toch kwellend precies, gekneed uit de clichés van die andere wereld. Dus dit, cher maître, zijn de tastbare vruchten van uw succes.

Geoffrey voegde zijn pas met een huppeltje naar de mijne, overdreven, als om, schat, zijn rol als hofmaarschalk te benadrukken. Zij aan zij, tree voor tree, komisch in gelid, daalden we de eerste marmeren trap af. We kwamen uit op een ruime overloop met een zestiende-eeuwse kast vol verfijnd glaswerk – om te gebruiken, schat, om echt uit te drinken, hoor – en een achttiende-eeuws schaaktafeltje waarop permanent stukken van Mexicaans obsidiaan stonden opgesteld (alleen voor het mooi, schat, zijn tijd van spélen is voorbij), sloegen toen rechtsaf om de laatste marmeren waterval te nemen. Ik keek naar de vergulde Maltese klok aan de muur van het trappenhuis. Hij wees even voor drieën.

‘Er is nog niemand geweest om hem te repareren,’ zei ik, en hoorde mezelf temen. ‘Dat is nu al drie dagen. Niet dat het er echt toe doet, overigens.’

We hadden nog drie treden te gaan. Geoffrey tikte op de klok alsof het een barometer was en haalde er toen gemeen naar uit als voor een stomp. Hij zei: ‘Rotoord. Ik heb een pesthekel aan dit rotoord.’

‘Een kwestie van wennen, Geoffrey.’

‘We hadden ergens anders heen kunnen gaan. Er zijn ook andere eilanden als je per se naar een eiland moet.’

‘Later,’ zei ik. ‘We hebben bezoek.’

‘We hadden toch verdomme in Tanger kunnen blijven. We hadden die klootzakken wel klein gekregen.’

‘We? Jij zat in de problemen, Geoffrey, niet ik.’

‘Je had verdomme best iets kunnen doen. Tróúw. Gebruik dat klotewoord tróúw niet tegen mij.’

‘Ik héb ook iets gedaan. Ik heb je uit Tanger weggehaald.’

‘Maar waarom naar dit verdomde rotoord? Die klotepriesters en die smerissen – twee rothanden op een rotbuik.’

‘Er zitten twee “klotepriesters” op ons te wachten. Matig je toon.’

‘Jij mag hier dan dood willen gaan, ik verdomme niet.’

‘Een mens moet ergens doodgaan, Geoffrey. Malta lijkt me een redelijk compromis.’

‘Waarom kun je verdomme niet in Londen doodgaan?’

‘Belasting, Geoffrey. Successierechten. Klimaat.’

‘Naar de hel met dit godverdomde stinkende kutoord.’

Ik daalde angstvallig de drie resterende treden naar de hal af en hij kwam achter me aan, nu alleen nog binnensmonds verwensend en vervloekend. Drie stappen van me vandaan, op een zilveren schaaltje, onder de koestering van een Chinese kom vol seizoensbloemen, lag een vers stapeltje gelukwensen, bezorgd door motorrijders van de Telegraafdienst. De bar bevond zich aan de andere kant van de hal, rechts, tussen het rommelhok waar Geoffrey zijn werk als secretaris veronachtzaamde en mijn eigen ijselijk keurige werkkamer. Aan de muur tussen de bar en de werkkamer hing de Georges Rouault – een lelijk gebroddeld danseresje, ongeduldige dikke zwarte strepen en gemelijke vegen. In Parijs had Maynard Keynes me destijds vol vuur aangeraden het te kopen. Hij had alles van markten geweten.

2

Zijne Excellentie voelde zich geheel op zijn gemak aan de bar. Ik had verwacht hem zittend aan een van de tafeltjes te zullen aantreffen, ongedurig en met een onaangeroerd glas sinaasappelsap voor zich, maar hij bleek op een met kalfsleer beklede kruk aan de bar zelf te tronen, voetje op de stang, mollig handje geplooid om wat eruitzag als een whisky’tje puur. Hij praatte op luide en beminnelijke toon met Ali – die in een wit jasje als barkeeper achter de bar stond – in, tot mijn verbazing, Ali’s eigen taal. Was dit soms een bijzondere begaafdheid van de pinkster-parakleet? Toen herinnerde ik me dat het Maltees en het Maghrebijns-Arabisch zusterdialecten waren. Zijne Excellentie zag me en begon van zijn kruk af te klauteren, glimlachend en me begroetend in het Engels.

‘Dat ik u nu toch eindelijk ontmoet, meneer Toomey. Een voorrecht en een genoegen. Ik weet dat ik namens de hele gemeenschap spreek als ik u, zoals ik nu doe, nog vele gelukkige jaren toewens.’

Een donkere jongeman in een eenvoudiger klerikaal habijt dan zijn superieur riep vanuit de verste hoek: ‘Nog vele jaren, meneer, ja. Het is een eer u dit persoonlijk toe te wensen.’ De bar was klein en het was niet nodig te roepen, maar sommige Maltezers bedienen zich van een abnormaal hoog volume, zelfs als ze fluisteren. Hij had naar mijn ingelijste foto’s aan de muren staan kijken, allemaal van mij met uiteenlopende groten der aarde: Chaplin in Los Angeles, Thomas Mann in Princeton, Gertrude Lawrence aan het eind van een van mijn lange reeks voorstellingen in Londen, H.G. Wells (met, natuurlijk, Odette Keun) in Lou Pidou, Ernest Hemingway op de Pilar bij Key West. Er hingen ook ingelijste affiches van mijn toneelsuccessen: Door schade en schande, De goden in de tuin, Oedipus Higgins, Kapot kapot kapot en andere. Beide geestelijken hieven opgewekt het glas naar me. Toen zette Zijne Excellentie zijn glas op de bar en kuierde op me af, ietwat sluipend, zijn rechterhand horizontaal uitgestoken op ringkushoogte. Ik schudde de hand.

‘Mijn kapelaan, kapelaan Azzopardi.’

‘Mijn secretaris, Geoffrey Enright.’

De aartsbisschop was een paar jaar jonger dan ik, duidelijk gespierd, maar wel heel gezet en bijgevolg niet bijzonder gerimpeld of geplooid. We bezagen elkaar met vriendschappelijke argwaan, naar beroep tegenpolen maar één als generatiegenoten. Ik merkte op mijn frivole wijze op dat we met zijn vieren een redelijke hand pokerkaarten vormden: twee paar, als we Ali buiten beschouwing lieten. Ik zei in het Spaans tegen Ali: ‘Gin en tonic. Daarna kun je gaan.’

Zijne Excellentie ging nu aan een van de drie tafeltjes zitten, dronk eerst zijn glas leeg en wiegde het toen welgemutst in zijn hand. Hij voelde zich echt thuis. Het was immers zijn aartsbisdom. Ik zei: ‘Misschien is het toch te vroeg voor een borrel. Zou u thee willen?’

‘O ja,’ riep de kapelaan, terwijl hij mij met Mae West voor het Grauman’s Chinese Theatre gretig de rug toedraaide. ‘Met thee doet u mij groot plezier.’

‘Een borrel,’ gaf de aartsbisschop te kennen. En tegen Ali zei hij, in het Maltees-Maghrebijns, hem nog eens hetzelfde te brengen. Daarna, leek hij te zeggen, kon Ali gaan. ‘Prachtig, dit huis,’ zei hij. ‘Prachtig, de tuin en boomgaard. Ik ben hier vaak op bezoek geweest. In de tijd van Sir Edward Hubert Canning. In de tijd van wijlen mevrouw Tagliaferro. Kapelaan Azzopardi, weet ik, zou heel graag eens een rondleiding krijgen om alles te zien, van meneer..., van uw jonge vriend hier met die spiegels op zijn ogen. Jongelui onder elkaar, nietwaar, meneer Toomey? De jeugd... Dit huis, dat weet u misschien niet, of dat weet u misschien, is gebouwd in 1798, na de inval van Buonaparte. Hij heeft de Ridders weggestuurd. Hij probeerde de macht van de geestelijkheid te beperken of te verstikken.’ Zijne Excellentie grinnikte grimmig. ‘Het is hem niet gelukt. Het volk van Malta wilde het niet hebben. Er waren incidenten. Er vielen doden.’

Ik nam mijn gin en tonic van Ali aan en liep ermee naar het tafeltje. Ik ging tegenover de aartsbisschop zitten, die al van een grote Claymore puur was voorzien. ‘Welnu,’ zei ik tegen Geoffrey, ‘je hebt je instructies. Laat de, eh, eerwaarde het huis en de tuin zien. Geef hem een kop thee.’ Kapelaan Azzopardi sloeg nerveus zijn drankje achterover en begon te hoesten. Geoffrey bonkte hem overdreven energiek op de rug, en zei bij iedere vuistslag: ‘Door mijn schuld, door mijn schuld, door mijn állergróótste schuld.’

‘Geoffrey,’ zei ik scherp, ‘je bent niet grappig.’

Geoffrey stak zijn tong uit en voerde de hoestende kapelaan Azzopardi af. Zijne Excellentie maakte een laatste Semitisch grapje tegen Ali die, al lachend, ook vertrok. ‘Een goeie jongen,’ zei Zijne Excellentie, ‘dat zie je zo. Die jongelui toch,’ voegde hij eraan toe, met een knikje naar Geoffreys stem, die we vol overdreven stembuiging naar het groen en het zonlicht hoorden bewegen. En toen: ‘U speelt hier bridge, zou ik denken. Een prettige ruimte, die zich goed leent voor het spelen van bridge,’ zijn ogen op de schappen vol flessen. ‘Een onschuldig en beschaafd tijdverdrijf.’ Hij hief zijn mollige hand in wat tegelijk een zegening van het spel leek te zijn en een gebaar van spijt dat hij niet, nooit, zou kunnen ingaan op een uitnodiging te komen spelen. ‘Ik heb gespeeld. Ik speel niet meer. Ik heb veel te veel werk. Wijlen Zijne Heiligheid speelde ook. En hij had ook veel te veel werk. Dat zult u wel weten.’ Zijn bescheiden glimlach was, nam ik aan, bedoeld om de vergelijking te relativeren.

Dus zou, zoals me al in de brief van het Vaticaan was aangekondigd, het bezoek over wijlen Zijne Heiligheid gaan. Ik zei: ‘Toen Carlo deze hoge positie bereikte waren de dagen dat hij bridge speelde al achter de rug. Veel te veel werk, zoals u zegt, zoals hij zei. Maar hij was een uitmuntend speler geweest, heel schrander en strijdlustig. Net zoals mevrouw Battle, u weet wel.’

Zijne Excellentie had nog nooit van de dame in kwestie gehoord. ‘Eh ja, dat wil ik graag geloven. Schrander en strijdlustig. Maar ook menselijk, of moet ik zeggen humaan? Misschien beide. Maar ook een heilige.’ Hij keek me aan met iets van onwillig ontzag. ‘Carlo,’ had ik gezegd.

Ik wilde al een grap maken dat er geen bridgeheiligen bestonden, maar dat zou goedkoop en onwaardig zijn geweest. In plaats hiervan zei ik: ‘Ik ben natuurlijk op de hoogte van het voorstel. Ik heb begrepen dat er nog veel te doen valt.’

Zijne Excellentie zwaaide met de hand die niet het glas vasthield. ‘Ik spreek natuurlijk, natuurlijk...’

‘Proleptisch?’

‘U bent een meester van de taal, meneer Toomey. Het zal, vrees ik, voor mij altijd een vreemde taal blijven. De taal van de protestant, als u me wilt vergeven. Dat u een meester bent weet iedereen. Ik heb natuurlijk weinig tijd om te lezen. Men heeft me vaak verteld dat u een meester van de Engelse taal bent.’

‘En met die wetenschap,’ zei ik, ‘moeten de meeste Maltezers zich behelpen. Degenen met belangstelling dan. Het is hun verboden er zelf achter te komen.’

‘O, enkele van uw boeken zijn toegestaan. Dat weet ik wél. Maar het volk moet beschermd worden, meneer Toomey. Toch denk ik dat onze censuur binnenkort wel wat versoepeld zal worden. Er waart een nieuwe geest door de wereld, en ook hier, haha. Men kan nu al vrij de werken van de atheïst Monsieur Voltaire kopen.’

‘Deïst, geen atheïst.’ Ik wist waarvoor hij hier was, maar ik besloot me geheel onkundig te houden zodat ik een punt kon binnenhalen. ‘Aartsbisschop,’ zei ik, ‘ik neem aan dat u hier niet bent in een, hoe zal ik het zeggen, pastorale hoedanigheid? U zult wel weten dat ik in het geloof ben geboren. Het is echter mijn voornemen erbuiten te sterven. Ik heb er lang genoeg buiten geleefd. Ik dien u mijn positie absoluut duidelijk te maken.’ En toch verslikte ik me bijna in dat woord ‘geloof’.

‘Uw voornemen,’ zei hij opgewekt. ‘De mens wikt.’ En toen: ‘Nee nee nee, in ’t geheel niet. Eén les die ik heb geleerd is dat we allemaal leren, wijlen Zijne Heiligheid heeft ons met veel haha schranderheid en strijdlust dit bijgebracht, namelijk dat veel wegen tot verlossing leiden. Maar laat ik het zo zeggen, meneer Toomey. U ként de Kerk. Wat u nu ook moge zijn, u bent geen protestant. Bepaalde leerstellingen, woorden, termen, die zeggen u iets. Heb ik geen gelijk?’

‘Sta me toe u nog een whisky te geven,’ zei ik terwijl ik zijn glas pakte en opstond, stram, een oude man. ‘Veroorloof me u een sigaar aan te bieden. Of een sigaret.’

‘Een dodelijke bezigheid, roken,’ zei hij zonder ironie. ‘Roken maakt het leven korter. Een klein drupje dan.’ Voor mezelf nam ik een sigaret uit het met leer beklede Florentijnse kistje op de bar. Daar stond ook een enorme houten schaal uit Centraal-Afrika vol boekjes lucifers: trofeeën van ’s werelds luchtvaartmaatschappijen en hotels. Ik had ooit met de gedachte gespeeld een reisboek te schrijven, gebaseerd op een lukrake selectie van luciferboekjes uit deze schaal, een beetje in de geest van de autobiografie van de viespeuk Norman Douglas, die op een lukrake selectie van visitekaartjes was gebaseerd. Er was niets van gekomen. Het heeft echter wel zin een schaal vol met dergelijke trofeeën te bewaren: hij bevat adressen en telefoonnummers, en bovendien een tastbaar reisverslag dat een oude man als geheugensteuntje kan dienen. Ik stak mijn sigaret op met een lucifer van La Grande Scène, een restaurant boven in het Kennedy Center in Washington, 833-8870. Ik kon me met geen mogelijkheid herinneren dat ik er ooit was geweest. Ik nam een trekje en bekortte mijn leven. Toen gaf ik Zijne Excellentie zijn whisky. Hij nam hem aan zonder me te bedanken, een soort intimiteit. Hij zei, terwijl ik weer ging zitten: ‘Het woord “wonder”, bijvoorbeeld.’ Hij keek me scherp en alert aan.

‘Ah, dat. Ja, maar ja, ik heb een brief gekregen, of liever een briefje, van mijn oude bridgekennis, monseigneur O’Shaughnessy.’

‘Ah, het bridgen waar ik niet van wist. Interessant.’

‘Hij had het over de voordelen van de persoonlijke benadering. Ik begrijp wel wat hij bedoelt. Sommige dingen gaan nu eenmaal niet schriftelijk. Desondanks schijnen ze een geweldig dossier met bewijs van zijn heiligheid op te bouwen. Een bewijsstuk van een bekende afvallige en zelfverklaarde rationalist en agnost zou veel meer waarde hebben dan de getuigenis van zomaar een bijgelovig oud zwartgekleed dorpsvrouwtje. Dat scheen monseigneur O’Shaughnessy met zijn briefje te bedoelen.’

Zijne Excellentie wiegde tamelijk elegant heen en weer op zijn achterwerk, waarbij zijn ringen flonkerden. ‘Met mij,’ zei hij, ‘heeft hij gesproken toen ik in Rome was. Het is vreemd, meneer Toomey, dat moet u toegeven, het is zelfs bizar, als dat het juiste woord is... U, bedoel ik. Ik bedoel een man die God heeft afgewezen – zouden ze vroeger hebben gezegd, nu zijn we voorzichtiger – en die toch zulke nauwe banden heeft gehad met... Ik bedoel, u zou er een boek over kunnen schrijven, nietwaar?’

‘Over Carlo? Ah, Excellentie, hoe weet u of ik dat al niet heb gedaan? Maar hoe dan ook, het zou toch nooit op Malta worden toegelaten, een boek van Kenneth Marchal Toomey over wijlen de paus. Het zou onvermijdelijk... nu ja, geen hagiografie zijn.’

‘Monseigneur O’Shaughnessy heeft me verteld dat u al een kleinigheid hebt geschreven. U hebt het geschreven toen hij nog leefde. Voordat hij werd wat hij op het laatst is geworden.’

‘Ik heb inderdaad eens een kort verhaal geschreven,’ zei ik. ‘Over een priester die... Luister, mijn waarde aartsbisschop, u kunt het verhaal zelf lezen. Het staat in mijn drie delen verzamelde verhalen. Mijn secretaris kan wel een exemplaar voor u opsporen.’

Hij keek me aan. Zag ik bitterheid in zijn blik, schaamte? Je mag nooit zeggen dat je geen tijd hebt om te lezen. Het betekende, bij hem, geen tijd voor mijn soort ongodsdienstige rommel. Er waren echter momenten dat zelfs een hoge geestelijke bereid zou moeten zijn om zijn huiswerk te doen. ‘Monseigneur O’Shaughnessy,’ mompelde hij zeer on-Maltees, ‘belde me gisteren op; hij zei dat hij ergens had gelezen dat u vandaag jarig was. Dat het een geschikte dag was om bij u langs te gaan. Er stond een artikel over u, zei hij, in een Engelse krant.’

‘In de Observer van afgelopen zondag. Het stuk is door niemand op Malta gelezen, officieel dan. Op de achterkant van de pagina stond een lang en rijkelijk geïllustreerd artikel over badkleding voor dames. De censors op Luqa Airport hebben het eruit geknipt. En zo hebben ze ook het stukje over mijn verjaardag eruit geknipt. Ik heb via de Britse High Commission een niet-gecensureerd exemplaar ontvangen. In de tas, zoals ze dat noemen.’

‘Ja ja, ik begrijp het. Maar het volk moet beschermd worden. Maar die mannen met hun scharen behoren niet altijd tot de hoogst opgeleiden. Enfin, het is er in elk geval.’

‘Nu we het er toch over hebben, kan ik u meteen ook wel vertellen dat het hoofdpostkantoor in Valletta na enige problemen zo vriendelijk is geweest me de gedichten van Thomas Campion te gunnen, waarvan me een exemplaar was toegestuurd, een editie in beperkte oplage en van enige waarde. Ze hadden ontdekt, zeiden ze, dat Thomas Campion eigenlijk een grote Engelse martelaar was geweest, dus dat het wel in orde zou zijn.’

‘Prachtig, dat is dan prachtig.’

‘Nee, niet prachtig. De grote Engelse martelaar was Edmund, niet Thomas. Thomas Campion heeft een aantal nogal schunnige liedjes geschreven. Ook keurige liedjes, natuurlijk, maar ook een paar behoorlijk erotische.’ Hij knikte en knikte, niet onaangenaam getroffen. Iets, waarschijnlijk mijn agnostische bandeloosheid, werd door mijn eigen woorden bevestigd. Hij leek ongegeneerd over zijn gebrek aan kennis van Engelse martelaren.

‘Ja, ja, dat is heel interessant. Maar we hadden het over dat andere.’ Hij had gelijk, de efficiëntie van het biechtgesprek tegenover de neiging van de schrijver om uit te weiden. ‘En natuurlijk om u nogmaals te feliciteren.’ Hij hief zijn glas naar me, mollig glimlachend. Afwezig toostte ik op mezelf.

‘Volgens monseigneur O’Shaughnessy zegt men dat u in een interview of ergens anders hebt gezegd dat er geen twijfel aan het wonder mogelijk is. Dat u er getuige van bent geweest. En dus ga ik u alle faciliteiten bieden om het op papier te zetten, neer te schrijven in een kleine...’

‘Depositie?’

Gedurende twee seconden bespeelde hij een onzichtbare concertina. ‘Uw meesterschap over de taal. Heiligverklaring. Wonderen. Het gebruikelijke. Uw landgenoot Thomas More, de politicus universalis. Jeanne d’Arc.’

‘Op welke manier gaat u me “alle faciliteiten” bieden? Ik heb papier, een pen, enig geheugen. Ah, ik geloof dat ik de bedoeling begrijp. Ik moet het niet op de lange baan schuiven. Ik zal worden opgejut. De heiligverklaring heeft een beetje haast.’

‘Nee nee nee nee, u mag er de tijd voor nemen.’

Ik glimlachte tegen hem, zag mijn barse gezicht met de prominente kaak in de fraaie oude spiegel boven de bar, een echt antiek stuk dat reclame maakte voor Sullivan’s Whiskey. ‘Dus ik, die niet in heiligen geloof, word betrokken bij een heiligverklaring. Heel pikant. Bizar, om uw eigen woord te gebruiken.’

‘Het gaat natuurlijk puur om de feiten. U hoeft het woord “wonder” niet eens te gebruiken. Het gaat erom dat u schrijft dat u iets hebt gezien wat niet met normale middelen te verklaren valt.’ Hij leek al genoeg te krijgen van zijn opdracht, maar opeens werden zijn bruine, vrolijke ogen bezield door een vonkje professionele reflectie. ‘En toch is “wonder” natuurlijk het enige woord voor iets wat men duidelijk ziet gebeuren maar niet te verklaren is behalve, behalve...’

‘...als het optreden van een kracht die het gezond verstand en de wetenschap te bovengaat.’

‘Ja, ja, bent u bereid dat toe te geven?’

‘Niet absoluut. De wereld was ooit één groot wonder. Daarna begon men overal verklaringen voor te vinden. Ooit zal alles worden verklaard. Het is gewoon een kwestie van afwachten.’

‘Maar dit. Het was toch ergens in een ziekenhuis? En de artsen wanhoopten toch aan de levenskansen van deze of gene? Ja?’

‘Het is een hele tijd geleden gebeurd,’ zei ik. ‘En ik weet niet of u, Excellentie, dit zou begrijpen, maar schrijvers van fictie hebben dikwijls moeite het onderscheid te maken tussen wat werkelijk is gebeurd en wat in hun verbeelding is gebeurd. Daarom kunnen we, in mijn treurige beroep, nooit voluit vroom of godsdienstig zijn. Wij leven van de leugen. Bijgevolg zijn we, zoals u zich kunt voorstellen, goede gelovigen... althans lichtgelovigen. Maar dat heeft niets uitstaande met geloofstróúw.’ Ik zweeg; ik voelde dat mijn stem bij het uitspreken van dat woord begon te haperen.

‘Ahhhh,’ zuchtte hij. ‘Maar er zullen nog meer getuigen zijn dan u. Mensen die niet leven van de leugen.’ Wat als niet meer dan een echo van mijn eigen woorden was bedoeld kreeg in zijn mond de klank van een frivole zonde. ‘Als u getuigen kunt vinden zal dat alleen maar gunstiger zijn. Er zijn strenge mannen, begrijpt u, die moeten doen alsof ze tegen de heiligverklaring zijn. Ze worden advocaten van de duivel genoemd.’ Ook dat klonk vreselijk.

‘Getuigen?’ vroeg ik. ‘O hemel, het is zo lang geleden. Ik denk echt dat u zich beter tot dat zwartgeklede oude dorpsvrouwtje kunt wenden.’ ‘We hebben geen haast,’ zei hij. Zijn glas was leeg en hij stond op. Ik stond samen met hem op. ‘We kunnen u niet dwingen. U moet het overwegen, in elk geval overwegen. Dat is alles.’ Hij wees met zijn zegelring naar de portrettengalerij van mij met de groten der aarde. ‘Ik zie,’ zei hij, ‘dat hij er niet bij is.’ Hij had er dus wel naar gekeken, zo’n beetje zijn huiswerk gemaakt, inderhaast, als een achterbakse scholier in de klas, vlak voordat de leraar binnenkomt, had gezocht naar een afbeelding van Voltaire en Christus samen, glimlachend, te midden van een menigte goddeloze kunstenaars en actrices.

‘Dat,’ zei ik kleinzielig zorgvuldig, ‘is een wéreldlijke portrettengalerij. Hoewel, kijk, daar is Aldous Huxley.’ En ik gebaarde naar mezelf, grimmig, naast de starogende mescalineheilige, lachend.

‘Ja, ja.’ Hij scheen niet van hem gehoord te hebben. Hij keek stralend door het grote raam naar het tafereel in de tuin: kapelaan Azzopardi en Geoffrey, die samen aan een kleine groene tafel onder een witte parasol thee zaten te drinken, waarbij Geoffrey geanimeerd praatte en gebaarde en kapelaan Azzopardi knikte en het allemaal opzoog. ‘Die jongelui toch,’ zei Zijne Excellentie. En toen, terwijl hij me heel familiair in mijn ribben porde: ‘Nogmaals, het heeft geen haast. Maar weest u toch zo vriendelijk de zaak als dringend te beschouwen.’ Een van die tegenstrijdigheden waar de godsdienstige geest geen moeite mee heeft: God is immers zeker zo grootmoedig als Walt Whitman.

3

De tuinlieden kusten zijn ring, de dienstmeisjes kusten zijn ring, Joey Grima de kok kuste zijn ring. Ali kuste niet zijn ring maar kreeg een heel hartelijke handdruk en werd op een laatste Semitische grap onthaald. En toen Geoffrey en ik Zijne Excellentie naar zijn Daimler begeleidden, die bij Percius’ Garage stond geparkeerd omdat de Triq Il-Kbira smal was en mijn huis geen parkeerruimte bood, kwamen er vele dorpelingen aanrennen om zijn ring te kussen: de twee zusters Borg van de kruidenierswinkel op de hoek, het voltallig personeel van het politiebureau aan de overkant, een oude, gedrongen, erkende atheïst met een platte pet op, die er, dik bestoft, uitzag als een zojuist opgegraven beeld uit het paleolithische verleden van Malta, verlegen kinderen, gestuurd door hun moeders, zelfs de chauffeurs en conducteurs van drie elkaar kruisende bussen die de voorgereden Daimler de doorgang versperden. Er zou nu in Lija, en zelfs in het aangrenzende Attard en Balzan, gunstiger over me worden gedacht. De gepensioneerde brigadegeneraal verderop in de straat, die, zo had Geoffrey me verteld, op mij neerkeek omdat ik rijk was geworden door het schrijven van vieze verhaaltjes, werd niet met zulke aartsbisschoppelijke bezoeken vereerd. Geoffrey zei, te luid, tegen kapelaan Azzopardi: ‘We kunnen een privévoorstelling voor u organiseren. We hebben alle spullen hier. In openbare bioscopen krijg je zoiets nooit te zien. Maar in Christusnaam, geen woord tegen de aartsbis.’ Vader Azzopardi lachte ontzettend hartelijk. Tegen mij zei Zijne Excellentie: ‘Ik zie uw depositie met vreugde tegemoet. Het meesterschap over de Engelse taal. Nogmaals vele gelukkige jaren. En zegt u alstublieft tegen uw jonge vriend dat hij voorzichtig moet zijn.’ Geen dwaas, dus: er ontging hem niet veel. Vader Azzopardi stapte voorin naast de chauffeur, Zijne Excellentie wuifde en zegende vanaf het exacte midden van de kussens achterin en de heilige auto spoedde zich geluidloos in de richting van, laten we zeggen, Birkirkara.

‘Arme snuiter,’ zei Geoffrey terwijl we naar binnen gingen. ‘Ik heb hem alles verteld over copulerende priesters en nonnen in hot pants in de States. Hij weet van voren niet dat hij van achteren bestaat. En wat had het allemaal te betekenen?’

‘Zoals ik al voorzag moet ik behulpzaam zijn bij de heiligverklaring van wijlen de paus.’

‘O God, o mijn God, o mijn lieve God, jij? O, Christus sta ons bij.’

‘Doe niet zo dwaas, Geoffrey. Je vergeet bepaalde feiten uit mijn biografie, als je die, wat ik geneigd ben te betwijfelen, al ooit hebt gekend.’

‘Eh, we gaan toch niet deftig doen?’

‘Ook vroeg Zijne Excellentie me je te zeggen dat je op je tellen moet passen.’

‘O, echt? O juist. Zeer vereerd. Laat zijn bloedhonden op Strait Street rondneuzen, hè? O Jezus Lucifer Beëlzebub Almachtig, wat heb ik een klerehekel aan dit kloteoord.’

‘Je bedoelt, denk ik, dat er hier geen fatsoenlijke traditie van islamitische pederastie bestaat. Het hele eiland is aan het goed-katholieke kweken van nageslacht gewijd. Het is ook, zou jij zeggen, erg van de heupen en de boezems. Geen vieze kleine jongens met lijfjes zo recht en scherp als een mes.’

‘Jij verdomde hypocriet.’ Het klonk nauwelijks gemeen en hij liet het volgen door gegrinnik. ‘Geen fatsoenlijke traditie, hè? Dan moet je toch eens met me mee naar de Reet, schatje.’

‘De Reet?’

‘Zo noemen de zeelieden Strait Street.’

‘Nou nou.’ We liepen de tuin met zijn fraaie hoge dikke muren in, muren gebouwd door mannen die op belegeringen waren ingesteld. ‘Volgens mij heeft de aartsbisschop me terecht gevraagd jou te vragen op je tellen te passen,’ zei ik.

‘Godverdomd schijtoord.’

Terwijl we over een beschaduwd pad liepen en de drie katten verstoppertje zagen spelen zei ik: ‘Luister, Geoffrey, als je écht ongelukkig bent...’

‘Ja écht, liefje. Percy op de Bahama’s zou maar al te bereid zijn me te ontvangen, en dan is er nog Frank, die in Lausanne naar vriendschap zit te hunkeren. Het plaatsvervangend literaire leven van Geoff Enright, ofwel van peluw naar postkantoor temidden van de verbannen “meesters”.’ Hij schopte een gesnoeide twijg van het pad. ‘Toch denk ik wel dat ik inderdaad een beetje ongezeglijk ben geweest. De post stapelt zich op, daar ben ik me erg van bewust. Er ligt waarschijnlijk hier en daar een royaltycheque in de vloedlijn. Maar morgenochtend vroeg, op slag van tienen, zal ik heus weer in de tredmolen stappen.’ In de wetenschap, natuurlijk, heel goed wetend, natuurlijk, dat die ouwe slet het niet lang meer zou maken en dat het, schatje, geen kwaad kon die hele zooi eens door te nemen. ‘Want zie je, Kenneth...’ Al aspirerend en nasaliserend trok hij mijn naam in het nichterig lachwekkende, ‘...ik ben, ondanks mijn regelmatig geheel onopzettelijke en gewoonlijk diep betreurde wangedrag, iets waarvan jij maar al te dikwijls hebt beweerd dat ik het niet ben. Ik heb het over “trouw”.’ Ik voelde dat de tranen weer begonnen te prikken. ‘Spiritueel, bedoel ik, geloof ik dat ik bedoel. Ik bedoel, hoe noem je dat als het niet puur lichamelijk is? Dat andere doet er niet echt toe, of wel? Je hebt daar een hele preek over gehouden, nietwaar? En, als ik het mis heb moet je het maar zeggen, maar heb je niet nog vanmiddag verkondigd dat al dat soort dingen achter de rug was? Voor jou, bedoel ik. Allemaal helemaal, eh, achter de rug?’

We waren aangekomen bij een massieve belegeringsmuur die overwoekerd was door groen, dus draaiden we ons om en zagen de verstoppertje spelende katten uit een andere hoek. De twee tuinlieden, meneer Borg en meneer Grima – het schenen vrijwel de enige twee achternamen in Lija te zijn – waren nog stoïcijns aan het sproeien. Ik zei: ‘Laten we nu na het avondeten in ieder geval de belangrijkste brieven even inzien? Ik heb, zoals je weet, altijd geprobeerd...’

‘Fatsoenlijk en punctueel te zijn, ja schatje. Maar we eten buiten de deur. En er komt een verjaardagstaart, zij het niet, denk ik, met eenentachtig kaarsjes erop.’

‘Dat wist ik niet. Ik ga niet. Dat kan ik niet aan.’

‘Maar je moet, liefje. Het is die man van de British Council, Ralph Ovington, en onze hofdichter komt zowaar ook.’

‘O, mijn God. En wie staat er boven wie?’

‘Subtiel, nietwaar? Jij bent natuurlijk de oudste. Maar hij heeft de OV.’

Inderdaad, Dawson Wignall had de OV. Ik zag mezelf in Geoffreys dubbele spiegel: heel flegmatiek, helemaal niet bitter. Willie Maugham, de oude stakker, had altijd beweerd dat de Orde van Verdienste in werkelijkheid de Orde van Voorbeeldigheid was. Drie jaar daarvoor was ik, net als hij, benoemd tot Companion of Honour en had vervolgens de deur tot de lauwering als hofdichter met een klap horen dichtslaan. De CH is wel zo ongeveer wat die ouwe nicht waard is. Wat de Nobel betreft, daarvoor schreef ik niet onelegant of tendentieus genoeg. Ik was niet, zoals Boris Djengizhdat, in politieke ketenen geslagen, die hij naar mijn overtuiging zou verbreken zodra de dollarroyalty’s voldoende waren aangegroeid. Ik behoorde niet, zoals Chaim Manon of J. Raha Jaatinen, tot een heldhaftige kleine natie die niet over strategische middelen beschikte en dus als compensatie een groot schrijver moest bezitten. Ik was, zo had men altijd beweerd, cynisch, niet tot diepe gevoelens of hoge gedachten geneigd. Maar verkopen deed ik wel. Geoffreys kantoor puilde uit van de vooralsnog niet beantwoorde fanmail; men had zich mijn verjaardag zeer adequaat herinnerd. Ik voorzag in een behoefte, en om een of andere reden was dat verkeerd.

Ik zei pruilend: ‘Ik wist hier niets van. Niemand heeft me iets gezegd.’

‘Je hebt het briefje van Ralph Ovington zelf in je hand gehouden, schatje. Je zei aardig van hem of iets dergelijks lulligs. Je vergeet dingen, weet je, je wordt vergeetachtig.’

‘Ik heb het volste recht me niet goed te voelen.’

‘Luister, liefje,’ zei Geoffrey. ‘Zien we hier niet een verrukkelijk, klassíék staaltje van psychodinges van het dagelijks leven? Het komt door dat “Ralph”, nietwaar, de naam Ralph?’ Ik keek hem aan. Vreemd genoeg was het waar. Vreemd, omdat ik dacht dat ik Freud nu wel achter me had gelaten. Ik had zelfs gedroomd van freudiaanse interpretaties van dromen die ik net had gehad. En nu had ik, vanwege een onomastisch toeval, de naam van Ovington en zijn briefje en zijn uitnodiging uit mijn hoofd verbannen. ‘Zwarte klootzak,’ zei Geoffrey op niet-kwaadaardige toon. ‘Zwarte slet. Liefje, op jouw gevorderde leeftijd moet je jezelf echt zo vaak mogelijk laten zien, weet je. Kijk, jij en ik weten dat je gezond en wel bent en, nou ja, het echt heel goed maakt, maar het is goed om dat ook de hofdichter duidelijk te maken, want dat is een akelig roddelaartje. Als je wegblijft komt hij straks thuis met het verhaal, zeg maar, dat die ouwe lul op weg is naar de groene weiden, en dan gaan de kranten hun in memoriams bijslijpen. Echt vreselijk.’

Ik zuchtte diep. ‘Goed dan. Ik rust nog wat voordat ik me kleed. In de werkkamer. Laat Ali me wat sterke thee en een paar cakejes brengen.’

‘Is dat wel verstandig, schatje?’ Daar was dan het oude lijk in een terminale coma, lekkend uit al zijn openingen.

‘Natuurlijk is het niet verstandig. Niets wat ik hierna doe zal nog verstandig zijn.’

==

4

Aan de muren van mijn werkkamer had ik een vrouw van Willem de Kooning hangen, grotendeels in rood potlood, en een van de eerste schetsen die Picasso voor Les demoiselles d’Avignon had gemaakt; verder een gewassen pentekening van Egon Schiele van lelijke geliefden en een abstracte compositie van Hans Hartung. Er stonden twee wijnrode leren clubfauteuils en een bijpassende bank, ouderwets en massief. Verder boeken in kasten met glazen deuren, voor het merendeel van de beduimelde favoriete soort: de grote bibliotheek bevond zich opzij van de bovenzaal. In de buurt van de oorspronkelijke Quiller-Couch-editie stond, niet beduimeld, niet favoriet, het herziene Oxford Book of English Verse, onder redactie van die verdomde Val Wrigley. Dit boek haalde ik uit de kast en ik ging ermee op de bank liggen, op zoek naar de onvermijdelijke selectie uit het werk van Dawson Wignall. Ik was niet erg onder de indruk van wat ik aantrof: provinciaal, navelstaarderig, traditioneel van vorm, voortbrengselen van een geremde geest. Wignall ontleende zijn thema’s aan anglicaanse kerkdiensten, de kerstviering uit zijn kindertijd, zijn puberteit op een public school, winkelstraten in de voorsteden; nu en dan gaven ze blijk van perverse fantasietjes in de fetisjistische sfeer, hoewel zijn gekwijl over meisjesfietsen en gympakjes en zwarte wollen kousen door een grillige vindingrijkheid op het gebied van woordkeus werd bedorven. Voor dit soort dingen was hij dus door de monarch geëerd:

==

En zo, vroom knielend bij de altaartree,

Aten we ’t Woord, een snipper wit papier.

Nu, dacht ik, geen begeerte meer: ’t is goed,

Nooit is mijn kuisheid veiliger dan hier.

Maar toen zag ik jouw tong, scharlakenrood,

Verschijnen, hakend naar het eng’lenbrood;

Mijn God, het duizelde mij van de schok:

Mijn Eton-pak, jouw feestelijke rok,

Kerstmis, het donker, wijn, die ene slok!

==

Ik zette het boek weer op de plank en pakte de Who’s Who, bijna wankelend onder het gewicht. Ik sjouwde hem naar wat ik mijn secretaire uit het Directoire noemde en legde hem op het vloeiblad. Daar was hij: Wignall, Percival Dawson: nog geen OV maar overigens rinkelend van de onderscheidingen. Zijn lijst van literaire verrichtingen was magertjes, een geringe productie typeerde de schrijver-dilettant, maar het autobiografische epos dat Lying in Grass heette was waarschijnlijk het ingekookte equivalent van tien van mijn waterige romans. Ik sloeg mijn eigen lemma op en bekeek trots een hele kolom overproductie. Wignall was bovendien alumnus van Harrow en Trinity College; ik was alumnus van de Thomas More Memorial School en verder niets. Ali klopte aan en ik riep adelante. Terwijl hij het theeblad op de salontafel zette tilde ik de Who’s Who terug, of liever: torste hem op mijn schouder. Het aroma was dat van Twining’s Breakfast Tea, die ik altijd dronk, behalve bij het ontbijt; bij het ontbijt dronk ik Blue Mountain. Ali stond te wachten terwijl ik inschonk.

‘Si?’

Er zat hem iets dwars, maar hij kreeg het met moeite over de lippen. Iets van metafysische aard dus, niet loon of vrouwen of levensomstandigheden. Uiteindelijk zei hij: ‘Allah.’

‘Allah, Ali?’

‘Este país,’ zei hij, ‘es católico, pero se dice Allah.’

‘Ja, Ali.’ De cakejes waren van Kunzel, geïmporteerd in keurige pakjes van zes. Het was een vertroosting weer op een soort Britse bodem te zijn. ‘Hun woord voor God is kennelijk hetzelfde als het jouwe, maar het gaat over de christelijke versie van de Almachtige, niet de islamitische.’

Dit bracht hem zichtbaar in de war. Hij zei opgewonden dat er geen God was dan Allah, maar Allah werd niet vereerd in kerken, alleen in moskeeën, en dat Allah zeker niet werd bediend, om het zo maar te zeggen, door arzobispos. In Tanger, zei hij, was alles volkomen begrijpelijk geweest. De christenen hadden het over Dios gehad. Hij begreep dat ze in kerken hadden gesproken van Deus: bijna dezelfde naam. Hier, echter, in hun kerken – de arzobispo had het hem daar in de bar verteld terwijl hij zat in te nemen zoals christenen doen – hadden ze het over God als over Allah. Dat begreep hij niet. Niet, natuurlijk, zoals ik goed wist, dat je hem nou een religieus mens kon noemen. Maar de situatie hier trof hem als vreemd. Hij had als jongen geleerd dat er geen God was dan Allah, en de christenen in Tanger hadden gezegd dat er geen God was dan Dios of Deus. Maar deze Maltese christenen zeiden, net als de moslims, dat er geen God was dan Allah. In kerken. Het was vreemd gesteld. Sterker: men kon zeggen het was slécht gesteld. Opdat ik dit goed zou begrijpen gaf Ali me alle beschikbare omschrijvingen: mala, malvada, maligna, aciaga.

Ik had nu mijn derde Kunzel-cakeje op, genoeg. Ik zei: ‘Ooit, Ali, gebruikten ze in katholieke kerken in de hele wereld de Latijnse naam Deus. Maar nu gebruiken ze wat wordt genoemd de volkstaal, omdat maar heel weinig gewone mensen Latijn kennen. In moskeeën in de hele wereld zeggen ze Allah, maar in katholieke kerken in de hele wereld gebruiken ze de volkstaal. In het Servo-Kroatisch Bog, in het Fins Jumala, geloof ik, en in het Swahili, dat weet ik zeker, Mungu. Goed, hier op Malta spreken ze een soort Arabisch, hoewel ze het alfabet van de Romeinen gebruiken. En in het Arabisch en het Maltees is het woord voor God hetzelfde: Allah. Is dat een beetje duidelijk?’

Het was duidelijk, zei hij, maar het leek toch niet helemaal in de haak. Hij moest echter aannemen dat de hoge heren, arzobispos en zo, wisten wat ze deden, maar toch leek het hem niet goed dat katholieken in hun kerken Allah aanriepen. Toen veranderde hij van onderwerp door uit de zak van zijn witte jasje een klein pakje te halen en het me verlegen te overhandigen. Het was een klein regalo, zei hij, omdat het vandaag mijn cumpleaños was. Ik hield de emotionele labiliteit in bedwang door me af te vragen waarom hij het me niet eerder had gegeven. Misschien omdat hij wist dat Geoffrey er een snerende opmerking over zou maken en dit vandaag het eerste moment was dat hij me alleen trof. ‘Dank je, Ali, heel hartelijk dank,’ terwijl ik het uitpakte. Het was behoorlijk vreselijk, natuurlijk, naar de maatstaven van de snierders van deze wereld: een sigarettenaansteker van goedkoop metaal met een Maltezer kruis erop gesoldeerd. ‘Prachtig,’ zei ik. Ali wachtte. Ik probeerde hem en hij werkte. Ali wachtte. Ik pakte een sigaret en stak hem op. ‘Heerlijk,’ zei ik, nadat ik een diepe trek had genomen. ‘De tabak krijgt er een speciale smaak van.’ Dit was het soort evident onoprechte reactie dat Ali’s cultuur vereiste. Tevreden knikte hij en liep naar buiten, iets zeggend met Allah erin, misschien iets passends voor op een verjaardag. Zo. Het zag ernaar uit dat het niet mee zou vallen wijlen Zijne Heiligheid paus Gregorius XVII, dat wil zeggen de dikke kleine Don Carlo Campanati, achter ons te laten. Zijn hervormingen brachten zelfs Ali uit zijn evenwicht.

Ik lag op de bank mijn leven te bekorten en hield het cadeau van Ali vast alsof het een geloofsartikel was, niet helemaal ten onrechte, gezien het Maltezer kruis. Ik dacht aan mijn broer Tom, die gedurende zijn hele loopbaan drie sigaretten had gerookt en toch op vierenveertigjarige leeftijd aan longkanker was gestorven. Tommy Toomey. Met een dergelijke naam was hij voorbestemd geweest voor een carrière als beroepsconferencier, en hij had het heel behoorlijk gedaan, vooral op de Britse radio in de jaren dertig. Zijn hoest was echter steeds meer een hinderpaal geworden voor zijn scherpe, heldere, nogal hoog aangezette toneelstem. Conferenciers van de oude demotische school, zoals George Formby Sr., hadden komische munt weten te slaan uit hun hoorbare zieltogingen (‘Het hoesten gaat een stuk beter vandaag, mensen,’ enzovoort), maar Tom had het van snelle grappen moeten hebben. Zijn specialiteit was de surrealistische herschepping van de Engelse literatuur geweest, en dit had een publiek met enige opleiding verondersteld. Dit publiek begon uit te sterven op het moment dat het hoesten van Tom op het toneel of in de studio onbeheersbaar begon te worden. Hij had, toen hij stierf, zijn beste tijd gehad en dat wist hij. Hij stierf in het geloof in een ziekenhuis in de buurt van Hendon, een paar uur nadat hij nog had geprobeerd een grap te maken over een speciaal hoekje in het vagevuur voor Britse katholieke conferenciers. Hij stierf met iets in zijn handen geklemd, waarschijnlijk een rozenkrans. Ik stopte het cadeau van Ali in mijn broekzak. Ik nam aan dat Tom gemakkelijker uit het vagevuur zou komen, gesteld dat de nu zeer gekortwiekte eschatologie van de kerk van de dikke Carlo het bestaan ervan nog accepteerde, als hij zo ongeveer een heilige in de familie had, of preciezer, een heilige als broer van de echtgenoot van zijn zuster. Vervolgens genoot ik, nadat ik mijn levensbekorter had gedoofd, van een oudemannendutje.

5

De residentie van de vertegenwoordiger van de British Council lag in een rustiger en misschien meer patricisch gedeelte van Lija dan mijn huis. Geoffrey, met een das om en een jasje aan naast de chaufferende Ali gezeten, wees hierop, maar voegde eraan toe dat het hele roteiland een pesthel was en dat hij er een pesthekel aan had. Toen we er waren aangekomen gaven we Ali opdracht over twee uur terug te zijn, en daarna drukte Geoffrey op de deurbel, terwijl hij zijn gemelijke, niet langer door een dubbele spiegel getooide gezicht een uitdrukking van ogenknipperend onbenul gaf. De vertegenwoordiger van de British Council verscheen aan de deur, samen met zijn echtgenote. Mevrouw Ovington was een grote, blonde vrouw in een lange streepjesjurk met een bruinverbrand en gerimpeld gezicht. De bruine tint en, tot op zekere hoogte, de rimpels, vormden een distinctief van langdurige dienst in de zonnigere en saaiere standplaatsen op deze aarde. Ze hadden een paar jaar in Warschau gezeten en er was ooit sprake van geweest dat ze naar Parijs zouden worden uitgezonden, maar meestal waren het steden als Beiroet en Bagdad geweest. De rimpels konden natuurlijk ook door de lange beroepsgewoonte van gemaakt glimlachen worden verklaard. Ovington, die een door zon en tabaksrook gebleekte, over zijn voorhoofd vallende hengstenlok had, was ook een geoefend glimlacher, maar alleen met zijn tanden, die verschillend van vorm en kleur waren en waartussen, zoals nu, gewoonlijk een stevige Dunhillpijp stak. Ze begroetten me lachend en met uitroepen als: ‘Daar zijn jullie dan.’ En: ‘Gezellig!’ Maar geen vele jaren. Ze waren geen onbekenden voor me. Ze hadden de leiding gehad over de Schrijversweek, die ik, alweer twaalf jaar geleden, had mogen openen, in Sydney. Sydney werd bij de British Council als een buitenkansje beschouwd, maar Ovington had het niet met de Australiërs kunnen vinden. Ze waren me ook komen opzoeken toen ik me hier in Malta kwam vestigen, met ‘Gezellig!’ en een pot eigengemaakte sinaasappel- en citroenmarmelade met cognacsmaak. Het was goede marmelade en ik had hem nog niet helemaal op. Het waren beste mensen.

Ann Ovington stopte abrupt met rimpelen, keek dramatisch en sleepte me mee naar de voorhof. ‘Een nogal ongelukkige samenloop,’ zei ze snel. ‘Maar u zult het begrijpen, en hij niet. Sciberras, de Maltese dichter, bedoel ik. We moesten hem uitnodigen, zodat hij Dawson kon ontmoeten, en toen hij van de wc kwam liep hij de verkeerde kant op en liep pardoes de keuken in, waar hij verdorie die taart zag staan. En toen zei hij wat aardig dat we eraan gedacht hadden en wat vriendelijk enzovoort. Blijkbaar is hij vandaag jarig, net als u, en hij weet niet dat u ook jarig bent, gefeliciteerd trouwens, en... Nu ja, u ziet hoe penibel het is. Ik heb alle anderen al op de hoogte gebracht. Uw Geoffrey natuurlijk nog niet, maar dat zal ik nog doen, dat kan ik beter niet aan Ralph overlaten, die zou trouwens de hele avond nodig hebben om het uit te leggen. Ik weet dat u, nu ja, er de humor van in zult zien... Iets voor een verhaal.’

‘Inderdaad,’ zei ik. Tot mijn spijt zag ik het (inderdaad) als iets voor een verhaal. Als het was gebeurd toen ik nog schreef zou ik gepopeld hebben om met dit kleine fictiezaadje aan de gang te gaan, het avondje latend voor wat het was, in de wetenschap dat wat ik zou bedenken veel onderhoudender en, in zekere zin, waarachtiger zou zijn dan de voorspelbare werkelijkheid. ‘Kent deze meneer eh...’

‘Sciberras.’

‘Kent hij me? Mijn werk, bedoel ik.’

‘Ik geloof het niet. U weet hoe de mensen hier zijn.’

‘Een mooie taak voor de British Council.’

‘Of u daar gelijk in hebt. Geen vrouwelijke gasten, overigens. Behalve Johns vriendin. Ik hoop dat dat in orde is.’

‘Waarom wat hoe...’

‘Uw Geoffrey zei iets over giganten van de literatuur die elkaar zouden leren kennen en geen gesodemieter over seksuele symmetrie.’

‘Maar dat is absurd. Onbeschoft ook. Ik zou nooit een dergelijke voorwaarde stellen. Dat weet u.’

‘Ik ben geneigd het met uw Geoffrey eens te zijn. Jullie zijn immers allemaal vrijgezel. Ik heb ontdekt dat er een mevrouw Sciberras bestond, maar dat is de moeder van de dichter. Ze spreekt alleen Maltees en kijkt toch liever naar de televisie. Dus dat is prima.’

‘Ik zal eens een hartig woordje met die verrekte Geoffrey spreken.’

‘O, bederft u uw avond toch niet.’ Ze rimpelde, pakte me bij mijn arm en voerde me met enige aandrang naar binnen. In de naar schimmel ruikende salon op de benedenverdieping stonden de twee andere schrijvers, glas in de hand. Dawson Wignall OV besloot dat we elkaar al eens hadden ontmoet, wat niet het geval was, en kwam, met zijn hand op schouderhoogte naar me uitgestoken, op me af lopen, terwijl zijn andere hand het ijs in zijn whisky liet rinkelen als een belletje (Mijn verjaarswens voor jou, warm en fijn / Tinkel ik met dit belletje klein).

‘Hè?’ lachte hij. ‘Wat?’ Flarden van vragen, geen vragen: begroetingen in de Britse hogere klassen klinken vaak alsof men iets wil beamen. Ik feliciteerde hem hartelijk zonder te specificeren waarmee en hij zei quasi-verlegen quasi-ernstig: ‘eh... tja.’ Vervolgens was hij weer een en al lach, een ronde, eendendonsachtig-onnozele, hamstertandige kinderboekillustratie van een goedaardige humanoïde die de positie bekleedde die eens John Dryden had bekleed. Sciberras, de Maltese dichter, werd aan me voorgesteld, of misschien was het wel omgekeerd. Ik kreeg een stevige gin met tonic in een tumbler die bijna te zwaar was om vast te houden. Ik richtte me het eerst tot Sciberras met nog vele jaren en hij moest me maar vergeven dat ik zijn werk niet kende, ik had nog geen tijd gehad om een begin te maken met het leren van Maltees.

‘O, maar ik schrijf ook in het Italiaans,’ schreeuwde hij op conversatietoon. ‘U moet Italiaans gaan leren.’

‘Dan,’ zei de hofdichter met een venijn dat me haast voor hem had ingenomen, ‘zou hij zowel Dante als u kunnen lezen.’

‘Ik ken wat Italiaans,’ zei ik. ‘We hebben ooit zelfs Italianen in de familie gehad.’

‘Dat weet ik,’ zei Dawson Wignall enigszins geërgerd. ‘Natuurlijk weet ik dat.’ Bedoelend dat wij grote publieke figuren geen geheimen voor elkaar hadden.

‘Ik had het tegen hem hier,’ zei ik. ‘Tegen meneer Stribbelkras hier.’

‘En wat ik zei was ook tegen hem,’ zei Dawson Wignall.

‘Ja ja,’ zei ik. ‘Ik begrijp het... Een mot.’ Sciberras keek van de een naar de ander, nippend van een koud drankje alsof het gloeiend heet was. ‘Een mot,’ herhaalde ik, rechtstreeks tot hem, ‘het Franse woord voor een woord. Maar misschien schrijft u ook in het Frans.’

‘In het Maltees en het Italiaans,’ zei Sciberras nog harder, alsof ik hem de eerste keer niet goed had verstaan. ‘Alleen goedenacht in Malta zeggen we in het Frans. De Fransen zijn niet hier lang geweest. De Maltese mensen maakten de Fransen te gaan.’

‘Ja,’ zei ik. ‘Dat heeft uw aartsbisschop me verteld. De Maltezers hebben zich van de Fransen ontdaan. Een van de voorvaderen van mijn moeder maakte net geen deel uit van de Fransen van wie ze zich hebben ontdaan, overigens. Later hebben de Mamelukken zich op heel smerige wijze van hem ontdaan. In Egypte. Dezelfde veldtocht.’ Ik zag Geoffrey in één teug een glas whisky naar binnen slaan en me vervolgens een overdreven knipoog geven. Koud staarde ik terug. God wist hoeveel hij al getankt had voor hij van huis was gegaan. Geen dames, inderdaad.

‘Maar u bent Brits,’ zei Sciberras.

‘Mijn moeder was Frans.’

‘Het volk van Malta heeft zich van de Fransen ontdaan,’ riep Sciberras.

‘Toen u zich van hen ontdeed,’ vroeg Wignall, ‘hebt u het toen toevallig zo geregeld dat dat ’s avonds gebeurde? Zodat u bon soir tegen ze kon zeggen?’ Ik begon Wignall draaglijk te vinden.

‘Wij zeggen bonne nuit. En over de dag is het buon giorno. Dat is Italiaans.’

‘Als Fransman naar bed gaan,’ zei Wignall, ‘en als Italiaan wakker worden. Van beide werelden het beste. En daartussenin bent u Maltees. Goed bekeken.’

Ann Ovington stond bij ons, goedaardig, zomaar wat te rimpelen. Ontmoeting van literaire reuzen. Toen zei ze: ‘Kom, ik ga eens kijken hoe de zaken ervoor staan.’

‘Ik zie verlangend uit naar mijn taart,’ schreeuwde Sciberras op schalkse toon, alsof hij al wist dat de voorafgaande gangen niet naar zijn gading zouden zijn.

‘Prachtig,’ zei ze, rimpelde tegen hem en vertrok.

‘Hij ziet verlangend uit naar zijn taart,’ zei Wignall op zeer serieuze toon. ‘Nu we het toch over uw familie hebben, mevrouw Campanati laat u heel hartelijk groeten.’

‘Zo wordt het niet uitgesproken,’ verklaarde Sciberras. ‘Het is niet neetie maar naatie. Ik ken die naam. Het is een Italiaanse naam.’

‘En dus moet u die naam wel kennen,’ zei Wignall. ‘Maar in Amerika rijmt het op vreet-ie.’

‘Hortense?’ vroeg ik. ‘Hebt u Hortense ontmoet?’ Ik sprak de naam uit op zijn Frans zoals onze moeder altijd had geëist.

‘Ze noemen haar daar Hortense,’ rijmend op pens. ‘Er was vroeger een liedje over my dear Hortense, herinner ik me. Got no money and got no sense. Gaat niet op voor die van u, natuurlijk. Ze zag er erg goed uit. Dat vindt u misschien prettig om te horen. Ik vond dat ze er erg modern uitzag. Erg chic en slank en zo. Ze laat u innig groeten en zo.’

‘Wat deed u in Bronxville?’

‘Gedichten voorlezen, waaronder een paar van mezelf. Bij Sarah Lawrence. Ze was op het feestje erna. Meer dan een feestje, eigenlijk. Het duurde in elk geval lang. Het leek me dat het heel goed met haar ging.’ Maar hij knikte ietwat weemoedig.

‘Niet,’ vroeg ik op oprechte oudemannentoon, ‘zwaar aan de drank? Niet seniel of blind aan het worden of iets dergelijks?’

‘Zag er prima uit, vond ik. Een paar, ja. Niet te veel. Ze leek me in erg goede gezondheid. Ik vertelde haar dat ik naar Malta ging. Ze zei me u te feliciteren en zo. Dat wil zeggen: wanneer het moment daar was.’ Wignall hief zijn glas en dronk me toe. Wignall, besloot ik, was een zeer draaglijk mens. Dichter, nu ja, maar wie was ik eigenlijk om zoiets te zeggen?

Geoffrey zat met Ovington te praten, vlak bij de tafel met de drank, al aan zijn derde glas whisky. ‘Waarschijnlijk heeft ze geschreven,’ zei ik. ‘We hebben de laatste tijd geen gelegenheid gehad de post door te nemen, is ’t wel, Geoffrey?’ Hij maakte een vulgair gebaar alsof hij wankelend in de touwen hing. Ik stelde hem voor. Wignall zei gezellig en Sciberras riep iets hartelijks en verhaspelds. Wignall zei, langzaam en duidelijk, tegen Sciberras: ‘De heer Toomey is, behalve misschien de aanzienlijkste levende schrijver van het Britse Gemenebest, ook, door een huwelijk, verwant aan wijlen Zijne Heiligheid Paus Gregorius de Zeventiende.’

Het was helemaal de dag van de kleine dikke Carlo. ‘Dat ik niet wist,’ zei Sciberras. De meeste mensen toonden ontzag bij deze onthulling, maar Sciberras hield al zijn eventuele gevoelens goed in bedwang. ‘Ik heb een sonetto over hem geschreven. Het is een vreemd verhaal, ook mooi. Hij verscheen me in een droom en zei me het te schrijven. Dus heb ik het geschreven.’ Hij begon het luidkeels voor te dragen:

==

‘Sempre eh’ io veda nel bel eielo azzurro,

Levarsi bianea vetta seintillante

Quel radioso di Sua bontà gigante

al cuore mi rammenta in pio sussurro...’

==

Zowel Wignall als ik luisterde gegeneerd toe terwijl onze blikken de ijsgebergten in onze glazen in kaart brachten. Wignall was niet van zins hem het hele geval ten gehore te laten brengen: hij was immers de hofdichter. Hij zei: ‘Heel diepzinnig. Je moet het op papier zien, daar ben ik van overtuigd, je moet het met aandacht lezen. Zonde om het te verknoeien door het maar zo’n beetje af te raffelen. Niettemin een heel knap sonnet, dat hoor ik zo.’

‘Er is ook nog,’ schreeuwde Sciberras, ‘het wonder van het bezoek in de droom.’

‘Ja, natuurlijk. Opmerkelijk, als je erover nadenkt.’

Ovington junior en zijn vriendin hadden ons niet begroet. Zij droeg een smerige hobbezak en had verwaarloosd haar met de kleur van nat stro, dat op haar schouders afhing. John Ovingtons haar was niet verwaarloosd: het werd op zijn plaats gehouden door een hoofdband waarin stukjes gekleurd glas glinsterden. Hij was gekleed in iets wat er voor mij uitzag als een Natty Bumppo-kostuum, hoewel zijn lange smerige voeten het dragen van moccasins beneden hun waardigheid achtten. Thuis op vakantie, met zijn tweeën, veronderstelde ik. De twee jonge mensen zaten in kleermakerszit in de verst verwijderde hoek op de vloer en deelden een met de hand gerolde sigaret die stonk naar brandende stoppelvelden in de herfst. Geoffrey wierp voortdurend wellustige blikken op de jongen, maar deze was niet geïnteresseerd. Geoffrey zei tegen Ralph Ovington: ‘Ik snap niet hoe u het hier in dit rotoord uithoudt. Ik krijg de zenuwen van dit pokkenland.’ Hij kon meer zichzelf zijn als er geen dames onder de gasten waren.

‘Je kunt het slechter treffen,’ glimlachte Ovington, zijn pijp fier vooruitstekend alsof we het diner al achter de rug hadden. ‘Elk verblijf waar je aan vastzit is draaglijk te maken. Als je ergens niet weg kunt zoek je de goede kanten op. Het probleem is misschien een teveel aan vrijheid.’ Hij draaide zijn glimlachende hoofd in de richting van de jongen en het meisje, die samen zaten te fluisteren, gevangen in het conformisme van de jeugd. ‘Als je vrij bent, ben je nooit tevreden. Ik ben nooit vrij geweest.’

‘O, Jezus Christus. De plicht roept en al dat soort flauwekul.’

Het woord ‘plicht’ deed mijn ogen prikken, net als het woord ‘trouw’ en zijn afleidingen. Er was een regel van Walt Whitman die... ‘Er is een regel van Walt Whitman,’ zei ik tegen Wignall, ‘waarvan ik altijd de tranen in mijn ogen krijg. Iets over “alle onverschrokken kapiteins en stuurlui, en hen die, bij de uitoefening van hun plicht, in het zilte nat ten onder gingen.”’ En daar, om het te bewijzen, waren de tranen in mijn ogen.

‘Stereotiepe reactie,’ zei Wignall. ‘De Cambridge School heeft de term bedacht, maar alleen om er de draak mee te steken. Het is een zinvolle uitdrukking. En je kunt geen literatuur maken zonder stereotiepe reacties.’ Geoffrey grinnikte tegen me. ‘Zij die “in het zilte nat ten onder gingen”,’ grinnikte hij. ‘Die goeie ouwe Walt wist alles van ten onder gaan in de diepte.’

‘Hou je mond, Geoffrey.’ Ik merkte dat ik het op een scherpe onderwijzerstoon zei. ‘Hoor je me? Hou je mond.’

‘Sorry, schat. Maar je moet toegeven dat het een beetje komisch is, in het zilte nat ten onder gaan, en dat tijdens de uitoefening van je plicht... De avonturen, of tuurtjes, van verpleegster Walt. Heerlijk toch, zo’n oorlog.’

‘Dat is niet om te lachen,’ schreeuwde Sciberras. ‘Wij deden onze plicht. Wij gingen niet onder. Behalve in de schuilkelder.’

‘Ja ja ja,’ zei de Gelauwerde Dichter enigszins ongelukkig, maar niet half zo ongelukkig als ik. ‘We zijn allemaal erg trots op u, ja ja. George-Kruis en zo meer. Heel dappere mensen, jullie Maltezers.’

‘Hè? Wie is dat?’ vroeg Geoffrey. ‘Die George Kruis, bedoel ik.’

‘Dat is geen persoon maar een ding,’ riep Sciberras. ‘Voor betoonde moed in de Tweede Wereldoorlog, het hele eiland. Ik heb een sonnetto geschreven...’

‘Ook in het Italiaans?’ vroeg Wignall. ‘Vreselijk vergevensgezind van u.’

‘Toch geen familie van Dubbelkruis,’ vroeg Geoffrey, die zijn vijfde of zesde glas whisky inschonk, ‘die kerel die altijd twee keer klaarkwam? En nu we het toch over opmerkelijke jongens hebben, hebben jullie ooit Joe Pluche ontmoet, de man met de fluwelen...’

‘Ik zei hou je kóp, Geoffrey,’ bracht ik uit. ‘Hou onmiddellijk op met die onzin.’

‘Of Brok, de man met de ananaskloten?’

‘Die kende ik nog niet,’ loog Wignall. ‘Heel aardig.’

‘Die namen,’ schreeuwde Sciberras, ‘zijn me niet bekend.’

‘O Jezus geboren Belial Beëlzebub, Heer der Scheerharen. Waar is jullie gevoel voor humor gebleven, Godnogantoe?’

Ovington bleef glimlachen, zijn pijp stevig tussen zijn tanden geklemd. Zijn vrouw kwam vrolijk rimpelend binnen en zei: ‘Aanvallen geblazen, jongens.’

‘Neem die maar mee naar tafel,’ zei Ovington tegen Geoffrey, stevig op zijn pijp bijtend.

‘Niet de moeite, beste man,’ en hij sloeg hem achterover. ‘En nu op naar uw kostbare wijnen.’

‘Maltese wijnen vanavond,’ zei Ovington. ‘Je zei toch dat je die weleens wilde proberen, Dawson. Ze zijn sinds kort een stuk beter.’

==

6

Geoffrey kalmeerde toen de geïmporteerde kabeljauwfilets werden opgediend, en dit had veel met de Maltese wijn te maken. Hij beledigde iedereen tijdens de avocadogang en de beledigingen werden door iedereen welgemoed geïncasseerd, behalve door mij en Sciberras. Eerst plaagde hij de jonge John Ovington met wat voor diens levensfilosofie moest doorgaan: ‘Ik bedoel, we kunnen toch niet allemaal parasieten zijn? Er moet toch een gastheer zijn om op te parasiteren? En dat gaat dus niet voor iedereen op, en dat wil dus zeggen dat er een parasitaire elite moet zijn, wat niet veel verandert aan die verdomde wereld, of wel soms? Ellendig maar waar, het verandert niets, kerel.’ En tegen het meisje in haar hobbezak, die Janie leek te heten: ‘Het staat je goed, echt, dat vuile stuk neteldoek, maar je bent dan ook het soort meisje dat alles goed zou staan, zelfs als je ene tiet groter was dan de andere.’ Hij voerde een grappige vinofiele act op met de fles Marsovin: ‘O, ik weet bijna zeker dat die druiven uit de achtertuin van Grima komen en niet uit die van Fenech, aan de noordkant, waar die diabetische kater altijd gaat pissen, denk je ook niet?’ Hij zei tegen Sciberras dat de Maltese taal klonk als iemand die hartgrondig stond te kotsen en dat was verdomme ook geen wonder, jongen. Het was onverstandig van hem dat na te bootsen. Hij zei juist tegen de hofdichter dat deze de Maltezers en de ballingen, als die arme schooiers tenminste kwamen opdagen – en hij zou het die zakken niet kwalijk nemen als ze dat niet deden – op een voordracht uit de Grote Smerige Gedichten moest onthalen in plaats van op die troep over dat gesnuffel aan kleinemeisjesonderbroeken dat hij waarschijnlijk zou gaan opneuzelen, toen zijn gelaatskleur ingrijpend veranderde. Iedereen zag het, maar alleen Sciberras zei er iets van.

‘Jij bent nu erg verdomd groen, makker,’ riep deze. Hij was niet gek, ondanks de sonetti en het niet ten onder gaan in het zilte nat. Kleintjes stond Geoffrey op, zwijgend, en verliet gehaast doch waardig de tafel.

‘Je weet waar het is,’ riep Ovington. Tegen mij, die niets had gezegd, zei hij: ‘Het is niets, trekt u zich er vooral niets van aan. Het is een goeie jongen, dat weet ik. Te hard gewerkt, misschien iets te opgewonden. Het kan de beste overkomen.’

‘Hij haat ons,’ verklaarde Sciberras, een stukje kabeljauw op zijn tong. ‘Dit zie ik. Hij haat Malta en de Maltezers. Hij vindt dat we een klein eiland en een inferieur volk zijn.’

‘Dat is ook zo,’ zei Wignall. ‘Het is een klein eiland, bedoel ik. Dat kunnen jullie niet ontkennen.’

‘Dat is geen reden om ons te minachten of voor haat. “Dit kostbaar juweel, gevat in de zee.”’

‘Heel mooi, aardig gevonden, dat citaat.’ Wignall nam zijn laatste hap vis. Tegen mij zei hij plotseling: ‘Wanneer komt u weer naar huis?’

‘Naar huis.’ Weer van die vreselijke aangrijpende woorden. Ik moest mijn omgang met mensen stopzetten, zei ik tegen mezelf, mijn tranen terugsnuivend. Het enige wat die ouwe slet vandaag de dag nog kan is de tranenkraan opendraaien. Zelfmedelijden, hè? ‘Ik betwijfel of ik Engeland ooit nog terug zal zien,’ zei ik. ‘Misschien laat ik me er cremeren. Anders in Frankrijk. Ik weet het niet. Ik zou daar eens een besluit over moeten nemen.’

‘U lijkt me anders nog behoorlijk fit,’ zei Ann Ovington. ‘Eh, over eh... de oven gesproken...’ Ze doelde op de varkenskarbonaden die nu door een Maltese matrone werden binnengebracht, op elke karbonade een schijf ananas. Ze zag in dat haar opmerking wellicht niet erg tactvol was.

Wignall zei, al knikkend met een grijns naar mij: ‘Brok, hè? Die kende ik nog niet.’

‘Er hangt hier een beetje een antropofaag sfeertje,’ glimlachte ik, bewust zuinig. Wignall was opgetogen. Hij zei: ‘Ja ja ja. Misschien is het veelbetekenend dat de Werkelijke Aanwezigheid de Werkelijke Afwezigheid begint te worden. Behalve voor enkele mensen zoals ik. Het komt waarschijnlijk doordat het areligieuze kannibalisme begint op te dringen.’ Sciberras keek verbijsterd en knauwde noest op zijn karbonade. ‘Ik doel,’ zei Wignall tegen hem, ‘op de bevolkingsexplosie enzo. Blikken Mensch in de supermarkten.’ Sciberras was nog steeds verbijsterd. ‘Koosjere mensj naar keuze. In Leviticus of Deuteronomium wordt het toch niet verboden? Of Hmm-o misschien. Al klinkt dat wel erg naar een bepaald type Mensch.’ Hij gaf opeens blijk van een talent dat in een edeler roeping onderbelicht bleef. ‘Of een vleeswarengarnituur van het merk Anne Thropeau. Zoiets als Spam, u weet wel,’ zei hij tegen Sciberras, die het niet wist. Ik merkte op dat de twee jonge mensen in het gezelschap alleen groenten aten. Dit kwam natuurlijk niet doordat Wignall het hun tegen had gemaakt; het was waarschijnlijk een aspect van hun levenswijze, zoals het genoemd werd. Het meisje Janie, dat aan mijn linkerzijde zat, zei: ‘U bent toch de Grote Schrijver? Wat schrijft u?’

‘Ik schrijf niet meer. Ik ben erg oud, zoals u ziet.’

‘Wat voor soort dingen schreef u toen u nog schreef?’ Ze had tamelijk schone vingernagels en loenste enigszins, net zoals... Maar daarover later.

‘Romans, toneelstukken, verhalen. Sommige verhalen zijn verfilmd. Hebt u ooit Een koortsvlaag of Een merel streek neer gezien? Of Duet, of Terzet?’ Nee, in alle gevallen, en ik kon het haar echt niet kwalijk nemen. ‘Leest u graag?’

‘Ik houd van Hermann Hesse.’

‘Goeie God,’ zei ik verrast. ‘Dan is er hoop voor ons allen. Ik heb Hesse gekend.’

‘U hebt hem gekénd?’ Haar kaak zakte omlaag en onthulde halfvermalen groenvoer. Ze rolde met haar ogen en riep toen over de tafel: ‘Johnny! Hij heeft Hermann Hesse gekénd.’

‘Wie?’ Johnny had een eigen gezinsfles Coca-Cola voor zich staan om de groenten weg te werken.

‘Hij hier. Meneer eh...’

Ik kon het niet iedereen naar de zin maken, maar toch had ik veel te bieden: de katholieken een mogelijke heilige, vrijwel in de familie, de jongeren een sterk overschatte Duitse romancier die ik persoonlijk had gekend. En er was nog altijd mijn eigen werk, voor diegenen die zich met dergelijke zaken wilden inlaten.

‘Hesse is groots,’ oordeelde John Ovington.

‘Hebt u hem in het Duits gelezen?’ vroeg de slimme Wignall.

‘Hij is boven alle taal verheven,’ verklaarde John Ovington.

‘Op dat punt moet ik het, met alle respect, wagen met u van mening te verschillen,’ zei Wignall. ‘Geen enkele schrijver is boven taal verheven. Schrijvers zijn taal. Elk is zijn eigen taal.’

Ik was onder de indruk toen ik een lichte trilling in zijn stem hoorde: naar ik aannam de overtuigdheid van zijn roeping.

‘Het gaat om de ideeën,’ verzekerde de jongen ons. ‘Die doen ertoe, niet de woorden.’

‘En Shakespeares ideeën dan? Hemel, Shakespeare had geen enkel idee dat de moeite van het overwegen waard is.’ Zijn stem trilde heviger, en terecht.

‘Misschien vinden we hem daarom wel niks meer.’ De jongen nam een grote slok, rechtstreeks uit zijn gezinsfles.

‘Vroeger zei je altijd “stoffig”, liefje,’ rimpelde zijn moeder.

‘Geheel,’ zei zijn vader, glimlachend kauwend, ‘in navolging van het gebod van de bard zelf. “Goede vriend, in Godesnaam, stoor niet het stof dat je hier begraven ziet.”’ Hij keek, zoekend naar bijval, om zich heen en incasseerde van mij een soort grijns. Sciberras keek uitdrukkingsloos van het ene pratende gezicht naar het andere, niettemin met smaak etend.

‘Zo dood als een pier,’ zei de jongen. Hij maakte een gebaar alsof hij Janie zijn fles wilde aanreiken, maar deze schudde haar lokken tegen hem.

‘Shakespier,’ glimlachte zijn vader. Wignalls kaken trilden alsof hij zat te zinnen op een verwijt, woede, walging, of iets anders wat een gast niet betaamde, dus mengde ik me snel in het gesprek, waarbij ik me uit beleefdheid tot Sciberras richtte: ‘Toen ik hem de laatste keer zag was hij een aardige, tamelijk ongelukkige oude man. Het moet nu al vijftien jaar geleden zijn. In Lausanne of Genève of zo. Hij was toen even oud als ik nu. Hij scheen niet veel meer met zijn werk op te hebben. Hij vroeg zich af of hij er goed aan had gedaan Duitsland te verlaten en zich op dat nep-oriëntalisme en dat onaardse gedoe toe te leggen.’

‘Wat voor onaards gedoe?’ vroeg Janie, en tegelijkertijd verklaarde John: ‘Ik weet zeker dat hij niet “nep” heeft gezegd.’

‘Das Glasperlenspiel,’ zei ik, ‘waarvoor hij de Nobel heeft gekregen. En hij zei inderdaad niet “nep”, hij zei Ersatz.’

‘Dat kan niet zijn,’ zei Sciberras, en ik begreep dat hij dacht dat ik het over Shakespeare had.

‘Het oosten, het oosten’ jammerde Wignall zo’n beetje, en ik vreesde even dat hij een gedicht wilde gaan voordragen. Maar nee: ‘Jullie denken dat jullie de laatste druppel uit het westen hebben gewrongen, jullie jongeren.’

‘Het heeft de laatste druppel uit ons gewrongen,’ zei John, tevreden grijnzend.

‘Ach, wat weten jullie van het oosten?’ vroeg ik, boos om die grijns, te langen leste ook de suikerachtig-zure prikkeling van de wijn ondervindend, doodziek van Geoffreys gedrag en van een verjaardag die op een ellendige manier zou aflopen, me te laat herinnerend dat de jongen Ovington in Kuala Lumpur was geboren en dat me nu ongetwijfeld gemeld zou worden dat dat meisje Janie, die grijnsde...

‘Ik ben geboren in New Delhi.’

‘O, ze hebben inderdaad alleen maar het oosten van de sahibs meegemaakt,’ zei Ovington inschikkelijk. ‘Ik had u moeten zeggen dat Janies vader de Assistent Hoge Commissaris is. Die nieuwe populariteit van het Oosten heeft niets te maken met het feit dat het diplomatenkinderen zijn. Ik geloof dat ze gedeeltelijk gelijk hebben, ik geloof dat ze inderdaad aan hun lot zijn overgelaten...’

‘O, mijn hemel,’ zei Wignall, ‘wie is er níét aan zijn lot overgelaten? Denk maar niet dat we door een systeem, of een cultuur of een staat of een persoon in de steek zijn gelaten. Het zijn onze verwachtingen die ons in de steek laten. Het begint met de warmte van het moederlijf en de ontdekking dat het buiten koud is.’ Hij had vast en zeker een gedicht over een dergelijk thema geschreven. Sterker nog: misschien was zelfs zijn hele oeuvre er wel op gebouwd. Er begon een woede in me op te borrelen die ik niet goed kon verklaren. Ik wilde net op boze toon zeggen dat we allen ons verleden, onze cultuur, ons geloof hadden verloochend, toen Sciberras me ervoor behoedde publiekelijk mijn tranen de vrije loop te laten door met kalme stem van boven zijn leeggegeten bord iets te zeggen.

Hij zei: ‘Ik zal u dit zeggen. Het is als volgt. Het is dat we datgene wat we willen moeten zoeken waar we zijn en niet ergens anders.’ Ik zat met open mond naar deze uiting van gezond verstand te luisteren, alsof er, in plaats van die komische Maltezer, plotseling een orakel aan tafel zat. Vervolgens zag ik hem als een symbool dat, had ik nog geschreven, van een immense kracht zou zijn geweest: de verpersoonlijking van de hele Middellandse Zee: Fenicisch, Arabisch-sprekend, de erfgenaam van de Griekse filosofie, Romeins stoïcisme, een kleinsteeds geloof dat in het Aramees was verkondigd en zijn eigen rijk had opgebouwd. ‘Het is ook dat we niet afgeven op de plicht en het geloof die we van thuis meekrijgen.’

O, die vreselijke, aangrijpende drie-eenheid. De kracht van de woorden werd door het komieke mediterrane accent tenietgedaan, anders waren de tranen, die zeker zouden zijn gekomen, over de gestolde saus op mijn bord gestroomd. En toen werden we allen gered, afgezien van de kinderen, die niet meer te redden waren, door het verschijnen van de verjaardagstaart, die door Ann Ovington zelf werd binnengebracht, in de vorm van een opengeslagen boek, erop slechts drie kaarsen, naar ik aannam om mijn kortademigheid te ontzien. Sciberras, die nu straalde, had adem te over. De kinderen la-laden ‘Happy birthday to you’, waarbij John Ovington met zijn mes tegen een fles de maat aangaf terwijl Sciberras, opgetogen lachende vollemaan, de kaarsen uitblies en de taart begon aan te snijden. Hij zei: ‘Waar is onze vriend? Misschien dat hij nu minder verdomd groen is.’

‘Het is,’ zei ik, terwijl ik aanstalten maakte op te staan, ‘misschien het beste als ik even...’

‘Laat mij maar,’ zei Ovington, die me voor was. Wignall knikte en knikte, kruimels van de taart naar zijn mond brengend, glimlachend bij het zien van een verschiet van jaren her: misschien een lotsbestemmend verjaarspartijtje in Hampstead of een destijds nog onbedorven Golders Green. Ik ging weer zitten en droeg, menend de schrijver ervan een genoegen te doen, de regels voor die ik die middag gelezen had:

==

‘Maar toen zag ik jouw tong, scharlakenrood,

Vochtig tegen het engelenbrood;

Mijn God! Ik trilde van de schok:

Mijn pom-pom-pom jouw pom-pom rok...’

==

‘Hou op,’ schreeuwde hij. ‘Trilde’ klopte in elk geval. ‘Hou op, hou op. Voor u is het niets dan een zootje...’ Nu waren het zijn ogen die volschoten. ‘Afgelopen, allemaal afgelopen. Het spijt me,’ sniffelde hij tegen zijn gastvrouw, die pijnlijk getroffen doch niet verbijsterd zat te rimpelen: ze had in haar leven talloze schrijvers te gast gehad. Vervolgens tegen mij: ‘Het spijt me. Het is alleen... Oud worden is niet makkelijk,’ zei hij op luide toon tegen de kinderen, die, ik dacht in verlegenheid, met hun taart hadden zitten spelen. Hij was nota bene zestien jaar jonger dan ik. ‘Op alles wordt nu gespuugd. Op alles.’ Toen kwam Geoffrey binnen, voor Ovington uit lopend, bleek en met een grote, vochtige plek op zijn jasje, waar, naar ik aannam, haastig met een gastendoekje overgeefsel was weggeveegd. Ovington probeerde, iets over koffie mompelend, hem de salon binnen te loodsen maar Geoffrey zei: ‘Precies op tijd voor dat ding daar, zie ik. Maar ik neem er niets van. Alleen een beker van dat beroerde inlandse rozijnensap.’ En hij liep terug naar de plaats die hij bij de vis had ontruimd.

‘Is dat wel verstandig?’ vroeg zijn gastvrouw.

‘Het brengt ofwel mijn darmen tot rust ofwel het brengt de definitieve eh... purgatie,’ zei Geoffrey op een toon die ik als een parodie op mijn eigen stemgeluid beschouwde. Hij schonk zichzelf in. ‘Hoe is het met mijn kleine huilebalk?’ vroeg hij, met een boosaardige blik op John Ovington. Toen nam hij een gulzige slok.

‘Hou daarmee op, Geoffrey,’ zei ik, doodmoe. Op dat moment werd mijn vermoeidheid echter plotseling doorsneden door iets wat een man van mijn leeftijd echt niet meer hoorde te hebben, namelijk een scheut kiespijn. Het was de taart, waarvan ik slechts het kleinst mogelijke flintertje had geproefd. Het had iets onrechtvaardigs: na de belediging nog pijn ook.

Geoffrey zei: ‘Ja schat, natuurlijk schat. Ik heb me onbehoorlijk gedragen, hè? Het is dit rotoord hier, snap je. Dat schijterige, smerige, kleine roteiland. Dit alles neemt echter niet weg dat je jarig bent vandaag.’ O mijn God. ‘Ik had me beter moeten gedragen op de kloteverjaardag van de Grote Man.’

Sciberras verbrak het geschrokken stilzwijgen: ‘U vergist u. Het is mijn verjaardag. Maar ik geloof niet dat u het allemaal op een rij kunt krijgen. U bent niet goed in uw hoofd.’

‘Niet goed bij mijn hoofd, bedoel je,’ zei Geoffrey. ‘Je bent verdomme niet de enige ter wereld of zelfs op deze drol van een eiland die vandaag jarig is. Als je ook maar het minste benul had zou je weten wiens verjaardag het vandaag in de eerste plaats is, godverdomme.’ Hij hief een opnieuw ingeschonken glas. ‘Nog vele jaren, cher maître, en meer van dat gezeik,’ zei hij boosaardig tegen mij. Met veel moeite overreedde men Sciberras dit alles als een uiterst smakeloze grap op te vatten.

‘Een smakeloze grap,’ suste Wignall zijn mededichter, ‘maar niettemin een grap. U bent degene die jarig is,’ terwijl hij Sciberras nietsziend op de schouder klopte. ‘Zo is het toch, Toomey? Niemand anders, toch?’

Ik had gedurende mijn lange leven veel zaken opgegeven, maar nog nooit het feit van mijn eigen geboorte hoeven loochenen. ‘Ik in elk geval niet,’ zei ik. Ik hoorde, godlof, iets wat alleen maar onze auto kon zijn, die ons kwam ophalen.

7

Het was stom van me niet meteen mijn bed op te zoeken en een begin te maken met het nouveau régime van gescheiden nachtrust, in plaats van een langdurig en riskant gevecht met Geoffrey aan te gaan. In de hal boven zat hij het ontstemde klavecimbel verzuurde harmonieën te ontlokken, terwijl ik probeerde hem kalm toe te spreken, hem als een op drift geraakte figuur uit een van mijn eigen verhalen te behandelen. Mijn innerlijke agitatie was echter te groot en stond me niet toe te gaan zitten. Ik wankelde heen en weer over het bont en het marmer, een laatste glas slappe whisky met water bevend in mijn klauw.

‘Dat deed je expres, hè? Een poging, heel succesvol, om me voor gek te zetten. Wat ik wil weten is waaróm. Maar ik denk dat ik al weet waarom. Dit is mijn straf omdat ik je gedwongen heb Tanger te verlaten. Ik word gestraft omdat ik aan jouw belangen en zelfs je veiligheid heb gedacht. En, wat dit aangaat: je bent nog lang niet buiten gevaar. En toch moest ik gestraft worden.’

‘O, hou op met dat geouwehoer.’ En alsof dit alles een recitatief uit een opera buffa was, sloeg hij een soort akkoord aan. Hij had zijn spiegelbril weer op, hoewel het licht in de zaal toch voldoende gedempt was. Zijn maag scheen weer gekalmeerd en zijn spraak vertoonde geen neiging tot lallen.

‘Hou daarmee op. Hou op met die stompzinnige herrie.’

Hij hamerde nog fortissimo een valse cadens en stond op. Hij slofte in de richting van de leren sofa en zei, voor hij zich erop neer liet vallen: ‘Het is een beetje uit de hand gelopen, dat is alles.’ Hij lag daar, somber naar de niet brandende kandelaar boven zich kijkend. ‘De sfeer in dat huis lag me niet erg. Vijandig. En dan die stompzinnige klotedichter. Jou dwingen je verjaardag af te staan! Het was eigenlijk allemaal ter ere van jou. Ik raakte geïrriteerd, kreeg de schurft in.’

‘Goed, het is duidelijk dat het zo niet verder kan, nietwaar? Ik kan het me duidelijk niet veroorloven het zo verder te laten gaan.’

‘Je bedoelt rust op jouw gevorderde leeftijd. Het kalme, in schemer gehulde voltooide leven en meer van dat soort rimram. Eer en kloterige waardigheid. Je bedoelt dat ik moet gaan.’

‘Je bent hier niet gelukkig.’ Ik klonk erg redelijk. ‘En het ligt niet in mijn bedoeling nog eens te verhuizen. Deze verhuizing heeft al genoeg ontreddering met zich meegebracht.’

‘Je hoeft mij godverdomme niet te vertellen hoe ontredderend het was. Ik moet dus gaan.’

‘O, ik wil niet echt dat je gaat, dat moet je wel weten. Maar het is een kwestie van... het is een kwestie van zelfbehoud.’

‘Erg kille woorden, meneer, na al uw vroegere gloedvolle betuigingen. Oké oké oké. Ik moet gaan. Mijn schamele biezen pakken en vertrekken. Eerst naar Londen, denk ik, en daar eens verder zien. En dan Percy op de Bahama’s of die epileptische snotteraar in Lausanne. Goed goed goed. Ik zal wat geld nodig hebben.’

‘Drie maanden salaris. Dat lijkt me rechtvaardig en redelijk.’

‘Ja,’ zei hij rustig. Hij nam zijn spiegels af en keek me koud aan. ‘Een rechtvaardige en redelijke klootzak, dat ben je. En als je de pijp uit bent zal ik ook rechtvaardig en redelijk zijn. Tienduizend piek wil ik, schat.’

‘Je maakt een grapje.’

‘Nee, eigenlijk niet. Ik snap nu dat je dit allemaal voorzien hebt. Je hebt het allemaal opgeschreven in dat verdomde stomme sentimentele kloteboek van je dat Mannenzaken heet, een godvergeten idiote pretentieuze titel. Snap je: er was eens een rechtvaardige en redelijke klootzak van een schrijver die oud begint te worden maar wel de OV en de Nobel heeft, en jawel: zijn beste vriend gaat zich onledig houden met... de term is, als ik het me goed herinner, postume chantage. En dan krijg je al dat gezeik dat als de schrijver dood is dat het dan afgelopen is met hem en dat het er geen ene zak toe doet wat wie dan ook over hem schrijft, dus ga gerust je gang jongen en laat het uitgeven en krijg verder de klere. Maar dan bedenkt hij opeens dat hij een Groot Schrijver is en dat hij niet als een Enorme Klootzak de geschiedenis wil ingaan, dus dokt hij in ruil voor een Plechtige Belofte Op Schrift dat er niets geschreven zal worden van haha Biografische Aard als die grote zak van een schrijver de pijp uit is. En het grote fantastische subtiele geniale punt waar het om gaat is dat hij weet dat niets die schooier van een beste vriend ervan zal kunnen weerhouden al die drek op te kotsen als hij eenmaal het hoekje om is, maar hij zal in elk geval zijn tombe in de Westminster Abbey ingaan in de wetenschap dat als al die mest wordt opgeharkt het in ieder geval Onrechtvaardig is.’

Het slaapmutsje ging over de rand. Ik zat op het puntje van de fauteuil en probeerde te drinken, maar het lukte niet. Ik zag hoe Geoffrey loom als een gangster in een film grijnsde bij het tikkende geluid van mijn tanden tegen glas. Ik zette het voorzichtig en moeizaam op het met houtsnijwerk versierde Indiase tafeltje. ‘Schoft,’ bracht ik met verstikte stem uit, ‘schoft, schoft.’

‘Nog altijd een schoft die je boeken heeft gelezen,’ zei hij. ‘En wat een geaffecteerde ouderwetse bende teringnonsens is het. De wereld is veranderd, ouwe schat van me. We mogen het nu allemaal zonder omhaal en onverhuld opschrijven, het hoeft niet meer in “elegante omschrijvingen”; een uitdrukking van jou, als ik het wel heb. Over een vieze ouwe vent die probeert hem omhoog en erin te krijgen en huilt omdat hij niet kan klaarkomen. En die snikt o liefje jongen o wat een extase. Rechtvaardige en redelijke klootzak die je bent.’

‘Donder op,’ zei ik opstaand. ‘Eruit. Ga weg. Nu. Voor ik je eruit zet.’

‘En wie haal je daarbij?’

‘Ik gelast je weg te gaan, Geoffrey. Je kunt de nacht in een hotel doorbrengen en de rekening hierheen laten sturen. Morgen kun je je koffers pakken. Ik zal er dan niet zijn. Op de tafel in de hal zal een cheque voor je klaarliggen. Drie maanden salaris en genoeg voor je vliegticket naar Londen. Maak nu dat je wegkomt.’ Ik moest weer gaan zitten.

‘Tienduizend piek, hier en nu, en dan zal ik vrolijk fluitend op weg gaan. Heb je niet ooit eens een afgrijselijk lulverhaal geschreven dat Vrolijk op weg heette, of was dat die vreselijke klier van een Beverley? Doet er ook niet toe.’ Zijn gezicht vertrok en hij boerde pijnlijk. ‘Jezus, dat verdomde bocht. Aluin en kattepis. Krenterige klerelijers.’

‘Mijn huis uit. Wegwezen.’

‘Een behoorlijk deel heb ik al af, schat. Je hebt altijd gezegd dat mijn brieven aantoonden dat ik “flair” kon hebben als ik er eens echt voor ging zitten. Die toestand in Rabat levert een aardige alinea op, je weet wel, toen die puisterige kleine Mahmud letterlijk op je zat te schijten.’

‘Ga weg, ga weg.’ Toen klapte ik snikkend in elkaar. ‘En dan te bedenken wat ik allemaal voor je heb gedaan... Trouw... Vertrouwen...’

‘O, daar gaan we weer: trouw en plicht en al die andere kul van de rommelzolder. Huu huu huu. Tranen, ijdele tranen. Je huilt werkelijk puh-rach-tug, hoor. Engeland, thuis, plicht! Jezus Christus aan zijn kutkruis. Oooowww!’

‘Mijn huis uit...’ Ik stond weer rechtop, mijn handen tastten rond naar houvast. Hij lag daar heel ontspannen, vol bewondering voor die schitterende machteloze pathetische verschrompelde bevende ledenpop. ‘Aan de overkant van de straat is een politiebureau. Ik kan je eruit laten gooien.’

‘Dan zet ik me toch een keel op, schat. Ik zal ze zeggen dat je je poten naar me uit probeerde te steken. Daar staat hier de doodstraf op, geloof ik.’

Ik kreeg niet meer de tijd om erachter te komen wat Geoffreys werkelijke bedoeling kon zijn. De woede hield te hevig in me huis. Ik hield de dreigende ineenstorting op afstand. ‘Je wilt me dood hebben,’ bracht ik uit. ‘Dat is het. Wel zo gemakkelijk.’

‘Heel slim, om dat op je verjaardag te doen. Net als Shakespeare, als hij het echt gedaan heeft. En dan kan die Maltese gek er een sonetto over schrijven. Een homo generoso. Hij heeft me zijn verjaardag cadeau gedaan, met taart en al.’

‘Niet doen. Mag niet.’

‘Hou je nou toch kalm, schat. Je bent helemaal blauw om je lippen.’ En vervolgens, in een expres slechte persiflage van mijn dicteerstem: ‘Geoffrey lag onaangedaan op de eh sofa terwijl zijn bejaarde vriend alle symptomen van een naderende eh hart eh kramp vertoonde.’ In vlekkeloos Cockney herhaalde hij wat hij had opgemerkt over mijn ‘blaaa-oeë lippuh’ En toen, zich verontrust oprichtend: ‘O God, nee.’

‘Haal de... Ik kan niet... Ik krijg...’ Een obscene spurt indigestie, gevolgd door een lichte kiespijn, gevolgd door een stervenspijn die van mijn sleutelbeen naar mijn pols schoot, dit alles aan de linkerkant; mijn rechter stond erbuiten, sereen. Ik ging neer op de berenvellen, keurig als op een toneel, maar zonder duizeling.

‘Oké, schat, de witte hè? Kalm maar...’ Hij was al in de slaapkamer, op weg naar de badkamer, ik hoorde het deurtje van het medicijnkastje klikken. Toen verloor ik, als het ware opzettelijk, het bewustzijn. Ik kwam, na wat niet meer dan een seconde leek alweer bij, maar ik had een pyjama aan en lag in bed, en dokter Borg of dokter Grima, een van beiden moest het zijn, nam mijn pols op. Toen ik mijn ogen opende zag ik Geoffrey staan. Hij glimlachte braaf en liefdevol tegen me. Dokter Borg of Grima droeg eveneens een pyjama, maar ook een kamerjas met eivlekken. Hij was buitengewoon ongeschoren en had een sigaret in zijn mond. Ik had ooit een Andalusische priester gezien die ongeschoren met een sigaret in zijn mond een begrafenis leidde. De ernst van de zaak werd er een beetje door weggenomen.

Hij liet mijn en zijn eigen pols, waaraan een horloge zat, zakken. Hij zei: ‘Geen opwinding. Eenentachtig is een mooie leeftijd, maar mijn vader is vijfennegentig. Ik zeg hem altijd: geen opwinding, maar de televisieprogramma’s winden hem soms op. De Italiaanse, niet de Maltese. Zelfs de meisjes die de aankondigingen doen winden hem op. Ik geef hem,’ zei hij, ‘gewoon een kalmerend middeltje,’ waarna hij zijn sigaret uit zijn mond nam en doofde, wat naar ik aannam betekende dat het onderzoek afgelopen was.

‘Hij raakte inderdaad opgewonden,’ zei Geoffrey. ‘Het was wat u literaire opwinding zou kunnen noemen. Maar ik zal er zeker voor zorgen dat het niet weer gebeurt.’

‘Ja, en telefoneert u de volgende keer, alstublieft. U maakte mijn gezin wakker met uw geklop.’

‘Ik kan niet telefoneren,’ zei Geoffrey op zijn gevaarlijke zoetsappige toon, ‘want we hebben geen telefoon. Ze zeggen dat er een lange wachtlijst is, voor de telefoon. Ze zeggen dat we minstens achttien maanden moeten wachten, op een telefoon. Of zelfs langer, op een telefoon. Overdag gebruik ik de telefoon in de winkel op de hoek. Die heeft een telefoon, en daar mag ik telefoneren. Maar als die winkel dicht is kan ik de telefoon niet gebruiken. Daarom heb ik de telefoon niet gebruikt.’

‘Er is altijd nog het politiebureau.’

‘Ja,’ zei Geoffrey, ‘en dat is me toch een stelletje kloterige rotzakken.’

Ik merkte dat ik niet kon spreken.

‘Tsja,’ zei de dokter, ‘we zijn hier op Malta.’

‘Dat hoeft u me godverdomme niet te zeggen dat we hier godverdomme op dat godverdomde Malta zitten.’

Ik merkte dat ik kon spreken.

‘Alsjeblieft, Geoffrey, nee.’

‘Geen opwinding,’ beval de dokter.

‘Ik houd hem in de gaten,’ zei Geoffrey.

==

8

Dit voornemen werd die nacht echter geen werkelijkheid, hoewel ik, niettegenstaande mijn gelofte van die middag, niet alleen sliep. Ik sliep trouwens niet erg veel. Na een uur of zo werd ik wakker, belachelijk verfrist en als het ware gelouterd, en geen van de eigenschappen van de Maltese nacht bracht me ertoe mijn slaap te hervatten. De elektrische muggenverdrijvers zoemden, tikten en bliezen en openbare klokken over het hele eiland kondigden in onvolmaakte eenstemmigheid het hele uur of deel van het hele uur aan en, als voorspel tot het uurdeel, het hele uur dat al verstreken was. Ik waakte over Geoffrey in plaats van hij over mij. Hij snurkte onregelmatig, zijn dikke rug naar me toe gekeerd, en zo nu en dan vergetend hoe hij moest ademhalen, wat hij zich pas weer herinnerde in een kramp waarvan het bed schudde. Op een zeker moment begon hij lichter te ademen, en toen zei hij iets in het Latijn. Het klonk als: ‘Solitam... Minotauro... pro caris corpus...’ Ik luisterde nauwlettend en verrast omdat ik altijd had gedacht dat hij een of andere derderangs school had doorlopen, waar men de klassieken verguisde en in plaats daarvan een soort elementaire antropologische linguïstiek had onderwezen.

Ik nam een sigaret uit het zilveren doosje, een geschenk van de sultan van Kelantan, dat op het nachttafeltje stond en dat ik in het weelderige maanlicht duidelijk zag en kon hem, tot mijn lichte verbazing, aansteken met Ali’s blikkerende cadeau dat ernaast lag. Dat had ik toch, dacht ik, beneden in mijn studeerkamer laten liggen. De grote vlam scheen tot Geoffreys slapende hersenen door te dringen, want hij sloeg ernaar alsof hij ertegen vocht en draaide zich toen naar mij om. Na een pauze stootte hij snurkend een vreselijke lucht uit die noch naar wijn noch naar braaksel rook, maar waarvan de grondgeur metalig was, met niet te definiëren boventonen van gevorderd bederf. Het stemde me eerder tot nadenken dan dat het me met afschuw vervulde: het was vaag vertrouwd. Het maanlicht liet een dikke zweetlaag op Geoffreys naaktheid zien, waarvan de nabijheid nu benauwend werd. Ik had aanvankelijk, toen ik wakker werd, niet zeker geweten of ik een vage trek in thee en een sandwich moest stimuleren tot een graad van stelligheid die bevrediging zou verlangen: nu wist ik het zeker. Ik stapte op vaste benen het bed uit en vond mijn pantoffels en mijn kamerjas. Geoffrey had het bed nu voor zich alleen. Ik voelde niets van de bittere wrokkige afkeer die men, hoewel Geoffrey uiteindelijk aan zijn plichtsgevoel of angst had toegegeven, met recht van me had kunnen verwachten, en die ik inderdaad had verwacht te voelen. Ik voelde alleen het onbestemde mededogen dat men altijd heeft met de weerloze gevangene van de slaap omdat men de weerloze gevangene van het leven in hem ziet. De mens vraagt niet om nachtmerries, hij vraagt er niet om slecht te zijn. Hij wil zijn eigen moedwil niet. Als dit een contradictie is, dan komt dat doordat de menselijke taal zich nu eenmaal voor contradicties leent. Ik zei tegen mezelf, onoprecht misschien, dat ik de wereld kende en verdraagzaamheid had leren opbrengen. Dat het nu te laat was om menselijke hartstochten nog serieus te nemen, met inbegrip van de mijne. Ik herinnerde me echter dat ik iets dergelijks op vijfenveertigjarige leeftijd al eens in het openbaar had gezegd. Geef ons nu vrede, wat dat tegenwoordig ook moge zijn. Wat logischerwijs inhield dat ik Geoffrey eruit moest gooien. En vervolgens voelde ik geen vrede omdat ik blijk gaf van een gebrek aan naastenliefde, omdat ik besefte dat ik, alles welbeschouwd, een beverige lastpost was, een hypocriet, een geaffecteerd onecht kind van een kwaaie periode, lachwekkend in mijn seniele sensualiteit, alle lelijks dat, in grovere bewoordingen, Geoffrey me had toegevoegd. Laat hem slapen, laat het allemaal rusten.

Ik ging naar beneden en betrad stil, heel stil, de grote, witte keuken, waarvan de antiseptische reinheid door de nog vaag rondwarende geuren van kruiden werd getemperd. Ali’s kamer bevond zich er vlak achter en hij was – het woestijnleven lag nog pas drie generaties achter hem – een vedergewichtslaper. Heel stil kookte ik water, maakte een sandwich van de restanten van de geroosterde kip van de lunch, liet het Twining-gewas trekken. Vervolgens droeg ik mijn leeftocht geruisloos op een dienblad naar de studeerkamer, knipte, geholpen door het maanlicht, met mijn teen de voetschakelaar van de staande lamp aan. Het was geen dringende noodzaak maar nieuwsgierigheid, plus een gevoel van onrust waarvan de oorzaak pas later duidelijk zou worden, die me ertoe bracht het verhaal van het door de priester verrichte mirakel nog eens te willen nazien. Kauwend zocht ik naar de drie delen van mijn verzamelde korte verhalen, prachtig in leer gebonden en met goud gestempeld, een kerstcadeau van tien jaar geleden van mijn Amerikaanse uitgever. Dat het in het tweede deel stond wist ik, omdat het eerste was gewijd aan verhalen die zich in Europa afspeelden, het derde aan de oogst van mijn reizen in het Oosten en het tweede aan de beide Amerika’s. De gebeurtenis waarop het verhaal berustte had zich in de jaren twintig in Chicago afgespeeld, zoveel wist ik, maar de titel was ik volledig vergeten. Deze bleek De handoplegging te luiden, en de stijl was nog slonziger dan ik me herinnerde. Een duizenddollar-klusje, dat ik haastig had afgeraffeld voor een al lang ter ziele gegaan geïllustreerd maandblad. Ik las met schaamte, kleine slokjes nemend en kauwend, en probeerde de vinger te leggen op de schakeringen van een werkelijkheid die zich onder een laag voddig professionalisme verschool.

De gezichtsloze en naamloze verteller (ik bied wie het verhaal al kent op deze plaats mijn verontschuldigingen aan) is een Britse journalist die Chicago bezoekt om een artikel te schrijven over de Eerwaarde Elmer Williams, de uitgever van Lightnin’, een tijdschrift dat zich ten doel stelt gangsterdom en corrupte politiek aan te klagen. In de foyer van het Palmer House Hotel hernieuwt hij zijn kennismaking met een priester, pastoor Salvaggiani, die hij tien jaar daarvoor aan het Italiaanse front heeft leren kennen – de priester destijds nog kapelaan, de journalist ambulancechauffeur. Salvaggiani, een dik, onbeduidend mannetje dat naar knoflook ruikt en een komisch soort Engels spreekt, is diepbedroefd. Hij is helemaal uit Italië gekomen om zijn broer te zien, die in een privévleugel van een ziekenhuis ligt dood te gaan aan een gecompliceerde schedelbreuk en ijspriemwonden in zijn maag. De verteller realiseert zich dat de broer, Ed Salvaggiani, een bekende gangster is en gaat, materiaal ruikend voor een klein sensatieverhaal, met de priester mee naar het ziekenhuis. Pastoor Salvaggiani dient zijn broer de laatste genademiddelen van de Kerk toe en huilt, in de wetenschap dat zijn broer niet lang meer zal leven. Wanneer hij door een charitatieve afdeling loopt, hoort hij de vreselijke kreten van een kind dat aan tuberculeuze hersenvliesontsteking ligt te sterven. De doktoren schudden het hoofd: er is niets aan te doen. Maar pastoor Salvaggiani legt zijn handen op het hoofd van het kind en bidt. Het geschreeuw wordt minder en houdt uiteindelijk op, en het patiëntje valt in een diepe slaap. Tot verrassing van de doktoren treedt er een gestage verbetering in, die dag na dag blijkt als de priester zijn stervende broer komt bewenen. De broer sterft maar het kind herstelt. De gelovigen onder het ziekenhuispersoneel koesteren geen enkele twijfel dat dit een wonder is. Maar pastoor Salvaggiani spreekt, in zijn komische Engels, over de vreselijke ondoorgrondelijkheid van Gods wil. Waarom kon hij niets voor zijn broer doen, van wie hij hield, maar wel als instrument van de goddelijke barmhartigheid dienen voor een wildvreemde? Wellicht is het de bedoeling van de Heer dat dit kind opgroeit tot een voertuig voor de verlossing die Hij in gedachten heeft en heeft Hij zich van deze nederigste van al zijn priesterlijke dienaren bediend om de natuur te verslaan en dat doel te verwezenlijken. Deze gedachten spreekt hij hardop uit op de begrafenis van zijn broer, een groots gebeuren met bloemen en ongeschoren rouwklagers. De verteller vindt dergelijke speculaties ijdel. Het leven is een mysterie en God bestaat waarschijnlijk niet.

Ik stak een sigaret in mijn sigarettenpijpje en knipte Ali’s aansteker aan, die ik om een of andere reden in de zak van mijn kamerjas mee naar beneden had genomen. Er was in het hele huis nauwelijks een tafel te vinden die niet was voorzien van zijn eigen sigarettenkistje en een bijpassende zware Ronson, van Queen Anne-zilver of in een groot brok onyx gevat. Ali mocht tevreden zijn. Ik dacht na over het verhaal en kon me met de beste wil ter wereld niet alle historische feiten meer voor de geest halen waarop het verdichtsel was gebaseerd. Er was zeker een tijdschrift geweest dat Lightnin’ had geheten, en de uitgever ervan was de Eerwaarde Elmer Williams geweest. Pastoor Salvaggiani was in werkelijkheid monseigneur Campanati, destijds een soort rondtrekkende voorzitter van het Genootschap voor... Was het de Verbreiding van het Geloof geweest? Zijn oudste broer, Raffaele, was inderdaad door gangstergeweld in Chicago om het leven gekomen, maar dan in zijn hoedanigheid als luidruchtige en hinderlijke woordvoerder van fatsoen en niet-corrupte politiek. Ik was in Chicago geweest, waar ik in het Palmer House had gelogeerd, maar niet om over dappere kruisvaarders tegen wrede afpersers te schrijven. Ik was erheen gegaan om de collectie Manets, Monets en Renoirs van de grande dame van Chicago, mevrouw Potter Palmer, te zien; zoveel herinnerde ik me er nog van. Om erover te schrijven? Om er iets van te kopen? Om er iets aan te verkopen? Dat was me ontschoten. Ik zag nog duidelijk het in doodsstrijd verwikkelde gezicht van Raffaele voor me, die ik, met zekere beperkingen, had bewonderd, maar die nooit erg op me gesteld was geweest. Dit had alles te maken gehad met mijn homoseksualiteit die, naar hij als brave mediterraan geloofde, een kwestie van een vrije keus voor een leven in dierlijke zonde was. Carlo was nooit zo streng geweest. Hij had mijn homoseksualiteit nooit als het ware in actie gezien: hij was niet genegen belangstelling te tonen voor de verhalen die over me werden rondverteld. De zonden van het libido waarvan hij weet had beperkten zich strikt tot de heteroseksuele sfeer, en het waren er twee. Als mannen kleine jongens of elkaar begeerden kwam dat doordat ze het zonder het gezelschap van vrouwen moesten stellen. Of misschien, maar dat kwam zelden voor, waren ze bezeten van de sodomitische demonen, en die kon men uitdrijven. Wat betreft degenen met een heilige roeping die het pad van het celibaat hadden gekozen, Gods genade gaf hun kracht, als kinine, en dat was dat. Hun zal het koninkrijk geworden. I Campanati vormden een familie met een hoogstaande moraal, met uitzondering van de jongste zoon, Domenico, met wie mijn zuster later zou trouwen. De enige dochter, Luigia, groeide uit tot een zeer aan tucht hechtende moeder-overste.

Om welk ziekenhuis ging het? Was het wonder, als het al een wonder was, eigenlijk wel zo spectaculair geweest? Was de ziekte in mijn verhaal dezelfde als toen in de werkelijkheid? Zou het niet een of andere ziekte kunnen zijn geweest die helemaal niet zo dodelijk was maar integendeel een gunstige wending kon nemen onder invloed van een sterke, heilzame wil die zich met de wankelende wilskracht van de patiënt verenigde? Er bestond voor mij, natuurlijk, geen enkele dwingende noodzaak deze hele gebeurtenis uit te zoeken. Ik was helemaal niet verplicht van Carlo Campanati, een goed doch begerig man, een heilige te helpen maken. Er was echter die knagende kwestie van de waarheid. De term ‘waarheid’ deed mijn ogen niet vollopen zoals ‘trouw’ en ‘plicht’ en soms ‘thuis’, maar een man die de taal dient, hoe onvolmaakt ook, moet altijd de waarheid dienen, en hoewel mijn dagen in dienst van de taal geteld waren kon ik die andere, tijdloze loyaliteit niet loochenen. Ik was nu echter niet zozeer geïnteresseerd in die diepere waarheid, het traditionele attribuut van God, die de literatuur het best kan dienen door leugens te vertellen, als wel in de minder diepgaande waarheid die we feitelijkheid noemen. Wat was er in Chicago gebeurd? Ik wist het niet met zekerheid.

Er waren verslagen. Er waren getuigen geweest. Ze waren te vinden, te raadplegen, hoewel dat moeite zou kosten. De werkelijke vraag voor mij was echter: in hoeverre kon ik beweren dat ik ware kennis aangaande de feiten uit mijn eigen verleden bezat en deze niet op kunstzinnige wijze aandikte en, want dat betekende dit, een geraffineerde vervalsing pleegde? In twee opzichten was mijn geheugen niet te vertrouwen: ik was oud en ik was schrijver. Schrijvers beginnen na verloop van tijd de leugenachtigheid van hun ambacht op de andere sectoren van hun leven over te dragen. In de triviale sfeer van aan de borreltafel vertelde biografische anekdotes is het zoveel gemakkelijker en zoveel bevredigender om vorm te geven, te herschikken, climax en ontknoping aan te brengen, hier een accent te leggen, daar iets af te zwakken en op applaus en de lach te spelen, dan verslag te doen van de naakte, alledaags-banale feiten zoals ze werkelijk zijn voorgevallen. Ernest Hemingway bereikte, zoals ik me goed herinnerde (maar wat bedoel ik met goed herinneren?) een stadium waarin hij, ook al produceerde hij in feite geen fictie meer, volledig in de greep van deze valstrikken verkeerde. Hij vertelde me, en hij was op dat moment nog maar een vijftiger, enkele jaren jonger dan ik, dat hij met de prachtige spionne Mata Hari had geslapen en dat ze ‘goed’ was geweest, ‘zij het dat ze wat zware dijen had gehad’.

Ik wist, en de geboekstaafde feiten konden dit bevestigen, dat Hemingway zijn eerste bezoek aan Europa nog moest brengen op het moment dat Mata Hari werd terechtgesteld.

Ik had, dat is waar, de gewoonte gehad bepaalde zaken op te tekenen en te bewaren, vooral gedurende mijn eerste twintig jaar als professioneel schrijver van fictie. Het notitieboekje in de vestzak, heeft Samuel Butler gezegd, kenmerkt de ware schrijver. En zo had ik mots genoteerd, ideeën voor verhalen, beschrijvingen van bladeren, het dons op de armen van vrouwen, allerlei vuiligheid, het spel van het licht op ginflessen, bargoens, de naakte feitelijkheden van tijd en plaats (voor een des te exacter relaas van een buitengewone, zoals Jim Joyce dat noemde, epifanie), en deze notitieboekjes bestonden nog, zij het dat ze niet in mijn bezit waren. De notities van Kenneth Marchal Toomey berustten in de archieven van een of andere Amerikaanse universiteit om, waarschijnlijk met alle franje die het geleerdendom eigen is, na mijn dood te worden gepubliceerd. Ik had er geen bezwaar tegen dat de hele uitdragerij van mijn brein postuum zou worden opengesteld, wanneer dat brein niet meer het mijne zou zijn en nog slechts deel van de economie van de aarde zou uitmaken; voorlopig gingen overwegingen van terughoudendheid en privacy echter voor. Welnu: welke universiteit was het? In het archief zaten brieven aan en van die universiteit, alsmede de betalingsbewijzen voor de paar duizend dollar die men voor deze dubieuze schat had betaald, maar mijn archief verkeerde, als gevolg van de overhaaste verhuizing uit Tanger maar ook, en voornamelijk, van Geoffreys ondoelmatigheid, in volslagen wanorde. Ik wilde me niet nog een hartaanval op de hals halen door erop te staan dat hij de boel toch in ieder geval een beetje uitzocht, hoewel ik Geoffrey ook aan zijn ongaarne gegeven belofte van de afgelopen middag zou kunnen herinneren. Welke middag? Welke dag? Had ik wel? Geoffrey leefde geheel in het heden: hij had, misschien wel verstandig in zijn geval, de last van een bezwaard geheugen afgeschud. Nee, niet helemaal: hij herinnerde zich, veel scherper dan ik, de dingen die hem van pas kwamen. Ik huiverde weer toen ik me herinnerde wat hij had besloten zich over mij te herinneren.

Het was het beste Carlo met behulp van andere wonderen, waarvoor een adequater getuigenis bestond, de heiligheid te laten verwerven. Maar op dat moment bliezen ‘trouw’ en ‘plicht’ een gedempte, tweestemmige inventio in een zekere afdeling van mijn brein. Heilige Gregorius, getroond enigermate dankzij de getuigenis van K.M. Toomey, lid van het Legioen van Eer, bid voor ons. Bid voor mij, de hypocriet, de lichtmis, de verspiller van zaad in steriele omhelzingen. Niet alleen geloofstrouw (nu afwezig, lang geleden door mij uit vrije wil afgedankt, maar nu, gezien een nieuwe en definitieve steriliteit, denkend aan een mogelijk terugkeer). Niet alleen plicht (dienares van het geloof en derhalve buiten beschouwing gelaten, maar herlees de vorige zin). Angst dan, een soort angst.

Ik wist wat ik in Geoffreys werkkamer zou aantreffen. Een vreselijke bende van overhellende stapels mappen, een lawine van ongeopende brieven, samengebonden bundels van hetzelfde, boeken, tijdschriften, knipsels, in alle oprechtheid geschreven doctoraalscripties met titels als K.M. Toomey en het Thanatossyndroom, dossierkasten die als dode pleinhonden op hun zij lagen (K.M. Toomey en de onbeholpen beeldspraak), lege flessen, met de hak uitgedraaide sigarettenpeuken, een bureau dat overdekt was met ‘homo’-periodieken die naakte, onnozel lachende jongens en openhartige taferelen van knapenschennis lieten zien, een stoel die pikkerig was als van sperma. Toch haalde ik een paar keer diep adem en een bodem Peveril of the Peak met water uit de kraan van de aanpalende wc. Vervolgens sloop ik de hal in, liep langs de bar en betrad Geoffreys kantoor. Ik knipte het licht aan, en het schelle schijnsel overstelpte de ranzige aanblik van de chaos. Ik verwachtte ontzet te zijn, maar niet zo ontzet als ik was.

==

9

Het knisperen van de brief in de linkerzak van mijn kamerjas klonk als het geknetter van vuur. Ik wist mijn kalmte echter aardig te bewaren. De brief had, om de metafoor te bekoelen, de motor van mijn hersenen gestart, en deze liet nu een prettig geronk horen. Ik had alles nauwkeurig overdacht, meende ik. Toen Ali bij zonsopgang opstond vond hij me zittend aan de keukentafel, met kleine slokjes van de Blue Mountain drinkend. Hij respecteerde, als altijd, mijn voorkeur voor algehele stilte in de ochtend en knikte alleen maar een buenos días. Hij was overigens evenmin verrast me daar zo vroeg aan te treffen; hij kende mijn geringe behoefte aan slaap. Hij knikte en knikte terwijl ik koffie in een tweede kopje schonk, er ruim suiker bij deed, een glas vulde met sinaasappelsap uit de koelkast en deze twee ogenopeners op een blad zette. De noodzaak tot openen gold Geoffreys ogen. Ik liep de keuken uit, terwijl ik het blad met bewonderenswaardige (ik bewonderde) gemoedsbeheersing in evenwicht hield, en beklom de trap naar de grote slaapkamer.

Geoffrey lag dwars over het bed, zijn hoofd over de rand alsof hij water uit een plas oplikte. Ik zette het blad neer en schudde aan hem. Hij maakte smerige geluiden en werd uiteindelijk wakker en tuurde ogenknipperend naar de vloer alsof hij zich afvroeg wat hij zag. Toen dwong hij zichzelf in kruisbeeldpose op zijn rug, gromde, hoestte, knipperde snel met zijn ogen en greep toen bijna nietsziend het sinaasappelsap dat ik hem aanreikte. Blind dronk hij het op, smakte met zijn lippen, rilde, boerde, huiverde, zuchtte diep en gaf het leeggedronken glas terug. Ik gaf hem zijn koffie. Hij was nu half wakker. Hij nam een slok en sputterde toen: ‘Kattezeik.’ Dit sloeg niet op de koffie. ‘Een bek als een uitgedroogde schoenzool. Heel lief van je, schat.’ Ik volhardde in mijn ochtendzwijgen. ‘Heb je nog meer?’ Hij keek knipogend naar het blad en de, hoopte hij, koffiepot. Ik gaf hem een sigaret en stak die met Ali’s aansteker aan. Hij hoestte lang en obsceen en zei toen: ‘Beter. Veel beter.’ Toen ging hij weer liggen en rookte, waarbij hij me het vuile wit van zijn ogen toedraaide. ‘Waaraan heb ik deze onschatbare, zogezegd, eer te danken, verdomme?’ Ik schraapte mijn keel en sprak mijn eerste woorden van die dag: ‘De afgelopen nacht heb je me om tienduizend pond gevraagd.’

‘Echt? Heb ik dat echt gedaan? Nachtelijke inspiratie, noemen ze dat.’ En vervolgens: ‘O ja, mijn God, afgelopen nacht. Ik heb me misdragen, ik geloof dat ik het nog weet. Het was die klote Maltese azijnsmeerlapperij.’ Hij herinnerde zich meer. ‘O ja, natuurlijk.’ Hij keek taxerend naar me, terwijl ik op de rand van het bed zat. ‘Je lijkt heel fit, schat. Het doet je goed als er zo af en toe eens een stop bij je doorslaat, lijkt het wel, goh. Moet ik vaker doen. Maar je had het over tienduizend pond.’

‘Geoffrey,’ zei ik, ‘luister heel nauwkeurig en zeg niets tot ik uitgesproken ben. Ten eerste krijg je je tienduizend pond.’

‘Jezus Beëlzebub, meen je dat serieus?’

‘Ik zei toch geen onderbrekingen, niet? Let nu op, alsjeblieft, let goed op.’

‘Ik hang aan uw lippen, meneer.’

‘Deze morgen vroeg was ik in je werkkamer, die, mag ik wel zeggen, in een ongelofelijke staat van vervuiling en wanorde verkeerde en nog steeds verkeert. Het was puur toeval dat ik deze brief op de vloer vond, er was een sigarettenpeuk op uitgetrapt, door jouw hak, neem ik aan.’ Ik haalde de smerige envelop uit mijn zak en daaruit de brief. ‘Hij is van Everard Huntley in Rabat.’

‘Die klootzak.’

‘Geoffrey, alsjeblieft. Je hebt geen idee hoeveel moeite het me kost om kalm te blijven. Ik zal de brief, die aan mij gericht is maar jou betreft, niet helemaal voorlezen. Ik zal je uitsluitend vertellen wat erin staat. Er staat in dat een zekere Abdulbakar zich in grote en zelfs tranenrijke ontreddering tot het Britse consulaat heeft gewend. Hij had het over de dood van zijn zoon, Mahmud.’

Geoffrey werd vreselijk bleek en fluisterde: ‘O, Godsallejezus.’

‘Ja, Geoffrey, de verwondingen die je hem hebt toegebracht in wat jij een “spelletje” noemde, zijn dodelijk gebleken. Deze brief, moet ik je melden, is al een maand oud en ik weet niet wat er sindsdien is gebeurd. Echter. Abdulbakar moduleerde zijn verdriet al snel tot geschreeuw en woedende kreten, en hij eist dat er recht wordt gedaan. Hij verwachtte dat dat recht door de consulaire vertegenwoordiger van Hare Majesteit van Groot-Brittannië zou worden gedaan. Eerst is hij echter in Tanger naar je op zoek gegaan; hij heeft uiteindelijk ons huis gevonden, dat alleen net door ons was ontruimd en al door de schilder-balling Withers werd bewoond.’

‘O, Christus. Ga door.’

‘Dit speelde zich allemaal af terwijl Mahmud, de arme jongen, nog leefde en in het ziekenhuis lag en vijftig procent kans op herstel had na zijn operatie.’

‘Wat voor operatie in godsnaam? O ja, Jezus, ja...’

‘Abdulbakar beschikte alleen over een heel verminkte versie van je naam. Mijn naam levert in het Arabisch geen problemen op, dat weet je. De verhalenverteller Tumi, zo heeft Withers gezegd, was vertrokken. Het zal Abdulbakar geen enkele moeite kosten om erachter te komen waar hij zich nu bevindt, hoewel Huntley zo vriendelijk is geweest er het zwijgen toe te doen. Huntley zegt dat jij, Geoffrey, in groot gevaar verkeert.’

‘Godskolere, ik was niet de enige. Je hebt dat puistenkoppie Mahmud ook te pakken genomen, geaffecteerde zak dat je bent.’

‘Abdulbakars instinct zegt hem nu eenmaal dit niet aan het gerecht over te laten, een gerecht dat hij, begrijpelijk, gezien zijn achtergrond, niet vertrouwt.’

‘Die verdomde pooier. Hij was de pooier van zijn eigen kind, die klootzak.’

‘Veel waarschijnlijker is, denkt Huntley, dat hij zelf zijn recht zal halen, of zal proberen te halen of te laten halen. Natuurlijk kan hij, wanhopig en niet in staat een reis naar Malta te betalen, waar hij, tussen twee haakjes, geen enkele moeite zal hebben het huis van Tumi te vinden, de politie inschakelen. Je kunt niet wegens moord worden aangeklaagd, zelfs niet wegens doodslag, maar in de meeste landen staat er een heel beroerde straf op het toebrengen van zwaar lichamelijk letsel de dood tot gevolg hebbend. Je kunt ervoor worden uitgeleverd, zoveel is zeker. Ben ik tot nu toe duidelijk geweest?’

‘Natuurlijk, natuurlijk, ik moet ervandoor.’

‘Als ik jou was zou ik me gaan wassen, scheren en aankleden en mijn spullen pakken. Nu. Dit is een afscheid, Geoffrey. Je gaat de plek verlaten waaraan je zo’n hekel hebt. Om twaalf uur vertrekt er een toestel naar Londen. Met enig geluk zou je daar een plaats in moeten kunnen krijgen. Je moet eerst naar Sliema, naar het reisbureau in de Hoofdstraat. Ik schrijf een cheque voor je uit, in Maltese ponden. Ik zal je nog een cheque geven, van de National Westminster Bank in Stanhope Gate, om je kosten in Londen te dekken voor je Londen verlaat en doorreist naar de Verenigde Staten. Die cheque zal ook voldoende zijn voor een retourticket, toeristenklasse natuurlijk, naar Chicago, via New York. Ik vertrouw erop dat je dit allemaal in je opneemt.’

‘Chicago? Chic... waarom moet ik in Jezusnaam naar Chicago? Een retour, zei je. Moet ik hier terugkomen? Om verdomme door Abdulklotebakar afgemaakt te worden?’

‘Je moet iets voor me doen in de Verenigde Staten. Ik zal je nog een cheque geven, voor de Chemical Bank in New York, voor vijfduizend dollar. Het is mogelijk dat je wat rond zult moeten reizen, dat hangt helemaal af van wat je in Chicago ontdekt. En wat dat retour betreft: ik bedoel retour naar Londen. In Londen zul je verslag uitbrengen, aan mij persoonlijk... Wignall vroeg me wanneer ik “naar huis” terug zou gaan, ik had niet gedacht dat ik zo snel “naar huis” terug zou gaan... en als ik tot de conclusie kom dat je ijverig hebt gewerkt, zul je de laatste cheque krijgen. Dat zal dan de cheque voor de tienduizend pond zijn die je de afgelopen nacht eh verzocht te ontvangen.’

Geoffrey was aan zijn tweede sigaret en had de situatie volledig onder controle. Hij leunde gemakkelijk achterover, grijnsde zelfs flauwtjes. ‘Wat verdomd fatsoenlijk en eh barmhartig, wat een kolossale omslag in je gemoedsgesteldheid.’ Aangezien hij niet meer hier zou overnachten drukte hij zijn sigaret op het gepolijste cederhout van het tafeltje naast het bed uit.

‘Ik heb meer dan genoeg geld, Geoffrey. Je weet precies hoeveel er op de rekening in Engeland staat. Het laatste bankafschrift heb ik tussen je pornografische blaadjes gevonden. Van hetzelfde laken een pak, neem ik aan dat je zou zeggen, allebei even opwindende of obscene lectuur. Ik heb nog andere rekeningen, waarvan zelfs jij niets weet. Ik denk dat, hoe rijk ik ook ben, tienduizend pond genereus genoeg is. Maar je moet er wel enig werk voor verzetten. Niet veel, maar voor mij belangrijk werk.’

‘Wat voor werk, schat?’

‘Dat zal ik je aan het ontbijt vertellen. Het heeft iets te maken met het bezoek van de aartsbisschop van gisteren.’

‘O, Godallejezus. Goed dan, chef. Ik kom eruit.’ En hij kwam uit bed, naakt, niet behaard, hard op weg dik te worden (waarom ‘hard op weg’? Geoffrey was nooit ‘hard op weg’). Het bestaan was te makkelijk voor hem geweest.

==

10

Het was de kies die tijdens het diner bij de Ovingtons was gaan opspelen. Hij deed nu ondraaglijke pijn en het tandvlees erboven was gezwollen en rauw. De kies zelf zat los. Een abces, waarschijnlijk. Cognac bracht hem tot rust, en ook een of ander kruidnagelextract dat Ali voor me ging halen bij Grima of Borg, de apotheker, die, heel handig, een deur verderop zat. Kiespijn was, veronderstelde ik, voor een man van mijn leeftijd een soort luxe. Mijn vader was kaakchirurg geweest; hij had zijn kinderen onderhouden over het belang van een gezond gebit zoals andere mannen de hunne onderhielden over het belang van vooruitkomen in de wereld en van discretie waar ze niet integer konden zijn. In weerwil van dit alles had ik nooit speciale zorg aan mijn tanden en kiezen besteed, en toch verkeerde ik nu in mijn tweeëntachtigste levensjaar en had ik ze alle zesentwintig nog, verkleurd maar scherp en gezond, afgezien van deze opstandige valse kies. Ik dacht dat zelfs deze gered zou kunnen worden, maar kon niet het risico nemen naar een vreemde tandarts in Birkirkara of Valletta te gaan, wiens wachtkamer vol sterk riekende Maltezers zou zitten. Ik moest naar mijn eigen tandarts, dokter Pes aan het Piazza Bologna in Rome. Pes is een Sardijnse naam, die zich misschien minder voor een kaakchirurg dan voor een kinderarts leent. Een bemiddelde heer van mijn generatie bleef uiteraard tróúw aan hen die zich qua kundigheid en kwaliteit hadden bewezen als brengers van gezondheid, comfort en materiële behoeften. Afstand was geen bezwaar. Tanden en kiezen in Rome, zijden overhemden in Kuala Lumpur, lederwaren in Florence, thee in Mincing Lane. Ik moest naar Rome, alleen.

Zowel de pijn als het vooruitzicht een reis te ondernemen om de oorzaak ervan te laten behandelen waren op het juiste moment gekomen. Ik voelde me alleen zonder Geoffrey, en zelfs zijn gedrag op het vliegveld, de grote uitsmijter om zo te zeggen, kon mijn bittere affectie niet geheel wegnemen. Ali en ik brachten hem erheen, ruim op tijd voor zijn vliegtuig, en dat was misschien een vergissing. Eerst maakte hij ruzie met de politie, die zijn paspoort van een uitreisstempel wilde voorzien; hij schreeuwde dat hij weigerde nog verder een van zijn eigendommen door die smerige Maltezers te laten bevuilen, en wat gingen ze trouwens doen als hij het niet toeliet, hem in de bak zetten, godverdegodver? Het lukte hem er met een onbevuild paspoort door te komen, maar in de bar vergastte hij mij en alle omstanders op een luidkeelse recapitulatie, aan de hand van de visa en stempels van aankomst in zijn paspoort, van de meer scandaleuze momenten uit ons leven samen. ‘New York, schat, die debiel van een uitgever van je, die me dat fistfuckpartijtje uit het hoofd probeerde te praten, gevaarlijk, zei hij, dodelijk, stomme klootzak. Toronto, daar pakten we samen die kleine hoe-heet-ie-ook-weer, weet je nog, prachtige soort hennakleur, half Italiaans, half Frans, geen druppeltje Angelsaksisch klotebloed, weet je nog?’ Hij werd erg snel dronken van onverdunde Pernod. ‘Die man bij de Washington Post, die het ooit eens met een spook had gedaan. Op het hoogtepunt had dat bleke fluïdum gekrijst: “Ik kom, ik kom... maar waar?”’ Al snel hadden we de bar voor ons alleen.

‘Dat daar is jouw vliegtuig, Geoffrey.’

‘Dat kutding moet toch eerst leeg? Ik dácht het wel. Tijd voor nog een eh eh lafenis.’

‘Heb je alles?’

‘Reken maar, kerel.’ Hij sloeg onophoudelijk op de oude Guccikoffer die ik hem als afscheidscadeau had gegeven. ‘Alles zit erin, popelend van verlangen om verzilverd te worden. En al het gezever over die mallotige paus van je.’

Geoffrey was de laatste die aan boord van het vliegtuig stapte. Hij probeerde het luchthavenpersoneel een woordenrijk, in hoge mate retorisch en zeer luid, verslag te doen van mijn deugden, de ondeugden aldus samenvattend: ‘Sentimenteel en zo geaffecteerd als de klere, en bovendien een verdomde, verstokte hypocriet, kind van een kuttijd. Excuus, dames, voor dat kuttijd. Nee, ik bied godverklote geen excuses aan. Malta mag verdomme van geluk spreken dat het een grote internationale schrijver op zijn schijnheilige grond heeft. En dit is nog voor Malta.’ De scheet die hij met zijn lippen liet was monstrueus; tegelijkertijd stak hij twee vingers als hoorntjes in de richting van het plafond. ‘Prop ’m d’r in met zijn allen en het beste ermee, hè, stelletje bruinwerkers. Zorg goed voor Toomey, zootje gajes.’ Uiteindelijk konden we hem over het betonnen platform zien zwalken, terwijl de motor aansloeg en het grondpersoneel stond te wachten om de trap weg te rijden. Hij probeerde op de trap nog een soort dans uit te voeren maar werd ten slotte overreed aan boord te gaan. Ik benijdde de stewardess en zijn medepassagiers niet.

En toen die kiespijn. Omdat ik hier toch was konden we evengoed mijn vlucht naar Rome boeken. Ik zou tot overmorgen moeten wachten, werd me verteld. Er zouden twee groepen Maltezers vertrekken om de pauselijke zegen te ontvangen. Ik nam mijn biljet in ontvangst en betaalde met een cheque. Toen ik weer bij de auto was keken Ali en ik elkaar aan. Ik koesterde geen enkele twijfel aangaande Ali’s hartgrondige afkeer van Geoffrey, maar Ali had nooit, met geen woord, met geen gebaar, met geen zucht of opgetrokken wenkbrauw, blijk gegeven van zijn weerzin of wrok. Maar nu knikte hij tegen me, waarbij hij me recht aankeek, zoog de lucht diep in zijn longen en blies haar toen snel weer uit. ‘Naar huis,’ zei ik, of liever: ‘A casa.’ Dat woord had niets waarvan ik tranen in mijn ogen kreeg. Halverwege thuis zong de ontstoken kies een maat forte van woede. Het was een punctuele plaatsvervanger voor Geoffrey. Eén uur, 24 juni 1971. Mijn tweeëntachtigste jaar lag helemaal voor me.

==

11

‘Waar het om gaat, Vader,’ zei ik, ‘is dat ik nooit enige hoop zal koesteren een goede akte van berouw te zeggen. Pas als de prikkel wegvalt, of het libido, zoals sommige mensen het noemen. En waarom zou ik trouwens berouw moeten koesteren over de wijze waarop God me geschapen heeft?’

Pater Frobisher SJ gaf me nog een glas Amontillado. Dat was aardig van hem, want er was gebrek aan sherry, er was gebrek aan alles, en dat gebrek werd erger en erger. We zaten in een lelijke donkere huiskamer aan Farm Street. Mijn stoel was een Windsor zo hard als een strafbank, maar de zijne was groot en diep als een bed, oud en met krakende veren, overtrokken met smoezelig sits. Het was vlak voor die groene, zoele Kerstmis van 1916, toen men verwachtte dat de kerkhoven overvol zouden raken. Pas een maand daarvoor was er een einde gekomen aan de veldslag aan de Somme, waarbij de Britse verliezen op bijna een half miljoen werden geschat. Een groene Kerstmis vormde een soort boetedoening voor de burgers. Pater Frobisher zei: ‘Wie heeft u naar me toe gestuurd?’

‘Een man die Hueffer heet, of liever Ford... Hij heeft vanwege de oorlog zijn naam veranderd. Uitgever, dichter, romancier.’ Pater Frobisher fronste zijn voorhoofd, scheen zich de man niet voor de geest te kunnen halen.

Hij zei: ‘Er zijn een of twee laat ik maar zeggen literatoren, met exact hetzelfde probleem naar me toegestuurd. Het zijn altijd zulke mensen die met dat probleem zitten. Acteurs ook, maar geen musici. Bent u schrijver?’

‘Schrijver, recensent, dat soort dingen.’

‘Kijk, de situatie is eender voor een schrijver en voor een vuilnisman, gesteld dat een vuilnisman ooit dit probleem zou hebben, wat ik betwijfel. Zware lichamelijke inspanning en bier, meneer Toomey, zijn opmerkelijk effectieve remedies tegen tegen tegen.’ Hij was een zwaargebouwde man en had zelf met gemak vuilnisbakken kunnen sjouwen. Zijn schedel was vrijwel naakt, maar uit zijn wenkbrauwen staken stugge uitlopers alle kanten op. Zijn klerikale zwart was vuil. ‘De Heilige Schrift,’ zei hij, ‘is er volkomen duidelijk over “hoe God ons heeft geschapen”. Man en vrouw schiep hij hen. De seksuele drift is bedoeld om de hemel met menselijke zielen te bevolken. Dwalingen zijn het werk van de mens, niet van God. God geeft ons een vrije wil. We gebruiken die of we misbruiken die. U hebt hem, te oordelen naar wat u me vertelt, misbruikt.’

‘U vergist u, Vader, met alle respect. Het was geen kwestie van vrije wil dat ik ben geworden wat ik ben. Vanaf mijn puberteit ben ik steeds verder weggedreven van datgene wat de wereld en de Kerk de seksuele norm zouden noemen.’

‘Hebt u gebeden?’

‘Natuurlijk heb ik gebeden. Gebeden dat ik me aangetrokken zou voelen tot iets wat ik onsmakelijk vind. Soms zelfs gebeden dat ik tot de vleselijke zonden verlokt zou worden die wel met de norm strookten.’

‘U moet nooit bidden om in verzoeking te worden gebracht, meneer Toomey.’ Hij haalde een goedkope snuifdoos tevoorschijn en bood me die aan. Ik wist niet of dit een alternatief voor seks of een bepaald type sensuele verzoeking vertegenwoordigde. Ik schudde mijn hoofd. Hij diende elk van zijn harige neusgaten een grote dosis toe van iets wat er als wit stof uitzag, hoewel het naar pepermunt rook. Toen niesde hij, en snoof en rilde behaaglijk. Uit zijn mouw trok hij een zakdoek die verrassend sneeuwwit was en trompetterde erin. Vervolgens zei hij, met de zelfvoldaanheid van iemand die de strijd tegen het vlees heeft gewonnen: ‘Ik geloof dat u te veel belang hecht aan seksualiteit. Dat is een fout van uw generatie. Van de kunstenaars en dichters van uw generatie. Hebt u de gedichten van Rupert Brooke gelezen? Onthutsend... lichamelijk.’

‘En heteroseksueel. Daar heeft hij voor betaald, Vader.’ Dat had hij ook, op Skyros, het jaar daarvoor. ‘Misschien,’ zei ik, ‘hechten we wel te veel belang aan seksualiteit, zoals u het stelt, omdat de dood overal zo aanwezig is. O, ik weet wat u zult zeggen: dat mijn soort seksualiteit steriel is. Maar er is alleen die ene fundamentele drang. Alma Venus en zo.’

‘Waarom,’ vroeg hij, onbeschaamd als de eerste de beste volslagen onbekende vrouw in een autobus, ‘zit u niet in het leger?’

‘U bedoelt dat een aalmoezenier meer verstand van mijn probleem zou hebben? Of dat een ontijdige dood wellicht de oplossing zou zijn? De reden is,’ zei ik, ‘dat de geneeskundige dienst mijn hart beneden de maat vindt. Mijn hartslag is onregelmatig. Ongetwijfeld zal men, als we nog meer van die rampen als aan de Somme krijgen, concluderen dat de wijs die het speelt nog gezond genoeg is. Maar mag ik op het probleem terugkomen? Wat zegt de Kerk?’

‘Ten eerste,’ zei pater Frobisher heel opgewekt, met zijn handen in zijn schoot gevouwen en draaiend met zijn duimen, ‘is iedere ontucht buiten het huwelijk zondig. U bevindt zich daarom in dezelfde positie als iedere iedere iedere.’

‘Ja, maar iemand met een normaal geslachtsleven kan kiezen om te trouwen in plaats van te branden. Ik kan niet trouwen. Trouwen zou een karikatuur en een zonde zijn. Inderdaad, een zonde.’

‘Ik zal u uw eh eh metafoor vergeven. Maar u hebt geen idee wat de liefde en, ja, hulp van een goede vrouw kunnen bewerken. U moet om Gods genade bidden. U hebt niet het recht aan te nemen dat uw huidige, huidige, huidige, een voortdurende en onveranderlijke toestand is. De genade Gods bewandelt vreemde wegen. U weet niets van wat de toekomst in petto heeft. U bent nog heel jong.’

‘Zesentwintig, Vader.’

‘U bent nog heel jong. Maar oud genoeg, mag ik zeggen, om niet meer de hoop te koesteren, ik bedoel de hoop...’

Ongeduldig maakte ik de zin voor hem af. ‘De hoop op ontsnappingswegen, de hoop op uitzonderingsclausules en prominente precedenten en meer van dat fraais.’ Vlak achter pater Frobisher en, zo leek het in zijn snuiverskalmte, op diens schedel gebalanceerd, bevond zich een verschoten reproductie van het Laatste oordeel van Michelangelo: een iedereen verdoemende Christus met de schouders van een worstelaar, ongevoelig voor de smeekbeden van zijn gezegende moeder, en de schilder zelf vooraan bij de gezegenden, zij het net als Sint Bartholomeus zijn rauw geslagen achterwerk vasthoudend. ‘Waar,’ vroeg ik, ‘is Michelangelo? In de hel? Hij had omgang met mannen en schreef gepassioneerde sonnetten over de homoseksuele liefde. God maakte hem tot de mens die hij was, homoseksueel en kunstenaar. Hij is een van de pronkstukken van de Kerk. Heb ik niet gelijk als ik denk dat de Kerk vleselijke zonden vroeger minder ernstig, in een humane geest van opgewekte berusting opnam? Er is een bisschop geweest, ik ben zijn naam vergeten, die sprak over een man en een meisje in een tuin op een meimorgen, en als God het hun niet zou vergeven dan zou hij het wel doen. Hij bedoelde, denk ik, dat God het hun zou vergeven. Als het God al iets kan schelen, wat ik betwijfel.’

Pater Frobisher sprak nu met luide stem. ‘Het kan God wél schelen. De mens draagt het wonder van het zaad in zich dat daar door de Schepper is geplant. Het vermogen om nieuwe zielen voor Gods koninkrijk voort te brengen. Het in wellust storten van het zaad in de zonde van Onan of in de pseudo-Helleense omhelzingen van uw uw uw.’ Daarna: ‘Ik heb nooit van die bisschop gehoord. Maar hij had het over een man en een meisje. U moet deze doodzonde opgeven. U moet zweren hem nooit meer te begaan. Hoort u me?’

‘Ik heb,’ even luid, ‘regelmatig gezworen hem op te geven. Ik ben plichtsgetrouw eenmaal per maand te biecht gegaan, soms vaker, en heb onreine gedachten of onreine daden beleden. En vervolgens ben ik weer regelmatig tot die zonden vervallen. Dit kan niet eeuwig zo doorgaan.’

‘Dat kan het zeker niet. Zeker niet.’

‘Dus moet ik een keuze maken. Het is niet makkelijk. Bent u, Vader, van kindsbeen af katholiek?’

‘Dat doet niet ter zake. Maar nee, ik ben een bekeerling. Net als Newman een bekeerling was. Maar dat doet niet ter.’

‘Mijn vader is ook een bekeerling. Hij werd katholiek toen hij met mijn moeder trouwde, die Française is. Maar aan moederszijde kan ik terugzien op duizend jaar of meer van onwankelbare toewijding aan het geloof. O, er zijn nu en dan wel dwalingen geweest... Katharisme, Jansenisme, als dat al echt een dwaling is. Maar nu sta ik voor het probleem dat ik de kans loop mijn moeders hart te breken omdat ik niet én trouw kan zijn aan mijn aard zoals God me heeft gemaakt én een trouwe zoon van de Kerk kan zijn. Want zelfs als ik me zou voornemen, zoals u hebt gedaan, een celibatair leven te leiden, waarin zou dan mijn geestelijke beloning gelegen zijn? Ik ontbeer uw roeping. Ik heb een andere – ik beschouw haar tenminste als zodanig – maar een die niet in een priesterlijk isolement ten opzichte van het vleselijke leven vervuld kan worden. Naar welke God luister ik: naar de God die me gemaakt heeft tot wat ik ben of naar de God wiens stem slechts gefilterd door de edicten van de Kerk tot me doordringt?’

‘Er is geen verschil, dat mag u niet zeggen, dit is volmaakt volmaakt volmaakt.’

Ik keek hem even ongelovig aan; ik begreep hem verkeerd.

‘Ketters, godslasterlijk.’ Hij pakte weer de Amontilladofles, maar die bleek leeg. ‘We leven in verschrikkelijke tijden,’ vervolgde hij. ‘Duizenden, miljoenen, dood op de slagvelden van Europa, de Duitse blokkades die ons proberen uit te hongeren tot we ons gewonnen geven. Mannen komen terug van het front: verminkt, zonder benen, hun longen verrot van het gas, blind, verlamd, lichamelijk tot het celibaat gedoemd. Wie bent u om over een geestelijke beloning te spreken?’

Ik zuchtte en stak, zonder om toestemming te vragen, een Gold Flake op met een Swan Vesta. Hij had zelf ook tabak tot zich genomen, en in een smeriger vorm. Ik blies rook uit met hetzelfde genoegen als waarvan hij blijk had gegeven toen hij van zijn prikkelende middel had moeten niezen. Eén substantie, twee vormen. ‘Ik moet het allemaal maar uit mijn hoofd zetten,’ zei ik. ‘Geloofstrouw, genade, verlossing. Misschien als ik zestig ben, als ik die leeftijd ooit bereik, en het vuur is uitgebrand, misschien dat ik dan kan terugkomen. Waarom bad de Heilige Augustinus ook alweer... om rein gemaakt te worden, maar nu nog niet?’

‘Dit is niet het moment voor frivoliteiten of cynisme. U verkeert in levensgevaar.’

‘Dat geloof ik niet meer, Vader,’ zei ik, maar de hand die de Gold Flake vasthield trilde. ‘Dank u voor uw tijd en hulp. Want u hebt écht geholpen.’

‘Ik geloof dat u het best nog een keer langs kunt komen. Volgende week. Als u hebt gebeden en gemediteerd. Bid tot onze Heilige Moeder om de genade van de reinheid. Zij zal luisteren.’

‘Gênant, Vader. Ik zou me liever tot een heilige richten die van dit soort zaken op de hoogte is. Zijn die er? Of misschien tot Onze Heer zelf. Die, als wat Renan suggereert waar is...’

‘Ik weet wat u nu gaat zeggen. Zeg het niet. Ik zie al welke kant u opgaat. God sta u bij. U hebt zich, door middel van een perverse wilsdaad, onttrokken aan de kans om de genade deelachtig te worden. Zo snel kunnen die dingen gebeuren. Kom, laat ons knielen, laat ons nu samen bidden.’ En hij stond op uit zijn krakende stoel en gebaarde naar het kleedje voor de haard.

‘Nee, Vader. Te laat. Of te vroeg. Het zal niet gemakkelijk zijn, dat kan ik u verzekeren. Ik zal altijd een soort...’ de taal van mijn moeder baande zich een weg naar buiten, hoewel het Engelse woord beschikbaar was ‘...nostalgie voelen. Maar ik kan niet terug naar huis. Nog niet. Nog lang niet.’ En ik verliet zo vlug ik kon het pand.

==

12

Het bovenstaande dient natuurlijk niet als een woordelijk verslag van de gebeurtenissen te worden opgevat. Ik kan me de naam van de priester niet herinneren, en evenmin of de sigaretten die ik in die dagen rookte Gold Flakes waren dan wel of hij of ik in die kamer aan Farm Street tabak gebruikte, één substantie, twee vormen. Maar de kern van het verhaal is waar. Beverig liep ik over Mayfair, met het gevoel dat mijn voeten iemand anders toebehoorden, en mijn hoofd duizelde als na een negatieve medische prognose. In Berkeley Street meldde het affiche van de Star bij een krantenverkoper NIVELLE VERVANGT JOFFRE. Ja, natuurlijk, er was een Grote Oorlog aan de gang en ik had geprobeerd mijn seksuele driften met mijn geloofsovertuiging in overeenstemming te brengen. OORLOGSKABINET LLOYD GEORGE GEÏNSTALLEERD. Ik sloeg de hoek om naar Piccadilly. Voor station Green Park werden hulst en chrysanten verkocht. Een draaiorgel in een zijstraat speelde Keep the Home Fires Burning. Een vrouw van middelbare leeftijd, klasse overheidskader, strak van de baleinen, haar hoed een wolk van veren, keek me scherp aan. Ze zag een gezonde, zelfs zwierig-gezonde jongeman in een goed grijs pak met een openhangende grijze overjas, de breedgerande hoed van de ‘artiest’ als een aureool achter op zijn hoofd. Ik kocht in het station een avondkrant en liep de trap af om mijn trein naar Baron’s Court te nemen. Drie tommy’s met verlof, aangeschoten, hun uniformboord losgeknoopt, kwamen zij aan zij aanlopen en dwongen me me klein te maken tegen de trapleuning. Een van hen begon te zingen en de anderen vielen hem met rauwe stemmen bij:

==

‘Jij zit bij de wijven

terwijl wij daar verstijven

tegenover de vijand, de mof...’

==

Het kon al dan niet voor mij bedoeld zijn.

In de trein sloeg ik mijn krant open en las:

==

In de flat aangekomen stak verdachte een gashaard aan, ging op een stoel zitten en beging vervolgens het tenlastegelegde vergrijp. De getuige zei niets en trachtte verschillende malen te ontkomen, maar de verdachte trok hem weer naar binnen. De verdachte kuste hem en gaf hem een shilling en daarnaast een schroevendraaier en zei dat deze laatste een aandenken was.

==

Het ging over Norman Douglas van de English Review, waaraan ik soms bijdragen leverde. Douglas, die al tegen de vijftig liep, besteedde een groot deel van zijn vrije tijd aan het oppikken van kleine jongens. Bij deze gelegenheid had hij pech gehad. Ik was zelf allesbehalve een incidentele pederast, en zou me, geloof ik, nooit in gevaar begeven; toch huiverde ik. Ik had mijn warme, liefhebbende moeder vaarwel gezegd en gekozen voor de kou, de onzekerheid, de zonde, de schrik van de normalen en fatsoenlijken, met hun klauwen, verborgen maar scherp.

Hoe ironisch was het dat de geringe reputatie die ik me tot dusver had verworven aanvankelijk te danken was geweest aan de publicatie van een roman die men als openlijk heteroseksueel, bovendien gewaagd en zelfs scandaleus had beschouwd. Het was, zoals sommigen van u wellicht weten, Eenmaal vertrokken, uitgegeven door Martin Secker (drie drukken van elk 1500 exemplaren, plus 4000 in plano aan de Verenigde Staten verkocht). Het motto was afkomstig geweest uit de Omar Khayyam van Fitzgerald (‘U weet hoe kort we hier verwijlen...’) en het verhaal ging (gaat, moet ik zeggen, maar ik kan het boek alleen nog maar als een dode letter zien) over een jonge man die gedoemd is aan een ongeneeslijke doch uiterlijk niet afstotelijke ziekte te sterven en vastbesloten is de beker geheel leeg te drinken voor hij ‘vertrekt’. Zijn seksuele escapades met langbenige meisjes, pronte borsten onder hun gesteven plastrons anno 1911, hun haar neergolvend in een geurige waterval na het verwijderen van de ontelbare spelden, beschreef ik met een suggestiviteit die door velen als choquerend werd beschouwd, en in John Bull, meen ik, werd serieus op een ingrijpen van de openbare aanklager aangedrongen. Het was het werk van een beginnend schrijver, kort na mijn tweeëntwintigste verjaardag verschenen, en het was geschreven als een koude, weloverwogen oefening in het uitbeelden van heteroseksuele hartstocht. Velen, vooral de jonge vrouwen die ik op party’s tegenkwam, veronderstelden dat het mijn eigen smaak en voorkeuren weerspiegelde. Ik vertelde niemand dat ik de meer intieme scènes uitsluitend had weten te verwoorden door me ze als homoseksueel voor te stellen, hoewel dit soms niet was meegevallen doordat er voortdurend stromen geparfumeerd haar en bungelende borsten in de weg zaten. Wat ik natuurlijk had geprobeerd aan te tonen was de grenzeloosheid van het territorium van de creatieve kunstenaar, zijn vermogen om gevoelens en situaties uit te beelden die volledig buiten zijn persoonlijke bereik lagen.

Deze jonge man, die bereid was, vol cynisme, zouden sommigen wellicht denken, het lezerspubliek zijn naam op te dringen met behulp van een schandaalverwekkend erotisch werk (of wat daar in het jaar van Pygmalion, de ondergang van de Titanic en Scotts laatste expeditie voor doorging) was nog steeds een diep religieus wezen, dat wekelijks te biecht en ter communie ging, ook al verplichtte de Kerk hem daar niet toe, die nu en dan naar de mis ging, scrupuleus iedere nacht zijn geweten onderzocht en altijd op zijn hoede was voor de zonde. Hij had uiteraard geen controle over zijn dromen, die naar het homoseksueel extravagante neigden, noch over de spontane zaadlozingen die deze veroorzaakten. De boeken die hij schreef en van plan was te schrijven vielen, zo overwoog hij, te rechtvaardigen als louteringen, of vermaningen (de held in Eenmaal vertrokken stierf, of sterft, niet aan zijn fatale ziekte maar aan messteken in een bordeel op Madagascar). Mijn tweede roman, De laatste slok, ging over Socrates en Alcibiades en er kwamen naakte mannen in voor die elkaar achter de coulissen omhelsden, maar Socrates werd schuldig bevonden aan het bederven van de jeugd en ter dood veroordeeld. Mijn romans vielen, in één woord, desnoods, te verdedigen als instrumenten van de moraal. En toch veronderstel ik dat ze iets te maken hadden met mijn geestelijke bederf, met mijn uiteindelijke vermogen het geloof door een wilsdaad af te werpen. Mijn seksuele oriëntatie was echter de werkelijke instigator van mijn geloofsverzaking. God dwong me God te verwerpen.

Toch was ik – en ik mag hier geen twijfel over laten bestaan – in de tijd dat ik nog gelovig was, gelovig in een mate die in de landen rond de Middellandse Zee (waarvan Norman Douglas, hetgeen ze tot eer strekte, volhield dat ze door en door heidens waren) nauwelijks bekend was, hoewel katholieken in het noorden het geloof niet zelden tot een folterend uiterste hebben beleden. Aangezien ze de belangrijkste premisse aangaande de goddelijke stichting van de Kerk hebben aanvaard, moeten ze noodzakelijkerwijs alles aanvaarden wat de Kerk leert, van Voorgeborchte tot Vagevuur. Ik twijfelde er absoluut niet aan dat ik, als ik volhardde in de seksuele activiteiten die op mijn onontkoombare levenspad waren gezaaid, uiteindelijk in de Hel terecht zou komen. Ik wist wat de Hel was: het was het trekken van een oneindige hoeveelheid kiezen zonder cocaïne. Het was het gloeiende kooltje dat op mijn zes jaar oude vingers was gevallen toen ik een celluloid blaasvoetballetje uit de haard had gepakt. Maar aangezien God me als homoseksueel had geschapen moest ik wel geloven dat er nog een God was, die me verbood het te zijn. Ik mag ook wel zeggen dat ik moest geloven dat er twee Christussen waren: de één de onverzoenlijke rechter van het Sixtijnse fresco, de andere de vriend met de milde blik van de discipel Johannes. U zult niet verbaasd zijn als ik zeg dat deze tweede Christus nu en dan een rol speelde in mijn erotische dromen.

Hoe dan ook en ondanks alles: toen ik de trap van station Baron’s Court beklom deed ik dit met de schuldige lichtvoetigheid van iemand die weet dat hij het pad is ingeslagen dat hij wel moest inslaan. Ik had mijn best gedaan, de God van de Kerk kon het moeilijk ontkennen. Hij en de God van mijn hormonen waren, misschien wel op dat moment, aan het beraadslagen over mijn geval. Ze zouden tot de conclusie moeten komen dat ik met rust gelaten diende te worden om (in dienst van een goddelijk attribuut) een roeping te volgen die zich niet met het celibaat liet rijmen en dat een schuldbelijdenis op het sterfbed meer dan waarschijnlijk was; het was dus zover, Deo gratias.

Nu, terwijl ik het appartementengebouw aan Baron’s Court Road betrad en de trappen naar mijn flat op de bovenste etage beklom, kon ik in alle vrijheid nadenken over een ander soort trouw of getrouwheid. Val Wrigley zou de nacht bij me doorbrengen, zoals hij minstens eenmaal per maand deed. We waren vrienden, we waren minnaars, maar hij had niet de vrijheid om het homoseksuele equivalent van de huwelijkse staat te betreden. Hij was negentien jaar oud en woonde thuis bij zijn bemoeizieke ouders. Hij was dichter uit roeping en werkte in Willett’s boekhandel in Regent Street. Hij was blond, rank gebouwd en erg mooi. Hij had een tere huid en zwakke longen. Hij had een artikel van me gelezen, een bijdrage aan de English Review over de poëzie van Edward Thomas, en me een brief geschreven waarin hij zei dat hij had gedacht de enige bewonderaar van het werk van Thomas te zijn; hij nam de vrijheid drie kleine gedichten in te sluiten die, geloofde hij, veel overeenkomst met de stijl van Thomas vertoonden. Een van de gedichten, meen ik me te herinneren, bevatte de volgende regels:

==

Onverwacht, zie! Ik hoor

In het hart van Ealing een lijster.

Een bonzend hart, ontsluitend

Mijn verstopte Londense oor.

==

We spraken af om in een winkel van de Aerated Bread Company thee en cake te gebruiken en gingen vervolgens naar Queen’s Hall, waar, meen ik, de eerste Britse uitvoering van Le sacre du printemps werd gegeven. Ik kan me vergissen, maar ik lijk het laatste deel te associëren met zijn koele hand die de mijne in opwinding beroerde. Vrijwel direct werden we minnaars.

Hij kon af en toe een nacht bij me doorbrengen omdat zijn ouders (zijn ouderlijk huis stond natuurlijk in Ealing) geloofden dat hij als vrijwilliger dienst deed bij de theeketel in de nachtkantine van het Leger des Heils bij Euston Station. Hij zat in een ploeg, had hij zijn ouders op mijn aanraden verteld, met een aardige, onschuldige boekenwurm die Toomey heette. Dit verhaal was niet al te riskant: zijn ouders, die geen toegang hadden tot een legerkantine, zouden het nooit kunnen controleren en hij kon zonder angst over me praten en mijn uitspraken aanhalen. Met andere woorden: hij hoefde niet te veel te liegen. ‘En die meneer Toomey, liefje... is die getrouwd?’ ‘Ik weet het niet, moeder, dat heb ik hem nooit gevraagd.’ ‘Je moet hem eens op de thee uitnodigen.’ Maar ik ben nooit in Ealing geweest. Val verliet mijn flat altijd vroeg in de morgen om te gaan ontbijten, met een gezicht waaruit dodelijke vermoeidheid sprak. Het bedrog werkte goed.

Ik ontsloot de deur van mijn flat, ging naar binnen en stak het gaslicht en de gashaard aan. Mevrouw Pereira, mijn Portugese hospita, was al binnen geweest om de post te brengen: een paar boeken ter recensie en een brief van mijn moeder in Battle in Sussex. Het was het voorrecht van de nieuwsgierige mevrouw Pereira om binnen te komen wanneer ze wilde, maar ze gebruikte liever het voorwendsel een kleine dienst te verrichten. Ze beschouwde me als een goede huurder: ik betaalde regelmatig en nam nooit vrouwen mee naar mijn kamer.

Om zeven uur klopte Val aan: driemaal snel achter elkaar en dan nog een keer, uit het scherzo van de Vijfde van Beethoven, en ik haastte me naar de deur om open te doen. ‘Ik ben uitgehongerd. Wat zet je ons voor, mijn beste?’

Het was een éénpansmaaltje. ‘Een soort ragout. Vlees uit blik met uien en wortelen. En het staartje van de Médoc.’

‘Ik sterf van de honger.’ Net als ik sprak Val licht slissend. Toen ik Geoffrey over mijn verleden vertelde had ik dit feit vermeld. Geoffrey was opgetogen geweest en had een mooie, wrede parodie ten beste gegeven. ‘O, wath een exthafe; ja, dath wath heth, niethwaar, mijn kleine fchath?’ Val slingerde zijn lange benen over de armoedige leunstoel en begon aan de krant. Hij was niet erg geïnteresseerd in het oorlogsnieuws, behalve wanneer het via de dood van een dichter in de literaire kolommen doordrong. Hij was een beetje afwezig vanavond, korzelig. Geërgerd liep hij de pagina’s door, met nu en dan een ‘tss tss’. Het was alsof hij verwachtte in de krant genoemd te worden en het, uit redactionele kinnesinne, niet werd.

‘Wat is er aan de hand, liefje? Beroerde dag in de winkel?’

‘O, niets bijzonders, beste jongen. De enige boeken die de mensen willen kopen zijn Beat the Hun in the Vegetable Plot en het Pip Squeak and Wilfred Vakantieboek. O ja, à propos. Wat ben je van plan me met Kerstmis te geven?’

‘Daar heb ik nog niet over nagedacht. Er is niet veel te koop, toch?’

‘Je had er nog niet over nagedacht, nee. Er is wel iets te krijgen. Als je geen zin hebt om de winkels af te lopen kun je me altijd nog het geld geven.’

‘Wat is er vanavond met je aan de hand, Val?’ Ik zette de ragout op het kleine ronde tafeltje bij het raam. Een Underground-trein denderde voorbij.

‘Hé, ik zie hier dat die vriend van jou in de problemen zit.’ Hij had het bericht over Norman Douglas gevonden. Lezend kwam hij naar de tafel lopen.

‘We zijn niet bevriend. Een collega zou je hem kunnen noemen.’ Ik schepte op; de ragout had een lichte metaalgeur.

‘Niet goed opgepast, hè? Jezus, deze prut stinkt naar soldaten-eetketeltjes of zoiets.’

‘Het vlees komt van het leger. Maar dat burgerspul is precies zo.’

‘Waarom kunnen we niet af en toe eens buiten de deur eten? In Soho of zo. Het is geen pretje om in de lucht van blikvlees te moeten slapen. En uien.’ Lusteloos roerde hij met zijn vork in het stoofsel. Hij had gezegd dat hij uitgehongerd was.

‘Wat heb je, Val?’

‘Speel ik niet genoeg de liefhebbende jongen, zoals anders? Ach, ik ben een beetje gedeprimeerd. Voel me onbetekenend en zo. Het leven heeft niet veel te bieden, toch?’

‘Liefde, Val, liefde. Proef deze cider eens.’

‘Gassig goedje. Oké, een beetje dan. O ja, ik heb vandaag iets geschreven.’ En hij pakte een velletje papier uit zijn binnenzak. ‘Luister.’

==

‘Loochent toch die wrede wet waarvoor iedereen boog;

Laat me u vergoeden, of ik jong ben of opgebrand,

Een legioen ogen voor een oog,

Een legioen tanden voor een tand.’

==

‘Er moet natuurlijk nog het een en ander gladgestreken worden.’ Hij glimlachte, niet tegen mij, maar van genoegen over zijn voordracht.

‘Weer Jezus die ervanlangs krijgt,’ zei ik. ‘Ik ben er niet van onder de indruk. Het zegt me trouwens ook niets meer. Ik heb de hele zooi eraan gegeven vandaag. Ik ben naar Farm Street gegaan en heb het allemaal opgekotst, of liever uitgekotst. Ik heb mijn keuze gemaakt. Je kunt me niet meer choqueren met je puberale atheïsme.’

‘Fergus in de winkel vertelde me dat ze in het leger de verschillende godsdiensten van elkaar scheiden: katholieken hier, anglicanen daar en het zootje ongeregeld in het midden. Dus wij horen nu allebei bij het zootje ongeregeld.’ Hij giechelde. ‘En je hebt Jezus voor mij verlaten?’

‘Ik heb de Kerk verlaten vanwege de onontkoombaarheid van het leven in zonde. Als je wilt kun je zeggen dat ik het voor jou heb gedaan.’

‘Erg aardig van je, mijn beste. Ik voel me enorm gevleid.’ Hij roerde met zijn vork in zijn prak met het gezicht van een verwend jongetje, wat hem dom en lelijk maakte, en ook begeerlijk. ‘Jezus, dit is vreselijke troep. Waarom gaan we niet uit eten? Om te vieren dat we bij het zootje ongeregeld horen.’

‘Een kwestie van geld, Val. Ik heb nog precies twee shilling en negen en een kwart penny.’

‘Daar komen we niet ver mee, hè?’

‘Je zei dat je uitgehongerd was. Dit lijkt me tamelijk eetbaar.’ Ik at een paar happen. ‘Menige uitgehongerde Duitser zou er zijn kiezen voor geven.’

‘Die heb je hier toch helemaal niet voor nodig? Het is tot moes gekookt.’ Hij lepelde wat van de dunne grijze saus uit de schaal ragout en liet die weloverwogen en traag op het tafellaken druipen.

‘Niet doen, laten wassen kost geld. Denk nou een beetje na.’

‘Hoe dan ook, ik geloof niet dat de Duitsers van de honger omkomen. Volgens mij zijn dat leugens van de regering. O, die vreselijke oorlog. Wanneer zou het eens afgelopen zijn?’

‘1919. 1921. Doet het ertoe? Jij zult er nooit mee te maken krijgen.’

‘Jij evenmin. Goed, ik heb wel honger, maar niet genoeg voor deze rommel. Ik denk dat ik naar huis ga. Ik kan altijd zeggen dat ik pijn in mijn borst had en dat ze me vanavond verlof hebben gegeven. Moeder heeft een lekkere lamsbout klaarstaan. Vader heeft kans gezien voor de slager wat kerstwhisky te ritselen, tien jaar in het vat of zo. Romanciers hebben niets om te ruilen, hè?’

‘Dichters ook niet.’

‘Behalve hun leven, behalve hun leven, behalve hun leven. Sterf aan de Somme of in Gallipoli en je naam als dichter is voor altijd gemaakt. Maar ik behoor tot de Keats-traditie. Een dichter met longtering.’

‘Nu praat je onzin. Je kunt brood en margarine en jam nemen, als je wilt. En een lekkere kop thee.’ Ik legde mijn hand vleiend op de zijne. Hij rukte hem weg. ‘Wat is er in godsnaam met je aan de hand, Val?’

‘Ik weet het niet. Zit me niet te bepotelen. Daar kan ik niet tegen.’

‘Val, Val.’ Ik stond op en knielde naast hem neer. Ik pakte zijn handen, die tamelijk slap waren, en kuste ze om beurten, telkens opnieuw.

‘Kwijl niet zo. Je maakt me helemaal nat.’

‘Je zit ergens mee. Er is iets gebeurd. Vertel het me.’

‘Ik ga naar huis.’ Hij maakte aanstalten om op te staan maar ik drukte hem terug in zijn stoel en zei: ‘Nee. Zeg dat niet. Breek mijn hart niet.’

‘Hier spreekt de veelgelezen schrijver. “En toen probeerde hij hem in zijn armen te nemen en kwijlde hem onder.” Nee, dat is niks voor een veelgelezen roman, hè? Nog niet.’ (Had hij ‘nog niet’ gezegd? Het gevaarlijke van het geheugen is dat het iedereen tot profeet kan maken. Bijna had ik, een paar regels terug geschreven: ‘1918. Ergens in november. Doet het ertoe?’)

‘Wees eerlijk tegen me, Val, liefje. Vertel me wat er aan de hand is.’

‘Ga alsjeblieft zitten. Je moet eens afleren om steeds op je knieën te vallen.’

‘Sommige dingen doe je nu eenmaal geknield.’ Dit was grof van me; het was het opvliegende schuim van een torenhoge golf van begeerte. Hij sloeg er geen acht op maar bekeek me met opgetrokken bovenlip. Ik liep naar het komfoor en zette theewater op. Ik had geen koffie.

Val zei: ‘Jij kunt alleen maar nemen en nooit geven.’

‘Ik geef mijn liefde, mijn toewijding. Maar ik begrijp dat je langzamerhand meer wilt.’

‘Het gaat niet om mij. En ik wil ook niets. Ik ben het zat alleen maar een eenmanspubliek voor mijn gedichten te hebben.’

‘O, ik snap het. Dus dat laat je tussen ons komen. Ik heb geprobeerd ze geplaatst te krijgen, dat weet je. Ik heb je de brieven met de afwijzingen laten zien. Maar in alle brieven staat ook dat je moet blijven schrijven.’

‘Jack Ketteridge, dat vriendje van Ezra Pound. Die heeft een oude handpers gekregen. Van iemand die van hem houdt én royaal is.’

‘Ik zou jou ook een oude handpers geven als ik er een had. Ik zou je alles geven.’

‘Dat bedoel ik niet, malle. Ik wil geen handpers. Ik wil gedrukt worden, niet drukken. Ketteridge noemt zijn onderneminkje de Swastika Press. De swastika blijkt een hindoesymbool voor de zon te zijn. En voor geluk. Voor twintig pond wil hij mijn boekje doen. Tweehonderd exemplaren. Dat vind ik goedkoop.’

‘Vandaar al dat chagrijnige gedoe, dus. Ik geef je nooit iets. En je weet heel goed dat ik je geen twintig pond kan geven. Waarom vraag je het je vader niet?’

‘Ik wend me liever,’ zei Val, ‘tot degenen die zeggen dat ze van me hóuden. En ik bedoel niet wat mijn vader “houden van” noemt, wat bij hem alleen maar bezitterigheid en bazigheid betekent.’

‘Ik zorg voor dat geld. Hoe dan ook. Een voorschot op mijn royalty’s, misschien. Hoewel ik nog niet echt aan een volgende roman toe ben... Die waarover ik je verteld heb, de moderne Abélard en Héloïse...’

‘Ik weet het, die man die zijn ballen verloor bij de landing in de baai van Suvla. Ik weet ook dat je er niet van houdt om een voorschot op te nemen. Je hebt me vaak genoeg verteld dat je een hekel krijgt aan het werk als je het geld al hebt uitgegeven en dat je dan slecht werk aflevert. Ik weet het, ik weet het, Ken. Laat ook maar. Ik wil alleen dat je de reden weet, dat is alles.’

De moed zonk me in de schoenen, het water borrelde vrolijk. Trouw. Vertrouwen. Ik had de gedachte weggedrukt op het moment dat ik het blikje cornedbeef opendraaide: welk recht had ik trouw te verwachten als ik zelf de trouw aan mijn geloof opzegde? Mijn geloof maakte al plaats voor bijgeloof. En hier kwam hij dan, mijn straf. Mensen zijn terecht bijgelovig. Ik zei even niets, bleef met mijn rug naar Val toe staan en zette thee, slappe thee omdat de bodem van het pakje Lipton’s Victory Blend in zicht was. Ten slotte zei ik met wat ik in mijn verhalen in die periode (‘En later ook, schat’ – Geoffrey) een verstikte stem zou hebben genoemd: ‘Wie is het?’

‘Ik wil dat je me goed begrijpt, Ken. Draai je alsjeblieft om en kijk me aan. Ik wil geld, niet voor mezelf, maar voor iets wat ik belangrijk vind. O, het is misschien idioot van me om dat belangrijk te vinden, maar het is alles wat ik heb.’

‘Je hebt mij.’ Ik keek in de pot om te zien hoe de thee trok. ‘Had mij.’

‘Dit is iets anders, Ken, domme jongen van me, je weet best dat het iets anders is. Alles voor de kunst. Bernard Shaw heeft iets gezegd in de geest van dat het juist was je vrouw en kinderen omwille van de kunst te laten hongeren. Kunst gaat voor.’

‘Nee, nee, niet waar.’ Ik schonk twee koppen thee in en zette een blikje melk en grijze oorlogssuiker op de tafel. ‘Liefde gaat voor, trouw, ik bedoel geloof in iemand. Wie is het? Ik wil weten wie het is.’

‘Ik denk niet dat je hem kent. Het is een klant van de winkel, hij koopt op rekening. Snuffelt fanatiek naar eerste drukken van Huysmans. Hij heeft Wilde gekend, dat zegt hij tenminste. Ouder dan jij, natuurlijk.’

‘En rijker. Hoer,’ zei ik daarna. ‘Een slet ben je. Je weet niet wat liefde is.’

‘O, jawel. Prut van cornedbeef eten, of liever: niet eten, en dan kramp krijgen in een eenpersoons bed en bij het aanbreken van de dag de vage lucht van uien ruiken. Klinkt een beetje als Blast, vind je ook niet? Die vent van Rapsodie op de Winderige Nacht. Nou,’ en hij keek me aan, zijn hoofd hoerig scheef houdend, ‘wat zou je denken van een afscheidsslokje, schatje?’

‘Waarom doe je dit? Waarom?’

‘Misschien,’ zei hij op gedragen toon, ‘om te bereiken dat je je tegen me keert. Die thee ziet er vreselijk uit. Warme kattenpis. Eén ding is in ieder geval gewonnen. Geen gewoel meer op zaterdagmiddag en niet meer af en toe een nacht in de uienlucht. Mijn schatten van ouders hebben niets geweten, niets vermoed. Voorzichtigheid, Ken, is het wel goed om voorzichtig te zijn? Geen voorzichtigheid meer dus. Na de lamsbout vanavond, en ik kan er maar beter vandoor gaan of ik zal hem koud moeten eten, vertel ik ze dat ik wegga. Ja, wegga. We eten ’s avonds altijd laat, en dan wordt vader soezerig. Hiervan zal hij wel wakker schrikken.’

Ik bewoog me tijdens het bovenstaande traag als een vermoeide oude man naar het bed met zijn bonte sprei en ging op de rand zitten. De thee stond te dampen zonder dat ervan werd gedronken. ‘Wil je ze vertellen dat je met een andere man gaat samenwonen?’

‘Inderdaad, ja. Maar ze zijn zo onschuldig. Ze zullen denken: hij gaat er in ieder geval niet vandoor om in zonde met een vrouw te leven. Wat ik zal zeggen is dat ik het zat ben om thuis te wonen. Ik wil thuiskomen zo laat als ik wil. En als ze zeggen jong, je bent te jong, zeg ik: inderdaad, jong, maar niet zo jong als sommigen die in Ieper en aan die verrotte Somme worden doodgeschoten. Dit, zal ik zeggen, is de nieuwe tijd, de moderne wereld. Twee mannen die een flat in Bloomsbury delen. Hoewel, onder ons gezegd en gezwegen, lieve Ken, het is geen flat. Het is een erg aardig huisje vol boeken en frutseltjes.’

‘Wie is het? Ik wil weten wie het is.’

‘Dat heb je al gevraagd, precies in deze bewoordingen. “Een zekere monotonie in woordkeus.” Welke misselijke recensent heeft dat ook weer gezegd? O ja, de Times Lit Sup, nietwaar, geen namen, geen strafexercities. Nou, een laatste liefdevolle kus en dan moet ik er als een haasje vandoor. Ik ben uitgehongerd.’

En zo liet hij mij hongerend, hunkerend achter. Ik ging op het bed liggen en maakte het kussen nat. Toen rookte ik een sigaret (ik had bijna geschreven: stak een sigaret aan met het cadeau met het Maltese kruis van Ali). Ik had hem geen laatste liefdevolle kus gegeven, de kleine hoer. Ik lag niet zozeer over Vals perfiditeit te piekeren als wel over de onrechtvaardigheid van wat ik, als de term toen al had bestaan, het Seksuele Bolwerk zou hebben genoemd. Niets wat twee geliefden, vrouwelijke trouwens evenmin, bij elkaar hield: geen nageslacht, geen besef van de voortzetting van een naam en een familiewapen door de eeuwen heen. Maar natuurlijk had ik een vrouw of surrogaatvrouw niets te bieden: geen huis, geen inkomen. Buiten klonken de zware, rinkelende kettingen van Vrouwe Justitia, een ondergrondse van de Piccadilly Line leverde het basisgegeven dat mijn fantasie aan het werk zette. Mijn betraande ogen namen de brief van mijn moeder op, het klerkenhandschrift in violette inkt op de envelop, het poststempel van Battle en het afgehakte hoofd van George v. Thuis, warmte, de bloedende patiënten die uit de behandelkamer door de hal liepen, mijn zachtmoedige vader met bloed aan zijn handen, mijn moeders nauwkeurige Engels met de uit Lille afkomstige tonaliteit. Ik was de wereld ingetrokken en de wereld liet me bloeden.

13

Mijn moeder vertelde in haar brief dat ze het hoofd wel boven water hielden, maar dat haar hart werd verscheurd omdat Frankrijk werd verscheurd. Ze hadden genoeg te eten, een voordeel van het wonen in een agrarische streek, en vader was, geheel in de stijl van de Ierse plattelandsartsen, bereid zijn honorarium nu en dan in de vorm van eieren en boter te aanvaarden. Tom, mijn broer, had bij het Royal Army Medical Corps in Boyce Barracks een opleiding tot gaskorporaal doorlopen, wat dat ook mocht zijn. Mijn zuster Hortense, naar mijn moeder genoemd zoals ik naar mijn vader, had ter gelegenheid van haar zestiende verjaardag een partijtje gegeven dat zo geslaagd was geweest als je in deze suikerloze tijden kon verwachten. Pastoor Callaghan van de St. Anthony in St. Leonards had uit Dublin vernomen dat het hoger beroep van zijn neef Patrick was afgewezen en dat hij zou moeten hangen voor zijn aandeel in de mislukte opstand van afgelopen Pasen. Mijn moeder hoopte dat ik het fijn had in Londen en vond het zelf heel fijn dat ik met Kerstmis thuis zou komen. Als nu ook Tom maar verlof kon krijgen, maar dat was waarschijnlijk te veel gevraagd. Dit alles was geschreven in keurig, violet Frans, waardoor het nieuws met betrekking tot de neef van Vader Callaghan iets afstandelijks en literairs kreeg, en zelfs de boter en eieren leken uit Un coeur simple afkomstig.

Ik las de brief uit en begroef mijn hoofd in het kussen voor een volgende hartenkreet, die evenzeer met mijn verloren onschuld en de rotzooi in de wereld als met de desertie van Val te maken had. Toen droogde ik mijn tranen, rookte nog een Gold Flake en stond op om in mevrouw Pereira’s gebarsten blauwe spiegel mijn ogen te inspecteren. Vervolgens bette ik ze met warm water uit de ketel, waarvoor ik een hoek van de theedoek nat maakte, en haalde daarna ettelijke malen diep adem. Ik moest boeken recenseren; ik kon ze in Battle in gerieflijker omstandigheden bespreken dan hier, in die uienlucht en omringd door de herinnerde geuren en geluiden van Val. Ik had genoeg geld voor een enkele reis naar Battle; er ging, wist ik, een trein van Charing Cross, even na negenen.

En zo pakte ik mijn kleine koffer, zette mijn artistieke hoed op, trok mijn warme jas aan en liep naar buiten, het door een zeppelinmaan gekroonde duister in naar station Baron’s Court. Ik reed naar Earl’s Court, stapte over, kwam op Charing Cross. Op het station wemelde het van de soldaten en matrozen, veelal dronken. Er waren hoeren met nauwsluitende laarzen en boa’s en verder strenge, respectabele dames, grimmige blik in de aanslag voor gezonde jonge mannen in burger. Patriotten van dit slag hadden ooit met witte veren in de aanslag gestaan, maar dit onderscheidingsteken van lafheid was al te vaak uitgedeeld aan mannen die in Ieper blind waren geworden en de bedoelingen van deze nobele geste niet helemaal hadden begrepen. Er werd naar me gekeken, maar niet meer dan dat. Ik besloot, zoals ik soms deed, naar de trein te hinken. Dit was evenzeer een brevet van onschendbaarheid als een uniform.

Er zaten niet veel mensen in de trein naar Hastings, en ik had een coupé voor mij alleen. Ik reisde terug naar mijn jeugd, via Tonbridge, Tunbridge Wells, Frant, Stonegate, Etchingham, Robertsbridge, via de deserterende Val en twee jongens die ik zelf had verraden, de jongeman die ik op een perron tegen het lijf was gelopen en die naar me had gekeken, een blik die ik had beantwoord en waarin ik me had vergist: hij had luid geschreeuwd, zodat ik me pioenrood en trillend uit de voeten had gemaakt. Ik reisde terug naar de oorsprong van dit alles, met mijn rug nu even (want ik had een perverse voorkeur voor reizen met mijn gezicht naar de locomotief) naar een toekomst gewend waarover ik liever niet nadacht.

Ik was op veertienjarige leeftijd verleid in, godbetert, de stad waar de neef van Vader Callaghan zou worden opgehangen. Niet op de Thomas More Memorial School, waar vraatzuchtige priesters genoeg waren, alsmede een Ierse rector die zijn eigen, niet onaanzienlijke aandeel had in het behoedzame gefrunnik, maar in een vlekkeloze stad die regelmatig haar seksueel geperverteerden naar Londen en Parijs exporteerde. We waren er allemaal, in Ierland, die juni van mijn veertiende verjaardag: moeder, vader, de kleine Hortense en de opgroeiende Tom, ik gekleed in een school-blazer en een flanellen broek en met een blauwe pet met een TMMs-embleem in geel stiksel op mijn hoofd. Voor de avond had ik een stug grotemensenpak waarvan pijpen en mouwen te kort begonnen te worden. We verbleven in het Dolphin Hotel. Mijn vader had zijn jaarlijkse vakantie vroeg opgenomen omdat hij geen locum tenens voor juli en augustus had kunnen vinden: verder had Tom een ernstige bronchitis gehad en het advies gekregen een paar rustige weken aan zee door te brengen. Mijn vader had ooit genoten van zijn verblijf in Kingstown, dat nu Dun Laoghaire heette, en mijn moeder was benieuwd hoe een Engelstalige katholieke hoofdstad eruit zou zien. Ze had ook Les voyages de Gulliver gelezen en was ontroerd geweest door de korte levensbeschrijving van Swift voorin de editie die ze bezat. We verbleven, naar ik me herinner, enkele dagen in Wicklow en vervolgens in Dublin, alvorens ons naar het noorden, naar Balbriggan, te begeven.

Ik had genoeg van de arme, nog steeds hoestende Tom en mijn lawaaierige kleine zusje met haar immer natte broek. Mijn ouders wilden een tochtje naar het Phoenix Park maken; ik bleef, hoewel het schitterend weer was, liever in het hotel en las een oude, ingebonden Boy’s Own Paper, die ik voor twee penny bij een boekenstalletje op de kop had getikt. Zo zat ik in de lounge van het Dolphin, zoog op citroentoffees, las. Ik zat daar alleen. Uit de bar kwam een geducht lawaai aangezien Dublin een drankzuchtige stad was. En toen kwam daar stil een man naast me zitten. Hij was van begin middelbare leeftijd (zevenendertig, zoals ik later zou ontdekken), had een baard en droeg merkwaardige kleren die, waar ik eveneens later achter zou komen, van zelfgemaakte wol waren. Om hem heen hing een prettig aandoende geur van turf en pepermunt, overheerst door Ierse whiskey (ik kende zelfs toen al het verschil tussen Ierse en Schotse) en hij leek een gesprek te willen aanknopen. Hij zei: ‘Aan het lezen, zie ik. Maar vind je dat geen vreselijke rommel, mijn jongen?’ Want hij zag dat ik de Boy’s Own Paper zat te lezen.

‘Ik vind het leuk. Spannende verhalen.’

‘Ja, het brengt je de deugden van het Britse Rijk bij: sport en discipline en koude baden in een koude dageraad. En iedereen behalve de Britten erg komisch, komische nikkertjes en fransozen en zelfs Schotten en Ieren. Klopt dat, mijn jongen?’

‘Eh, ja.’ Ik kon een glimlach niet onderdrukken. Wat hij zei was een aanvaardbare, zij het eenzijdige, samenvatting van het BOP-ethos.

‘Maar je bent jong, natuurlijk, en tuk op opwinding en je houdt je niet zo bezig met de wereld zoals die eigenlijk is. Hoe oud ben je, jongen?’

‘Bijna veertien. Vandaag over een week ben ik jarig.’

‘Een fijne leeftijd, mijn jongen, de wereld ligt voor je open. En er zullen nog heel wat veranderingen komen in je leven, neem dat maar van me aan.’ Hij had een prettige zachte stem met binnensmondse medeklinkers. ‘Het zal een andere wereld zijn, niet de vaststaande en onveranderlijke zoals die rommel in dat blad je probeert voor te spiegelen. Maar het geeft niet, het geeft niet. Je bent jong om plezier te maken.’ Hij zocht iets in zijn zakken, misschien een pijp of een snuifdoos, en haalde uiteindelijk een tekening van een varken tevoorschijn, waarvan de lijnen als op een landkaart grenzen en gebieden markeerden waarvan de namen stonden aangegeven: hiel, ham, lende enzovoort. ‘De varkenskrant noemen ze het blad dat ik redigeer, heel iets anders dan wat jij nu leest. Onze vriend sus scrofa, Ierlands vriend, de meneer die de huur betaalt. Ik moet me verdomd nodig wassen en opknappen,’ zei hij toen. ‘Logeer je hier in het hotel? Eigen kamer? Met wie ben je hier?’ Ik vertelde hem over het uitje naar het Phoenix Park. ‘D’r is een badkamer boven, hè? Ik ken die hogere regionen niet. Ik zou je dankbaar zijn als je me de weg zou willen wijzen.’

Dus nam ik hem mee naar boven en, om een lang verhaal kort te maken, hij kwam mijn kamer binnen om een kam voor zijn baard te lenen en zei, glimmend van zijn wasbeurt: ‘Nu hebben we nog net tijd om je iets van het Ierse worstelen uit County Meath te laten zien, want ik moet over niet al te lange tijd op het kantoor van de Homestead zijn. We doen dit zonder kleren aan, precies goed voor een warme dag als vandaag. Kleed je dus uit, dan zal ik je een paar grepen laten zien.’ Een van die grepen behelsde iets wat, naar ik later zou leren, fellatio werd genoemd, een term die je niet in de BOP tegenkwam, noch, trouwens, in enige ander woordenboek van die tijd. Er scheen geen Iers woord voor te bestaan, hoewel deze varkensman het woord blathach gebruikte voor datgene wat gestimuleerd moest worden tot het ontplofte en stroomde. Alvorens te vertrekken gaf hij me een shilling cadeau en zei: ‘Nu mag je weer je imperialistische rommel lezen, hoewel ik durf te wedden dat je het na vandaag minder spannend zult vinden.’ En met een vriendelijke glimlach vertrok hij.

Jim Joyce wijdde een pil van een roman aan de dag in Dublin waarop ik werd verleid. Ik heb dit boek nooit serieus kunnen nemen, zoals ik hem in Parijs persoonlijk heb verteld. Al die innerlijke overpeinzingen en uiterlijke handelingen in dit werk lijken zo onschuldig. Ik herinner me geen enkele van de publieke gebeurtenissen die worden beschreven of waarvan verslag wordt gedaan; noch de optocht van de Onderkoning (hoewel ik me het gesnerp en gebons van een verre militaire kapel meen te herinneren), het vuurwerk van de liefdadigheidsbazaar, het nieuws over het tot zinken brengen van de General Slocum in de East River, en evenmin het feit dat Throwaway tegen ieders verwachting in de Ascot Gold Cup won, noch de regen ’s avonds noch de hemelboom van sterren die later zou verschijnen, vol vochtig, nachtblauw fruit. Mijn moeder bleef die avond met de jongste kinderen binnen; mij nam mijn vader mee om een uiterst saai, Leah geheten, melodrama te zien.

Ik zei tegen Joyce in een bar in Parijs in 1924: ‘U hebt George Russell voor die middag een eeuwig en onaantastbaar alibi bezorgd. Maar ik weet en hij weet dat hij niet in de Nationale Bibliotheek was.’

‘Ik zou u niet graag een leugenaar noemen,’ zei Joyce, zijn ogen even troebel als de afschuwelijke cocktail die hij voor zich had staan (absint met kummel in plaats van water), ‘maar ik had altijd gedacht dat Russell eerder met een varken dan met een jongen sodomie zou plegen. Ach, de wereld is vol verrassingen.’

Ik mocht Jim Joyce, maar niet zijn zwakzinnige experimenten met taal. Hij vergooide de kans een groot romancier in de grote traditie van Stendhal te worden. Hij probeerde altijd van literatuur een substituut voor godsdienst te maken. Maar we leerden elkaar kennen op een terrein dat in het teken stond van nostalgie. Zijn officieuze echtgenote Nora was een vastberaden en doortastende vrouw die die onzin van hem niet lang achtereen tolereerde. Op een dag bracht ik hem thuis; hij was dronken, en Nora stond hem als een onweerswolk op te wachten. Zodra de deur dicht was hoorde ik de klappen vallen.

==

14

Ik liep van het station van Battle naar de praktijkwoning van mijn vader aan High Street, op een steenworp afstand van de abdijkerk. Een witkiel van de spoorwegen, die zijn dienst erop had zitten, liep tweehonderd meter achter me, op de melodie van Pretty Redwing te zingen:

==

‘Op Charley Chaplin schijnt nu de maan neer

Laarzen van kraakleer

Gebrek aan schoensmeer

En zijn flodderbroek is lang niet heel meer

Toch moet hij dit keer

Naar Gallipoli.’

==

Ik was er. Er hing een krans hulst om de klopper op de deur. Ik klopte aan en voelde een weldadige prikkeling. Toen hoorde ik mijn zuster Hortense, rennend, roepend: ‘Het is hem. Ik weet zeker dat hij het is.’ En toen werden er armen om me heen geslagen en rook ik de geuren van thuis.

De geuren van die tijd, de geur van die tijd. Ik heb de geuren van plaatsen en tijden altijd gekoesterd. Singapore: hete theedoeken en kattenpis. Moskou: meubelmakerslijm en de niet-doorgespoelde uitwerpselen van de rokers van goedkope sigaren. Dublin: geroosterde koffie die geroosterde gerst blijkt te zijn. Heel 1916 droeg het geurmengsel van ongeluchte kamers, ongewassen sokken, bloederig khaki, muffe burgerkleren, de wegrottende oksels van vrouwenjurken, margarine, goedkope, van hoofdhaar en gras gemaakte sigaretten, van vloeren geveegd met behulp van vochtige theebladeren. Het was een heel on-Amerikaanse geur, zou je kunnen zeggen. In de geur die in mijn vaders huis hing waren echter het neutraal-medische en het Engels-Frans huishoudelijke vermengd. Toen ik het huis betrad ontmoette ik de schim van een bout voor het diner, met veel knoflook, en van karamel, die zweefde boven de vage, zwakke lucht van cocaïne en lachgas. De twee werelden ontmoetten elkaar in het aroma van kruidnagelolie. En toen was daar mijn moeder, de vertrouwde zweem van rode wijn op haar adem (zoals de priester, die zich met de hostie bij het altaarhek vooroverbuigt), en de delicate van eau de cologne.

‘Wat een verrassing, wat een heerlijke verrassing,’ zei Hortense, die me aanbad. ‘Je zei dat je pas de eenentwintigste zou komen.’

‘Ik heb moeders brief pas vanmiddag gekregen. En toen dacht ik: waarom eigenlijk niet nu? Er was toch niets wat me in Londen hield.’ Mijn ogen prikten.

‘Eenzame, eenzame stad,’ zei mijn moeder met haar diepe stem. En mijn vader, in zijn alpaca huisjasje, zijn horlogeketting flonkerend op zijn zwellende buik, glimlachte vanuit een soort verlegen afstandelijkheid. We bevonden ons nu in de zitkamer, waar een haardvuur van perenhout een verklaring bood voor nog een heerlijke geur, die ik niet had kunnen plaatsen. Hortense, thuis van school, had de kamer met papieren slingers versierd. Hulst, maretak en klimop. Een kerstboom in de hoek met kleine gevaarlijke kaarsen die nog niet aangestoken mochten worden.

‘Alsnog gefeliciteerd met je verjaardag,’ zei ik tegen Hortense. Ik haalde het pakje uit mijn tas.

‘Een boek, ik weet het zeker,’ zei ze, maar niet op rancuneuze toon. ‘Altijd een boek.’

‘Boeken zijn het enige waar ik rijk in ben,’ zei ik. ‘En nog recensie-exemplaren ook. Maar het gaat om het gebaar, zegt men.’ Het cadeau voor Hortense was een nieuwe uitgave van Dagboek van een onbenul. We hadden behoefte aan lachen in die dagen, maar moesten er ons voor tot de Victorianen wenden. O, je had natuurlijk W.W. Jacobs, je had P.G. Wodehouse, maar hun humor was mager en had iets defensiefs, alsof ze zich verontschuldigden dat ze het materiaal verschaften waarmee men zich even aan de werkelijkheid kon onttrekken.

‘Je zult wel uitgehongerd zijn,’ zei mijn vader. Ik schudde mijn hoofd, zwijgend: ik durfde mijn stem niet te vertrouwen. ‘Misschien kun je hem een stuk van de koude lamsbout geven,’ zei hij tegen mijn moeder. Ik schudde heftig mijn hoofd. Mijn moeder nam me met ernstige bruine ogen op. Ze was een vrouw, en zag dus meer dan mijn vader. Ik zou wensen dat ik haar nu duidelijk voor me kon zien, maar ik onderscheid niet meer dan een overslanke modeplaat uit die tijd: de lange bruine jurk met zijn lage taille, niet-frivool uit eerbied voor een periode die grote behoefte had aan echte frivoliteit, niet aan de gruwelijke zorgeloosheid van de politici en de Generale Staf; de parels die van haar tante Charlotte waren geweest, het zachte, bruine, grijzende, hoog opgestoken haar. Ze zei: ‘Ik geloof dat je niet erg gelukkig bent daar. Je ziet er mager en moe uit. Je hoeft niet in Londen te zijn om te schrijven. Je was gelukkiger toen je bij de krant in Hastings werkte. Toen was je in ieder geval elke nacht thuis en kreeg je bovendien goed te eten.’

‘Waar het om gaat is dat ik dicht bij het literaire leven moet zitten,’ zei ik. Dat was natuurlijk niet waar. Waar het om ging, de kwestie was, was.

‘We zijn natuurlijk erg trots en zo,’ zei mijn vader, zijn hoofd schuddend, ‘maar het is geen beroep. We hebben erover gepraat, je moeder en ik.’

‘Ach kom, vader,’ zei ik, ‘je kunt er dan misschien geen universitaire graad of een diploma in halen en je vervolgens met een koperen plaatje op de deur als schrijver vestigen, maar het is een even eerbaar beroep als het trekken van tanden en kiezen.’

‘Hoe is het met je tanden en kiezen, trouwens?’

‘Uitstekend,’ zei ik, en ik liet ze zien. ‘Moeder,’ zei ik, terwijl ik me tot haar gracieuze, ernstige verschijning richtte, ‘u denkt toch niet geringschattend over Flaubert en Balzac en Hugo? Ik wil worden zoals zij.’

‘Ik lees geen romans,’ zei ze. ‘Ik lees die van jou, natuurlijk, maar dat is iets anders. Die eerste van je. Mevrouw Hanson heeft hem uit de uitleenbibliotheek verwijderd en heeft me er heel grof om bejegend. Ze denkt natuurlijk dat ik je tot een immoreel mens heb opgevoed, omdat ik Frans ben.’

‘Zuster Agnes,’ zei Hortense met haar heldere, jonge, openhartige stem, ‘zei dat het erg gekunsteld was en duidelijk door een nog heel jonge man geschreven. Ze zei dat het niet geloofwaardig was.’

‘Zuster Agnes,’ zei ik, ‘is een zeer scherpzinnige critica.’

‘O, dat is ze zeker, ze heeft altijd kritiek.’

‘Je bent exténué, zo te zien, Kenneth,’ zei mijn moeder. ‘Ik zal voor iedereen warme chocolade maken en dan gaan we naar bed. Je kamer is natuurlijk altijd klaar, maar ik zal toch even een warme kruik in je bed leggen. Morgen hebben we de hele dag om te praten.’

‘En overmorgen en overovermorgen,’ zei Hortense. ‘O, het is heerlijk je weer thuis te hebben.’ Hortense, die haar haar bij haar oren had opgestoken in iets wat later door Yeats honingkleurige bolwerken zou worden genoemd, beloofde een grote schoonheid te worden. Ze had een enigszins loensende, aanvallige blik en een sterke rechte Franse neus. Daarna zei ze: ‘Heimat. Een prachtig woord.’ Er klonk een korte zucht van gêne van mijn ouders. Mijn moeder zei: ‘Als je geen Duits zou spreken in dit huis, Hortense, zou ik veel gelukkiger zijn.’

‘Je bent nu precies als die andere ouders,’ zei Hortense. ‘Zuster Gertrude zegt dat als je de Duitse taal de schuld van de oorlog geeft je er evengoed de Duitse worst de schuld van kunt geven. Hoe dan ook, drie van ons doen nog steeds Duits. En we lezen een boek van Hermann Hesse, en dat is een pacifist in Zwitserland of daar ergens. Is dat verkeerd?’

‘Henry James wandelt niet meer met zijn teckel,’ zei ik. ‘En zelfs de koninklijke familie moest haar naam veranderen. Het is krankzinnig, allemaal.’

‘Als jij Frans was...’ begon mijn moeder.

‘Ik ben half Frans.’

‘O ja, voor ik het vergeet,’ zei mijn vader. ‘Over Henry James gesproken, bedoel ik. Er is iets naar je opgestuurd, vanuit Rye.’ Hij zette zijn knijpbril op en verliet de kamer. Mijn moeder zei: ‘Warme chocolade. En een kruik.’ En verliet ook de kamer. Hortense glimlachte tegen me, stralend zoals alleen een meisje dat kan. Het idiote van alles was dat als er een meisje bestond waartoe ik me aangetrokken zou kunnen voelen het wel Hortense was. Mijn vermogen tot liefhebben stuitte werkelijk op alle dondergeboden van Mozes.

‘Je belooft beeldschoon te worden,’ zei ik, belachelijk. ‘Ik bedoel, laat ze geen zware en vlezige infanteriste van je maken. Zo’n hockeymeid.’ Ze bloosde. ‘Neem me niet kwalijk,’ zei ik. Nu nog heviger blozend – het was alsof de blos, die daar toch al zat, evengoed een andere reden kon hebben – vroeg ze: ‘Heb je affaires in Londen?’

‘Ik ben hard aan het werk,’ zei ik. ‘Als je het werk mag noemen. Ik kan me geen affaires veroorloven. Ik bedoel: affaires beginnen met een diner en wijn en kaarslicht en worden voortgezet in luxueuze appartementen. Ik woon in één kamer en slaap in de lucht van komfoormaaltijden.’

Ze legde haar vingers op haar lippen; ik knipperde het oogvocht weg; vader was weer in de kamer, met een brief. ‘Ze waren zijn spullen aan het opruimen,’ zei hij. ‘Ze hebben blijkbaar een hoop brieven gevonden die hij geschreven maar nog niet verstuurd had. Alsjeblieft.’

Het was de vanouds bekende, omslachtig formulerende, met veel omhaal schrijvende, oneindig bekwame Henry James, OV. Hij had zijn belangrijkste uitspraken over de hedendaagse Britse roman (waarvan hij, met zijn naturalisering in 1915, het grote, zij het retrospectieve licht was geweest) gedaan in een aantal artikelen in het Times Literary Supplement. Ik had in de literaire rubriek van de Illustrated London News een zachtaardig protest geschreven, omdat de vaste rubricist door ziekte geveld was: ik had evenveel kritiek gehad op zijn gebruik van beelden als op zijn oordeel. Hij had gesproken van de fraaie riemslag van Compton Mackenzie en Hugh Walpole, waarbij D.H. Lawrence ‘amechtig door de stofwolken hijgde’. Hij had het, een vondst, dacht hij, gehad over het ‘volgehouden beeld’ van een sinaasappel en gezegd dat dit in de handen van Walpole ‘opvallend zoet’ was. Dit kon van de grote stilist niet geaccepteerd worden. Hij had me geantwoord maar het versturen van de brief uitgesteld, of misschien was hij, geobsedeerd door zijn Napoleonfantasieën, gewoon vergeten dat hij hem geschreven had. En hier was hij dan: waarde jonge vriend en meer in die geest. Ik buig mijn hoofd in schaamte om uw onverhulde verwijt (het buigen valt mij helaas maar al te gemakkelijk, zij het als gevolg van fysiologische oorzaken welke wonderwel passen bij iemand die door gevorderde leeftijd en het daarmee gepaard gaande lichamelijk verval in toenemende mate genoopt wordt de blik ter aarde te richten) maar wil als verzachtende omstandigheid aanvoeren dat de tol geëist door koortsachtige eindredacteuren enzovoort, enzovoort.

Mijn moeder kwam binnen met de warme chocolade.

==

15

Het was een vergissing geweest met Kerstmis naar huis te gaan. Voor een groot deel van de rest van de wereld was het feest sentimenteel-heidens en vielen tranen om de geboorte van de vredevorst uitstekend te rijmen met razernij tegen de Mof. Voor mij, voor het gezin, was de Verlosser geboren, en ik stond voor de ondraaglijke taak mijn mond te houden over mijn recente besluit niet meer in de geboorte van de Verlosser te geloven. De kerstzangers kwamen langs om ‘O komt al gij getrouwen’ te zingen, woorden die voor hen een middel waren om een paar stuivers op te halen voor een of ander wollen-kleren-voor-de-winter-voor-onze-dappere-jongens-fonds of om te worden vergast op advocaat en zoete versnaperingen. Mij herinnerden ze aan mijn vrijwillige maar onvermijdelijke uitsluiting uit de wereld van de getrouwen. Toen kerstavond aanbrak zei mijn moeder: ‘Vanavond nemen we de trein naar St. Leonards en gaan we te biecht. Je vader houdt morgen vroeg op met werken. En dan gaan we morgenochtend allemaal ter communie.’

‘Kunnen we niet in St. Leonards blijven en naar de kinema gaan en dan naar de nachtmis?’ vroeg Hortense. Kinema. Wijsneuzige nonnen, nam ik aan.

‘Dan rijden er geen treinen,’ zei mijn moeder. ‘Nee. De mis, heel vroeg, morgen. En als we dan terugkomen houden we ons speciale kerstontbijt en zetten we de kalkoen in de oven.’

Bij deze woorden voelde ik mijn moreel gestaag dalen. En ik zie u, mijn lezers, al zuchten omdat uw moreel ook daalt, zij het om een andere reden. We betreden hier het terrein van Graham Greene, nietwaar? Of, aangezien er hier verraad aan een moeder in het spel is, dat van James Joyce (A Portrait of the Artist as a Young Man was dat jaar verschenen en voornamelijk verkeerd begrepen, maar door H.G. Wells kruiperig als ‘Swiftiaans’ geprezen). Er zijn, misschien mag ik u hieraan herinneren, dingen die aan de literatuur voorafgaan. Ze worden niet door de literatuur gefabriceerd. De literatuur erover bestaat omdat de onderwerpen bestaan. Graham Greene heeft een soort rooms-katholicisme uitgevonden, maar niet één dat voor katholieken van 1916 erg begrijpelijk was. Ik zei: ‘Ik ga niet te biecht.’

‘Geen zonden op je geweten?’ plaagde mijn zuster. ‘Niet bezoedeld door het verdorven Londen?’

‘Wanneer heb je voor het laatst gebiecht?’ vroeg mijn moeder.

‘Ik zou kunnen zeggen, moeder, dat dat een zaak tussen mij en mijn ziel is,’ zei ik vriendelijk, glimlachend. ‘Maar om u gerust te stellen: ik ben pas een paar dagen geleden in Farm Street geweest.’

‘Tja, als je denkt dat je nog in staat van genade verkeert...’

‘Ik blijf thuis en schrijf mijn recensie.’ Het was een lange, over het oeuvre tot dan toe van Eden Phillpotts, een schrijver die destijds als belangrijk werd beschouwd, vooral door Arnold Bennett, die hem een ‘meester van de lange zin’ noemde.

‘Maar het is mooi weer, en erg zacht, en we kunnen een eindje langs de zee lopen.’

‘Ik moet mijn huur betalen, moeder, en ze hebben beloofd dat ik, zodra ik het artikel zou inleveren, geld zou krijgen.’

‘Goed dan.’ En ik zat bij het haardvuur, het ruwe ontwerp in potlood op een blocnote op mijn knie schrijvend, kauwend op dadels, sherry nippend. In mijn vaders huis kwam men weinig tekort.

Ik lag die nacht wakker, in angst en beven heen en weer geslingerd tussen verschillende mogelijke handelswijzen. Als ik niet meer geloofde, zou de hostie op mijn tong alleen nog een stukje brood zijn en zou mijn familie gelukkig zijn omdat we allemaal samen ter kerstcommunie waren gegaan. Maar ik wist dat de hostie meer was dan een stukje brood en ik kon het niet cynisch opvatten. Een heiligschennende communie; afgrijselijke formulering. ’s Morgens bad ik kort tot de god van mijn klieren. Help me in mijn ongeloof. Ongeloof kost tijd, ik weet het, maar maak die tijd alstublieft kort. Ik hoorde hoe mijn familie zich roerde. Het was nog donker en het elektrische licht op de overloop was aan. Mijn vader kwam binnen, scheerzeep op zijn gezicht. ‘De trein gaat over een halfuur, zoon.’ De god van mijn klieren reageerde al. ‘Je ziet er niet goed uit,’ zei mijn vader. Ik had de lamp naast het hoofdeinde van mijn bed aangeknipt. Het licht onthulde, ik twijfel er niet aan, dodelijke bleekheid en holle ogen.

‘Ik voel me,’ zei ik, ‘helemaal niet goed. Ik geloof niet dat ik het kan opbrengen... Mijn maag is helemaal niet in orde. Ik ben niet meer gewend aan goed eten.’