I.E. Babel

Verhalen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

==

De uitgever ontving voor deze uitgave een Schwob-bijdrage van het Nederlands Letterenfonds.

==

© Copyright 2013

F. SLOFSTRA en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7045 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2014

Vertaald uit het Russisch en van aantekeningen en een nawoord voorzien door Froukje Slofstra

Verhalen

1913–1924

De oude Sjloime

Hoewel ons stadje niet groot is, de inwoners snel geteld zijn en Sjloime het stadje zestig jaar niet had verlaten, had haast niemand kunnen zeggen wie Sjloime was of wat voor man hij was. Gewoon omdat hij was vergeten, zoals je een nutteloos, onopvallend ding vergeet. Zo’n ding was de oude Sjloime. Hij was zesentachtig. Zijn ogen traanden; zijn gezicht, zijn kleine, vuile, gerimpelde gezicht, ging schuil achter een gelige, nooit gekamde baard en vervilte slierten warrig haar. Sjloime waste zich haast nooit, verschoonde zelden zijn kleren en hij rook kwalijk. Zijn zoon en zijn schoondochter, bij wie hij inwoonde, lieten hem begaan, ze hadden hem in een warm hoekje weggestopt en waren hem vergeten. Een warm hoekje en eten, dat was wat Sjloime restte, en daarmee leek hij tevreden. Zijn oude, kapotte botten warmen, een goed stuk vet, mals vlees eten was voor hem het opperste genot. Hij kwam als eerste aan tafel zitten; gretig volgde hij elke hap zonder te knipperen, met zijn lange, knokige vingers propte hij het eten gejaagd in zijn mond en at, at, at tot ze weigerden hem nog meer te geven, al was het nog maar één klein stukje. Sjloime bood een weerzinwekkende aanblik als hij at: zijn hele schriele lijfje beefde, zijn vingers dropen van het vet, zijn gezicht was meelijwekkend, vervuld van de vreselijke angst te worden gekwetst, te worden vergeten. Soms plaagde zijn schoondochter hem en deed ze alsof ze Sjloime aan tafel per ongeluk oversloeg. Dan werd de oude man onrustig, keek hulpeloos om zich heen en probeerde te glimlachen met zijn scheve, tandeloze mond; hij wilde bewijzen dat voedsel voor hem niet belangrijk was, dat hij best zonder kon, maar diep in zijn ogen, in de plooi van zijn mond, in zijn uitgestrekte vragende handen lag zo’n smeekbede, zijn met zoveel moeite geforceerde glimlach was zo meelijwekkend dat alle grapjes vergeten werden en de oude Sjloime zijn portie kreeg.

Zo leefde hij in zijn hoekje – hij at en hij sliep, en ’s zomers koesterde hij zich in het zonnetje. Zijn begripsvermogen leek hij allang kwijt. De zaken van zijn zoon of de huiselijke beslommeringen interesseerden hem niet. Hij sloeg alles wat gebeurde onbewogen gade, slechts beroerd door de vrees dat zijn kleinzoon zou zien dat hij een uitgedroogd stuk honingkoek onder zijn kussen had verstopt. Niemand praatte ooit met Sjloime, niemand vroeg zijn raad, niemand vroeg hem om hulp. Het stemde Sjloime dan ook zeer tevreden toen zijn zoon op een dag na het avondeten naar hem toe kwam en luid in zijn oor schreeuwde: ‘Papa, we worden het huis uit gezet, hoort u, we worden eruit gegooid!’ De stem van zijn zoon trilde, zijn gezicht vertrok alsof hij pijn had. Sjloime sloeg langzaam zijn fletse ogen op, keek om zich heen, liet moeizaam iets tot zich doordringen, sloeg zijn smerige huisjas dicht, antwoordde niet en schuifelde naar bed.

Vanaf die dag begon Sjloime onraad te bespeuren in huis. Zijn zoon was ontstemd, verwaarloosde zijn zaken, huilde soms en wierp steelse blikken op zijn kauwende vader. Zijn kleinzoon ging niet meer naar het gymnasium. Zijn schoondochter krijste schel, wrong de handen, drukte haar jongen tegen zich aan en huilde bitter, met lange uithalen.

Sjloime had nu een bezigheid – hij keek en probeerde te begrijpen. Vage gedachten roerden zich in zijn sinds lang werkeloze hersens. Ze werden eruit gegooid! Sjloime wist waarom ze eruit gegooid werden. Maar hij kon toch niet weggaan? Hij was zesentachtig; hij wilde zich warmen. Op de binnenplaats was het koud, vochtig... Nee, Sjloime ging nergens heen. Hij kon nergens heen, helemaal nergens. Sjloime kroop weg in zijn hoekje en wilde het houten, gammele bed omarmen, de kachel aaien, de lieve, warme kachel, die net zo oud was als hij. Hij was hier opgegroeid, had hier zijn arme, kille leven doorgebracht, en wilde dat zijn oude botten zouden rusten op de kleine vertrouwde begraafplaats. Als hij zulke gedachten had, raakte Sjloime onnatuurlijk geagiteerd, hij liep naar zijn zoon, wilde uitvoerig en hartstochtelijk met hem praten, hem raad geven, maar... hij had al zo lang met niemand meer gepraat, niemand meer raad gegeven. En de woorden stolden in zijn tandeloze mond, zijn opgeheven arm viel krachteloos neer. Helemaal ineengekrompen, alsof hij zich schaamde voor zijn opwelling, trok Sjloime zich somber terug en luisterde naar wat zijn zoon en zijn schoondochter bespraken. Hij hoorde slecht, maar hij bespeurde iets, iets wat hem met angst en ontzetting vervulde. Op zulke momenten voelde de zoon de zware en krankzinnige blik van de seniel geworden oude man op zich gericht, en de twee kleine oogjes met de vervloekte vraag leken voortdurend iets te vermoeden, iets te raden. Eén keer werd er een woord te luid gezegd: de schoondochter was vergeten dat Sjloime nog niet gestorven was. En meteen daarna klonk een zacht, haast gesmoord gejank. Dat was de oude Sjloime. Met onvaste passen, vuil en verwilderd, strompelde hij langzaam op zijn zoon af, greep hem bij zijn handen, streelde ze, kuste ze, zonder zijn ontstoken ogen van zijn zoon af te wenden schudde hij een paar keer zijn hoofd, en voor het eerst in lange, lange jaren stroomden de tranen hem over de wangen. Verder zei hij niets. Met moeite kwam hij van zijn knieën overeind, met zijn knokige hand veegde hij zijn tranen af, om een of andere reden klopte hij het stof van zijn huisjas en hij schuifelde terug naar zijn hoek, waar de warme kachel stond... Sjloime wilde warm worden. Hij had het koud gekregen.

Vanaf dat moment dacht Sjloime aan niets anders meer. Eén ding wist hij: zijn zoon wilde zijn volk verlaten, een nieuwe God aannemen. Het oude, vergeten geloof roerde zich in hem. Sjloime was nooit gelovig geweest, hij bad zelden en gold vroeger zelfs als een goddeloze. Maar zijn God verlaten, zijn God helemaal, voorgoed verlaten, de God van een vernederd en lijdend volk – daar kon hij niet bij. Zwaar wentelden de gedachten zich in zijn hoofd, moeizaam probeerde hij iets te begrijpen, maar deze woorden stonden onveranderlijk, hard en dreigend voor hem: dat mag niet, dat mag niet! En toen Sjloime begreep dat het onheil onafwendbaar was, dat zijn zoon zou bezwijken, zei hij tegen zichzelf: Sjloime, oude Sjloime, wat staat je nu te doen? Hulpeloos keek de oude man om zich heen, trok een klaaglijke, kinderlijke pruilmond en wilde in bittere oudemannentranen uitbarsten. Maar de opluchtende tranen kwamen niet. En op dat moment, toen zijn hart begon te bloeden, toen zijn verstand de grenzeloosheid van het ongeluk bevatte, keek Sjloime voor de laatste keer liefdevol zijn warme hoekje rond en besloot dat hij zich niet zou laten verjagen, nooit. De oude Sjloime kreeg niet de kans het uitgedroogde stuk honingkoek op te eten dat onder zijn kussen lag. Wat dan nog? Sjloime zou God vertellen hoe ze hem hadden gekwetst, er was immers een God, God zou hem opnemen. Daar was Sjloime zeker van.

’s Nachts, rillend van de kou, stond hij op uit bed. Zachtjes, om niemand wakker te maken, stak hij een petroleumlampje aan. Langzaam, steunend en ineengedoken zoals alle oude mannen, begon hij zijn vuile kleren aan te trekken. Toen pakte hij het krukje en het touw die hij de vorige avond had klaargelegd, en wankelend op zijn benen, steun zoekend bij de muur, liep hij naar buiten. Meteen kreeg hij het zo koud... Zijn hele lijf rilde. Sjloime maakte snel het touw vast aan de haak, ging naast de deur staan, zette het krukje neer, klom er moeizaam op, wond het touw om zijn magere bibberende hals, schopte met zijn laatste krachten het krukje weg, liet zijn uitdovende ogen nog één keer over het stadje gaan dat hij zestig jaar niet had verlaten, en hing zich op.

Er stond een sterke wind, en algauw begon het schriele lichaam van de oude Sjloime te schommelen voor de deur van het huis waarin hij zijn warme kachel en de beduimelde Tora van zijn vader had achtergelaten.

Kinderjaren. bij grootmoeder

Op zaterdagen kwam ik laat thuis, na zes lessen. Over straat lopen leek me geen zinloze bezigheid. Onder het lopen kon ik wonderlijk goed dromen en alles, alles was me vertrouwd. Ik kende de uithangborden, de stenen van de huizen, de etalages van de winkels. Ik kende ze op een bijzondere manier, die alleen mij aanging, en ik was er vast van overtuigd dat ik het belangrijkste in ze zag, hun geheim, dat wat wij, volwassenen, het wezen van de dingen noemen. Alles prentte zich in mijn ziel. Als ik hoorde praten over een winkeltje, dacht ik aan het uithangbord, de gouden afgesleten letters, de kras in de linkerhoek, de juffrouw met het hoge kapsel achter de kassa, en ik herinnerde me de lucht die rond die winkel hing en rond geen van de andere. En uit de winkels, de mensen, de lucht, de theateraffiches stelde ik mijn geboortestad samen. Tot op heden herinner ik me die stad, ik neem hem waar en ik houd ervan; ik neem hem waar zoals je de geur van je moeder waarneemt, de geur van liefkozingen, woorden en glimlachjes; ik houd ervan omdat ik er ben opgegroeid, omdat ik er gelukkig was, triest en dromerig, weergaloos, vol overgave dromerig.

Ik liep altijd door de hoofdstraat, daar waren de meeste mensen.

De zaterdag waarover ik wil vertellen was vroeg in de lente. In dat jaargetijde heeft de lucht bij ons niet de stille tederheid die zo betoverend is in Centraal-Rusland boven een vredig riviertje, een bescheiden vallei. Bij ons is hij licht en tintelend fris, oppervlakkig onstuimig, met een koel briesje. Ik was in die tijd nog maar een hummel en begreep niets, maar ik voelde de lente, ik bloeide op en kreeg een blos van de kou.

Ik deed lang over de weg naar huis. Ik bestudeerde aandachtig de briljanten in het raam van de juwelier, las de theateraffiches van A tot Z, en op een keer bekeek ik de bleekroze korsetten met de lange golvende jarretels in de winkel van madame Rosalie. Toen ik verder wilde lopen botste ik tegen een lange student op met een grote, zwarte snor.

Hij glimlachte en vroeg: ‘Een studieobject?’ Ik werd verlegen. Daarop klopte hij me gewichtig op de schouder en zei neerbuigend: ‘Ga zo door, collega. Mijn complimenten. Het allerbeste!’ Hij lachte, draaide zich om en liep weg. Ik was helemaal in de war, sjokte naar huis en staarde niet meer naar de etalage van madame Rosalie.

Die zaterdag zou ik bij grootmoeder doorbrengen. Ze had een aparte kamer helemaal achter in het appartement, achter de keuken. In de hoek van de kamer stond een kachel: grootmoeder had het altijd koud. In de kamer was het heet en bedompt, wat me altijd treurig maakte en me naar buiten deed verlangen, naar de vrijheid.

Ik sleepte mijn spullen naar grootmoeder, mijn boeken, mijn lessenaar en mijn viool. De tafel was al voor me gedekt. Grootmoeder zat in de hoek. Ik at. We zwegen. De deur was dicht. We waren alleen. Er was koude gefilte fisj met mierikswortel (een gerecht waarvoor je het jodendom zou aannemen), heerlijke vette soep, gebraad met uien, salade, compote, koffie, taart en appels. Ik at alles op. Ik mocht dan een dromer zijn, maar ik had een goede eetlust. Grootmoeder ruimde af. De kamer werd weer netjes. In het raam stonden verwelkte bloemen. De enige levende dingen waarvan grootmoeder hield waren haar zoon, haar kleinzoon, haar hond Mimka en bloemen. Mimka kwam er ook bij, rolde zich op tot een bolletje op de bank en viel meteen in slaap. Ze was een vreselijke slaapkop, maar een geweldige hond, goedaardig, verstandig, klein en mooi. Mimka was een mopshond. Haar vacht was licht. Zelfs op hoge leeftijd werd ze niet kwabbig of zwaar, maar bleef ze rank en smal. Ze heeft lang bij ons gewoond, van haar geboorte tot haar dood, haar hele vijftienjarige hondeleven, en ze hield van ons, dat spreekt voor zich, maar nog het meest van mijn strenge en voor iedereen hardvochtige grootmoeder. Over hun zwijgzame en gereserveerde vriendschap vertel ik een andere keer. Het is een mooi, ontroerend en teder verhaal.

En dus waren we met z’n drieën: grootmoeder, Mimi en ik. Mimi sliep. Grootmoeder, goede grootmoeder, in een feestelijke zijden jurk, zat in de hoek, en ik moest studeren. Het was een zware dag voor mij. Er waren zes lessen op het gymnasium, en meneer Sorokin, de muziekleraar, zou komen, en meneer L., de leraar Hebreeuws, om een les te geven die ik had gemist, en daarna misschien Peysson, de leraar Frans, en ik moest de lessen voorbereiden. L. kon ik wel aan, dat was een oude kennis, maar muziek, toonladders, wat een ellende! Eerst begon ik aan mijn huiswerk. Ik spreidde mijn schriften uit en begon nauwgezet mijn sommen te maken. Grootmoeder stoorde me niet, God verhoede. Haar gespannen eerbied voor mijn werk gaf haar een suffig gezicht. Haar ogen, rond, geel, transparant, lieten me niet los. Ik sloeg een bladzijde om – en langzaam volgden ze mijn hand. Een ander zou grote moeite hebben gehad met haar onafgebroken toeziende, vasthoudende blik, maar ik was het gewend.

Daarna overhoorde grootmoeder me. Het moet gezegd dat ze abominabel Russisch sprak, ze verhaspelde woorden op haar eigen, speciale manier, door Russisch, Pools en Jiddisj te vermengen. Ze kon natuurlijk geen Russisch lezen of schrijven en ze hield het boek op zijn kop. Maar dat weerhield me er niet van mijn les op te zeggen van begin tot eind. Grootmoeder luisterde, ze begreep er niets van, maar de muziek van de woorden klonk haar zoet in de oren, ze koesterde diep ontzag voor de wetenschap, ze geloofde me, ze geloofde in me en ze wilde dat ik een ‘bogatyr’1 werd, zoals ze een rijke man noemde. Ik was klaar met mijn lessen en nam een boek – ik was Eerste liefde van Toergenjev aan het lezen. Alles aan dat boek beviel me, de heldere woorden, de beschrijvingen, de gesprekken, maar ik voelde een bijzondere siddering bij de scène waarin de vader van Vladimir Zinaida met een zweep op haar wang slaat.2 Ik hoorde het fluiten van de zweep, het buigzame leer beet scherp, pijnlijk, flitsend in mijn vlees. Ik werd gegrepen door een onuitsprekelijke opwinding. Bij die passage moest ik het boek neerleggen en door de kamer lopen. Grootmoeder zat roerloos, en zelfs de hete, bedwelmende lucht hing doodstil, alsof die voelde dat ik bezig was en niet gestoord kon worden. De hitte in de kamer bleef toenemen. Mimka begon te snurken. Daarvoor was het stil geweest, spookachtig stil, zonder enig geluid. Alles kwam me ongewoon voor op dat moment, en ik wilde tegelijk van alles wegrennen en voor altijd blijven. De donker wordende kamer, de gele ogen van grootmoeder, haar kleine, in een sjaal gehulde gestalte, ineengedoken en zwijgend in de hoek, de hete lucht, de gesloten deur, en de slag van de zweep en dat snerpende fluiten – nu pas begrijp ik hoe vreemd het was, hoeveel het voor me betekende. Uit die gespannen staat werd ik opgeschrikt door de bel. Het was Sorokin. Ik haatte hem op dat moment, ik haatte de toonladders, die onbegrijpelijke, onnodige, schelle muziek. Ik moet toegeven dat die Sorokin een aardige kerel was, hij droeg zijn zwarte haar gemillimeterd, had grote rode handen en mooie volle lippen. Die dag moest hij een heel uur werken onder grootmoeders toeziend oog, meer zelfs, hij moest zich tot het uiterste inspannen. Voor dat alles kreeg hij geen enkele erkenning. Kil en vasthoudend volgden de ogen van de oude vrouw zijn bewegingen, ze bleven onverschillig en afstandelijk. Grootmoeder interesseerde zich niet voor vreemde mensen. Ze eiste dat ze hun plicht vervulden tegenover ons, en meer niet. We begonnen de les. Ik was niet bang voor grootmoeder, maar ik moest een uur lang de mateloze ijver van mijn arme Sorokin ondergaan. Hij voelde zich bijzonder ongemakkelijk in die afgelegen kamer, ten overstaan van de vredig slapende hond en de vijandige, kil toekijkende oude vrouw. Eindelijk begon hij afscheid te nemen. Grootmoeder reikte hem ongeïnteresseerd haar harde, gerimpelde, grote hand, zonder de zijne te schudden. Bij het weggaan bleef hij aan een stoel haken.

Ik doorstond ook het volgende uur, de les van meneer L., uitziend naar het moment dat de deur zich ook achter hem zou sluiten.

De avond viel. Aan de hemel ontbrandden verre gouden stipjes. Onze binnenplaats – een diepe kooi – werd verblind door de maan. Bij de buren zong een vrouwenstem de romance ‘Waarom ik krankzinnig verliefd ben’. Mijn ouders gingen naar de schouwburg. Ik werd treurig. Ik was moe. Ik had zo veel gelezen, zo veel gestudeerd, zo veel gezien. Grootmoeder stak de lamp aan. Er daalde meteen rust neer in haar kamer; de donkere, zware meubels werden zacht verlicht. Mimi werd wakker, liep door de kamers, kwam weer bij ons en begon op haar eten te wachten. De dienstbode bracht de samowar. Grootmoeder was een liefhebster van thee. Voor mij was er een honingkoek. We dronken veel thee. In grootmoeders diepe en scherpe rimpels parelde zweet. ‘Heb je slaap?’ vroeg ze. ‘Nee,’ antwoordde ik. We begonnen te praten. En weer luisterde ik naar grootmoeders verhalen. Lang geleden, vele jaren geleden, was er een jood die een herberg dreef. Hij was arm, getrouwd, hij had kinderen ten laste en handelde in clandestiene wodka. Er kwam een commissaris die hem lastigviel. Zijn leven werd moeilijk. Hij ging naar de tsadiek3 en zei: ‘Rabbi, de commissaris maakt me het leven zuur. Wees mijn voorspraak bij God.’ ‘Ga in vrede,’ zei de tsadiek hem. ‘De commissaris zal bedaren.’ De jood ging weg. Op de drempel van zijn herberg trof hij de commissaris aan. Hij was dood, met een paars, opgezwollen gezicht.

Grootmoeder zweeg. De samowar gonsde. De buurvrouw zong nog steeds. De maan verblindde nog steeds. Mimi kwispelde. Ze had honger.

‘In het verleden geloofden de mensen,’ zei grootmoeder. ‘Het leven op aarde was eenvoudiger. Toen ik een meisje was, kwamen de Polen in opstand. Vlak bij ons was het majontek4 van een graaf. De tsaar zelf kwam bij de graaf op bezoek. Zijn feesten duurden zeven etmalen. ’s Nachts rende ik naar het slot van de graaf en keek naar de verlichte ramen. De graaf bezat een dochter en de mooiste parels ter wereld. Toen kwam de opstand. De soldaten kwamen en sleurden hem mee naar het plein. We stonden er allemaal omheen en huilden. De soldaten groeven een kuil. Ze wilden de oude man blinddoeken. “Dat hoeft niet,” zei hij, hij ging voor de soldaten staan en beval: “Vuur!” De graaf was een lange, grijze man. De boeren hielden van hem. Toen ze hem begonnen te begraven, kwam er een bode aangesneld. Hij bracht een gratieverlening van de tsaar.’

De samowar was uitgegaan. Grootmoeder dronk haar laatste glas koude thee en zoog met haar tandeloze mond op een klontje suiker.

‘Je grootvader,’ begon ze, ‘kende veel verhalen, maar hij geloofde nergens in, hij geloofde alleen in mensen. Hij schonk al zijn geld aan vrienden, maar toen hij bij hen aanklopte, gooiden ze hem van de trap en hij werd geschift.’

En grootmoeder vertelt me over mijn grootvader, een lange, spotlustige, hartstochtelijke en despotische man. Hij speelde viool, ’s nachts schreef hij en hij kende alle talen. Hij werd beheerst door een onlesbare dorst naar kennis en leven. Een generaalsdochter werd verliefd op hun oudste zoon, die veel rondzwierf, kaartspeelde en op zevenendertigjarige leeftijd stierf in Canada. Grootmoeder had nog maar één zoon over, en mij. Alles was voorbij. De dag neigt naar de avond, en de dood nadert langzaam. Grootmoeder zwijgt, buigt haar hoofd en huilt.

‘Je moet studeren,’ zegt ze plotseling ferm. ‘Als je studeert, ligt alles binnen je bereik: rijkdom en roem. Je moet alles weten. Iedereen zal voor je op de knieën gaan. Ze moeten je allemaal benijden. Geloof niet in de mensen. Zorg dat je geen vrienden hebt. Geef ze geen geld. Schenk ze niet je hart.’

Grootmoeder vertelt niet meer. Stilte. Grootmoeder denkt aan voorbije jaren en oud verdriet, ze denkt aan mijn lot, en haar strenge gebod rust zwaar – voor altijd – op mijn zwakke kinderschouders. In de donkere hoek gloeit de blakende gietijzeren kachel. Ik heb het benauwd, ik krijg geen adem, ik moet naar buiten rennen, de frisse lucht in, maar ik heb niet de kracht mijn hangende hoofd op te richten.

In de keuken rinkelt serviesgoed. Grootmoeder loopt erheen. We gaan bijna avondeten. Even later hoor ik haar metalen en woedende stem. Ze schreeuwt tegen de dienstbode. Ik voel een vreemde beklemming. Net nog ademde ze vrede en verdriet. De dienstbode snauwt terug. ‘Wegwezen, loontrekster,’ krijst een ondraaglijk schrille stem in onbedwingbare drift. ‘Ik ben de vrouw des huizes hier. Je vernielt mijn spullen. Wegwezen.’ Ik kan dat doof makende stalen gekrijs niet verdragen. Door de kier van de deur zie ik grootmoeder. Haar gezicht is verbeten, haar lip trilt kleinzielig en hardvochtig, haar keel is dik, bijna opgeblazen. De dienstbode protesteert. ‘Weg hier,’ zegt grootmoeder. Het wordt stil. De dienstbode sluipt ineengedoken en onhoorbaar, alsof ze bang is de stilte te bruuskeren, de kamer uit.

Tijdens de maaltijd zwijgen we. We eten zwaar, overdadig en langdurig. Grootmoeders transparante ogen staan onbeweeglijk, en waar ze naar staren weet ik niet. Na het avondeten...5

==

Verder zie ik niets, omdat ik heel diep slaap, ik slaap als een kind achter zeven zegelen in grootmoeders hete kamer.

==

Saratov, 12 november 1915

1. bogatyr – De ongeletterde grootmoeder denkt ten onrechte dat het woord ‘bogatyr’ (reus, held uit Russische sprookjes) verband houdt met het woord voor ‘rijk’ (‘bogatyj’).

2. ... met een zweep op haar wang slaat... – Zie I.S. Toergenjew, Verzamelde werken, deel III. Amsterdam: Van Oorschot, 1955, p. 70. Eigenlijk treft de zweepslag haar arm, niet haar wang.

3. tsadiek – Hebreeuws: ‘de rechtvaardige’.

4. majontek – Verbasterde vorm van ‘majątek’, Pools voor ‘landgoed’.

5. Hier breekt de zin af in het manuscript. De laatste alinea is op een apart blaadje geschreven.

Mama, Rimma en Alla

Vanaf de vroege ochtend was het een lastige dag geweest.

De dag ervoor had de dienstbode kuren gekregen en was weggelopen. Varvara Stepanovna moest alles zelf doen. Ten tweede was ’s ochtends vroeg de elektriciteitsrekening gekomen. Ten derde hadden de studenten die een kamer bij haar huurden, de broers Rastochin, een volkomen onverwachte vordering ingediend. Die nacht hadden ze zogenaamd een telegram uit Kaloega gekregen dat hun vader ziek was en dat ze dringend moesten komen. Daarom ontruimden ze de kamer, en verzochten ze om teruggave van de zestig roebel die ze Varvara Stepanovna hadden voorgeschoten.

Daarop had Varvara Stepanovna geantwoord dat het vreemd was een kamer te ontruimen in april, als niemand hem meer zou huren, en dat ze er moeite mee had het geld terug te geven, omdat het haar niet als voorschot was verstrekt, maar bij wijze van betaling voor de kamer, zij het inderdaad vooraf.

De Rastochins waren het niet met Varvara Stepanovna eens. Het gesprek werd stroef en onvriendelijk. De studenten in hun smetteloze jassen met lange panden waren koppige, niets begrijpende lomperiken. Ze kregen de indruk dat hun geld gevlogen was. Vervolgens stelde de oudste voor dat Varvara Stepanovna hun haar buffet uit de eetkamer en haar penantspiegel in onderpand zou geven.

Varvara Stepanovna werd rood en protesteerde dat ze zich niet op zo’n toon liet toespreken, dat het voorstel van de Rastochins volslagen onzin was, dat ze de wet kende, haar man was immers lid van het kantongerecht in Kamtsjatka, enzovoorts. De jongste Rastochin werd driftig en antwoordde dat ze er lak aan hadden dat haar man lid was van het kantongerecht in Kamtsjatka, dat je haar een eenmaal bemachtigde kopeke met geen mogelijkheid meer afhandig kon maken, dat ze hun verblijf bij Varvara Stepanovna – de hele wanorde, de smeerboel, de puinhoop – nooit zouden vergeten en dat het kantongerecht in Kamtsjatka ver weg was en de Moskouse vrederechter vlakbij...

Daarmee was het gesprek geëindigd. De Rastochins waren verongelijkt weggegaan, volhardend in hun kwaadheid, en Varvara Stepanovna was in de keuken koffie gaan zetten voor haar andere huurder, de student Stanisław Marchocki. Er werd al een paar minuten schel en langdurig gebeld uit zijn kamer.

Varvara Stepanovna stond in de keuken voor het spirituskomfoortje. De nikkelen pince-nez op haar dikke neus was zo oud dat hij bijna uit elkaar viel, haar grijze haar was verward, haar roze ochtendvestje zat onder de vlekken. Ze zette koffie en bedacht dat die kwajongens nooit zo’n toon tegen haar zouden aanslaan als ze niet met dat eeuwige geldgebrek zat, die ongelukkige noodzaak te snaaien, te verstoppen en te sjoemelen.

Toen de koffie en het spiegelei voor Marchocki klaar waren, bracht ze hem zijn ontbijt op zijn kamer.

Marchocki was een Pool, een lange, knokige, lichtblonde jongen met verzorgde nagels en lange benen. Die ochtend droeg hij een fatterig grijs huisjasje met brandebourgs.

Varvara Stepanovna werd met misnoegen ontvangen.

‘Ik heb er genoeg van,’ zei hij, ‘dat er nooit een dienstbode is, ik moet een uur bellen en kom te laat op college...’

De dienstbode was er inderdaad vaak niet, en Marchocki had langdurig gebeld, maar deze keer was er een andere reden voor zijn ontevredenheid.

De avond ervoor had hij met Rimma, de oudste dochter van Varvara Stepanovna, op de bank in de huiskamer gezeten. Varvara Stepanovna had ze een keer of drie zien zoenen en elkaar in het donker zien omhelzen. Ze zaten daar tot elf uur, daarna tot twaalf uur, toen legde Stanisław zijn hoofd op Rimma’s borst en viel in slaap. Wie is er in zijn jeugd niet ingedommeld op de hoek van de bank, met zijn hoofd op de borst van een schoolmeisje dat toevallig zijn pad kruiste? Veel kwaad schuilt daar niet in, gevolgen heeft het meestal ook niet, maar je moet toch rekening houden met anderen, met het feit dat het meisje de volgende ochtend misschien naar school moet.

Pas om halftwee had Varvara Stepanovna nogal zuur verklaard dat het nu mooi geweest was. Marchocki, vervuld van Poolse hoogmoed, had beledigd zijn lippen samengeknepen. Rimma had een verontwaardigde blik op haar moeder geworpen.

Daarmee was de zaak afgedaan. Maar Stanisław was het de volgende ochtend duidelijk niet vergeten. Varvara Stepanovna gaf hem zijn ontbijt, strooide zout op het spiegelei en verliet de kamer.

Het was elf uur ’s ochtends. Varvara Stepanovna deed de gordijnen open in de kamer van haar dochters. De milde, schitterende stralen van de zwakke zon streken neer op de smoezelige vloer, de rondslingerende kleren, de stoffige etagère.

De meisjes waren al wakker. De oudste, Rimma, was tenger en klein, met kwieke ogen en zwarte haren. Alla was een jaar jonger – zeventien pas –, groter dan haar zus, blank, traag in haar bewegingen, met een tere, ietwat pafferige huid en een lieve peinzende blik in haar blauwe ogen.

Toen haar moeder de kamer uit was, begon ze te praten. Haar volle, blote arm lag op de deken, haar witte vingertjes bewogen nauwelijks.

‘Ik heb gedroomd, Rimma,’ zei ze. ‘Stel je voor: een vreemd stadje, klein, Russisch, onbegrijpelijk... De lichtgrijze hemel hangt heel laag en de horizon is vlakbij. Het stof op de straatjes is ook grijs, egaal, kalm. Alles is doods, Rimma. Nergens een geluid, geen mens te zien. En het is alsof ik door onbekende steegjes loop, langs kleine, stille houten huisjes. Ik kom in doodlopende straatjes uit, dan loop ik de weg weer op, waar ik maar tien passen vooruit kan zien, en die ik toch eindeloos volg. Ergens voor me warrelt fijn stof. Ik kom dichterbij en zie bruidskoetsen. In een ervan zit Michail met zijn bruid. De bruid draagt een sluier, en haar gezicht staat gelukkig. Ik loop naast de koetsen, het lijkt of ik langer ben dan alle anderen, en mijn hart doet een beetje pijn. Dan merkt iedereen me op. De koetsen stoppen. Michail komt naar me toe, pakt me bij de arm en leidt me langzaam een steegje in. “Alla, beste vriendin,” zegt hij toonloos, “het is verdrietig allemaal, ik weet het. Er is niets aan te doen, omdat ik niet van u hou.” Ik loop naast hem, mijn hart beeft, en er gaan steeds nieuwe grijze weggetjes voor ons open.’

Alla zweeg.

‘Een akelige droom,’ voegde ze eraan toe. ‘Wie weet? Misschien komt juist daarom alles wel goed en krijg ik een brief.’

‘Vergeet het maar,’ antwoordde Rimma, ‘dan had je eerder moeten nadenken, en niet achter hem aan rennen. En ik ga vandaag met mama praten, weet je...’ zei ze plotseling.

Rimma stond op, kleedde zich aan en liep naar het raam.

Het was lente in Moskou. De lange, sombere schutting aan de overkant, die bijna door de hele lengte van het straatje liep, glom van de warme klamheid.

In het tuintje voor de kerk was het gras vochtig en groen. De zon flitste over het donkere gelaat van de icoon op een scheefgezakt zuiltje bij de ingang en verguldde zacht het doffe beslag.

De meisjes gingen naar de eetkamer. Daar zat Varvara Stepanovna veel en aandachtig te eten, beurtelings strak turend door haar bril naar de biscuitjes, de koffie, de ham. De koffie dronk ze met kleine, luidruchtige slokken, de biscuitjes schrokte ze snel en gretig op, stiekem, leek het.

‘Mama,’ zei Rimma streng, en hief trots haar kleine gezichtje op, ‘ik wil met je praten. Je hoeft niet driftig te worden. We bespreken alles kalm, eens en voor altijd. Ik kan niet langer bij je wonen. Geef me de vrijheid.’

‘Zoals je wilt,’ antwoordde Varvara Stepanovna rustig, en sloeg haar kleurloze ogen op naar Rimma. ‘Is dit vanwege gisteren?’

‘Niet vanwege gisteren, maar naar aanleiding daarvan. Ik stik hier.’

‘En wat ga je doen?’

‘Ik ga cursussen volgen, stenografie leren, daar is nu veel vraag naar...’

‘Stenografes zijn er tegenwoordig bij de vleet. Ze zitten om je te springen...’

‘Ik zal niet bij jou aankloppen, mama,’ zei Rimma schril. ‘Ik zal niet bij jou aankloppen. Geef me de vrijheid.’

‘Zoals je wilt,’ zei Varvara Stepanovna nog een keer, ‘ik hou je niet tegen.’

‘Geef me dan mijn paspoort.’

‘Je paspoort krijg je niet.’

Het gesprek was onverwacht kalm verlopen. Nu voelde Rimma dat het paspoort een reden was om te gaan schreeuwen.

‘Leuk is dat,’ zei ze met een sarcastisch lachje, ‘waar kan ik me nou inschrijven zonder paspoort?’

‘Je paspoort krijg je niet.’

‘Dan word ik maintenee,’ schreeuwde Rimma hysterisch. ‘Ik geef me aan een gendarme...’

‘Wie wil jou nou?’ Varvara Stepanovna nam het trillende figuurtje en het gloeiende gezicht van haar dochter kritisch op. ‘Alsof een gendarme niets beters kan krijgen...’

‘Ik ga naar de Tverskaja,’ schreeuwde Rimma, ‘ik vind wel een oude man. Ik wil niet bij haar wonen, bij dat domme, domme, domme wijf...’

‘Ach, zo praat je dus met je moeder,’ zei Varvara Stepanovna, terwijl ze waardig opstond, ‘thuis zitten we krap, alles loopt mis, we redden het nauwelijks, ik wil één moment rust, en jij... Wacht maar tot papa dit hoort...’

‘Ik schrijf zelf naar Kamtsjatka,’ schreeuwde Rimma buiten zichzelf, ‘ik krijg mijn paspoort wel van papa...’

Varvara Stepanovna liep de kamer uit. De kleine en verwilderde Rimma beende opgewonden heen en weer. Losse, woedende zinnen uit haar toekomstige brief aan haar vader schoten door haar hoofd.

‘Lieve papa!’ zou ze schrijven, ‘jij hebt je eigen zaken, dat weet ik, maar ik moet je alles zeggen... Laat de bewering dat Stasik op mijn borst geslapen heeft op mama’s geweten drukken. Hij sliep op een geborduurd kussen, maar daar ligt het probleem niet. Mama is je vrouw, je zult wel partijdig zijn, maar ik kan niet langer thuis blijven, ze is een moeilijk mens... Als je wilt, kom ik naar jou toe in Kamtsjatka, maar ik heb mijn paspoort nodig, papa...’

Rimma beende heen en weer, terwijl Alla op de bank zat en naar haar zus keek. Stille en treurige gedachten drukten op haar.

Rimma maakt zich druk, dacht ze, terwijl ik ongelukkig ben. Alles is zo moeilijk, zo onbegrijpelijk...

Ze liep naar haar kamer en ging liggen. Varvara Stepanovna kwam voorbij, met een korset aan, rood aangelopen onder een naïeve dikke poederlaag, verward en meelijwekkend.

‘Ik herinner me opeens dat de Rastochins vandaag weggaan. Ik moet ze zestig roebel teruggeven. Ze dreigen me voor het gerecht te dagen. In het kastje liggen eieren. Maak zelf maar klaar, ik ga naar de lommerd.’

==

Toen Marchocki rond zes uur ’s avonds thuiskwam van zijn colleges, trof hij gepakte koffers aan in de hal. Uit de kamer van de Rastochins kwam lawaai: ze hadden kennelijk ruzie. Daar ter plekke, in de hal, wist Varvara Stepanovna bliksemsnel en met wanhopige vastberadenheid tien roebel van hem te lenen. Pas toen hij in zijn eigen kamer stond, begreep Marchocki dat hij iets doms gedaan had.

Marchocki’s kamer verschilde van de andere vertrekken in het huis van Varvara Stepanovna. Hij was keurig opgeruimd, overal stonden snuisterijen en hingen tapijten. Tekenbenodigdheden, fatterige pijpjes, Engelse tabak en ivoren papiermesjes lagen ordelijk op de tafels uitgestald.

Nog voordat Stanisław zijn huisjasje had kunnen aantrekken, glipte Rimma zijn kamer binnen. Ze kreeg een koele ontvangst.

‘Ben je boos, Stasik?’ vroeg het meisje.

‘Ik ben niet boos,’ antwoordde de Pool, ‘ik zou alleen graag verschoond blijven van de noodzaak getuige te zijn van je moeders excessen.’

‘Binnenkort is dat allemaal voorbij,’ zei Rimma, ‘binnenkort ben ik vrij, Stasik...’

Ze kwam naast hem zitten op het bankje en omhelsde hem.

‘Ik ben een man,’ begon Stasik toen, ‘dit platonische vegeteren is niets voor mij, ik heb een carrière voor me...’

Geërgerd zei hij de woorden die mannen vaak ten einde raad tot bepaalde vrouwen richten. Er valt nergens met ze over te praten, lief doen tegen ze is vervelend, en ze willen niet tot serieuzer zaken overgaan.

Stasik zei dat hij werd verteerd door verlangen; het belette hem te werken, zorgde voor onrust; er moest een einde aan komen, op wat voor manier dan ook. Wat de beslissing zou zijn liet hem bijna koud, als er maar een beslissing viel.

‘Waarom zeg je nu opeens zulke dingen?’ zei Rimma peinzend, ‘hoezo “ik ben een man” en “er moet een einde aan komen”, waarom zet je zo’n kwaad en koel gezicht? Kunnen we dan nergens anders over praten? Dat is toch treurig, Stasik. Buiten is het lente, zo mooi, en wij zijn kwaad...’

Stasik antwoordde niet. Ze zwegen allebei.

Aan de horizon doofde een vlammende zonsondergang uit, die de verre hemel in een purperen gloed zette. Vanaf de andere kant daalde een zacht, zich langzaam verdichtend duister neer. De kamer werd verlicht door het laatste roze licht. Op de bank leunde Rimma steeds tederder tegen de student aan. Er gebeurde wat hun gewoonlijk overkwam op dit mooiste uur van de dag.

Stanisław kuste het meisje. Ze legde haar hoofd op het kussen en sloot haar ogen. Beiden raakten in vuur en vlam. Binnen een paar minuten kuste Stanisław haar ononderbroken en in een vlaag van kwade, onbevredigde hartstocht joeg hij haar tengere, gloeiende lichaam de kamer door. Hij scheurde haar blouse en haar lijfje. Rimma, met gebarsten lippen en kringen onder haar ogen, bood hem haar mond om te kussen en verdedigde met een verwrongen, smartelijke grimas haar maagdelijkheid. Op een van die momenten klopte er iemand aan. Rimma vloog door de kamer, de flarden van haar gescheurde blouse tegen haar borst gedrukt.

Het duurde even voor ze de deur opendeden. Het bleek een studievriend van Stanisław te zijn. Hij nam Rimma met nauwverholen spot op terwijl ze langs hem glipte. Ze sloop stilletjes naar haar eigen kamer, trok een andere blouse aan en ging bij de koude ruit staan om af te koelen.

==

Bij de lommerd kreeg Varvara Stepanovna niet meer dan veertig roebel voor het familiezilver. Tien roebel had ze van Marchocki geleend, voor de rest van het geld ging ze te voet bij de Tichonovs langs, hollend van de Strastnoj-boulevard naar de Pokrovka. In haar verwarring bedacht ze niet eens dat ze een tram had kunnen nemen.

Thuis werd ze, behalve door de tierende Rastochins, opgewacht door de assistent-advocaat Mirlits, die voor zaken kwam, een lange jongeman met rottende stompjes in plaats van tanden en vochtige, grijze, dommige oogjes.

Een tijdje geleden was Varvara Stepanovna er wegens geldgebrek toe overgegaan bij volmacht een hypotheek te nemen op het huisje van haar man in Kolomna. Mirlits bracht de tekst van de hypotheekakte. Varvara Stepanovna had de indruk dat de zaak niet helemaal in orde was, dat ze iemand zou moeten raadplegen voordat ze tekende, maar ze had al te veel zorgen aan haar hoofd, zei ze tegen zichzelf... Huurders, dochters, beledigingen – weg ermee.

Na het zakelijk onderhoud ontkurkte Mirlits een fles Muscat de Lunel uit de Krim die hij had meegebracht – hij kende Varvara Stepanovna’s zwakheid. Ze dronken ieder een glaasje, en maakten zich op voor een tweede. Hun stemmen klonken luider, de vlezige neus van Varvara Stepanovna werd rood, de baleinen van haar korset puilden uit en waren te tellen. Mirlits vertelde iets lolligs en barstte in lachen uit. Rimma zat in een andere, schone blouse zwijgend in de hoek.

Toen ze de fles Muscat de Lunel hadden opgedronken, gingen Varvara Stepanovna en Mirlits een wandeling maken. Varvara Stepanovna voelde dat ze een beetje aangeschoten was. Ze schaamde zich en tegelijkertijd kon het haar niet schelen, het leven was al zwaar genoeg, ze konden haar allemaal wat.

Varvara Stepanovna kwam eerder terug dan ze had voorzien, omdat de Bojko’s, bij wie ze op bezoek wilde gaan, er niet waren. Bij thuiskomst verbaasde ze zich over de stilte die in huis heerste. Rond dit uur werd er meestal lol getrapt met de studenten, gelachen en rondgerend. Alleen uit de badkamer kwam geluid. Varvara Stepanovna liep naar de keuken; door het raampje daar kon je zien wat er in de badkamer gebeurde...

Ze ging voor het raampje staan en zag een ongebruikelijk, zonderling tafereel: de kachel, waarop het water werd verwarmd, brandde roodgloeiend. Het bad was gevuld met kokend water. Rimma zat op haar knieën naast de kachel. In haar handen had ze een krultang. Ze verhitte hem in het vuur. Naast het bad stond Alla, naakt. Haar lange vlechten waren losgemaakt. Tranen rolden over haar wangen.

‘Kom eens hier,’ zei ze tegen Rimma. ‘Luister, misschien hoor je het kloppen...’

Rimma legde haar hoofd tegen Alla’s licht gezwollen, zachte buik.

‘Er klopt niets,’ antwoordde ze. ‘Doet er niet toe. Er is geen twijfel mogelijk.’

‘Ik ga dood,’ fluisterde Alla. ‘Het water verbrandt me. Ik hou het niet uit. Niet met die tang. Je weet niet wat je doet.’

‘Iedereen doet het zo,’ zei Rimma. ‘Niet grienen, Alla. Je kunt toch geen kind baren?’

Alla wilde net in het bad gaan zitten, toen de onvergetelijke, zachte, licht hese stem van hun moeder klonk: ‘Wat doen jullie, kinderen?’

Een uur of twee later lag Alla warm ingestopt, vertroeteld en beweend in het brede bed van Varvara Stepanovna. Ze had alles verteld. Ze was opgelucht. Ze voelde zich een klein meisje met een grappig kinderverdriet.

Rimma bewoog zich geruisloos, zwijgend door de slaapkamer, ruimde op, zette thee voor haar moeder, dwong haar iets te eten, zorgde dat het schoon was in de kamer. Daarna stak ze het iconenlampje aan, dat ze al een week of twee waren vergeten bij te vullen met olie, kleedde zich uit, alles zo zachtjes mogelijk, en ging naast haar zus liggen.

Varvara Stepanovna zat aan tafel. Ze zag het lampje, de donkerrode, gelijkmatige vlam die een zwak licht wierp op de maagd Maria. Een vreemde, lichte roes zweefde nog in haar hoofd. De meisjes sliepen vlug in. Alla had een wit, groot en rustig gezicht. Rimma kroop tegen haar aan, zuchtte in haar slaap en huiverde.

Rond één uur ’s nachts stak Varvara Stepanovna een kaars aan, legde een vel papier voor zich en schreef een brief aan haar man:

‘Lieve Nikolaj! Vandaag kwam Mirlits langs, een heel fatsoenlijke jood, en morgen komt een meneer die me geld voor het huis zal geven. Ik geloof dat ik juist handel, maar ik word steeds ongeruster, omdat ik mezelf niet vertrouw.

Ik weet dat jij je eigen problemen hebt, je werk, en ik zou je hierover niet moeten schrijven, maar hier in huis, Nikolaj, lijkt het mis te lopen. De kinderen worden volwassen, het leven stelt tegenwoordig hoge eisen – cursussen, stenografie –, de meisjes willen meer vrijheid. Ze hebben een vader nodig, misschien ook meer uitbranders, maar ik kan het niet aan. Ik heb steeds het gevoel dat het een vergissing was, je vertrek naar Kamtsjatka. Als je hier zou zijn, konden we naar Starokolennyj verhuizen, daar staat een heel licht appartementje te huur.

Rimma is vermagerd en ziet er slecht uit. Een maand lang hebben we room gehaald bij de melkwinkel aan de overkant, daar knapten de kinderen erg van op, maar nu doen we dat niet meer. Mijn lever speelt soms op, soms ook niet. Schrijf me vaker. Na je brieven ben ik voorzichtiger, eet ik geen haring, en heb ik geen last van mijn lever. Kom naar huis, Kolja, dan rusten we uit. De kinderen doen je de groeten. Stevige kus. Je Varja.’

Elja Isaakovitsj en
Margarita Prokofjevna

Gersjkovitsj kwam somber gestemd bij de inspecteur vandaan. Hij had te horen gekregen dat hij gedeporteerd6 zou worden als hij Orjol niet met de eerstvolgende trein zou verlaten. Maar weggaan betekende het verlies van zijn zaak.

Met een aktetas in zijn hand, mager en ongehaast, liep hij door de donkere straat. Op de hoek riep een lange vrouwengestalte naar hem: ‘Kom je mee, schat?’

Gersjkovitsj keek op, monsterde haar door zijn blinkende bril, dacht na en antwoordde terughoudend: ‘Goed.’

De vrouw nam hem bij de arm. Ze gingen de hoek om.

‘Waar gaan we heen? Naar een hotel?’

‘Ik heb een hele nacht nodig,’ antwoordde Gersjkovitsj. ‘Bij jou thuis?’

‘Dat gaat je drie roebel kosten, vader.’

‘Twee,’ zei Gersjkovitsj.

‘Dan loont het niet, vader...’

[...]7

Bij tweeënhalf werden ze het eens. Ze liepen verder.

De kamer van de prostituee was klein, proper, met gescheurde gordijnen en een roze lantaarn.

Toen ze binnenkwamen trok de vrouw haar jas uit, knoopte haar blouse open en knipoogde.

‘Hè,’ zei Gersjkovitsj met gefronste wenkbrauwen, ‘wat een onzin.’

‘Je bent boos, vader.’

Ze kwam op zijn knie zitten.

‘Toe maar,’ zei Gersjkovitsj, ‘u weegt zo’n tachtig kilo, zeker?’

‘Eenenzeventig.’

Ze gaf hem een zuigzoen op zijn grijzende wang.

[...]

‘Hè,’ zei Gersjkovitsj, opnieuw zijn wenkbrauwen fronsend, ‘ik ben moe, ik wil slapen.’

De prostituee stond op. Haar gezicht werd onaangenaam.

‘Ben je een jood?’

Hij keek haar aan door zijn bril en antwoordde: ‘Nee.’

‘Vader,’ zei de prostituee langzaam, ‘dan kost het een tientje.’

Hij stond op en liep naar de deur.

‘Vijf,’ zei de vrouw.

Gersjkovitsj kwam terug.

‘Maak het bed voor me op,’ zei de jood vermoeid, deed zijn jasje uit en keek rond waar hij het op kon hangen. ‘Hoe heet je?’

‘Margarita.’

‘Verwissel het laken, Margarita.’

Het was een breed bed, met een zachte veren matras.

Gersjkovitsj begon zich langzaam uit te kleden, trok zijn witte sokken uit, spreidde zijn bezwete tenen, deed de deur op slot, legde de sleutel onder het kussen en ging liggen. Margarita trok al gapend traag haar jurk uit, keek scheel terwijl ze een puistje op haar schouder uitkneep en begon een dunne vlecht te maken voor de nacht.

‘Hoe heet je, vader?’

‘Eli, Elja Isaakovitsj.’

‘Handelaar?’

‘Ons soort handel...’ antwoordde Gersjkovitsj vaag.

Margarita blies de nachtkaars uit en ging liggen...

[...]

‘Toe maar,’ zei Gersjkovitsj. ‘Weldoorvoed.’

Algauw sliepen ze in.

==

De volgende ochtend baadde de kamer in fel zonlicht. Gersjkovitsj werd wakker, kleedde zich aan en liep naar het raam.

‘Wij hebben de zee, jullie het veld,’ zei hij. ‘Mooi.’

‘Waar kom je vandaan?’ vroeg Margarita.

‘Uit Odessa,’ antwoordde Gersjkovitsj. ‘Een prima stad, de beste stad.’ En hij glimlachte sluw.

‘Jou bevalt het overal, zie ik,’ zei Margarita.

‘Dat klopt,’ antwoordde Gersjkovitsj. ‘Overal waar mensen zijn.’

‘Wat ben jij een idioot,’ zei Margarita. ‘Mensen zijn slecht.’

‘Nee,’ zei Gersjkovitsj, ‘mensen zijn goed. Ze hebben geleerd te denken dat ze slecht zijn, en dat zijn ze gaan geloven.’

Margarita dacht na, toen glimlachte ze.

‘Je bent grappig,’ zei ze langzaam en nam hem aandachtig op.

‘Draai je om. Ik ga me aankleden.’

Daarna ontbeten ze, ze dronken thee met harde broodringen. Gersjkovitsj leerde Margarita boter op haar brood te smeren en de worst er op een speciale manier op te leggen.

‘Probeer maar – ik moet trouwens vertrekken.’

Toen hij wegging zei Gersjkovitsj: ‘Hier is drie roebel, Margarita. Geloof me, er valt nergens iets te verdienen.’

Margarita glimlachte.

‘Een vrek ben je, een vrek. Goed, drie dan. Kom je vanavond?’

‘Ja.’

’s Avonds bracht Gersjkovitsj eten mee: haring, een fles bier, worst en appels. Margarita droeg een donkere, hooggesloten jurk. Onder het eten praatten ze.

‘Met vijftig per maand red je het niet,’ zei Margarita. ‘In dit werk, als je je goedkoop kleedt, is het geen vetpot. Voor de kamer betaal ik vijftien, reken maar uit...’

‘Bij ons in Odessa,’ zei Gersjkovitsj nadenkend, terwijl hij de haring geconcentreerd in gelijke stukken sneed, ‘heb je voor tien roebel een vorstelijke kamer in Moldavanka.’8

‘Je moet rekenen, er komt hier veel volk, je krijgt dronkelappen over de vloer...’

‘Ieder mens heeft zijn problemen,’ zei Gersjkovitsj, en vertelde over zijn gezin, zijn teruglopende zaken, over zijn zoon die was opgeroepen voor het leger.

Margarita luisterde, ze had haar hoofd op tafel gelegd en haar gezicht stond aandachtig, kalm en nadenkend.

Na het eten trok hij zijn jasje uit, poetste zorgvuldig zijn bril met een lapje en ging aan het tafeltje zitten. Hij schoof de lamp naar zich toe en begon zakelijke brieven te schrijven. Margarita waste haar haren.

Gersjkovitsj schreef zonder haast, aandachtig, met opgetrokken wenkbrauwen. Af en toe dacht hij even na, en als hij zijn pen in de inktpot doopte vergat hij nooit de overtollige inkt eraf te tikken.

Toen hij klaar was met schrijven, zette hij Margarita op zijn kopieerboek.

‘Toe maar, u bent een dame van gewicht. Blijf even zitten, Margarita Prokofjevna, bitte schön.’

Gersjkovitsj glimlachte, zijn bril blonk en zijn kleine, lachende oogjes glommen.

De volgende dag vertrok hij. Terwijl hij over het perron slenterde, een paar minuten voor het vertrek van de trein, zag Gersjkovitsj plotseling Margarita, die snel op hem af kwam lopen met een klein pakje in haar handen. In het pakje zaten pasteitjes, de vetvlekken kwamen door het papier.

Margarita’s gezicht was rood, beklagenswaardig, haar borst ging op en neer van het snelle lopen.

‘Groeten aan Odessa,’ zei ze. ‘De groeten...’

‘Dank u wel,’ antwoordde Gersjkovitsj, hij nam de pasteitjes aan, trok zijn wenkbrauwen op, dacht ergens over na en kromde zijn rug.

De derde bel klonk. Ze reikten elkaar de hand.

‘Tot ziens, Margarita Prokofjevna.’

‘Tot ziens, Elja Isaakovitsj.’

Gersjkovitsj ging de wagon binnen. De trein zette zich in beweging.

6. gedeporteerd – In de tsarentijd was het joden (met uitzondering van hoger opgeleiden, soldaten en succesvolle kooplieden) niet toegestaan zich voor langere tijd op te houden buiten de ‘Tsjerta osedlosti’, het joodse vestigingsgebied in het westen van Rusland.

7. [...] – Markeert een geschrapte passage in het manuscript.

8. Moldavanka – Historische wijk in Odessa, arm en met veel misdaad, voor de revolutie van 1917 het centrum van het orthodoxe jodendom.

De openbare bibliotheek

Dat dit het rijk van het boek is, voel je meteen. Mensen die in een bibliotheek werken staan in nauw contact met het boek en het weerspiegelde leven en zijn zelf als het ware een afspiegeling van levende, echte mensen geworden.

Zelfs de bedienden in de garderobe zijn raadselachtig stil, vervuld van beschouwelijke rust, niet donker en niet blond, maar iets ertussenin.

Thuis drinken ze misschien op zaterdagavond ethylalcohol en slaan ze hun vrouw langdurig, maar in de bibliotheek zijn ze bedeesd van aard, onopvallend en ingetogen somber.

Er is ook een bediende die tekent. In zijn ogen ligt zachtmoedig verdriet. Eén keer in de twee weken mompelt hij, terwijl hij een dikke man in een zwart colbertje uit zijn jas helpt: ‘Nikolaj Sergejevitsj vindt mijn tekeningen goed en Konstantin Vasiljevitsj vindt ze ook goed, het begin is er, maar hoe het verder moet is ondertussen geheel onduidelijk.’

De dikke man luistert. Hij is verslaggever, getrouwd, vraatzuchtig en overwerkt. Eén keer in de twee weken gaat hij naar de bibliotheek om uit te rusten – hij leest over strafprocessen, tekent nauwgezet op een papiertje een plattegrond van het gebouw waar de moord heeft plaatsgevonden, is heel tevreden en vergeet dat hij getrouwd en overwerkt is.

De verslaggever luistert naar de bediende vol verschrikt onbegrip en vraagt zich af hoe je met zo iemand omgaat. Geef je hem een stuiver als je weggaat, dan beledig je hem misschien – het is een kunstenaar. Geef je hem niets, dan kan hij ook beledigd zijn, het is tenslotte een bediende.

In de leeszaal werkt het hogere personeel: de bibliothecarissen. Sommigen van hen – ‘de opmerkelijken’ – hebben een of ander uitgesproken lichamelijk gebrek: de een heeft kromgegroeide vingers, de ander heeft een hoofd dat opzij gezakt is en daar gebleven. Ze zijn slecht gekleed, mager op het uitgeteerde af. Het is alsof ze geobsedeerd zijn door een idee dat de wereld onbekend is.

Gogol zou ze goed beschreven hebben!

De onopmerkelijke bibliothecarissen kenmerken zich door een beginnende, tere kaalheid, schone grijze pakken, een voorkomende blik en een tergende traagheid in hun bewegingen. Ze kauwen voortdurend ergens op en bewegen hun kaken, hoewel ze niets in hun mond hebben, ze praten op een geoefende fluistertoon; ze zijn, kortom, bedorven door het boek, doordat ze nooit eens hartgrondig kunnen gapen.

Nu, in oorlogstijd, is het publiek veranderd. Er zijn minder studenten. Heel weinig studenten. Een enkele keer zie je een student pijnloos wegkwijnen in een hoekje. Die heeft een ‘witte kaart’.9 Hij draagt een pince-nez of hinkt lichtjes. En dan is er nog de student met een staatsbeurs. Dat is een ietwat pafferige man met een hangsnor, levensmoe en een groot observator: hij leest wat, denkt ergens over na, bekijkt de patronen op de lampen en knikkebolt boven een boek. Hij moet de universiteit afmaken, hij moet in het leger, maar waarom zou hij zich haasten? Alles op zijn tijd.

Een voormalige student is teruggekeerd in de bibliotheek in de gedaante van een gewonde officier met een zwart verband. Zijn wond is genezende. Hij is jong en blozend. Hij heeft gegeten en over de Nevski gelopen. Op de Nevski zijn de lichten al aan. De avondeditie van het beursblad maakt haar zegetocht. In de etalage van Jelisejev10 liggen druiven op gierst. Het is nog te vroeg om ergens op bezoek te gaan. De officier gaat oudergewoonte naar de openbare, strekt zijn lange benen uit onder de tafel waaraan hij zit en leest Apollon.11 Nogal saai. Tegenover hem zit een studente. Ze studeert anatomie en tekent een maag in een schriftje. Ze moet uit de buurt van Kaloega komen – een breed gezicht, zware botten, blozend, consciëntieus en flink. Het beste zou zijn als ze een geliefde had – ze is degelijk materiaal voor de liefde.

Naast haar een schilderachtig tableau, een onveranderlijk attribuut van elke openbare bibliotheek in het Russische Rijk: een slapende jood. Hij is uitgeput. Zijn haar is vlammend zwart. Zijn wangen zijn ingevallen. Op zijn voorhoofd zitten bulten; zijn mond staat halfopen. Af en toe snuift hij zachtjes. Waar hij vandaan komt is onbekend. Of hij een verblijfsvergunning heeft is onbekend. Hij leest hier elke dag. Hij slaapt ook elke dag. Uit zijn gezicht spreekt een onuitroeibare moeheid, haast krankzinnigheid. Een martelaar van het boek, een speciaal soort joodse, onverwoestbare martelaar.

Vlak bij de tafel van de bibliothecarissen zit een forse vrouw in een grijs vest en met een brede borstkas uitzonderlijk geïnteresseerd te lezen. Zij is een van die mensen die onverwacht luid spreken in de bibliotheek, die zich oprecht en verrukt verbazen over boekentaal en dan overlopend van enthousiasme met hun buren beginnen te praten. Ze leest omdat ze een manier zoekt om thuis zeep te bereiden. Ze is ongeveer vijfenveertig. Is ze wel normaal? Die vraag stellen veel mensen zich.

Er is nog een vaste bezoeker: een schriele kolonel met een ruimvallend uniformjasje, een wijde broek en heel erg goed gepoetste laarsjes aan. Hij heeft kleine voetjes. Zijn snor heeft de kleur van sigarenas. Hij smeert er brillantine in, wat hem een scala van donkergrijze tinten geeft. In zijn tijd was hij zo talentloos dat hij het niet tot kolonel heeft kunnen brengen, waarna hij als generaal-majoor met pensioen had kunnen gaan. Eenmaal met pensioen viel hij de tuinman, de dienstmeid en zijn kleinzoon genadeloos lastig. Op drieënzeventigjarige leeftijd kwam hij op het idee een geschiedenis van zijn regiment te schrijven.

Hij schrijft. Omringd door vijftig kilo materiaal. Hij is geliefd bij de bibliothecarissen. Hij groet hen met uitgelezen beleefdheid. Zijn huisgenoten valt hij niet meer lastig. De dienstmeid poetst met plezier zijn laarsjes tot ze volmaakt glanzen.

Er komen nog veel meer mensen van allerlei slag naar de openbare. De kerel die zo groezelig is dat hij alleen maar een bloemrijke monografie over ballet zou kunnen schrijven. Zijn gezicht is een tragische uitvoering van het gezicht van Hauptmann,12 zijn romp is onbeduidend.

Er zijn natuurlijk ambtenaren, die zich door stapels van De Russische Invalide en Het Staatsblad heen werken. Er zijn provinciale jongemannen, wier wangen gloeien tijdens het lezen.

Het is avond. In de leeszaal is het halfdonker. Aan de tafels zitten onbeweeglijke figuren – een samenraapsel van moeheid, nieuwsgierigheid, eerzucht...

Achter de brede ramen warrelt zachte sneeuw. Vlakbij, op de Nevski, bruist het leven. Ver weg, in de Karpaten, vloeit bloed.

C’est la vie.

9. ‘witte kaart’ – Vrijstelling van militaire dienst om gezondheidsredenen.

10. Jelisejev – Beroemde delicatessenwinkel aan de Nevski Prospekt in Sint-Petersburg.

11. Apollon – Modernistisch tijdschrift voor kunst en literatuur dat verscheen van 1909 tot 1917.

12. Hauptmann – Gerhart Hauptmann (1862–1946), Duits toneelschrijver.

Negen

Ze zijn met z’n negenen. Allemaal wachten ze op een onderhoud met de redacteur. De eerste die het bureau binnengaat is een breedgeschouderde jongeman met een luide stem en een felgekleurde stropdas. Hij stelt zich voor. Zijn naam is Sardarov. Beroep: liedjeszanger. Verzoek: uitgave van zijn liedjes. Hij heeft een voorwoord van een beroemde dichter. En zo nodig kan er ook een nawoord komen.

De redacteur hoort hem aan. Het is een nadenkende, bedaarde man, die weet wat er te koop is. Hij heeft geen haast. Het komende nummer is gevuld. Hij leest de liedjes door:

==

Ach, kreunt klaaglijk Franz Joseph in Wenen

Ach, mijn geduld is geheel verdwenen...

==

De redacteur antwoordt dat tot zijn spijt enzovoorts. Het tijdschrift heeft behoefte aan artikelen over coöperaties, aan buitenlandse correspondenten...

Sardarov zet een hoge borst op, wringt zich haast bijtend welgemanierd in allerlei bochten en loopt lawaaierig naar buiten.

De tweede is een jongedame – tenger, verlegen, heel mooi. Ze komt voor de derde keer. Haar gedichten zijn niet bestemd voor publicatie. Ze wil alleen heel graag weten – dat is het enige wat ze wil: is het de moeite waard dat ze schrijft? De redacteur spreekt haar vriendelijk toe. Hij ziet haar weleens op de Nevski met een lange heer, die soms na degelijk beraad een half dozijn appels koopt. Die degelijkheid is gevaarlijk. Daar getuigen de gedichten van. Die bevatten haar ongekunstelde levensverhaal.

‘Jij wil mijn lichaam,’ schrijft het meisje, ‘neem het, mijn vijand, mijn vriend, maar waar vindt mijn ziel haar droom?’

De redacteur denkt na. Dat lichaam krijgt hij gauw. Alles wijst erop. Wat heb je toch een verwarde, zwakke en mooie ogen. De droom van je ziel vind je niet zo snel, maar als vrouw ben je vast pikant.

In haar gedichten beschrijft het meisje het ‘krankzinnig-beangstigende’ of ‘krankzinnig-prachtige’ leven, overige kleine moeilijkheden en verder ‘klanken, klanken, klanken wijd en zijd, bedwelmende klanken van oneindigheid...’

Zeker is dat als de degelijke heer de zaken goed afhandelt, het meisje zal ophouden gedichten te schrijven en vroedvrouwen zal gaan bezoeken.

Na het meisje komt de literator Loenev het bureau binnen, een kleine, nerveuze man. Hier wordt de geschiedenis ingewikkeld. Loenev heeft de redacteur ooit verrot gescholden. Het is een verwarde huisvader, getalenteerd en onsuccesvol. In zijn gejaagdheid, zijn jacht op roebels, kan hij niet goed uitmaken wie je kunt uitschelden en wie niet. Eerst schold hij de redacteur uit, daarna bracht hij hem tot zijn eigen verrassing zijn manuscript, en daarna begreep hij hoe onzinnig het allemaal was, hoe moeilijk het leven op aarde was en wat een pech hij had, ach wat een pech. In de wachtkamer had hij lichte hartkloppingen, eenmaal binnen kreeg hij te horen dat het geen slecht ‘werkje’ was, maar au fond was het toch geen literatuur, was het... Loenev beaamde dit koortsachtig en stamelde onverwachts: ‘U bent een goed mens, Aleksandr Stepanovitsj, terwijl ik, ik was grof tegen u; alles is een kwestie van interpretatie, dat is het, dat wilde ik juist doen uitkomen, maar het ligt dieper, vaarwel!’ Loenev krijgt een pijnlijk rode kleur, verzamelt met trillende vingers de bladzijden van zijn manuscript en probeert zich een halfontspannen, halfironische houding te geven, of God mag weten wat hij probeert...

Na Loenev komen twee stereotiepe, op elke redactie aangetroffen figuren. De eerste is een blozende, levenslustige, hoogblonde dame. Ze wasemt een warme wolk parfum uit. Haar ogen zijn licht en naïef. Ze heeft een zoontje van negen, en dat zoontje, ‘weet u, hij schrijft hele dagen, eerst schonken we er geen aandacht aan, maar al onze kennissen waren verrukt, en zelfs mijn man, hij werkt op de afdeling grondverbetering, zo nuchter als maar zijn kan, hij moet niets van nieuwe literatuur hebben, weet u, van Andrejev13 of Nagrodskaja,14 maar ook hij moest hartelijk lachen, ik heb drie schriften voor u meegebracht...’

De tweede stereotiepe figuur is Bychovski. Hij komt uit Simferopol. Een aardige, opgewekte man. Met literatuur houdt hij zich niet bezig, hij heeft eigenlijk niets met de redacteur te bespreken, maar hij is een abonnee, hij komt zomaar, om een praatje te maken en indrukken uit te wisselen, zich in het Petrogradse leven15 te storten, weet u. En daar stort hij zich in. De redacteur mompelt iets over politiek, over cadetten, en Bychovski bloeit op, ervan overtuigd dat hij actief deelneemt aan het maatschappelijk leven van het land.

De treurigste bezoeker is Korb. Hij is een jood, een echte Ahasverus. Geboren in Litouwen, gewond geraakt tijdens een pogrom in een van de zuidelijke steden. Sinds die tijd heeft Korb zware hoofdpijn. Later is hij in Amerika geweest. Tijdens de oorlog bevond hij zich om onduidelijke redenen in Antwerpen en op vierenveertigjarige leeftijd sloot hij zich aan bij het vreemdelingenlegioen. Bij Maubeuge liep hij inwendig hoofdletsel op. Nu schudt hij zijn hoofd onophoudelijk. Op een of andere manier werd Korb geëvacueerd naar Rusland, naar Petrograd. Hij krijgt een pensioentje ergens vandaan, huurt in Peski16 een hok in een stinkende kelder en schrijft een drama: De koning van Israël. Korb heeft zware hoofdpijn, ’s nachts slaapt hij niet, maar loopt hij door de kelder en denkt na. Zijn huisbaas, een weldoorvoede, minzame man, die zwarte sigaren van vier kopeke per stuk rookt, ergerde zich eerst, maar later, geroerd door de zachtaardigheid en de werklust van Korb, die honderden bladzijden volschreef, ging hij van hem houden. Korb draagt een oude, verschoten Antwerpse jas. Hij scheert zich niet, uit zijn ogen spreekt vermoeidheid en tegelijk een fanatiek streven naar iets. Korb heeft hoofdpijn, maar hij schrijft een drama, en dat drama begint zo: ‘Luidt de klokken, Judea is ten onder gegaan...’

Na Korb blijven er drie over. Eén is een jongeman uit de provincie, bedaard en nadenkend, die zich langdurig in de leunstoel nestelt en er langdurig op blijft zitten. Zijn trage aandacht wordt getrokken door de schilderijen aan de muur, de kranteknipsels op tafel, de portretten van de medewerkers... Wat is er eigenlijk van zijn dienst? Eigenlijk is er niets van zijn dienst. Hij heeft voor een krant gewerkt... Wat voor krant? Een provinciale... Wat ik weleens zou willen weten is wat de oplage van uw tijdschrift is, en hoeveel het werk betaalt. De jongeman krijgt uitgelegd dat zulke vragen niet altijd beantwoord worden; als hij schrijft is hij welkom, zo niet, dan... De jongeman antwoordt dat hij niet echt een schrijver is, hij heeft geen vak, maar hij zou, bijvoorbeeld... redacteur kunnen worden.

De ‘redacteur’ gaat weg, en Smoerski komt binnen. Ook een man met een achtergrond. Hij heeft als agronoom gewerkt in het Kasjinski-district van het gouvernement Tver. Een rustig district, een prachtig gouvernement. Maar Smoerski voelde Petrograd lonken. Hij bood zijn diensten als agronoom aan, en bracht ook twintig manuscripten naar een redactie. Twee daarvan werden geaccepteerd. Smoerski concludeerde dat zijn toekomst in de literatuur lag. Hij hield op zijn diensten als agronoom aan te bieden. Nu loopt hij rond in een pandjesjas en met een aktetas. Hij schrijft dagelijks en veel. Gedrukt wordt er weinig.

De negende bezoeker is niemand minder dan Stepan Drako, ‘voetreiziger rond de wereld, koning van het leven en redenaar’.

13. Andrejev – Leonid Nikolajevitsj Andrejev (1871–1919), schrijver van vooral korte verhalen, die zwartgallig, vaag expressionistisch en filosofisch van sfeer zijn. Begin twintigste eeuw evenaarde zijn populariteit die van Maksim Gorki.

14. Nagrodskaja – Jevdokia Apollonovna Nagrodskaja (1866–1930), schrijfster van Gnev Dionisa (De toorn van Dionysus), een bestseller uit 1910, die schokkend werd gevonden vanwege de openlijke beschrijving van vrouwelijke seksualiteit.

15. het Petrogradse leven – De stad Sint-Petersburg heette van 1914 tot 1924 Petrograd, en van 1924 tot 1991 Leningrad.

16. Peski – Historische, indertijd arme wijk in het centrum van Sint-Petersburg.

Odessa

Odessa is een heel afschuwelijke stad. Dat is algemeen bekend. In plaats van ‘een groot verschil’ zeggen ze daar ‘een dubbelgroot verschil’ en ze zeggen: ‘hiero en daaro’. Toch geloof ik dat er veel goeds te zeggen is over die vooraanstaande stad, de meest betoverende van het Russische Rijk. Stelt u zich voor: een stad waarin het leven eenvoudig en vanzelfsprekend is. De helft van de bevolking bestaat uit joden, en de joden zijn een volk dat zich een paar heel simpele dingen heel goed heeft ingeprent. Ze trouwen om niet alleen te zijn, beminnen om het eeuwige leven te hebben, sparen om huizen te kopen en hun vrouwen astrakanjakjes te schenken, houden van hun kroost omdat het goed en nodig is van je kinderen te houden. Gouverneurs en verordeningen brengen de arme joden uit Odessa in verwarring, maar ze zijn niet zomaar van hun overtuigingen af te brengen, die tenslotte oeroud zijn. Hun overtuigingen zijn onwankelbaar en er valt veel van hen te leren. Het is grotendeels dankzij hun inspanningen dat er een sfeer van eenvoud en vanzelfsprekendheid heerst in Odessa.

Een Odessiet is de tegenpool van iemand uit Petrograd. Het is een axioma geworden dat het Odessieten voor de wind gaat in Petrograd. Ze verdienen goed geld. De weke, blonde dames vallen op hen, omdat ze donker zijn. En doorgaans vestigen Odessieten in Petrograd zich graag aan de Kamenno-ostrovski Prospekt.17 Dat riekt naar anekdotes, zult u zeggen. Nee hoor. Het gaat hier om dieper liggende dingen. Die donkere Odessieten brengen gewoon een beetje zon en luchtigheid met zich mee.

Afgezien van gentlemen die een beetje zon en een heleboel sardientjes in de originele verpakking meebrengen, geloof ik dat nu de tijd gekomen is voor de vruchtbare, verkwikkende invloed van het Russische zuiden, het Russische Odessa, misschien (qui sait?) de enige stad in Rusland waar onze nationale, langverwachte Maupassant geboren zou kunnen worden. Ik zie zelfs kleine, heel kleine zwaluwen, voorbodes van de toekomst: zangeressen uit Odessa (ik heb het over Iza Kremer)18 met een kleine stem, maar met een vreugde, een expressieve vreugde in hun wezen, vuur, lichtvoetigheid en een bekoorlijk, nu eens triest dan weer ontroerend, gevoel voor het leven, het goede, ellendige en quand même et malgré tout ongemeen boeiende leven.

Ik heb Oetotsjkin19 gezien, een Odessiet pur sang, zorgeloos en diepzinnig, onbevreesd en bedachtzaam, elegant en slungelig, een briljante stotteraar. Hij is verwoest door cocaïne of morfine; het begon, zegt men, na een val uit een vliegtuig ergens in de moerassen van de provincie Novgorod. Arme Oetotsjkin, hij is gek geworden, maar voor mij is één ding duidelijk: binnenkort trekt heel Novgorod te voet naar Odessa.

Eerst en vooral biedt de stad gewoon de materiële condities om, bijvoorbeeld, een talent als Maupassant voort te brengen. ’s Zomers aan de zwemstranden glinsteren de gespierde, bronskleurige lichamen van sportende jongens in de zon, de machtige gestalten van de vissers, die niet aan sport doen, de vette, dikbuikige en goedmoedige lijven van de ‘kooplieden’ en de puisterige, schriele dromers, uitvinders en makelaars. En niet ver van de weidse zee roken de fabrieken en doet Karl Marx zijn gebruikelijke zaken.

In Odessa heb je een heel arm, overvol en ellendig joods getto, een heel zelfvoldane bourgeoisie en een heel antisemitisch Zwarte Honderd-stadsbestuur.20

In Odessa heb je zoete en drukkende lenteavonden, het kruidige aroma van acacia’s en een maan vol van gelijkmatig en onweerstaanbaar licht boven de donkere zee.

In Odessa liggen dikke, koddige bourgeois ’s avonds met witte sokken aan op bankjes in hun koddige, kleinburgerlijke datsja’s onder een donkere en fluwelen hemel hun zware avondmaal te verteren... Achter de struiken worden hun gepoederde vrouwen, dik van het nietsdoen en naïef ingesnoerd, vurig betast door temperamentvolle studenten in de medicijnen en de rechten.

In Odessa scharrelen Luftmenschen rond de koffiehuizen om een roebel te verdienen en hun gezin te eten te geven, maar er valt niets te verdienen, en waarom zou je ook werk verschaffen aan een nutteloos mens, een Luftmensch?

In Odessa is een haven, en in de haven liggen schepen afkomstig uit Newcastle, Cardiff, Marseille en Port Said; negers, Engelsen, Fransen en Amerikanen. Odessa heeft tijden van bloei gekend, en beleeft nu tijden van verval, een poëtisch, tamelijk zorgeloos en zeer hulpeloos verval.

‘Odessa,’ zal de lezer ten slotte zeggen, ‘is een stad als alle andere, u bent gewoon mateloos bevooroordeeld.’

Dat moge zo zijn, ik ben inderdaad bevooroordeeld, misschien zelfs opzettelijk, maar, parole d’honneur, de stad heeft iets. En een echt mens voelt dat aan, en zal zeggen dat het leven triest en eentonig is – dat is allemaal waar – maar toch, quand même et malgré tout, ongemeen, ongemeen boeiend.

Van mijmeringen over Odessa springen mijn gedachten over op diepere zaken. Als je erover nadenkt, valt dan niet op dat er in de Russische literatuur nog geen echte, vreugdevolle, heldere beschrijving van de zon voorkomt?

Toergenjev heeft de ochtenddauw bezongen, de kalmte van de nacht. Bij Dostojevski kun je de oneffen, grijze straatweg voelen waarover Karamazov naar de kroeg loopt, de zware en geheimzinnige mist van Petersburg. De grijze wegen en de deken van mist hebben de mensen verstikt en ze door verstikking potsierlijk en vreselijk verminkt, ze hebben de walm en de stank van hartstochten opgeroepen, aangezet tot agitatie te midden van de banale menselijke drukte. Herinnert u zich de levenbrengende, heldere zon bij Gogol, een man uit de Oekraïne? Als zulke passages al voorkomen, zijn het episodes. Centraal staan De neus, De jas, Het portret en Dagboek van een gek. Petersburg heeft Poltava verslagen, Akaki Akakiëvitsj heeft Gritsko discreet maar met verschrikkelijke overmacht naar de achtergrond gedrongen, en vader Matvej heeft voltooid wat Taras was begonnen.21 De eerste die in een Russisch boek over de zon sprak, en wel met enthousiasme en hartstocht, was Gorki. Maar juist dat enthousiasme en die hartstocht doen er afbreuk aan.

Gorki is een wegbereider, en de krachtigste van onze tijd. Maar hij is geen bezinger van de zon, eerder een heraut van de waarheid: weet, dat als iets het verdient bezongen te worden, dat de zon is. Gorki’s liefde voor de zon heeft iets cerebraals; alleen dankzij zijn enorme talent overwint hij die hindernis.

Hij houdt van de zon, omdat alles in Rusland verrot en krom is, omdat de mensen in Nizjni, Pskov en Kazan pafferig en zwaar zijn, soms onbegrijpelijk, soms ontroerend, soms mateloos en tot gekmakens toe vervelend. Gorki weet waarom hij van de zon houdt, waarom je van de zon moet houden. In dat besef ligt de reden dat Gorki een wegbereider is, vaak groots en magnifiek, maar een wegbereider.

Maupassant daarentegen weet misschien van niets, of misschien weet hij alles. Over een door de hitte verzengde weg ratelt een diligence, en in die diligence zitten een dikke, sluwe jongeman, Polyte, en een gezonde, plompe boerenmeid. Wat ze daar doen en waarom – dat is hun zaak. De hemel is heet, de aarde is heet. Polyte en de meid druipen van het zweet, en de diligence ratelt over de door de blakende hitte verzengde weg. Dat is alles.22

De laatste tijd schrijft men er graag over hoe mensen leven, liefhebben, vermoorden en districtsverkiezingen houden in de provincies Olonets, Vologda of, zeg, Archangelsk. En dat alles volkomen authentiek opgetekend, letterlijk zoals mensen in Olonets of Vologda praten. Het leven daar is koud, zo blijkt, wild en woest. Het is een oud verhaal. En binnenkort hebben we genoeg van dat oude verhaal. Nu al, eigenlijk. En me dunkt dat de Russen naar het zuiden zullen trekken, naar de zee en de zon. Zullen trekken is trouwens onjuist. Ze trekken al eeuwenlang naar het zuiden. In die onstuitbare drang naar de steppen, misschien zelfs ‘naar het kruis op de Hagia Sofia’, liggen de belangrijkste wegen voor Rusland besloten.

Mensen voelen dat het tijd is voor nieuw bloed. Ze krijgen het benauwd. De literaire Messias, op wie ze al zo lang en vergeefs wachten, zal daarvandaan komen: uit de zonnige steppen, omspoeld door de zee.

17. Kamenno-ostrovski Prospekt – Een brede, chique boulevard in Sint-Petersburg.

18. Iza Kremer – Izabella Jakovlevna Kremer (1887–1956), populaire joods-Russische zangeres, die oorspronkelijk in het Jiddisj en later in het Russisch zong en veel heeft opgetreden in Odessa.

19. Oetotsjkin – Sergej Isajevitsj Oetotsjkin (1876–1916), een van de eerste Russische vliegeniers, afkomstig uit Odessa en bekend om zijn durf.

20. Zwarte Honderd – Rechts-reactionaire organisatie (1905–1907), verantwoordelijk voor talloze pogroms.

21. Petersburg... was begonnen – Akaki Akakiëvitsj is de hoofdpersoon van Gogols novelle De jas (1842), die in Sint-Petersburg speelt. Gritsko is een personage uit ‘De jaarmarkt in Sorotsjintsy’, een van zijn vroege Oekraïense verhalen uit Avonden op een hoeve nabij Dikanka (1831). Vader Matvej Konstantinovski was een fanatieke priester, die Gogols mentor werd tegen het eind van diens leven. Taras Boelba is de hoofdpersoon van Gogols gelijknamige historische roman uit 1835. Zie N.V. Gogol, Verzamelde werken, deel 1. Amsterdam: Van Oorschot, 2012.

22. Over een door de hitte... alles – Verwijzing naar het verhaal ‘L’aveu’ (1884) van Guy de Maupassant.

Inspiratie

Ik had slaap en was in een slecht humeur. Op dat moment kwam Misjka langs om zijn verhaal voor te lezen. ‘Doe de deur op slot,’ zei hij, en hij trok een fles wijn uit zijn zak.

‘Dit is mijn avond. Mijn verhaal is af. Dit is het, geloof ik. Proost, vriend.’

Misjka’s gezicht was bleek en bezweet.

‘Wie zegt dat er geen geluk bestaat op aarde, is een dwaas,’ zei hij. ‘Geluk, dat is inspiratie. Ik heb gisteren de hele nacht geschreven en niet gemerkt dat het licht werd. Daarna heb ik door de stad gewandeld. ’s Ochtends vroeg is de stad wonderbaarlijk: dauw, stilte en bijna niemand te zien. Alles is glashelder, en de dag komt op gang – koelblauw, onwerkelijk en teder. Proost, vriend. Dit verhaal is een ommekeer in mijn leven, geen twijfel mogelijk, ik voel het.’ Misjka schonk zichzelf wijn in en leegde zijn glas. Zijn vingers trilden. Hij had opmerkelijk mooie handen: smal, wit, glad, met spits toelopende vingers.

‘Dit verhaal moet ik geplaatst krijgen, begrijp je,’ vervolgde hij. ‘Ze nemen het overal. Er wordt rotzooi gedrukt tegenwoordig. Connecties zijn het belangrijkste. Ik heb al een toezegging gekregen. Soechotin regelt alles...’

‘Misjka,’ zei ik, ‘misschien moet je je verhaal nog eens doornemen, er staan helemaal geen doorhalingen in...’

‘Onzin, later... Thuis, begrijp je, lachen ze me uit. Rira bien, qui rira le dernier. Ik zeg niks, begrijp je. Over een jaar zien we verder. Dan staan ze in de rij...’ De fles was bijna leeg.

‘Genoeg gedronken, Misjka...’

‘Ik moet mezelf oppeppen,’ antwoordde hij, ‘gisternacht heb ik veertig sigaretten gerookt...’ Hij haalde een schrift tevoorschijn. Het was dik, heel dik. Ik overwoog hem te vragen het bij me achter te laten. Maar toen keek ik naar zijn bleke voorhoofd met de gezwollen ader, naar zijn dasje dat er scheef en zielig bij hing, en zei: ‘Goed, Lev Nikolajevitsj,23 als je je autobiografie schrijft, vergeet me dan niet...’

Misjka glimlachte.

‘Schoft,’ zei hij, ‘je schat mijn vriendschap helemaal niet op waarde.’

Ik ging gemakkelijk zitten. Misjka boog zich over zijn schrift. Het was stil en schemerig in de kamer.

‘In dit verhaal,’ zei Misjka, ‘heb ik iets nieuws willen scheppen, gehuld in de nevel van een droom, tederheid, halfschaduwen en toespelingen... Ik walg, walg van de grofheid van ons leven...’

‘Genoeg inleiding,’ antwoordde ik, ‘lees nou maar...’

Hij begon. Ik luisterde aandachtig. Dat was niet makkelijk. Het verhaal was middelmatig en vervelend. Een kantoorbediende wordt verliefd op een ballerina en drentelt rond onder haar ramen. Zij vertrekt. De kantoorbediende lijdt, omdat zijn liefdesdroom is stukgelopen.

Algauw hield ik op met luisteren. De woorden waren saai, afgezaagd, glad als geschaafde houtjes. Niets werd aanschouwelijk – wat voor man de kantoorbediende was, hoe zij was.

Ik keek naar Misjka. Zijn ogen schitterden. Zijn vingers verfrommelden uitgedoofde sigaretten. Zijn gezicht – smal en dommig, moeizaam uitgehakt door een ongeïnspireerd vakman –, zijn dikke, gele, vooruitstekende neus, zijn bleekroze gezwollen lippen, alles lichtte langzaam op, terwijl hij onontkoombaar overmand werd door een creatieve, blijmoedig zelfverzekerde extase.

Hij las tergend traag, en toen hij klaar was borg hij het schrift onhandig weg en keek naar mij...

‘Kijk, Misjka,’ zei ik langzaam, ‘kijk, daar moet ik even over nadenken... Het idee is heel origineel, het heeft iets teders... Maar kijk, de uitwerking... Je moet nog wat bijschaven, begrijp je...’

‘Ik heb drie jaar op dit ding zitten broeden,’ antwoordde Misjka, ‘natuurlijk zitten er losse eindjes in, maar als geheel...?’

Er begon hem iets te dagen. Zijn lip trilde. Hij kromde zijn schouders en deed er vreselijk lang over een sigaret op te steken.

‘Misjka,’ zei ik toen, ‘je hebt een prachtig werk geschreven. Je techniek laat nog te wensen over, maar ça viendra. Verdomme, wat er allemaal niet in jouw kop steekt...’

Misjka keerde zich om, keek me aan, en zijn ogen waren als die van een kind: vriendelijk, stralend en gelukkig.

‘Laten we naar buiten gaan,’ zei hij, ‘kom, ik heb het benauwd...’

De straten waren donker en stil.

Misjka drukte stevig mijn hand en zei: ‘Ik heb talent, geen twijfel mogelijk, ik voel het. Mijn vader wil dat ik een betrekking zoek. Ik zeg niks. Deze herfst ga ik naar Petrograd. Soechotin regelt alles.’ Hij zweeg, stak een nieuwe sigaret aan met de vorige, en zei zachtjes: ‘Soms is het kwellend, de inspiratie die ik voel. Dan weet ik dat ik het goed doe, dat wat ik doe. Ik slaap slecht, altijd nachtmerries en beklemming. Ik lig drie uur te woelen voordat ik inslaap. ’s Ochtends heb ik een pijnlijk, dof hoofd, vreselijk. Ik kan alleen ’s nachts schrijven, in de eenzaamheid en de stilte, als mijn ziel brandt. Dostojevski schreef altijd ’s nachts en dronk dan een hele samowar leeg; ik heb mijn sigaretten... Mijn kamer staat vol rook, weet je...’

We kwamen bij Misjka’s huis. Het licht van een lantaarn viel op zijn gezicht. Een bevlogen, mager, geel, gelukkig gezicht.

‘We komen er wel, verdomme,’ zei hij, en hij kneep harder in mijn hand. ‘In Petrograd slaagt iedereen.’

‘Toch moet je blijven werken, Misjka...’ zei ik.

‘Sasjka, vriend,’ antwoordde hij, met een brede, neerbuigende grijns. ‘Ik ben niet dom, wat ik weet, dat weet ik, maak je geen zorgen, ik rust niet op mijn lauweren. Kom morgen maar langs. Dan nemen we het nog eens door.’

‘Goed,’ zei ik, ‘ik kom.’

We namen afscheid. Ik liep naar huis. Het was me heel zwaar te moede.

23. Lev Nikolajevitsj – Lev Nikolajevitsj Tolstoj (1828–1910).

Doudou

Ik was in die tijd verpleger in het hospitaal van N. Op een ochtend bracht generaal S., de bestuurder van het hospitaal, een jong meisje mee en beval haar aan als verpleegster. Uiteraard werd ze aangenomen.

De nieuwe verpleegster werd la petite Doudou genoemd, ze was de maîtresse van de generaal en ’s avonds danste ze in een café chantant.

Ze had een soepele, stroperige, harmonieuze tred, de sierlijke, maar ietwat hoekige tred van een danseres. Later ging ik naar het café chantant om haar te zien. Ze danste een wonderlijke tango acrobatique, kuis en met een vage, tedere hartstocht, zou ik zeggen.

In het hospitaal was ze vol ontzag voor alle soldaten en verzorgde hen als een dienstmeisje. Toen de hoofdarts op zijn ronde door de ziekenzaal eens zag hoe Doudou op haar knieën probeerde de onderbroek dicht te knopen van Dyba, een pokdalig, apathisch mannetje, zei hij: ‘Dyba, kerel, je zou je moeten schamen. Dat had je een man moeten vragen.’

Daarop hief Doudou haar vriendelijke, rustige gezicht op en zei: ‘Oh mon docteur, denkt u dat ik nog nooit een man in onderbroek heb gezien?’

Ik weet nog hoe op derde paasdag een neergestorte Franse piloot bij ons werd binnengebracht, monsieur Drouot. Zijn beide benen waren verbrijzeld. Het was een Breton, een sterke, donkere, zwijgzame man. Zijn ruwe wangen hadden een vage blauwe weerschijn. Het was zo’n vreemd gezicht: een krachtige romp, een fraaie, rechte nek en gebroken, hulpeloze benen.

Hij kreeg een eigen kamertje. Doudou zat urenlang bij hem. Ze praatten zachtjes en vertrouwelijk. Drouot vertelde over zijn vluchten, over hoe eenzaam hij was, ver van zijn familie, en dat alles zo treurig was. Hij werd verliefd op haar (dat was duidelijk merkbaar), maar zijn blik was niet ongepast: teder, hartstochtelijk en peinzend. En Doudou, haar handen tegen haar borst gedrukt, zei op de gang met stille verwondering tegen zuster Kirdetsova: ‘Il m’aime, ma sœur, il m’aime.’

Op vrijdag had ze nachtdienst en zat ze bij Drouot. Ik was in de kamer ernaast en zag hen. Toen Doudou binnenkwam, zei hij: ‘Doudou, ma bien aimée’, hij boog zijn hoofd naar haar borst en begon langzaam haar donkerblauwe zijden blouse te kussen. Doudou bleef onbeweeglijk staan. Haar vingers trilden en friemelden aan de knoopjes van haar blouse.

‘Wat wilt u?’ vroeg Doudou.

Hij antwoordde iets.

Doudou keek hem nadenkend en aandachtig aan en sloeg langzaam haar kanten kraag opzij. Een zachte, witte borst verscheen. Drouot zuchtte, huiverde en drukte zich tegen haar aan. Doudou kneep haar ogen dicht van de pijn. Toch merkte ze dat het lastig was voor hem en knoopte ze ook haar lijfje nog open. Hij trok Doudou tegen zich aan, maar maakte een bruuske beweging en kreunde.

‘U hebt pijn!’ zei Doudou, ‘niet doen, het gaat niet...’

‘Doudou,’ antwoordde hij, ‘ik ga dood als u weggaat.’

Ik liep weg van het raam. Toch zag ik nog het gekwelde en bleke gezicht van Doudou, ik zag hoe ze verward probeerde hem geen pijn te doen, ik hoorde een kreun van hartstocht en pijn.

De geschiedenis kreeg ruchtbaarheid. Doudou werd ontslagen, of eigenlijk: weggejaagd. Op het laatste moment stond ze in de hal en nam afscheid van me. Zware, heldere tranen rolden over haar wangen, maar ze glimlachte om me niet droevig te stemmen.

‘Vaarwel,’ zei Doudou, en ze reikte me haar slanke hand in een lichte handschoen, ‘adieu, mon ami...’ Toen zweeg ze even, en ze voegde eraan toe, terwijl ze me recht in de ogen keek: ‘Il gèle, il meurt, il est seul, il me prie, dirai-je non?’

Op dat moment strompelde Dyba, het smerigst denkbare mannetje, voorbij aan het andere eind van de hal. ‘Ik zweer u,’ zei Doudou toen zachtjes en met trillende stem, ‘ik zweer u, als Dyba het me had gevraagd, had ik hetzelfde gedaan.’

==

Eerste hulp

Elke dag steken mensen elkaar neer, gooien elkaar van bruggen in de zwarte Neva, bloeden dood tijdens mislopende of gecompliceerde bevallingen. Zo was het vroeger. Zo is het nu.

Om de kleine luiden die de stoepen van de grote stad afsjouwen te redden, bestaan er eerstehulpposten.

Zo worden ze genoemd: spoedafdeling of eerste hulp. Als u wilt weten hoe mensen in Petrograd worden geholpen en hoe snel – dat kan ik u vertellen.

Op de administratie van de eerstehulppost heerst diepe stilte. Er zijn uitgestrekte zalen, glimmende typemachines, stapeltjes papieren, aangeveegde vloeren. Er is ook een verschrikte juffrouw, die sinds een jaar of drie dossiers en registers bijhoudt en daarmee uit inertie niet kan stoppen. Toch zou stoppen geen kwade zaak zijn, omdat er allang geen behoefte meer bestaat aan dossiers of registers. Behalve de juffrouw is er niemand. De juffrouw is het personeel. Je zou zelfs kunnen zeggen: het personeelsoverschot. Als er geen paarden zijn, geen benzine, geen werk, geen dokters, geen verplegers en niemand om te verplegen – waartoe dan een administratie?

Want aan dat alles ontbreekt het. Vroeger waren er drie ‘ligambulances’, zoals de ziekenbroeders ze noemden, en vier ‘sta-ambulances’. Die zijn er nog steeds, maar ze rukken niet meer uit, omdat er geen benzine is. Die is er al tijden niet meer. Onlangs was er iemand die genoeg had van die impasse. Hij speldde een insigne op zijn jasje en ging naar het Smolnyj.24

De autoriteiten antwoordden: ‘De totale hoeveelheid benzine die de hoofdstad op voorraad heeft bedraagt veertig liter.’ Misschien vergisten de autoriteiten zich. Maar protest is zinloos.

De brandweerpost beschikte ook over zes wagens. Nu zijn die buiten gebruik. De brandweer staat geen paarden af: ‘We hebben er zelf niet genoeg.’

En dus blijft er één ziekenwagen over. Daarvoor worden twee paarden gehuurd van een transportbedrijf, tegen betaling van duizend roebel per maand.

Slechts twee of drie van de talrijke oproepen die elke dag binnenkomen vinden gehoor. Meer kan men niet doen: de afstanden zijn groot, de paarden uitgemergeld. Het kan een, twee uur kosten om de plek des onheils op, zeg, het Vasiljevski-eiland te bereiken. Dan is de persoon in kwestie al dood, of gewoon weg, verdwenen. Als het slachtoffer nog ter plaatse is, wordt hij zonder haast naar het ziekenhuis afgevoerd, en na een korte pauze rukt de ziekenwagen opnieuw uit, gehoor gevend aan een oproep van zo’n vijf uur geleden. Voor het administreren van de werkzaamheden van de instelling bestaat een speciaal register – het boek der gemiste oproepen. Daarin worden de gevallen genoteerd waarin geen hulp geboden kon worden. Het is een dik boek, het belangrijkste, het enige boek. Andere boeken zijn niet nodig.

De enige in gebruik zijnde ziekenwagen wordt bemand door tweeëntwintig personeelsleden, onder wie elf assistent-artsen en zeven verplegers. Het is heel goed mogelijk dat die allemaal een salaris ontvangen, een volgens complexe grafieken geïndexeerd salaris zelfs.

Instellingen die de werkzaamheden van de eerstehulppost aanschouwelijk maken zijn er niet – geen musea, geen ziekenhuizen. In veel West-Europese steden bieden zulke musea een unieke inkijk, een levendige en treurige kroniek van het stadsleven. Ze stellen moord- en zelfmoordwapens tentoon, brieven van zelfmoordenaars – zwijgende en welsprekende getuigenissen van de menselijke nood, van de funeste invloed van de stad en het steen.

Wij hebben dat niet. Wij hebben niets, geen spoed en geen hulp. Alleen een ondervoede stad met drie miljoen inwoners, woest schuddend op de grondvesten van zijn bestaan. Veel bloedvergieten op straat en in de huizen.

De eerstehulppost, die eerst onder beheer van het Rode Kruis viel, is nu de verantwoordelijkheid van de stad. Het is duidelijk dat de stad maatregelen moet nemen.

24. het Smolnyj – Het Smolnyj-instituut, oorspronkelijk een school voor adellijke meisjes, was tijdens de Oktoberrevolutie het hoofdkwartier van de bolsjewieken en daarna, vanaf 1918, de zetel van de Sovjet van Petrograd en het plaatselijke hoofdkwartier van de communistische partij.

Over de paarden

Wat vroeger het slachthuis van Petrograd werd genoemd, bestaat niet meer. Niet één stier, niet één kalf wordt er naar de veekraal geleid. De enige stieren zijn die bij de ingang van het hoofdgebouw, dat opvalt door zijn statige, klare architectuur – bronzen stieren, symbolen van macht, overvloed en rijkdom. Tegenwoordig zijn ze verweesd, die symbolen, en leiden ze een eigen, afzonderlijk leven. Ik dwaal door de veekraal. Die is doods, leeg, vreemd leeg. Witte sneeuw glinstert onder de heldere, koude zon van Petropolis. Licht aangestampte paadjes leiden in verschillende richtingen. De massieve, gedrongen gebouwen zijn schoongeveegd en zwijgen. Geen mens in de buurt, geen stem te horen, geen grasspriet op de grond. Alleen kraaien zwermen krassend boven de plekken waar vroeger het bloed dampte en de zojuist bezweken ingewanden natrilden.

Ik zoek het paardenslachthuis, maar een kwartier lang tref ik op het uitgestrekte terrein geen levende ziel aan wie ik de weg zou kunnen vragen. Uiteindelijk vind ik het. Een volkomen ander tafereel. Hier is het niet uitgestorven. Integendeel. Tientallen, honderden paarden staan met hangend hoofd in de stallen. Ze doezelen van uitputting, ze eten hun eigen uitwerpselen en de houten palen van de omheiningen. De omheiningen zijn nu verstevigd met ijzeren staven. Dat is gedaan om de volledige vernieling van de half door de paarden opgegeten palen te voorkomen.

Door uitgehongerde beesten aangevreten hout, ziedaar het symbool van onze tijd, de tegenhanger van de bronzen stieren van het verleden, barstensvol stevig, rood, vet vlees.

Tientallen Tataren zijn bezig met het slachten van de paarden. Het is uitsluitend een zaak van Tataren. Onze werkeloos rondhangende slachters hebben zich er nog niet toe kunnen zetten. Ze kunnen het niet, hun ziel protesteert.

Dat heeft schadelijke gevolgen. De Tataren zijn volkomen ongeoefend in het vak. Niet minder dan een kwart van alle huiden gaat verloren – ze weten niet hoe ze moeten villen. Er zijn niet genoeg oude slachters over. Straks begrijpt u waarom.

Samen met de veearts loop ik langs het gebouw waar de paarden worden geslacht. Slagers sjouwen met dampende hompen vlees, paarden vallen op de stenen vloeren en sterven zonder een klacht. De arts spreekt in vervelende clichés: overal heerst chaos nu, ook in de slachthuizen heerst chaos, dit en dat moet er gebeuren, allerlei maatregelen zullen worden getroffen.

Ik neem kennis van de schrikbarende statistieken. Tegenover de dertig, veertig paarden die vroeger dagelijks naar de slacht gingen, komen er nu vijf-, zeshonderd de veekraal binnen. Januari heeft vijfduizend geslachte paarden opgeleverd, in maart zullen het er tienduizend zijn. De reden: geen voer. De Tataren betalen duizend, vijftienhonderd, tweeduizend voor een uitgemergeld paard. De kwaliteit van de te slachten paarden is dramatisch gestegen. Vroeger zag je in het slachthuis alleen oude, afgetakelde paarden. Nu gaan er om de haverklap voortreffelijke werkpaarden van drie, vier jaar oud naar de slacht. Iedereen verkoopt zijn paarden: aapjeskoetsiers, vrachtrijders, particuliere eigenaren, lokale boeren. Het ‘ontpaardingsproces’ gaat verschrikkelijk snel, en dat vlak voor de lente, voor de veldarbeid. De stoomkrachtcapaciteit is catastrofaal geslonken, en met de paardenkracht die we zo nodig hebben gebeurt hetzelfde. Wat houden we dan nog over?

Er is berekend dat het aantal paarden dat sinds oktober (de maand waarin zich een scherpe toename van het aantal geslachte dieren aftekende) is afgemaakt, de slachters onder normale omstandigheden twaalf tot vijftien jaar werk zou hebben verschaft.

Ik verliet de laatste rustplaats der paarden en liep naar de taveerne Choetorok, die tegenover het slachthuis ligt. Het was tijd voor het middageten. De taveerne zat vol Tataren – slachters en handelaren. Ze roken naar bloed, kracht en tevredenheid. Achter het raam scheen de zon, die de vuile sneeuw deed smelten en op de grauwe ruiten speelde. De zon goot zijn stralen over de armetierige Petrogradse markt, over de bevroren visjes, de bevroren kool, de Joe-joe-sigaretten en de oriëntaalse guzinaki.25 Aan de tafeltjes zaten potige Tataren in hun eigen taal te ratelen en vroegen voor twee roebel jam bij hun thee. Een mannetje wurmde zich naast me. Knipperend met zijn ogen verklaarde hij dat een Tataar vandaag de dag zo’n vijfduizend, misschien zelfs tienduizend per maand opstrijkt, ‘alle paarden hebben ze opgekocht, tot en met het laatste’.

Later hoorde ik dat ook de Russen tot inzicht gekomen zijn en zich met de handel inlaten. ‘Wat doe je eraan? Vroeger waren het de Tataren die paardenvlees aten, nu doet iedereen het, zelfs de heren...’

De zon schijnt. Ik heb een vreemde gedachte: het gaat iedereen slecht, we zijn allemaal tot armoede vervallen. Alleen de Tataren gaat het goed – vrolijke doodgravers van de welvaart. Dan verdwijnt de gedachte. Hoezo, de Tataren? We zijn allemaal doodgravers.

25. guzinaki – Ook wel: kazinaki. Snoepgoed lijkend op halva, gemaakt van noten of zaden, gemengd met honing of siroop.

Prematuurtjes

De verwarmde witte muren zijn verzadigd van een gelijkmatig licht.

De Fontanka, een armzalige poel die over soppig laagland uitsijpelt, is niet te zien. Het zware kantwerk van de kade, bedolven onder gezwollen hopen afval uit de rulle, zwarte sneeuwbrij, is niet te zien.

Vrouwen in grijze of donkere jurken glippen geluidloos door de hoge, warme kamers. Langs de muren, op de bodem van metalen badkuipjes, liggen zwijgende monstertjes met wijd open, ernstige ogen, de zwakke vruchten van uitgeteerde, zielloze, onvolgroeide vrouwen, de vrouwen uit de houten voorsteden verzonken in de mist.

Als de prematuurtjes worden binnengebracht wegen ze een pond of anderhalf. Bij ieder badkuipje hangt een bordje – de levenscurve van de zuigeling. Curves zijn het tegenwoordig niet meer. De lijnen worden rechtgetrokken. Triest en spookachtig flakkert het leven in die lichaampjes van een pond.

Nog een onopgemerkt aspect van onze neergang: zogende vrouwen hebben steeds minder melk.

Er zijn weinig minnen. Vijf op de dertig zuigelingen. Elke min voedt haar eigen kind plus vier andere. Dat is de korte formule in het tehuis: één eigen plus vier andere.

Elke drie uur moeten ze voeden. Vrije dagen zijn er niet. Je kunt twee uur achtereen slapen, niet langer.

Die vrouwen, aan wier borsten zich zeven keer per etmaal vijf blauwe, smalle mondjes vastzuigen, krijgen drie achtste pond brood per dag.

Ze staan alle vijf om me heen, de magere vrouwen met hun zware borsten en hun kloostergewaden, en ze vertellen: ‘De dokter zegt: jullie geven te weinig melk, de kinderen komen niet aan... We zouden graag meer geven, maar ze zuigen bloed, dat voel je... Als ze ons koetsiersrantsoenen gaven... Bij het stadsbestuur zeiden ze: jullie zijn geen arbeidsters... Twee van ons zijn vandaag naar de winkel geweest, onze knieën knikten onder het lopen, we stonden stil, keken elkaar aan en gingen haast onderuit, we konden niet meer...’

Ze vragen me om distributiebonnen, om aanvullend rantsoen, ze smeken, ze staan langs de muur en hun gezichten worden rood, gespannen en meelijwekkend, als die van rekwiranten bij de griffie.

Ik loop weg. De tehuismoeder komt achter me aan en fluistert: ‘Ze zijn allemaal van streek... Eén woord en ze beginnen te huilen. We zeggen dus nergens iets van. Eentje krijgt er bezoek van een soldaat – we laten ze maar begaan...’

Ik hoor het verhaal van de vrouw die bezoek van een soldaat krijgt. Ze is een jaar geleden in het tehuis gekomen – een kleine, tengere, kordate vrouw. Het enige grote aan haar waren haar zware melkborsten. Ze had meer melk dan alle andere minnen van het tehuis. Er ging een jaar voorbij, een jaar van distributiebonnen, spieringen en meer en meer verschrompelde lichaampjes, terloops uitgeperst door de gezichtloze, gedachteloze vrouwen van Petrograd. Nu heeft de kleine, kordate vrouw geen melk meer. Ze huilt als ze gepest wordt, nors steekt ze de kinderen haar lege borst toe en ze wendt zich af tijdens het voeden.

Gaven ze de kleine vrouw maar een extra drie achtste pond brood of een koetsiersrantsoen, deden ze maar iets... Men moet toch redelijk zijn en aan de kinderen denken. Als ze niet sterven, worden het jongens en meisjes die een leven moeten opbouwen. Wat als ze maar drie achtste van een leven opbouwen? Beknotte levens worden het dan. En beknot leven, daar hebben we genoeg van gezien.

De vermoorden

Het was een week geleden. De hele ochtend liep ik door Petrograd, door die stad van stilstand en armoede. Een fijne, allesoverheersende nevel kringelde boven het schemerdonker van de stenen straten. De vuile sneeuw veranderde in dof glanzende zwarte plassen.

De markten zijn leeg. De vrouwen staan om de kooplieden heen, die dingen verkopen waaraan niemand behoefte heeft. De kooplieden hebben nog stevige roze wangen, bolstaand van koud vet. Hun blauwe, egoïstische oogjes glijden over de hulpeloze menigte vrouwen, soldaten in burgerbroek en oude mannen met leren overschoenen.

Vrachtrijders passeren de markt. Hun gezichten zijn wezenloos en grijs, hun driftige vloeken werktuiglijk en vervelend, hun paarden enorm; hun lading bestaat uit kapotte pluchen divans of zwarte vaten. De paarden hebben zware, ruigbehaarde hoeven en lange, dikke manen. Maar hun ribben steken uit, hun benen glijden weg van zwakte en hun gespannen snuiten hangen omlaag.

Onder het lopen lees ik over de executies, over hoe onze stad nog een van zijn nachten is doorgekomen. Ik ga naar de plek waar elke ochtend de balans wordt opgemaakt.

In de kapel bij het lijkenhuis wordt een dodenmis gehouden.

De mis is voor een soldaat.

Drie familieleden staan rond de baar. Ambachtslieden, één vrouw. Onbeduidende gezichten.

De priester spreekt een slordig gebed uit, ontbloot van schoonheid en verdriet. De familieleden voelen dat. Ze staren de geestelijke met doffe ogen aan.

Ik maak een praatje met de bewaker.

‘Deze wordt tenminste begraven,’ zegt hij. ‘Daar liggen er nog een stuk of dertig, soms wel drie weken, elke dag worden er nieuwe uitgeladen.’

Elke dag worden de lichamen van de geëxecuteerden en de vermoorden naar het lijkenhuis gebracht. Ze brengen ze op vrachtsleeën, laden ze uit bij de poort en rijden weg.

Vroeger werden er vragen gesteld: wie er vermoord was, wanneer, door wie. Dat gebeurt niet meer. ‘Ongeïdentificeerde man,’ schrijven ze op een blaadje, en ze voeren hem af naar het mortuarium.

De lijken worden gebracht door soldaten van het Rode Leger, politieagenten, allerlei mensen.

Die bezoeken, ’s ochtends en ’s nachts, gaan al een jaar lang ononderbroken, zonder adempauze, door. De laatste tijd is het aantal lijken tot ongekende hoogte gestegen. Als iemand uit louter verveling een vraag stelt, antwoorden de politieagenten: ‘Gedood bij een roofoverval.’

Begeleid door de bewaker ga ik het lijkenhuis binnen. Hij licht de lakens op en laat me de gezichten zien van drie weken geleden gestorven mensen, besmeurd met zwart bloed. Ze zijn allemaal jong en robuust. Voeten in laarzen steken uit, voeten in voetlappen, blote, wassen voeten. Gele buiken zijn zichtbaar, haren vastgekleefd met bloed. Op een van de lichamen ligt een briefje: vorst Konstantin Eboli de Tricoli.

De bewaker slaat het laken terug. Ik zie een goedgevormd, mager lichaam, een klein, grijnzend, brutaal, afschuwelijk gezicht. De vorst draagt een Engels kostuum en laklaarsjes met zwarte suède kappen. Hij is de enige edelman tussen de zwijgende muren.

Op een andere tafel vind ik zijn adellijke vriendin, Francesca Britti. Zij heeft na haar executie nog twee uur geleefd in het ziekenhuis. Haar slanke, paarsrode lichaam is ingezwachteld. Ze is net zo lang en fijngebouwd als de vorst. Haar mond staat open. Haar hoofd is opgeheven in een opwelling van drift. Haar lange, witte tanden schitteren roofzuchtig. Ze heeft in de dood het stempel van schoonheid en impertinentie behouden. Ze snikt, ze lacht smalend om haar moordenaars.

Ik verneem het belangrijkste: de doden worden niet begraven, omdat de middelen ontbreken. Het ziekenhuis wil geen geld uitgeven aan begrafenissen. Familieleden zijn er niet. Het commissariaat geeft geen gehoor aan verzoeken, het antwoordt met uitvluchten in woord en geschrifte. De directie zal naar het Smolnyj gaan.

Natuurlijk.

Daar komen we allemaal terecht.

‘Nu gaat het nog,’ vertelt de bewaker, ‘laat ze maar liggen, met dit weer, maar als de hitte invalt, gaat het hele ziekenhuis op de loop...’

De niet weggeruimde lijken zijn een heikel punt in het ziekenhuis. Wie haalt ze weg? Het lijkt een erekwestie te zijn geworden.

‘Wie ze vermoord heeft, moet ze weghalen,’ betoogt de assistent-arts fel. ‘Ze zijn slim genoeg om ze hier uit te laden... Want we krijgen er tientallen per dag binnen, vermoorde mensen. Executies, roofovervallen... Zoveel papieren als er volgeschreven zijn...’

Ik verlaat de plaats waar de balans wordt opgemaakt. Bezwaard.

Het paleis van het moederschap

Volgens de overlevering is het gebouwd door Rastrelli.26

De donkerrode façade, verlevendigd door slanke pilaren – die trouwe, stille en elegante monumenten van het imperiale Petropolis – is minder statig dan de prachtige paleizen van Joesoepov en Stroganov, volmaakt in hun verfijnde eenvoud.

Het Paleis heeft toebehoord aan Razoemovski. Later werden er adellijke meisjes opgeleid, wezen. Die adellijke weesmeisjes hadden een directrice. De directrice bewoonde tweeëntwintig lichtblauwe kamers met hoge plafonds.

Razoemovski is er niet meer, de directrice ook niet. Door Rastrelli’s gangen schuifelen acht vrouwen op pantoffels, met uitstekende buiken en de logge tred van zwangere vrouwen.

Het zijn er maar acht. Maar het hele Paleis behoort hun toe. Zo heet het ook: het Paleis van het Moederschap.

Acht vrouwen van Petrograd met grauwe gezichten en gezwollen benen van het gedraaf. Hun verleden: maanden in de rij staan voor levensmiddelen, fabrieksfluiten die hun mannen opriepen de Revolutie te verdedigen, de drukkende spanning van de oorlog en de ontreddering van de Revolutie die hen meesleurt in het ongewisse.

Nu al presenteert onze onbezonnen vernielzucht koeltjes de rekening van werkeloosheid en honger. De mannen die terugkeren van het front hebben geen werk, hun vrouwen geen geld om kinderen te baren, de fabrieken richten hun bevroren pijpen ten hemel. De papiermist – van geld en allerhande ander papier – is als een schim voorbijgeflitst en lost voor onze verdwaasde blikken op. En de aarde draait nog steeds. Mensen sterven, mensen worden geboren.

Met plezier spreek ik over het vlammetje van leven dat in deze lege kamers is ontstoken. Het is goed dat het gebouw van het Instituut niet aan confiscatie- en rekwisitiecomités is toegewezen. Het is goed dat er geen waterige koolsoep van de witte tafels druipt en dat er gezwegen wordt over de overal elders besproken arrestaties.

Het gebouw zal Huis van het Moederschap gaan heten. Een decreet bepaalt dat het de vrouwen zal bijstaan in hun zware en grootse taak.

Het Paleis breekt met de politiemethoden van het weeshuis, waar de kinderen doodgingen of, in het beste geval, pupillen werden. Kinderen moeten leven. Hun geboorte is nodig voor de opbouw van een beter leven.

Dat is het idee. Het moet tot het einde toe worden doorgevoerd. Ooit zal er revolutie gemaakt moeten worden.

Een geweer aanleggen en op elkaar schieten, dat is soms misschien niet onverstandig. Maar het is nog niet de hele revolutie. Wie weet, misschien is het helemaal geen revolutie.

Het is noodzakelijk kinderen goed ter wereld te brengen. Dat, daarvan ben ik overtuigd, is de ware revolutie.

Het Paleis van het Moederschap is drie dagen geleden opengegaan. De stadsdeelraden hebben de eerste patiënten gestuurd. Het begin is er. Nu komt het belangrijkste.

Er zijn plannen om een school voor het moederschap te openen. Toegankelijk voor wie maar wil. Er zal hygiëne worden onderwezen, en hoe het leven van moeder en kind beschermd wordt. Dat is hard nodig. In het begin van de eeuw stierf in onze klinieken ongeveer veertig procent van de kraamvrouwen. Dat cijfer is nooit lager geworden dan vijftien tot twintig procent. Nu stijgt het aantal sterfgevallen, als gevolg van ondervoeding en bloedarmoede.

Vrouwen zullen het Paleis binnenkomen in de achtste maand van hun zwangerschap. De anderhalve maand voor de geboorte krijgen ze rust, voldoende voedsel en passend werk. Geheel kosteloos. Kinderen baren is een bijdrage aan de staat. De staat betaalt.

Na de geboorte blijven de moeders nog tien, twintig, tweeënveertig dagen in het Paleis, tot ze volledig hersteld zijn. Vroeger verlieten ze de kraamkliniek na drie dagen: iemand moest toch het huishouden doen en de kinderen te eten geven...

Het plan is om een school op te richten voor waarnemende huisvrouwen. Die waarneemsters zorgen voor het huishouden van de kraamvrouwen die in het Paleis verblijven.

Er wordt al een tentoonstellingsruimte ingericht. Daar krijgen moeders een eenvoudig goed bed te zien, beddegoed, geschikt eten, afgietsels van syfiliszweren en pokkenblaasjes, en ze kunnen onze statistieken doornemen met de kindersterftecijfers, inmiddels overbekend maar toch de eerste ter wereld. Op de tentoonstelling zijn tegen lage prijzen lakentjes, luiers en medicijnen te koop.

Ziedaar de kiem van een idee, het revolutionaire idee van de ‘socialisatie van de vrouw’.

De eerste acht zeemans- en arbeidersvrouwen hebben de ruime zalen betrokken. De zalen behoren hun toe. De zalen moeten worden behouden en uitgebreid.

26. Rastrelli – Francesco Bartolomeo Rastrelli (1700–1771), Italiaans architect die in Rusland werkte en veel van de bekendste gebouwen van Sint-Petersburg heeft ontworpen, waaronder het Winterpaleis.

De evacués

Er was eens een fabriek, en in die fabriek heerste onrecht. Niettemin rookten de schoorstenen in die tijden van onrecht, de vliegwielen draaiden geluidloos, het staal fonkelde en de fabriekshallen dreunden van gonzende bedrijvigheid.

Toen kwam de rechtvaardigheid. Maar de rechtvaardigheid was slecht georganiseerd. Het staal stierf. Mensen werden ontslagen. In dof onbegrip werden ze versleept van station naar station.

Gehoorzamend aan een onverbiddelijke wet zwerven de arbeiders nu doelloos over de aarde, als veronachtzaamd stof.

Een paar dagen geleden vond een ‘evacuatie’ plaats van een Baltische fabriek. Vier arbeidersgezinnen werden in een wagon gestouwd. De wagon werd op een pont gezet en daar achtergelaten. Ik weet niet of de wagon goed of slecht was vastgemaakt op de pont. Er wordt gezegd dat hij nauwelijks was vastgemaakt.

Gisteren zag ik die vier ‘geëvacueerde’ gezinnen. Ze lagen op een rijtje in het lijkenhuis. Vijfentwintig lijken. Vijftien van kinderen. Namen passend bij banale rampen: Koezmin, Koelikov, Ivanov. Niemand ouder dan vijfenveertig jaar.

De hele dag lang verdrongen vrouwen van het Vasiljevski-eiland en uit Vyborgskaja Storona elkaar tussen de witte doodkisten. Hun gezichten waren grauw als die van drenkelingen.

Huilen doen ze nauwelijks. Wie weleens op een kerkhof komt, weet dat er bij ons niet meer gehuild wordt op begrafenissen. Mensen zijn allemaal gehaast en ontredderd, benepen, knagende gedachten gaan onophoudelijk door hun hoofd.