J. Goudsblom

Vuur en beschaving

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1992, 2015 J. GOUDSBLOM, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7053 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2015

Voor Clara en Frank Goudsblom

Voorwoord

Dit is bedoeld als een koel boek over vuur. De inhoud moet voor zichzelf spreken. Hier wil ik alleen de personen en de instellingen bedanken die aan de totstandkoming ervan hebben bijgedragen.

Eerst de instellingen. Dat zijn het Sociologisch Instituut en het Postdoctoraal Instituut voor de Sociale Wetenschap van de Universiteit van Amsterdam, het Netherlands Institute for Advanced Studies (NIAS) te Wassenaar en het All Souls College in Oxford. Ik stel de beide instituten waar ik als hoogleraar aan verbonden ben voorop, omdat die mij niet alleen veel afleiding van het schrijven van dit boek hebben bezorgd, maar me ook de gelegenheid en de stimulans hebben geboden om eraan door te werken. Op het NIAS heb ik ideale omstandigheden gevonden om een begin te maken met mijn onderzoek naar de vuurbeheersing, aan het All Souls College om het af te maken.

Van bijna alle hoofdstukken is een eerste versie verschenen in het maandblad De Gids. Ik ben de redactie erkentelijk voor haar gastvrijheid. En ik dank nogmaals al degenen die mij bij het schrijven van deze vuurstudie-in-afleveringen hebben geholpen met advies en commentaar. Dat zijn in de eerste plaats mijn trouwe kritische lezers Bart van Heerikhuizen, Fred Spier en Nico Wilterdink en de onvermoeibare aanleveraar van literatuurtips Jojada Verrips. Verder dank ik, in alfabetische volgorde, in Nederland: Anton Blok, D.P. Bosscha Erdbrink, Maarten van Bottenburg, Jan Maarten Bremer, Jan Bremmer, Han Croon, Joost Crouwel, Karel Deurloo, Sjaak van der Geest, Willy Groenman-van Waateringe, Tilly Hermans, Bram Kempers, A. Kortlandt, Rita de Koster, Benjo Maso, Fik Meijer, H.W. Pleket, Machteld Roede, J. de Roos, Frans Saris, Matthieu Schoffeleers, Annelies Snijder, Jeroen Staring, Mieke van Stigt, Abram de Swaan en Johannes van der Weiden. En buiten Nederland: Guy Bush, Judith Herrin, William H. McNeill, Stephen Mennell, Ravi Mirchandani, Catherine Perlès, Stephen Pyne, Margareta Steinby en Bryan Wilson.

Enkele goede vrienden die mij tijdens het werken aan dit boek met hun belangstelling hebben aangemoedigd zijn helaas overleden. Ik houd hun nagedachtenis in ere: Dick Hillenius, Norbert Elias, Renate Rubinstein.

Hoeveel ik voor dit boek verschuldigd ben aan mijn vrouw, Maria Goudsblom-Oestreicher, weten alleen zij en ik. Mede namens haar draag ik dit boek op aan onze kinderen.

==

Ommen, 1 september 1991

==

==

Bij de vijfde druk

==

In deze vijfde druk heb ik enkele minieme, voornamelijk typografische, verbeteringen aangebracht. Voor commentaar op recente ontwikkelingen en literatuur verwijs ik naar de ‘Bibliografische en andere aantekeningen’ achterin dit boek. Ik dank Esther Beijk, Joost Crouwel, Menno Hartman, Judith Herzberg, Frans Saris, Peter Westbroek, Nico Wilterdink en Cas Wouters voor hun adviezen.

==

Amsterdam, maart 2015

==

J. Goudsblom

1
Inleiding

Vuur

Het vermogen om met vuur om te gaan behoort, evenals de taal en het gebruik van werktuigen, al sinds prehistorische tijden tot de verworvenheden van alle menselijke samenlevingen. Het is bovendien in sterkere mate nog dan taal en werktuigen behalve een algemeen ook een exclusief menselijke verworvenheid. Aanzetten tot taal en het gebruik van werktuigen komen ook voor bij apen en andere dieren; maar de mens is de enige soort die geleerd heeft vuur te beheersen.

Vuur is volgens de eenvoudigste omschrijvingen in moderne encyclopedieën een verbrandingsproces dat gepaard gaat met hitte en licht. De onmiddellijke werking ervan is vernietigend. Het ontbindt de structuren van organische stoffen en zet die stoffen om in as en rook. Deze werking is onomkeerbaar; het is onmogelijk uit de resten de oorspronkelijke vormen en kleuren te herstellen. De vogel Phoenix die uit de as herrijst bestaat alleen in de menselijke fantasie. Vuur heeft ook geen doel: het verbrandingsproces verloopt blind en doelloos; alles waar het mee in aanraking komt, wordt er als het brandbaar is door verteerd. Uiteraard is het ontbreken van een doel niet een unieke eigenschap van vuur. Hetzelfde kan worden gezegd van alle andere natuurkrachten. Kenmerkend voor vuur is echter dat het ook ‘zelfgenererend’ is. Vuur veroorzaakt hitte, en hitte veroorzaakt weer vuur.

Vernietigend, onomkeerbaar, doelloos, zelfgenererend – dit klinkt niet als een reeks aantrekkelijke eigenschappen. Wat kan mensen ertoe gebracht hebben deze wilde natuurkracht te temmen, en op te nemen in hun eigen samenlevingen? Wat stelde hen daartoe in staat? Waarom vonden zij het de moeite waard? Welke gevolgen had het – voor de mensen zelf en voor hun verhouding tot de overige natuur?

Dit zijn vragen die mensen al lang gefascineerd hebben. Er bestaat een rijke mythologie waarin de ‘verovering van het vuur’ naar voren komt als een grote weldaad voor de mensheid, in een aantal gevallen verricht door een ‘cultuurheld’ zoals Prometheus. De Britse folklorist en antropoloog J.G. Frazer heeft in zijn boek Myths on the Origins of Fire talrijke van dergelijke verhalen verzameld, waaruit blijkt dat volken over de hele wereld het vuur als een zeer kostbaar bezit beschouwen dat hun voorvaderen door list of geluk ten deel is gevallen. Zoals de Franse antropoloog Claude Lévi-Strauss heeft aangetoond, zit in al deze mythen de suggestie dat pas het verwerven van vuur en het vermogen om voedsel te koken mensen waarachtig ‘menselijk’ heeft gemaakt.1

In vele oude mythen wordt vuur behandeld alsof het een levend wezen is, met een eigen geest vervuld van goede of kwade bedoelingen. Later, in de natuurfilosofieën van groepen geleerden in China, India en Griekenland, is men vuur gaan beschouwen als een van de grondelementen waaruit de wereld is samengesteld; volgens sommige klassieke kosmologen was het zelfs de belangrijkste kracht in het heelal. Ook de alchemisten en chemici in het middeleeuwse en het vroegmoderne Europa plaatsten bij hun onderzoek vuur nog in het middelpunt. In de negentiende eeuw werd het begrip vuur in de natuurwetenschappen echter vervangen door begrippen als warmte en energie, en het heeft zijn centrale plaats in de wetenschappelijke theorie verloren.2

Tegelijkertijd bleef vuur wel in de aandacht staan bij het onderzoek naar de evolutie van de menselijke cultuur. Charles Darwin schreef al in The Descent of Man over ‘de ontdekking van het vuur’ als ‘waarschijnlijk de grootste die ooit door de mens is gedaan, afgezien van de taal’.3 Vele negentiende-eeuwse antropologen dachten er net zo over en gingen uitvoerig in op het belang van de vuurbeheersing voor de ontwikkeling van de beschaving. De Britse antropoloog Edward B. Tylor, een jongere tijdgenoot van Darwin, heeft een belangrijke bijdrage geleverd door alle verhalen over volken die zogenaamd de kunst van het vuur maken niet hadden beheerst, een voor een te weerleggen.4

In de twintigste eeuw is het onderwerp vuur echter ook uit de agenda van de sociale wetenschappen geschrapt. Een enkele antropoloog zoals Ralph Linton toonde nog wel belangstelling voor de rol van de vuurbeheersing in de prehistorie, en in bepaalde vakken zoals de sociale en culturele aardrijkskunde bleef ook enige aandacht voor het onderwerp bestaan.5 maar de overheersende tendens was toch het te negeren. Zo krijgt het woord ‘vuur’ in de zeventien delen van de in 1968 verschenen International Encyclopedia of the Social Sciences (de laatste editie) geen enkele speciale vermelding, niet als lemma en zelfs niet in het algemene register. Het lijkt wel alsof men ervan uitgaat dat onze samenlevingen zonder vuur kunnen functioneren, en dat het beheersen ervan geen enkel probleem meer oplevert.

Een van de bedoelingen van dit boek is dergelijke misverstanden recht te zetten. Het gaat mij daarbij echter niet alleen om het vuur ter wille van het vuur. Het onderwerp vuurbeheersing vormt ook een aanleiding om enkele thema’s van meer algemene aard aan de orde te stellen. Het helpt ons eraan te herinneren hoe sterk het menselijk samenleven verweven is met ecologische processen. En het toont, naar ik hoop, ook dat het zin heeft deze ecologische processen in verband te brengen met sociaal-culturele ontwikkelingen over een zeer lange termijn.

Beschaving

Het leren beheersen van vuur was en is een vorm van beschaving. Doordat de mensen het vuur hebben getemd en het hebben ingelijfd in hun samenlevingen, zijn die samenlevingen ingewikkelder en zijzelf geciviliseerder, beschaafder geworden.

Dit is de grondgedachte die ik in de hoofdstukken die volgen nader zal uitwerken. Mijn gebruik van de termen civilisatie en beschaving (die ik als synoniemen beschouw) verdient daarbij enige toelichting. Het wijkt af zowel van het gangbare spraakgebruik in conversatie, politiek en journalistiek, als van de meer vaktechnische betekenis die aan de term civilisatie is gegeven in de antropologie en de archeologie.

De algemene functie van de termen civilisatie en beschaving, zoals die in onze tijd meestal gebruikt worden, is helder onder woorden gebracht door Norbert Elias in het eerste hoofdstuk van zijn boek Het civilisatieproces:

==

Alles wat de westerse samenleving van de twee of drie laatste eeuwen meent voor te hebben op vroegere of meer ‘primitieve’ hedendaagse samenlevingen, wordt erin samengevat. Onder ‘beschaving’ proberen de bewoners van de westerse landen alles te vangen wat hen kenmerkt en waar ze als samenleving trots op zijn: het niveau van hun techniek, hun omgangsvormen, de ontwikkeling van hun wetenschappelijke kennis of hun wereldbeschouwing, en nog veel meer.6

==

Zoals deze woorden duidelijk aangeven, draagt het begrip beschaving – evenals het verwante begrip cultuur – in het gangbare spraakgebruik een sterk waarderende, etnocentrische lading. Het is echter mogelijk deze begrippen hier enigszins van te zuiveren, en ze op te nemen in een afstandelijker wetenschappelijk vocabulaire. Het woord cultuur wordt tegenwoordig in de sociale wetenschappen algemeen geaccepteerd als een vakterm om alle aspecten van het gedrag aan te duiden die samen het aangeleerde gemeenschappelijke gedragsrepertoire van een groep vormen.7 Zo wil ik ook het begrip civilisatie in een niet al bij voorbaat waarderende zin gebruiken.

Als vakterm wordt ‘civilisatie’ tegenwoordig veel gebruikt door antropologen en archeologen. Zij geven er echter een tamelijk beperkte betekenis aan. Vooral archeologen zijn gewend het begrip civilisatie uitsluitend toe te passen op samenlevingen met steden en schrift, die ongeveer vijfduizend jaar geleden voor het eerst ontstaan zijn, enkele duizenden jaren na de opkomst van de landbouw. Deze opvatting van ‘beschaving’ komt duidelijk tot uitdrukking in de titels van de bekende (en voortreffelijke) boeken The Emergence of Civilization en Before Civilization van de Engelse archeoloog Colin Renfrew.8

Ik besef dat het in het algemeen geen aanbeveling verdient af te wijken van het gebruik van een begrip dat als vakterm is ingevoerd. Er zijn in dit geval echter enkele redenen om dit toch te doen. Ten eerste moeten we rekening houden met de nog altijd sterke gevoelswaarde waarmee het woord civilisatie geladen is. Een omschrijving volgens welke het uitsluitend van toepassing is op volken met steden en schrift, leidt onherroepelijk tot de conclusie dat de mensen in verreweg het grootste deel van hun geschiedenis en ‘prehistorie’ onbeschaafd zijn geweest. De meeste archeologen vermijden het deze conclusie zo boud te trekken; ze vloeit echter logisch voort uit hun definities.

Het aanbrengen van een scherpe cesuur tussen ‘beschaafde’ en (nog) niet ‘beschaafde’ volken ontneemt ons ook de mogelijkheid om ‘beschaving’ of ‘civilisatie’ te gebruiken als een overkoepelende term, die in principe van toepassing is op de sociaal-culturele en sociaal-psychische ontwikkeling van mensen in iedere samenleving. Hier kan tegen worden ingebracht dat we al over zo’n term beschikken, namelijk ‘cultuur’. Een nadeel van deze laatste term is echter de sterk statische inslag ervan: hij verwijst naar verworvenheden, en niet naar het proces waarin deze verworvenheden tot stand zijn gekomen en veranderd.9

Zo heeft de Amerikaanse antropologe Ruth Benedict in haar veelgelezen boek Patterns of Culture een prachtige beschrijving gegeven van drie verschillende culturen, en van de vormende invloed die deze culturen hadden op de individuen die erin opgroeiden. Zij is echter welbewust voorbijgegaan aan de vraag naar de wording van deze drie culturen; veelzeggend is in dit opzicht het motto dat zij aan haar boek heeft meegegeven en waarin zij een Diggerindiaan citeert die gezegd heeft: ‘In het begin gaf God aan ieder volk een beker van klei, en daaruit dronken zij hun leven.’10

Tegenover het beeld van ‘cultuur’ en ‘culturen’ als gegevenheden waarvan stilzwijgend wordt verondersteld dat ze geen geschiedenis hebben of althans dat die geschiedenis er niet toe doet, wil ik hier uitgaan van ‘civilisatie’ als een proces. Aangezien we het begrip cultuur niet meer uitsluitend reserveren voor de zogenaamde ‘hogere culturen’, ligt het voor de hand de ‘civilisatie’ ook niet pas te laten beginnen bij de opkomst van steden en schrift.

Het toepassen van het begrip beschaving of civilisatie op de hele mensheid en de hele menselijke geschiedenis is geen noviteit. Integendeel, ik voeg me hiermee in een lange traditie van sociologische en antropologische literatuur. Vandaag de dag wordt deze traditie echter vaak met enig wantrouwen bezien, omdat ze wordt geassocieerd met een naïef vooruitgangsgeloof en met het idee dat de menselijke beschaving in de moderne cultuur van West-Europa en Noord-Amerika haar hoogtepunt heeft bereikt.

Maar het opmerken van het onmiskenbare accent van tijdgebonden etnocentrisme in het werk van onze voorgangers hoeft nog niet te leiden tot een kritiekloos verwerpen van de taak die zij gesteld hadden: namelijk het bestuderen van de ontwikkeling van de menselijke cultuur en culturen als een samenhangend proces. Gelukkig is een toenemend aantal onderzoekers, onder wie biologen, antropologen en historici, weer bereid te erkennen dat het de moeite waard is aan deze taak te werken.11

De meest gedurfde poging tot dusver om het begrip civilisatie van zijn ideologische en eurocentrische accenten te ontdoen is ondernomen door Norbert Elias in zijn studie Het civilisatieproces. Dat boek gaat in de eerste plaats over veranderingen in het gedrag van de leden van de bovenlagen van de maatschappij in West-Europa tussen 1300 en 1800. Gedurende deze periode zijn de gedragsstandaarden, zoals Elias aantoont, ingrijpend veranderd. Verre van willekeurig te zijn, weerspiegelden die veranderingen een verstrekkende transformatie van de hele maatschappelijke structuur. Om een sleutelpassage te parafraseren: er traden veranderingen op in de sociale verhoudingen tussen de mensen; daardoor veranderden de manieren waarop zij elkaar min of meer dwingend beïnvloedden, daardoor veranderden hun gedrag en hun emoties, en, bijgevolg, hun hele persoonlijkheid.12

In een andere passage merkt Elias op dat het onmogelijk is een beginpunt aan te wijzen in het civilisatieproces.13 Immers, in welke historische periode zouden we moeten zoeken om de generatie te vinden die de overgang maakte van een onbeschaafd naar een beschaafd bestaan? Hoe ver zouden we moeten teruggaan om te stuiten op voorouders van wie we met zekerheid zouden kunnen zeggen dat zij volstrekt onbeschaafd waren, geheel verstoken van enige vorm van onder dwang van anderen aangeleerde zelfdwang?

De vuurbeheersing als civilisatieproces

Het onderwerp vuurbeheersing leent zich er uitstekend toe om de implicaties van deze vragen te onderzoeken. Het vermogen om vuur te beheersen is duidelijk een cultuurelement, dat al vele duizenden generaties lang een integraal onderdeel vormt van alle menselijke samenlevingen. De overgang van een bestaan zonder vuur naar een bestaan met vuur heeft het leven in vele opzichten veiliger en geriefelijker gemaakt; maar hij heeft ook nieuwe risico’s en ‘dwangen’ met zich meegebracht. De voortdurende aanwezigheid van vuur in een mensengroep is een complicerende factor; het zich hiernaar leren schikken is een goed voorbeeld van de soort ‘mutaties’ in het gedrag die aan civilisatieprocessen een nieuwe wending kan geven.

Wanneer zulke sociaal-culturele mutaties eenmaal tot stand zijn gekomen, zullen ze niet – zoals in de biologische evolutie – vanzelf worden gereproduceerd. Ieder menselijk individu moet een leerproces doormaken om de vaardigheden te verwerven die nodig zijn voor de omgang met vuur. In dit opzicht doorloopt ieder mens een eigen civilisatieproces, waarin hij of zij zich de manieren van doen en denken eigen maakt die in zijn of haar sociale omgeving gebruikelijk zijn. We kunnen hier spreken van een civilisatieproces op het individuele niveau.

Nu zijn de in een maatschappij op een gegeven ogenblik geldende gedragsregels uiteraard niet voor eeuwig en altijd vastgelegd. Kinderen in een moderne industriële samenleving hebben andere ervaringen met vuur en moeten andere vaardigheden en gewoonten aanleren dan kinderen die opgroeiden in een samenleving waarin nog geen lucifers of gasaanstekers voorkwamen, maar waarin ook de kans op brand vaak minder groot was. De sociale normen die mensen zich eigen maken zijn, zoals uit dit voorbeeld blijkt, zelf ook het resultaat van historische processen, oftewel van civilisatieprocessen. Deze laatste vertegenwoordigen een tweede niveau van civilisatie: sociaal-culturele processen waardoor manieren van doen en denken van de ene generatie op de volgende worden doorgegeven, en in de loop waarvan deze manieren ook weer kunnen veranderen – snel of langzaam, al naar het geval. Het onderzoek van Norbert Elias naar het civilisatieproces in West-Europa in de vroegmoderne tijd is gericht op dit tweede niveau.

Maar, zoals Elias zelf met nadruk heeft gesteld, het civilisatieproces in West-Europa is niet uit het niets ontstaan. Hoe ver we ook teruggaan in de vroege middeleeuwen, nergens treffen we een ongerepte toestand aan van mensen die leefden zonder enige manieren die zij zelf als kind geleerd hadden van hun ouders en die zij vervolgens weer aan hun nageslacht hebben doorgegeven. Het Europese civilisatieproces vormde duidelijk een voortzetting, op zijn eigen wijze, van eerdere civilisatieprocessen – zoals die van de Grieken, de Romeinen, de Kelten, de Germanen, enzovoort. En ook die samenlevingen waren niet uit het niets begonnen. Allemaal zetten zij (alweer, ieder op haar eigen unieke wijze) oudere tradities voort, die in voorafgaande stadia gevormd waren.

De wijdvertakte keten van in elkaar grijpende culturele tradities vormt een derde niveau waarop we van een civilisatieproces kunnen spreken – het niveau van de ontwikkeling van de mensheid als geheel. Dit niveau lijkt, omdat het zo veelomvattend is, het moeilijkst te overzien en in kaart te brengen. Aan de hand van de vuurbeheersing hoop ik echter aan te tonen dat zich juist op dit meest algemene vlak enkele duidelijke lijnen laten aanwijzen. Deze maken het mogelijk ons een voorstelling te vormen van het verloop van de algehele ontwikkeling en van de belangrijkste stadia daarin, zodat we in staat zijn om specifieke episodes in het civilisatieproces in een breder verband te plaatsen.

De opzet van het boek

Op grond van de bovenstaande overwegingen heb ik dit boek geschreven vanuit een ontwikkelingsperspectief. Als overkoepelend kader dient de geschiedenis van de mensheid, bezien als een geheel dat is opgebouwd uit de geschiedenissen van talloze samenlevingen, en gemarkeerd in enkele globaal onderscheiden stadia. Het grondstramien van het betoog is chronologisch; maar soms, als de kenmerken van een bepaald stadium in verschillende perioden gesignaleerd kunnen worden, ben ik van de zuivere tijdsvolgorde afgeweken.

Zoals voor de hand ligt begin ik met de vroegste prehistorie. Hoe hebben onze eerste menselijke (of mensachtige) voorouders zich gedragen tegenover vuur voordat zij geleerd hadden er enige controle over uit te oefenen? Wat heeft hen in staat gesteld een dergelijke controle te verwerven? En hoe is het te verklaren dat de vuurbeheersing, eenmaal verworven, een ‘soortmonopolie’ geworden is, waarvan alle andere levende diersoorten uitgesloten zijn? Ik bespreek deze vragen in een hoofdstuk waarvoor ik als titel heb gekozen: ‘De oorspronkelijke domesticatie van het vuur’, naar analogie van Karl Marx’ uitdrukking ‘de oorspronkelijke accumulatie van kapitaal’. Die titel is bedoeld om aan te geven dat het gaat om de beslissende eerste fase in een proces dat nog steeds gaande is.

De oorspronkelijke domesticatie van het vuur vormde, zo zal ik betogen, de eerste grote door mensen teweeggebrachte ecologische transformatie. In de hoofdstukken die volgen ga ik na hoe de verhoudingen van de mensen tot vuur, en via vuur tot elkaar en tot andere dieren, sindsdien zijn ontwikkeld.

Deze ontwikkeling heeft een ingrijpende wending ondergaan door de opkomst van landbouw en veeteelt, die ongeveer tienduizend jaar geleden is begonnen, en geworden is tot de tweede grote door mensen teweeggebrachte ecologische transformatie. De agrarisering zou zonder vuurbeheersing ondenkbaar zijn geweest. Eenmaal op gang gekomen gaf ze een nieuwe wending aan het civilisatieproces. Als het meest opmerkelijke daarbij zie ik het in allerlei opzichten steeds verder uit elkaar groeien van de levenswijzen van verschillende groepen mensen. De culturele verscheidenheid is na de agrarisering onmiskenbaar toegenomen; daarnaast valt er echter op allerlei gebieden, ook in het vuurgebruik, een neiging tot grotere gelijkvormigheid te bespeuren.

Het beeld van convergenties en divergenties in de ontwikkeling van de vuurbeheersing is zo gevarieerd dat ik er slechts enkele contouren van kan aangeven. Om het nader in te vullen volsta ik met enkele voorbeelden. Ik volg daarbij een vertrouwd traject: vanuit Mesopotamië, het huidige Irak, waar de eerste stadstaten zijn ontstaan, westwaarts en met de tijd mee: via het oude Israël en de Oudgriekse en Romeinse samenleving naar West-Europa vóór de Industriële Revolutie. Dit is uiteraard een nogal conventionele en eurocentrische keuze. Mijn voornaamste rechtvaardiging ervoor ligt in de enorme uitgebreidheid van het materiaal. Elk van de genoemde samenlevingen omspant al een periode van zeker duizend jaar; en voor geen ervan is er ooit een overzicht gemaakt van de verschillende aspecten van vuurgebruik. Ook in dit boek heb ik niet naar een encyclopedisch overzicht gestreefd; wel hoop ik enkele hoofdlijnen in de ontwikkeling te hebben kunnen aangeven, waarvan door vergelijkend onderzoek zou kunnen worden nagegaan in hoeverre ze corresponderen met de ontwikkeling in andere cultuurgebieden.

De industrialisering vormde de derde door mensen teweeggebrachte ecologische transformatie. Ook hierin speelde vuur een grote rol. Aanvankelijk leken de al bestaande sociale en culturele verschillen na de industrialisering alleen nog maar toe te nemen. Er zijn echter aanwijzingen dat die trend bezig is in zijn tegendeel om te slaan – een ommekeer waarin ook het brandstofgebruik een niet weg te cijferen rol speelt.

Het gaat al met al om een zeer omvangrijk thema. Om het volgens de regels van het klassieke toneel te zeggen: de handeling bestaat uit de menselijke omgang met vuur, de plaats van handeling is het landoppervlak van de aarde, en de tijd omvat tenminste een half miljoen jaar – vanaf het eerste stadium in de ontwikkeling, zoals dat met grote verbeeldingskracht is gereconstrueerd in de film van Jean-Jacques Annaud, La guerre du feu,14 tot onze eigen tijd, waarin kernfysici in staat zijn om plasma van deuteron en tritium te verhitten tot meer dan honderdvijftig miljoen graden. Al lezend in de vakliteratuur die ik heb geraadpleegd – topjes van gigantische ijsbergen van kennis – ben ik me pijnlijk bewust geworden van mijn beperkingen als niet-specialist. Tegelijk heb ik gemerkt hoeveel ruimte er is voor verbindingen, en dat het loont naar zulke verbindingen te zoeken.

Het onderwerp geeft herhaaldelijk aanleiding tot het overschrijden van vakgrenzen. Als socioloog beweeg ik mij op de terreinen van de archeologie, de antropologie, de geschiedenis, de psychologie en zelfs de biologie en de ecologie. Ik heb me hierbij laten inspireren door het illustere voorbeeld van andere generalisten, zoals met name William H. McNeill, die als historicus ook de ecologische dimensie van het menselijk bestaan verkend heeft, vooral in Plagues and Peoples, waarin hij op meesterlijke wijze laat zien hoe nauw de geschiedenis van onze samenlevingen verweven is met die van bepaalde microparasieten.15

Als schakel tussen de ecologische, de sociologische en de psychologische kanten van de ontwikkeling heb ik – zonder er voortdurend met zo veel woorden naar te verwijzen – gebruik gemaakt van het door Norbert Elias geopperde idee van een triade van beheersingen.16 Tot de problemen van het samenleven waar mensen zich voor gesteld zien, behoort overal het vinden van een modus vivendi ten opzichte van de fysieke buitenwereld waarin zij zich bevinden, van de sociale verhoudingen waarin zij met elkaar verwikkeld zijn, en van de impulsen, gevoelens en gewaarwordingen die ieder van hen in zichzelf ondervindt. De manieren waarop mensen leren enige beheersing uit te oefenen ten aanzien van gebeurtenissen in de buitenmenselijke, de tussenmenselijke en de binnenmenselijke sfeer, hangen met elkaar samen; er is alle reden om aan te nemen dat dit algemene principe ook voor de vuurbeheersing opgaat.

Met de triade van beheersingen correspondeert een triade van afhankelijkheden. In de loop van de geschiedenis lijkt vrijwel iedere toename in beheersing van de natuur gepaard te zijn gegaan met een toename in afhankelijkheid. Naarmate hun vermogen om vuur te beheersen groter is geworden, zijn de mensen hun levenswijze meer op de beschikbaarheid van vuur gaan instellen en daardoor zijn zij ook steeds afhankelijker geworden van het vuur en van de sociale organisatie en de psychische discipline die nodig zijn om er, met een minimum aan overlast en gevaar, van te kunnen profiteren. Maatregelen om de beheersing uit te breiden zullen, naar we mogen veronderstellen, gewoonlijk welbewust genomen zijn; vergroting van de afhankelijkheid behoort eerder tot de ‘onbedoelde gevolgen’.

Dit is in grote lijnen het perspectief van waaruit ik het onderwerp zal benaderen. Ik zal de ontwikkeling van de vuurbeheersing beschouwen als een integraal aspect van de sociale en culturele ontwikkeling. Het bezit van vuur heeft de menselijke samenlevingen productiever en weerbaarder gemaakt, maar het heeft ook hun vermogen tot vernietiging en hun kwetsbaarheid vergroot. Er gaat, zo kunnen we met een parafrase op Elias zeggen, van vuur als een natuurproces een zekere Fremdzwang uit, waar mensen zich naar hebben leren richten met geboden en verboden en met vormen van Selbstzwang, Juist het samengaan van natuurbeheersing, sociale beheersing en zelfbeheersing maakt de ontwikkeling van de vuurbeheersing zo fascinerend.

1. Vgl. Frazer 1930b; Lévi-Strauss 1964; 1966.

2. Vgl. Bachelard 1990, pp. 69–94; Prigogine en Stengers 1985, pp. 123–227.

3. Darwin 1877, p. 79.

4. Tylor 1870, pp. 231–239.

5. Vgl. Linton 1955; Sauer 1981, pp. 129–156.

6. Elias 1982, 1, p. 23.

7. Vgl. Goudsblom 1987a, pp. 57–103.

8. Renfrew 1972; 1976.

9. Meer over het begrip cultuur in Goudsblom 1987a. Van belang is ook dat ‘beschaving’ en ‘civilisatie’ in onze taal teruggaan op een werkwoordsvorm. Mensen beschaven elkaar en zichzelf; dit kan met het woord cultuur niet zo direct worden uitgedrukt.

10. Benedict 1935.

11. Zie bijv. Festinger 1983; Hillel 1991; Stavrianos 1990.

12. Elias 1982, II, p. 286.

13. Elias 1982, I, p. 218.

14. Over de documentaire waarde van deze film zie Liebermann 1982 en Perlès 1982.

15. McNeill 1986.

16. Elias 1971, pp. 176–177. Zie ook Goudsblom 1990a, pp. 94–98.

2
De oorspronkelijke domesticatie van vuur

De fase van overwegend passief vuurgebruik

In mythen wordt de verwerving van het vuur meestal voorgesteld als een eenmalige gebeurtenis met een held in de hoofdrol. Veel aannemelijker is echter dat het opnemen van het vuur in de menselijke samenleving een langdurig proces is geweest dat zich over tienduizenden generaties heeft uitgestrekt, waarbij telkens kleine stappen voorwaarts werden gedaan, die weer werden gevolgd door stilstand en terugslagen. Zelfs de gebruikelijke uitdrukking ‘de ontdekking van het vuur’ is enigszins misleidend, gezien het feit dat ‘de geschiedenis van het vuur op deze aarde even ver teruggaat als die van de landvegetatie zelf’.17 De oudste sporen van bosbranden verschijnen in het geologische materiaal ongeveer gelijktijdig met de oudste sporen van bossen – in ongeveer driehonderdvijftigmiljoen jaar oude lagen. Toen drie tot vijf miljoen jaar geleden de eerste mensachtigen en mensen verschenen, kwamen branden, ontstaan door blikseminslag, vulkaanuitbarstingen of andere natuurlijke oorzaken, al regelmatig voor over vrijwel het hele landoppervlak van de aarde. Alleen in gebieden met weinig of geen brandbare organische stoffen, zoals de poolstreken, woestijnen en hoge gebergtes, waren branden een zeldzaamheid – en deze gebieden behoorden zeker niet tot de meest aantrekkelijke plekken voor menselijke bewoning.18 Hominiden en mensen zullen daarom nooit ver hebben hoeven te trekken om vuur te ‘ontdekken’; de kans was groot dat zij net als andere dieren meerdere malen in hun leven een bosbrand of een grasbrand zouden meemaken. Zij zouden zo’n brand dan, alweer net als andere dieren, ervaren op de manier waarop zij regen en sneeuw of hitte en koude ervoeren: als gebeurtenissen die hen overvielen, waar zij geen enkele greep op hadden, en waar ze zich zo goed en zo kwaad als het ging aan aanpasten.

Zij bezaten geen enkel middel om de aard van het vuur waar zij mee in aanraking kwamen te beïnvloeden. Al naargelang het klimaat en de vegetatie kon het vuur de vorm aannemen van wat ecologen noemen een oppervlaktebrand, die met grote snelheid over droog gras en struikgewas raasde; een grondbrand, die langzaam maar langdurig doorsmeulde; of een kroonbrand, die zich verbreidde via de toppen van bomen. De kroonbranden richtten de grootste verwoestingen aan; maar ze waren ook het zeldzaamst, omdat ze alleen konden uitbreken als er zich door het uitblijven van oppervlaktebranden jarenlang allerlei dood hout en afval had opgehoopt waar het vuur zich mee kon voeden en waardoor het een zeer grote hitte kon bereiken.19

Wij zouden tegenwoordig kunnen denken dat het allerbelangrijkste wat onze voorvaderen hebben moeten leren het overwinnen van hun angst voor vuur is geweest. Maar, zoals de Duitse ontdekkingsreiziger Karl von den Steinen die tegen het eind van de negentiende eeuw door Brazilië trok, reeds opmerkte: niets wijst erop dat de allesoverheersende eerste reactie op vuur altijd angst geweest moet zijn. Hij beschrijft dat zijn Indiaanse bedienden over het algemeen zeer nonchalant omgingen met de door hen aangestoken kampvuren, zodat hieruit soms grote branden ontstonden. De plekken waar deze branden gewoed hadden, bleken een grote aantrekkingskracht uit te oefenen op allerlei dieren:

==

De vuren die wij op onze tocht aanlegden brandden vaak dagenlang en verbreidden zich spontaan over grote afstanden. Al wat roofdier was maakte zich het voorval welbewust ten nutte; het zocht en vond zijn slachtoffers niet zozeer bij het heldere vuur als wel te midden van de smeulende as, waar menig knaagdier lag te verkolen. Talrijke valken zweefden over de donkere wolken van de quiemada, wild rende er van verre op af om de zwarte as te likken, bij voorkeur ’s nachts, misschien omdat het zich op de kale vlakte niet kon verschuilen. De bodem straalde een behaaglijke warmte uit.20

==

Aan de hand van deze waarnemingen vervolgt Von den Steinen met een korte beschouwing over de lessen die mensen al in een heel vroeg stadium hebben kunnen trekken uit natuurlijke bosbranden. Zij zullen bij het uitbreken van de brand het wild hebben zien vluchten, later zullen zij zich hebben kunnen koesteren in de gloed van het uitgaande vuur, en ze kunnen daarbij halfverkoolde dieren en vruchten uit de as hebben opgepikt en ervan geproefd hebben. Op deze manier kunnen ze de voordelen hebben leren kennen van het roosteren, dat niet alleen de smaak van het vlees verbeterde maar ook, nog belangrijker, de houdbaarheid: ‘Na vele dagen is het gebraden vlees nog smakelijk, dat anders allang bedorven zou zijn.’21

Het aardige aan Von den Steinens beschrijving is dat hij welbewust zijn moderne lezers shockeert door uitsluitend te wijzen op de voordelen die het vuur voor onze vroege voorouders gehad kan hebben en geheel voorbij te gaan aan de gevaren:

==

Hier protesteert echter degene die gewend is door de cultuurbril te kijken. Hij mist de huiveringen die men in de oertijd voor het schrikwekkende verschijnsel ervaren heeft, en die niet veel anders zijn dan de huiveringen van de geleerde wiens bureaulamp zou kunnen omvallen en de studeerkamer, het huis, de hele stad met alle voorwerpen van waarde die zich daarin bevinden in brand zou kunnen steken. Als ik al, die toch de macht van het vuur getemd en onder controle heb, in angst en beven geraak zodra het woedende element wordt losgelaten, als het gigantische vlammenspel mij al opwindt door zijn indruk van fantastische schoonheid, hoe moet dan niet de ziel van de arme wilde vervuld zijn van angst en van eerbied voor het mysterie.22

==

Zelfs als de woorden van Von den Steinen met de daarin vervatte verwijzing naar een gas- of petroleumlamp inmiddels alweer wat verouderd aandoen, dan nog blijft de kern van zijn boodschap geldig. Er is veel voor te zeggen dat de reactie op vuur die wij tegenwoordig geneigd zijn als de natuurlijke te beschouwen, in sterke mate gebaseerd is op onze eigen ervaringen met brand in een moderne samenleving. De manieren waarop vuur zich aan mensen voordoet zijn in de loop van de tijd veranderd en daarmee ook de gevaren die het oplevert en de angsten die het wekt. We zijn tegenwoordig gewend aan een sterk gereguleerde en zeer ingeperkte omgang met vuur – zozeer zelfs dat we ons er nauwelijks rekenschap van geven dat de angsten die ons nu ‘natuurlijk’ en ‘rationeel’ voorkomen, weleens juist het gevolg zouden kunnen zijn van de vergaande ‘domesticatie’ van het vuur. We moeten er zeker voor oppassen om onze moderne gevoelens te projecteren op wezens die een heel andere levenswijze hadden dan wij – zonder eigendom dat zij konden verliezen, zonder blijvende investeringen om zich zorgen over te maken, maar bereid om te genieten van de warmte, het licht, het voedsel en wat het smeulende vuur hun verder nog te bieden mocht hebben.

Dit wil natuurlijk niet zeggen dat zij van het vuur helemaal niets te vrezen hadden. De onmiddellijke gevolgen van een brand zijn altijd destructief geweest – toen net zo goed als nu. Het landschap waar een brand gewoed heeft is kaal en zwartgeblakerd. Van de bomen staan alleen nog verkoolde rompen en de planten zijn verschrompeld tot as. Dieren die niet op tijd hebben kunnen vluchten liggen dood tussen de overblijfselen, verbrand of omgekomen door gebrek aan lucht en vocht. Weldra echter zal de vegetatie zich herstellen en het wild zal terugkeren. De meeste wortels hebben de brand aan de oppervlakte doorstaan, en hieruit en uit aangewaaide of in de grond verborgen gebleven zaden schieten nieuwe planten en struiken op. Voor veel planten zijn de gevolgen van een brand op de lange duur heilzaam en voor sommige, de zogenaamde ‘pyrofyten’ of ‘vuurgroeiers’, zelfs van vitaal belang. Vuur vernietigt de parasieten en de andersoortige mededingers van deze planten en verruimt daardoor hun levenskansen. Tot de ‘pyrofyten’ behoren allerlei bomen, die weer voedsel en schuilgelegenheid bieden aan dieren, en vooral ook vele grassen, waar graasdieren op afkomen en waarvan de zaden soms ook voor mensen eetbaar zijn.23

Terwijl een bos- of grasbrand voor vele soorten dus gunstige gevolgen op lange termijn kan hebben, zijn er ook dieren die er meteen al van profiteren. Het meest directe voordeel trekken, zoals Von den Steinen al opmerkte, roofvogels zoals valken en sperwers. Terwijl de vlammen nog razen hangen zij erboven om te jagen op vluchtende vogels en insecten. Volgens een oude maar taaie legende zou de zwarte wouw (Milvus migrans) smeulende takjes oppikken uit een spontaan ontstane bosbrand en deze weer laten vallen op droog gras om zo het vuur te verspreiden en vluchtende dieren te vangen. Roofvogelkenners hebben echter geen enkel bewijs gevonden voor de juistheid van deze of enige andere legende waarin van een opzettelijk vervoer en gebruik van vuur door vogels sprake is. De meest waarschijnlijke empirische basis voor deze verhalen is dat vogels in hun jacht op grote insecten die door de hete lucht naar boven wervelen, zo nu en dan per vergissing een brandend takje in hun klauwen krijgen dat zij dan een stukje verderop tijdens hun vlucht weer moeten laten vallen.24

Wanneer de brand is uitgewoed, komen andere dieren op de plek af: eerst roofdieren die een prooi zoeken te midden van de smeulende overblijfselen; daarna kudden herten en runderen die zich dichterbij wagen om van de zoute as te likken. De meeste dieren lijken te genieten van de warmte die een uitgedoofd vuur ’s nachts uitstraalt.

Ook in onze tijd zijn deze reacties op brand herhaaldelijk waargenomen. Er is alle reden om te veronderstellen dat onze hominide voorouders dezelfde soort activiteiten ontplooiden rondom een door brand verwoeste plek. Zo zou dan het eerste, en zeer waarschijnlijk het langdurigste stadium tot nu toe in de omgang van mensen met vuur zijn gekenmerkt door het incidentele gebruik van natuurlijk vuur als dat toevallig beschikbaar was. Er is wel gezegd dat het gebruik van vuur in dit eerste stadium ‘opportunistisch’ was en nog niet ‘met voorbedachten rade’ plaatsvond.25 We kunnen het ook betitelen als voornamelijk passief; het klinkt misschien tegenstrijdig om te spreken over ‘passief gebruik’, maar het helpt om de aanvankelijke fase af te zetten tegen de volgende, toen hominiden begonnen actief vuur te verzamelen en te bewaren en later zelfs het te maken.

Van passief naar actief vuurgebruik

Iedere poging om de vroegste fasen in de omgang met vuur te reconstrueren is gedoemd enigszins speculatief te zijn. We bezitten geen enkele etnografische beschrijving van een samenleving zonder actief vuurgebruik. Maar het valt moeilijk te ontkennen dat de mensheid de overgang van de eerste fase van passief naar de tweede fase van actief vuurgebruik moet hebben doorgemaakt. In de loop van deze overgang is de mens, zoals weleens is opgemerkt, veranderd van een ‘ecologisch secundaire’ soort in een ‘ecologisch dominante’ soort.26 Vele andere dieren kennen de voordelen van een vuur, en ze maken er gebruik van als de gelegenheid zich voordoet. Geen van deze dieren heeft echter geleerd het vuur te beïnvloeden, het brandende te houden en vorm en omvang ervan te bepalen. Alleen de hominiden zijn tot vuurbeheersing overgegaan. Misschien hebben zij eerst geleerd op branden af te gaan als die ergens in de natuur voorkwamen, daarna een vuur voor kortere of langere tijd aan te houden op de oorspronkelijke plaats, en ten slotte het te vervoeren naar veilige en beschutte plekken, waar zij dan ook hun eigen woonplaatsen inrichtten. Wanneer zijn zij hier voor het eerst in geslaagd? Wat stelde hen hiertoe in staat? En waarom heeft geen andere soort het vuur zodanig bedwongen?

Hoewel deze vragen met elkaar samenhangen, zal ik ze afzonderlijk bespreken. Het probleem wanneer en waar hominiden of mensen voor het eerst enige controle over vuur verkregen hebben, is bij mijn weten nog steeds niet opgelost. In de jaren veertig van de twintigste eeuw meende de Zuid-Afrikaanse paleontoloog Raymond Dart bewijzen te hebben gevonden dat een primatensoort verwant aan de mens, maar niet verbonden in een rechte lijn van afstamming, al anderhalf miljoen jaar geleden vuur kon onderhouden. Dart heeft deze soort, waarvan de overblijfselen dicht bij de Zuid-Afrikaanse stad Makapansgat ontdekt waren, Australopithecus Prometheus (‘zuidelijke vuuraap’) genoemd. Hij is echter op zijn mening teruggekomen na het verschijnen van kritische reacties van collega’s. Daarna is gedurende enkele decennia een grot bij Zhoukoudiem dicht bij Peking beschouwd als de plek waar de oudste overblijfselen van door mensen gestookte vuren te vinden waren; algemeen werd aangenomen dat reeds vier- à vijfhonderdduizend jaar geleden mensen behorende tot de soort Homo erectus hier vuren hebben onderhouden. De laatste jaren is ook het bewijsmateriaal van Zhoukoudiem door enkele deskundigen in twijfel getrokken. Tegelijkertijd zijn er echter nieuwe vondsten gedaan bij opgravingen in de omgeving van Chesowanja (Kenia) en Swartkrans (Zuid-Afrika), met een geschatte ouderdom van 1,4 à 1,5 miljoen jaar.27

Het is voor mij moeilijk op grond van de beschikbare publicaties een onafhankelijk oordeel te vormen in deze kwestie. Ik kan alleen maar opmerken dat het onderwerp nog steeds ter discussie staat. De meeste archeologen zijn het er echter wel over eens dat er voldoende tastbare vondsten gedaan zijn in verschillende delen van Europa en Azië om te kunnen stellen dat Homo erectus tenminste al vierhonderdduizend jaar geleden vuur gebruikte – dat wil zeggen lang voor de komst van Homo sapiens.28

Hoewel er dus nog geen precieze chronologische datering te geven is, kunnen we wel met redelijke zekerheid iets zeggen over de volgorde van de stadia of fasen waarin de ontwikkeling van de vuurbeheersing zich zal hebben voltrokken.29 Eerst moet er een tijd geweest zijn waarin geen enkele groep regelmatig over vuur beschikte; daarna kwam er een tijd dat sommige groepen wel en andere groepen geen vuur hadden, totdat ten slotte alle mensengroepen over vuur beschikten. In deze paragraaf gaat het mij om het beslissende tweede stadium, toen sommige groepen begonnen enige controle over vuur te krijgen.

Ik vermoed dat dit een zeer langdurig stadium is geweest. Groepen mensen die het geluk hadden gehad een vuur te vinden, zullen soms in staat geweest zijn om het weken, maanden of zelfs jaren aan te houden tot het tengevolge van regen, verwaarlozing of welke oorzaak ook uitging; daarna moesten zij weer zonder vuur verder leven. In aanmerking genomen hoe moeilijk het geweest moet zijn een vuur tijdens een nat seizoen door te laten branden, ligt het voor de hand dat groepen mensen eerst steeds slechts tijdelijk, op onzekere basis, over vuur hebben kunnen beschikken. Gedurende deze hele periode bleef vuur een hachelijk bezit.

Wat was het dat hominiden of mensen in staat stelde om dit tussenstadium te bereiken waarin zij vuren gedurende een bepaalde tijd in stand konden houden, en om vervolgens het vuur blijvend van generatie op generatie door te geven? Voor het beantwoorden van deze vragen is het nuttig een onderscheid te maken tussen fysieke, mentale en sociale voorwaarden. Ongetwijfeld waren lichamelijke kenmerken zoals het rechtop lopen en de daarmee gepaard gaande vaardigheid om voorwerpen in de hand te dragen en te ‘manipuleren’ van wezenlijk belang. Zelfs in de periode van het voornamelijk passieve vuurgebruik hadden de hominiden daarbij, evenals misschien sommige andere primaten, het voordeel over alle andere dieren dat zij beschikten over de mogelijkheid om met stokken in de as te porren, waardoor ze een direct contact met de eigen huid konden vermijden. Het is heel goed denkbaar dat ze daarbij al manieren ontdekt hebben om het brandproces te beïnvloeden. Belangrijker was echter nog het feit dat ze brandend materiaal konden oppakken en vervoeren naar een plaats waar het niet zou zijn blootgesteld aan regen en wind.

Uiteraard was er voor het beheersen van vuur meer nodig dan rechtop kunnen lopen met de handen vrij om iets te dragen. Het vuur kon alleen aan blijven als ervoor gezorgd werd. Dit vergde aandacht en overleg. Er moest hout gesprokkeld worden en dat moest bewaard worden voor natte tijden – activiteiten die niet door een aangeboren ‘instinct’ bepaald waren maar waarvoor leren en zelfbedwang nodig waren. Zeker toen mensen brandstof gingen verzamelen over grotere afstanden, moesten zij een deel van hun energie besteden aan het onderhoud van iets wat geheel buiten hun eigen ‘genenreservoir’ viel. Hiermee is natuurlijk niet gezegd dat zij ‘onbaatzuchtig’ handelden; maar het verzorgen van een vuur was wel een vorm van ‘omweggedrag’, van inspanningen verricht met het oog op later profijt. En anders dan bijvoorbeeld de nestbouw van vogels, was dit gedrag geheel en al aangeleerd.

Het vermogen om de eigenaardigheden van vuur enigszins te leren kennen en de bereidheid om iets voor het vuur te doen, kunnen worden beschouwd als mentale of psychische eigenschappen die de lichamelijke eigenschappen van rechtop lopen, lenige handen, en grote en gedifferentieerde hersenen aanvulden. Maar de lichamelijke en de mentale voorwaarden voor vuurbeheersing konden pas tot ontwikkeling komen in een samenlevingsverband. Alleen door de verworven kennis telkens weer door te geven aan jongeren konden mensen blijvende macht over het vuur verwerven, die niet verloren zou gaan in de opeenvolging van generaties.

In haar uitstekende monografie over vuur in de prehistorie stelt de Franse archeologe Catherine Perlès dat ‘de ontdekking van het gebruik van vuur een mentale en niet een technische vooruitgang veronderstelt’. Later heeft zij daaraan toegevoegd dat voor de vuurbeheersing ook nieuwe vormen van sociale organisatie nodig waren.30 Dit is heel juist opgemerkt; maar liever dan het technische aspect tegenover het mentale en sociale te stellen, zou ik willen benadrukken dat ze onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Het denken en de samenwerking werden bevorderd, juist door de inspanningen die de vuurbeheersing als ‘technisch’ probleem stelde. Het ‘technische’ probleem was tegelijk een intellectueel probleem en een probleem van het samenleven.

Het is dan ook onwaarschijnlijk dat het ‘mentale’ aspect zich eerder dan de beide andere aspecten en onafhankelijk daarvan zou hebben ontwikkeld. Een voorbeeld uit de psychoanalytische theorie laat zien tot welke uitersten een eenzijdige nadruk op psychische factoren kan leiden. Sigmund Freud heeft er terecht op gewezen dat de verwerving van vuur het nodig maakte bepaalde spontane neigingen te onderdrukken. De enige neiging echter waar Freud aandacht aan besteedt is de naar zijn mening onbedwingbare behoefte van mannen in de oertijd om, telkens wanneer zij een vuur zagen, het te blussen door erop te urineren. Vuurbeheersing werd pas mogelijk toen de mannen geleerd hadden niet meer aan dit infantiele, door homoseksuele wedijver gevoede verlangen toe te geven.31

Nu is het inderdaad voor elke menselijke groep die een vuur wil bewaren een essentiële voorwaarde dat niemand het uitplast. Ik vermoed echter dat onze vroege voorouders wel andere en dringender zorgen hadden. Waar zij in de eerste plaats voor moesten waken was dat het vuur niet vanzelf zou uitgaan, door gebrek aan brandstof of door vocht of regen. Dit was een zuiver technische uitdaging waar het vuur hen voor stelde; en de mentale en sociale aanpassingen die de mensen ontwikkelden dienden om aan deze technische uitdaging het hoofd te bieden.

Zo hingen de drie door Norbert Elias onderscheiden typen van beheersingen – over natuurlijke gebeurtenissen, sociale verhoudingen, en individuele impulsen – met elkaar samen en versterkten zij elkaar. Zoals bij elke menselijke vaardigheid was ook hier een zekere mate van zelfbeheersing onderdeel van de technische beheersing. De emotionele zekerheid waarmee mensen vuur zonder roekeloosheid of overdreven angst tegemoet konden treden werd op zichzelf weer bevorderd door de kennis en de vaardigheid waarover zij beschikten en waaraan zij het vertrouwen ontleenden dat zij het vuur ‘in de hand’ hadden, dat zij het naar believen konden laten oplaaien, smeulen of uitgaan. De basis voor dit vertrouwen lag in de eigen ervaring, van jongs af aan, als lid van een groep waarin men het vuur collectief de baas was.

De sociaal-culturele context vormde het onmisbare kader voor de ontwikkeling en instandhouding van de technische en de mentale bekwaamheden. Sociale coördinatie was nodig, al was het alleen maar om zeker te zijn dat er voortdurend iemand op het vuur zou letten. Cultuuroverdracht was nodig opdat de vaardigheden en het gevoel voor verantwoordelijkheid en plicht ten opzichte van het vuur zouden voortbestaan. En terwijl sociale coördinatie en cultuuroverdracht noodzakelijke voorwaarden waren voor de vuurbeheersing, werden beide ook weer door de vuurbeheersing versterkt. Groepen in het bezit van vuur moesten zich altijd schikken naar de eisen die het onderhoud ervan stelde. Zij konden het vuur alleen maar aan hun eigen doeleinden onderwerpen door zelf ook steeds rekening te houden met het vuur. Door vuur aan de menselijke behoeften aan te passen, moesten zij hun eigen menselijke gewoonten aanpassen – aan het vuur. De domesticatie van het vuur was ook een vorm van ‘zelfdomesticatie’ of ‘civilisatie’.

De vorming van het soortmonopolie

Beschouwingen over de voorwaarden voor de vuurbeheersing dragen, zoals gezegd, onvermijdelijk een enigszins speculatief karakter; de mogelijkheden om onze veronderstellingen te toetsen zijn zeer beperkt, zeker waar het de allereerste stadia in de menselijke ontwikkeling betreft. Het hier geschetste scenario lijkt me echter aannemelijk en zinvol. Het is niet in strijd met de bekende feiten, en het werpt enig licht op de vraag wat mensen überhaupt tot het actieve gebruik van vuur in staat heeft gesteld. Het toont de vuurbeheersing als berustend op een complex van elkaar versterkende eigenschappen, die voortkomen uit een proces van biologische evolutie en cultuurvorming.

Eén probleem is nog niet aan de orde geweest, namelijk hoe het komt dat de bekwaamheid om vuur te beheersen zowel een exclusief als een universeel menselijke karakteristiek is geworden.

Misschien is de oplossing voor dit probleem al gegeven in de bespreking van de voorwaarden. Men kan de stelling verdedigen dat de combinatie van sociale, mentale en fysieke eigenschappen nodig voor een blijvende macht over het vuur uitsluitend bij mensen voorkomt en dat geen enkele andere soort deze eigenschappen in voldoende mate heeft ontwikkeld. Als dit inderdaad zo is, bestaat er geen probleem en de hypothese die ik hier ga behandelen is dan overbodig.

We kunnen de voorwaarden bekijken op twee verschillende manieren die elkaar wederzijds lijken uit te sluiten, zoals het waarnemen van ofwel een eend of een konijn in het bekende Gestalt-plaatje. Aan de ene kant kunnen we de vereisten van zorg, voorzichtigheid en vooruitzien als zo uitzonderlijk moeilijk beschouwen, dat zij buiten het bereik van enige andere soort dan de mens liggen. Maar we kunnen ook het omgekeerde standpunt innemen en stellen dat andere nog levende primaten, vooral de chimpansees, in het bezit zijn van eigenschappen die de in de vorige paragraaf genoemde configuratie van sociale, mentale en fysieke trekken dicht benaderen. Hoewel ethologen hiernaar slechts heel (om niet te zeggen: opvallend) weinig onderzoek hebben gedaan, zijn er toch wel enkele aanwijzingen dat chimpansees inderdaad in staat zijn om een vuur enige tijd brandend te houden.32 Als dit zo is, dan is het des te waarschijnlijker dat Australopithecus en andere vroege hominiden zich zelfs al een stuk verder in die richting hadden ontwikkeld. De vraag wordt dan wat hen heeft verhinderd om op deze weg voort te gaan.

Ook hier kan het antwoord alleen gegeven worden in de vorm van een scenario – een hypothetische reconstructie van wat er gebeurd kan zijn. Mijn scenario is gegrond op het idee dat de vormen van eliminatiestrijd en monopolievorming die men binnen menselijke samenlevingen kan waarnemen, in een veel eerder stadium ook tussen groepen van mensachtigen en andere dieren hebben plaatsgevonden. De exclusieve vuurbeheersing door mensen kan dan bezien worden als de uitkomst van eliminatiestrijd tussen soorten, vergelijkbaar met de binnen de menselijke soort gevoerde oorlogen waaruit, in een veel latere fase in de geschiedenis, de staatsmonopolies van georganiseerd geweld en belastingheffing zijn voortgekomen.33

Aanvankelijk waren vuren alleen te gebruiken op de oorspronkelijke plaats van een wild vuur. Hominiden die op zo’n plek bijeengekomen waren, konden een elementaire kennis en techniek in de omgang met vuur verwerven door er allerlei dingen in te gooien en te zien wat daar dan mee gebeurde. Ze konden het uiteinde van een stok aansteken en ermee rondzwaaien, misschien om anderen te intimideren. Naarmate de voordelen van vuur hoger werden gewaardeerd, werd de toegang ertoe ook meer begeerd en betwist. Zolang er nog geen technieken ontwikkeld waren om vuur te vervoeren, zullen de betrekkelijk zeldzame brandhaarden van natuurlijke oorsprong menigmaal inzet van strijd gevormd hebben. Het vuur zelf kon daarbij als wapen in de strijd worden ingeschakeld. Degenen die zich het eerst bij het vuur gevestigd hadden konden hun belagers afweren met brandende stokken, aangestoken in hetzelfde vuur waar die belagers op afkwamen. In zulke gevechten waren rechtop lopen en handigheid van belang, maar ook het vermogen tot communicatie, groepscohesie en discipline.

Weer werkte de triade van beheersingen zelfversterkend. Het zal onder deze omstandigheden voor de groepen die over de elementaire ‘vuurwapens’ in de vorm van brandende stokken beschikten een levensnoodzaak geweest zijn niet alleen het vuur als zodanig enigszins te beheersen, maar ook het gebruik ervan door hun eigen leden in bedwang te houden. Alleen groepen die enige voorzichtigheid en terughoudendheid in het gebruik van vuur als wapen leerden te betrachten, en die erin slaagden de standaarden van voorzichtigheid en terughoudendheid aan elke nieuwe generatie bij te brengen, konden zich op den duur blijven bedienen van vuur als een wapen in de strijd om het bestaan.

Zo veranderde gaandeweg de machtsbalans. Groepen met een hoog niveau van vuurbeheersing konden effectief anderen met een lager niveau van beheersing weghouden van het vuur. De anderen verloren onvermijdelijk de mogelijkheid om zichzelf en hun kroost te oefenen in de kunst van het omgaan met vuur, zodat alle vaardigheden die hun voorouders in dit opzicht wellicht ontwikkeld hadden weer verloren gingen.

Het idee dat andere primaten op een bepaald tijdstip ook rudimentaire vormen van actief vuurgebruik hebben gekend, is in overeenstemming met de theorie van de Nederlandse etholoog Adriaan Kortlandt dat de tegenwoordig levende chimpansees (en misschien ook de andere grote apen) afstammen van voorouders die in hun levenswijze sterk mensachtige trekken vertoonden, maar die door onze verre voorouders vanuit de savannen het oerwoud in gedreven zijn, waar ze zich hebben ontwikkeld tot boombewoners. Kortlandt spreekt in dit verband van een proces van ‘dehumanisering’. Er is nog altijd niets in de lichaamsbouw van chimpansees dat het hun onmogelijk zou maken hout op een vuur te gooien of er een stok in aan te steken. Eén eventueel lichamelijk nadeel voor chimpansees en andere grote apen ten opzichte van de mens zou gelegen kunnen hebben in hun dichte vacht, waarvan het misschien moeilijker is vonken af te slaan dan van de licht behaarde mensenhuid. Dit punt – dat overigens niet genoemd wordt door Desmond Morris in zijn boek over de mens als ‘de naakte aap’ – kan ten voordele van de mens gewerkt hebben; hoewel een vettige vacht juist ook weer enige bescherming kan bieden tegen het oplopen van brandwonden en tegen de pijn van een oppervlakkige aanraking met vuur. In de hele configuratie van fysieke, mentale en sociale eigenschappen die nodig waren voor de vuurbeheersing lijkt me de aard van de beharing van de huid echter niet van doorslaggevend belang te zijn geweest.34

Het is al heel lang geleden dat het menselijk monopolie op het actief gebruik van vuur is gevestigd. Andere dieren hebben er geen verweer tegen. Zij zijn het steeds meer gaan leren kennen als een onderdeel van het beheersingsapparaat waarmee de mensen hen domineren – en, zoals de biologen S.L. Washburn en C.S. Lancaster het uitdrukken, ‘terroriseren’ – en waarvoor zij alleen maar kunnen vluchten.35 Voor sommige soorten kan de uitsluiting van het vuurmonopolie de kansen op een verdere sociaal-culturele ontwikkeling geblokkeerd hebben, terwijl de voortdurende uitdaging van een leven met vuur niet anders dan stimulerend kan hebben gewerkt op de bijzondere ontwikkeling van de menselijke vermogens tot spreken, verstaan en denken. Als er, zoals Kortlandt suggereert, een ‘dehumanisering’ van verwante primaten heeft plaatsgevonden, heeft de oorspronkelijke domesticatie van het vuur door onze verre voorouders daar zeker toe bijgedragen; en de ‘humanisering’ van die voorouders zelf is ongetwijfeld door de vuurbeheersing bevorderd.

Ten slotte blijft nog de vraag hoe het te verklaren is dat het vermogen om vuur te beheersen niet alleen uniek maar ook universeel menselijk is geworden. Om die vraag te beantwoorden kan dezelfde – hypothetische – redenering gevolgd worden. Toen de strijd om het vuur eenmaal op gang was gekomen en bepaalde hominide groepen een beslissende voorsprong hadden genomen, konden naburige groepen het zich niet veroorloven achter te blijven. Het was een kwestie van meedoen of ondergaan. Voor mensengroepen zonder vuur waren er op den duur geen kansen meer op overleving. De overgangsfase, waarin sommige groepen wel en andere geen vuur bezaten, was tot een einde gekomen. De vuurbeheersing was geworden tot een exclusieve en universele eigenschap van menselijke samenlevingen.

17. Moore 1982, p. 10.

18. Vgl. Pyne 1982, pp. 10–11.

19. Brewer 1988, pp. 88–89.

20. Von den Steinen 1894, p. 220.

21. Von den Steinen 1894, p. 221.

22. Von den Steinen 1894, pp. 220–221.

23. Vgl. Lewis 1972; Lewis 1989.

24. De zoöloog professor K.M. Voous maakte mij attent op deze mogelijkheid. Dat vogels opzettelijk vuur oppikken wordt onder meer beweerd door Allaby 1982 en Burton 1959. Zie ook Armstrong 1958, pp. 175–179; Bendell 1974.

25. Clark en Harris 1985.

26. Vgl. Forni 1984.

27. Vgl. Dart 1948; Oakley 1955; Gowlett e.a. 1981; Isaac 1982; Gowlett e.a. 1982. Een recent overzicht bieden James 1989 en de daaropvolgende discussie in hetzelfde nummer van Current Anthropology. Zie ook Renfrew en Bahn 1991, p. 226.

28. Zie Perlès 1977, pp. 13–26.

29. Voor het onderscheid tussen chronologie en faseologie zie Goudsblom, Jones en Mennell 1989, pp. 11–26.

30. Perlès 1977, p. 30; Perlès 1981.

31. Freud 1930, p. 449; Freud 1932.

32. McGrew 1989; Brink 1957. Zie hoofdstuk 3, pp. 41–42.

33. Vgl. Elias 1982, II, pp. 99–125; 159–171.

34. Morris 1967. Zie ook Kortlandt 1959; Kortlandt en Kooij 1963; Staring 1988, pp. 64–65.

35. Washburn en Lancaster 1968, p. 221.

3
Vuur in pre-agrarische samenlevingen

De groeiende kloof tussen mensen en andere dieren

De vuurbeheersing had verreikende gevolgen. De aard van de vuurbeheersing zelf bracht met zich mee dat de verhoudingen tussen de mensen en de wereld waarin zij leefden ingrijpend veranderden, met inbegrip van hun relaties tot andere dieren. Ook de sociale relaties tussen en binnen mensengroepen werden erdoor beïnvloed. En onvermijdelijk had de vuurbeheersing ook gevolgen voor de wijze waarop mensen als individuen leerden de wereld te ervaren en hun eigen gedrag erop af te stemmen. Deze drie aspecten – het ecologische, het sociologische en het psychologische – zijn zo hecht met elkaar verbonden dat het moeilijk is ze van elkaar te scheiden. Toch is het nuttig het onderscheid te maken; zo alleen kunnen we ook het verband waarnemen.

In de verhouding met de natuurlijke omgeving was de eerste grote verandering een toenemende differentiatie in macht en gedrag tussen de hominiden en alle andere grote zoogdieren. Hiermee begon een trend die sindsdien alleen maar sterker is geworden. Vooral ten opzichte van de nauwst verwante primaten, de mensapen, heeft de vestiging van het menselijke-soortmonopolie op vuur bijgedragen tot het vergroten van de al eerder gevormde verschillen.

In onze tijd is de overmacht van mensen zo stevig gevestigd, dat er natuurreservaten en dierentuinen bestaan waarin de mensapen, samen met andere dieren, speciale bescherming genieten tegen de gevaren die hen, vooral van andere mensen, bedreigen. In gevangenschap levende mensapen krijgen soms de gelegenheid om met gedomesticeerd vuur om te gaan. Zo mochten in de jaren vijftig enkele chimpansees in de dierentuin van Johannesburg sigaretten gaan roken; zij raakten er niet alleen aan verslaafd, maar leerden ook ze aan te steken en de peukjes uit te maken. De paleontoloog A.S. Brink zag hen bezig en raakte diep onder de indruk van ‘hun lichamelijke vaardigheid, scherpe blik, handigheid en geestelijke vindingrijkheid’.36