Otto de Kat

De eeuw van Dudok

Vijf romans, één familie

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Man in de verte – Eerste druk 1998, derde druk 2016

De inscheper – Eerste druk 2004, vijfde druk 2016

Julia – Eerste druk 2008, achtste druk 2016

Bericht uit Berlijn – Eerste druk 2012, tiende druk 2016

De langste nacht – Eerste druk 2015, tweede druk 2016

==

==

© Copyright 2016 OTTO DE KAT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 6223 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016

Man in de verte

##

Het Algonquin lag als een klein eiland in New York. ‘Namen van steden en kleine eilanden zijn vrouwelijk,’ bedacht hij zich toen hij de vergelijking maakte. Het was een regel uit de Latijnse grammatica die na jaren opklonk. Zijn vader en hij hadden die grammatica meer dan eens doorgenomen. Uren tegenover elkaar, weken overhoren, en alles wat overbleef was een paar uitzonderingen.

Hij zat in de lobby van het hotel toen een vrouw bijna buiten adem de zware gordijnen die voor de klapdeur hingen opzij duwde. Van achter een krant die hij ongeïnteresseerd had opgepakt, zag hij haar rondkijken. Het viel hem op hoe mooi haar gezicht was. De man aan het tafeltje naast het zijne probeerde haar aandacht te trekken en riep zachtjes een naam. Zij liep naar hem toe, omhelsde hem en bleef even tegen hem aan staan. Toen hoorde hij haar aarzelend zeggen: ‘Ik hield het niet goed uit. Je was zo verlegen en ik heb de laatste straten gehold.’

Niet alleen steden en kleine eilanden waren vrouwelijk.

Hij kon hen aanraken, zo dichtbij stonden ze. De uiteinden van zijn krant tikten tegen haar jas. De man streek over haar wang, nam de tas uit haar hand en wenkte een ober. Het meisje zette haar half opgevouwen paraplu tegen een stoel. Buiten sneeuwde het. Met zijn krant als dekmantel bekeek hij het gezicht van de vrouw. Het had een onaangetaste schoonheid, het schitterde, naïef en gaaf. Het contrast met zijn vaders gezicht drong zich aan hem op. Dat was een opeenstapeling van tekortkomingen geweest, gevolg van een huidziekte met steeds wisselende symptomen. Hij wist niet meer hoe vaak hij hem in ziekenhuizen had opgezocht en hoeveel artsen hij aan zijn bed had zien staan. Grappige episode was de magnetiseur geweest, die wekelijks door het trappenhuis omhoogslofte. Zijn vader moffelde de man een beetje weg, verdween met hem in een kamertje waar hij waarschijnlijk zwijgend de rituelen aan zich liet voltrekken om na een kwartier besmuikt en opgelucht de deur weer achter de tovenaar te sluiten.

‘Ik wil graag thee, kan dat?’

Het mocht niet van de bediening. Rond vijf uur ’s middags stroomde het Algonquin vol met mensen die lange glazen bestelden. Thee paste niet in dit gezelschap. Hij vroeg Perrier en zweeg weer. Vanaf het eerste moment dat hij de hal was binnengestapt voelde hij zich er thuis. Een hotel als een boek, aangeland op een bladzijde die nooit werd omgeslagen. Overal waren donkere lambriseringen aangebracht, er stonden stoelen van walnotenhout met hoge leuningen en banken uit een vooroorlogse mode. In kleine nissen hingen vergane telefoons en lampen met verkleurde kappen. Bij het raam verkocht een man kranten uit teakhouten rekken, en hij had tijdschriften en boeken in antieke kastjes uitgestald. Men reserveerde bij hem voor het theater – Broadway, Off Broadway, Off off Broadway, klanken die hij kende maar niet begreep, signalen uit een mondaine, ontweken wereld.

==

‘Waar gaan we vanavond heen?’

Er klonk meer uitdaging dan nieuwsgierigheid in de stem van het meisje.

‘Equus,’ antwoordde zijn onbekende buurman zonder zich een ogenblik te bedenken. Equus, Latijn voor paard, een woord dat hem zo vertrouwd was dat het pijn deed. Hij had het affiche zien hangen, het was het drukst bezochte theaterstuk van het seizoen. Enig idee waar het over ging had hij niet, wilde hij ook niet hebben.

Naar toneel ging hij overigens zelden. De grote sensatie die hij had ondergaan toen hij op school zelf gespeeld had, vond hij niet meer terug in schouwburgen.

Haemon was hij geweest in de Griekse tragedie Antigone, het kon niet gymnasialer. Haemon, zoon van een alles beheersende vader, geliefde van een zeer radicale vrouw. Drama werd op drama gestapeld, dood, vervloeking, liefde en waanzin waren niet van de lucht. De woorden die hij uit moest spreken waren topzwaar, maar hij jongleerde ermee alsof het de zijne waren. Eén scène was voor hem centraal, de confrontatie met zijn vader Creon. Ze stonden vlak tegenover elkaar, Creon, een jongen van achttien geschminkt als man van vijftig. Hij, Haemon, moest en zou Antigone redden. Hij moest en zou zijn vader ervan overtuigen dat hun leven verloren was als Antigone gedood werd. Hij dreigde, hij smeekte, hij klaagde hem aan. Het pathos was plotseling uit de tekst verdwenen, zijn stem was nergens onzeker, tijdloos stonden ze, vastgeklonken aan elkaar. Hij zag hoe er tranen kwamen in de ogen van zijn tegenspeler, hoe de verf onder zijn wimpers verschoof. De zaal lag als een donker zwijgen onder hun voeten, een vacuüm van aandacht. Zijn eigen vader zat daar ergens tussen de mensen in, onzichtbaar, zijn oren in het verband na een operatie.

Opvoering in gebouw Palace, mooier eufemisme voor een noodvoorziening uit de jaren vijftig was niet te vinden. Maar het toneel was groot en hing vol touwen en gordijnen en ijzeren gewichten. Het leven zou nooit meer zo’n uitgestrektheid hebben als op die kale planken. Toen zijn vader na afloop van het stuk het trapje achter het toneel opkwam, voelde hij zijn keel samenknijpen en moest hij moeite doen om niet te huilen. Vanaf dat moment zou alles minder zijn. Hij was Haemon geweest, gespeeld in een vreemde vrijheid met woorden die niet van hemzelf waren en niettemin zeldzaam vertrouwd. Hij had meegedaan in een drama van liefde en noodlot en dood. Lachwekkend waarschijnlijk voor ouders die hun kinderen zich zagen vertillen aan begrippen uit een onvoorstelbaar verleden. En toch, later zou bijna geen belevenis meer zo intens zijn. De geboorte van zijn kinderen, de dood van zijn vader, er leek een ruimte in de gebeurtenissen geslopen die hij niet meer helemaal kon overbruggen. Later. Er lag inmiddels twintig jaar tussen gebouw Palace, met zijn licht hellend dansvloertje waar half op de rand een dixielandband zat te spelen, en hotel Algonquin waar Steve Ross, the best barpianist in town, melancholiek zong aan een piano. Als hij moest kiezen koos hij voor Palace, voor Antigone, voor zijn vader. Hij ontkende dat dat jeugdsentiment was. Nooit en nergens had hij zijn leven zo grenzeloos gevoelig geleefd en was hij zo onduldbaar gelukkig geweest.

In de dagen vóór de uitvoering was het gaan vriezen. De kelder waarin ze repeteerden was steenkoud. Bij het inladen van de decors hing een witte damp om hen heen. De concentratie op hun spel was even streng als de vorst. School bestond niet meer, leraren en huiswerk waren vervallen verklaard. Ze betwijfelden of er nog ooit op de wereld zo schitterend gespeeld zou worden. Het was trouwens geen spel, ze waren het zelf die verbannen werden, gedood en gekroond.

Hij liep met zijn vader door de coulissen naar de kleedkamer, de spanning van de zojuist afgelopen voorstelling tolde nog in hem rond. In de spiegels zag hij het verband dat zijn vader droeg.

‘Zullen we morgen een tocht maken? De Alblasserwaard ligt dicht.’

Hij wees in de spiegel: ‘Kan dat wel met die oren van je?’

‘Morgen om acht uur weg.’

==

Bij Kinderdijk hadden ze de auto neergezet. Het vroor hard. De zon kwam langzaam door de mist heen en hoog boven hen zagen ze het blauw worden. Ze waren met z’n drieën, zijn broer, zijn vader en hij. Alle drie goede schaatsers, zijn vader de routinier met de breedste slagen. ‘Glij zolang als je kan, laat de schaatsen het werk doen.’ Zijn broer en hij hadden het overgenomen. Hun code was: geen ijzeren noren, uitsluitend houten schaatsen. Als het heel koud was een paar kranten onder de trui, maar nooit een jas. Handschoenen alleen in uiterste noodzaak.

Ze liepen de dijk af naar de vaart, trokken de riemen aan en verlieten de kant. Vastgevroren riet langs de wallen dwong hen naar het midden van het bijna zwarte ijs. Ze vormden een rij, zijn broer voorop, dan zijn vader, dan hij. Ieder kwartier zouden ze een plaats opschuiven. Er hoefde niets gezegd, het ritme ontstond vanzelf. Hun snelheid verbaasde hem eigenlijk. De slagen volgden elkaar moeiteloos op, bijna gewichtloos gingen ze over het ijs. Ze passeerden het ene dorp na het andere, Streefkerk, Groot-Ammers, Ottoland, Brandwijk, af en toe afremmend voor baanvegers of kleine stukjes land waar ze overheen moesten.

De zon was nu warmer, de laatste mist verdwenen, de temperatuur iets onder het vriespunt. De schaatsers die hen tegemoetkwamen hielden soms in om naar hen te kijken. Gedisciplineerd en onstuimig, met een vreemde trots reden ze daar, los van iedereen, los van regels en wetten. Hij keek tegen de gebogen rug van zijn vader aan, wiens handen ontspannen in elkaar lagen. Hij wilde maar één ding: hem bijhouden. De horizon lag tussen hen in. Laag over het land kon je torens zien, boerderijen, molens, de Alblasserwaard lag tot in haar uithoeken open en onbeschermd. Zijn bewustzijn vernauwde en verdiepte zich. In het glasheldere licht concentreerde hij zich op zijn vader. Dit was hij werkelijk, zo zou hij zich hem voor altijd herinneren. Niet als de man uit de ziekenhuizen, niet als degeen met de apothekersverzekering, de zalven, de telkens nieuwe diëten. Dit was zijn vader, de schaatser vóór hem met zijn haast elegante slagen, zijn subtiele bewegingen. Hij kon zijn handen beetpakken als hij wilde, hun snelheid was zo geregeld dat de cadans bewaard zou blijven. Maar de nabijheid was al fysiek genoeg.

Even sterk als de vorige avond op het toneel in die uitbarsting van gevoelens en verlangens merkte hij dat deze tocht hem volkomen opeiste. Had zijn vader beseft wat Antigone en Haemon en Creon voor hem betekend hadden en had hij hem daarom meegenomen naar een plaats waar alleen maar ruimte was?

Ze schaatsten uren, rustten hier en daar uit en reden tot diep in de middag. De zon was onder en ongemerkt was in het windloze weer een antraciet grijze sneeuwlucht boven hen dichtgetrokken. Terug in Kinderdijk bonden ze af en liepen met onwennig lichte passen langs de dijk. Dan ineens viel de sneeuw. Het was bijna donker, de vlokken kwamen loodrecht naar beneden. Ze zeiden niets, stampten zacht met hun voeten en in die hele godverlaten Waard waren er geen drie zo verrukt als zij.

==

Equus, overal hing het aangeplakt, op Fifth Avenue en Broadway, in boekwinkels en trendy restaurants. In de besneeuwde straten van de Village en in het kantoor van de New Yorker waar hij had zitten praten met een redacteur die al een jaar bezig was met een artikel over de Vlaamse literatuur. De New Yorker was het meest snobistische blad van Amerika, niemand las het, iedereen citeerde het. In een poging door te dringen tot dit walhalla van de Amerikaanse journalistiek was hij beland in een gebouw dat eruitzag als een oud magazijn. Glazen hokjes met nauwe gangetjes ertussen gaven de indruk dat men hier bouten, spijkers, schroeven en andere hulpstukken kon afhalen. Aan de buitenkant leek de man met wie hij gesproken had dan ook op een magazijnmeester, alleen de stofjas ontbrak nog. Ze waren al snel in een eigenaardig gesprek verwikkeld geraakt. Hij had er zijn verbazing over geuit dat iemand zich een vol jaar met de Vlaamse literatuur wenste bezig te houden. De magazijnmeester had geprotesteerd.

‘Die Vlaamse literatuur is in veel opzichten een stuk interessanter dan de Nederlandse. Ik heb het verschil geproefd tussen het bloedeloze proza van de Hollanders en de exuberantie van de Vlamingen. Ik heb wel gezien dat de Vlamingen minder goed schrijven, maar ze zijn gepassioneerd. Vrijwel niemand in Nederland durft serieus te schrijven. Het lijkt wel of ernst en gevoel daar gevreesd worden als de pest. Ik denk dat de Hollanders zo bang zijn voor hun eigen ernst dat ze vluchten in ironie, constructie, experiment. Zij zijn bang voor hun eigen taal en kennen de betekenis van hun woorden niet meer. Vlamingen vergeten soms te schrijven, maar hun werk is gedreven, het heeft een ziel, het leeft.’

Veel terug te zeggen had hij niet. Hij wist dat de man gelijk had, hij had hem fout beoordeeld. Het was in het geheel geen snob, en zeker geen magazijnmeester – het was een echte liefhebber van literatuur, een Vlaming bij wijze van spreken.

Terug in het hotel besefte hij het verschil tussen de New Yorker en het Algonquin: de een kaal en ascetisch, de ander wollig en warm. In een wonderlijke hardnekkigheid zocht hij altijd de lobby’s op om te merken dat het eigenlijk de kale kantoren waren waar hij naar op zoek was.

==

Was hij ergens naar op zoek? Hij had niet het gevoel. Hij luisterde naar het gesprek tussen de man en het meisje. Soms trok hij haar met zijn blik naar zich toe. Zij was misschien tien jaar jonger dan hijzelf, nerveus, modebewust, direct. Hij hoorde haar lachen, haar snelle antwoorden, hij zag haar bewegingen. Het decor van het hotel was ideaal voor het luie, vormloze verlangen dat zij in hem opriep. Vormloos, zonder lichaam, erotiek was suggestie, omhulling. Hij was een krant van haar vandaan, de breedte van een paraplu, een jas. Maar hun woorden over en weer, hun grapjes en leukigheden ontregelden zijn vage verlangen. De stilte die hij nodig had kwam nergens tot stand.

Hij wist niet of het door haar grillige manier van reageren kwam, of door haar jongheid, maar plotseling begon hij te denken aan het meisje dat hem vroeger iedere minuut van de dag had beheerst. Het was in een winter, twintig jaar tevoren. De eerste keer dat hij haar ontmoette had hij voornamelijk geluisterd. Een gesprek was het nauwelijks, zij sprak. Hij was niet bepaald verlegen en ging gemakkelijk om met meisjes. Maar haar was het tempo voortdurend te langzaam. Haar geestigheid was iedereen ver vooruit en er ging zo’n aantrekkingskracht van haar uit dat hij liever spontaan zou willen verdwijnen. Bij dat eerste gesprek zat hij tegenover haar, een lage tafel stond tussen hen in, zij op een bank, hij op een eetkamerstoel. Om duistere redenen had zij hem uitgekozen om haar aanwezigheid mee te bevestigen. Misschien vermoedde ze dat hij niet helemaal onnozel was en had ze gehoord dat hij meestal het meisje kreeg dat hij leuk vond. Ze zat een klas hoger, hoewel ze niet veel ouder was. Ze praatte met een gemak en een snelheid die hem overrompelden – sarcastisch, beweeglijk, hatelijk en behaagziek. Ze had een repertoire aan rare sprookjes en vlocht een groot aantal wise-cracks door haar verhalen. Ze imiteerde leraren, schold op haar moeder en had de mimiek van een clown. En niet eenmaal vergat ze dat ze bezig was om de jongen tegenover zich te imponeren.

Haar gezicht wisselde, was vol tegenstrijdigheden en tot in de hoogste graad uitdagend. Ze hield haar charme slecht in bedwang en het leek erop alsof ze zich in recordtijd binnenstebuiten wilde keren. Maar uitgeput raakte ze geen moment.

De opwinding die hij onderging terwijl hij naar haar keek en luisterde was niet de normale aangename gewaarwording. Het was dezelfde soort opwinding als toen hij ontdekte dat er dichters bestonden en schrijvers. Dat er een wereld was beschreven oneindig veel ruimer dan zijn eigen; en waar hij instinctief bij wilde horen.

Zij was zestien jaar oud en op het toppunt van haar reactievermogen. Vanaf het begin gaf ze hem te kennen dat ze hem in haar buurt wilde hebben. Maar niet dichterbij dan op armlengte. Het was haar idee dat liefde uitsluitend zonder handen en benen intact bleef. ‘Zodra je me aanraakt ben ik vogelvrij’, ze herhaalde het tientallen malen.

Die winter zwierf hij om haar heen, schreef haar brieven en wachtte. Zij was driester en liever dan hij haar later ooit zou meemaken. Ze trok hem mee in haar tomeloze energie en samen gingen zij overal op af. Kerken, cafés, bioscopen, stripteaseclubs, dancings, hij bracht haar waar ze heen wilde. Ze aten samen, gingen naar feesten, logeerden in het buitenhuis van haar ouders. Hij droeg haar sjaal en rook haar op die manier. Zij naderde hem, hield hem tegen, liet hem gaan. Raffinement, onschuld, zij combineerde wat ze in hoge mate bezat: toverachtig talent om haar leven in het middelpunt van zijn aandacht te houden.

Op een middag stond hij tegen een muur van haar kamer geleund. Ze woonde in een groot huis, haar ouders waren rijk, maar ze was niet verwend. Hij kwam haar afhalen. Tussen de opgeschoven ramen hing een lange spiegel waarin zij vaak haar gezicht bekeek en opmaakte waar hij bij was. Hij wist dan niet precies hoe hij zich een houding moest geven, het zwart maken van haar wimpers vond hij moeilijk te verdragen. Maar ze had hem gezegd niet idioot te doen. Hij was er dus niet op verdacht dat ze plotseling haar rok omhoog wierp. De uitbundigheid ervan ontging hem. Ze droeg een zwartzijden onderbroek en deed niets anders dan die ophijsen. Ze lachte voluit en gooide haar rok nog een keer op voor een laatste correctie. Het was een kwestie van seconden, maar het was alsof hij in zijn maag gestompt werd. Hij deed een paar stappen naar voren, er deed iets vreselijk pijn in zijn borst, hij draaide haar om, ze keek hem nieuwsgierig aan. Nog voor ze iets kon vragen was hij weg.

==

Op iedere tafel stond een koperen belletje om de ober mee te waarschuwen. Het zachte getingel om hem heen stoorde hem niet. Een smetteloos geklede liftboy opende om de paar minuten zijn lift en schoof met een droge klap het ijzeren hekwerk achter de gasten dicht. De receptionist achter de hotelbalie greep zonder te kijken een sleutel uit een van de talloze vakken. Obers liepen ongehaast met bladen rond. Een gerant noteerde reserveringen van achter een hoge katheder. De machine werkt, dacht hij. Hij registreerde hoe alles domweg zijn gang ging. De lobby vol pratende mensen, hun werktuigelijk bewegende monden, hun gelach, hun ogengeknipper. Hij hoopte dat het meisje naast hem niets meer zou zeggen, dat ze in de menigte zou opgaan, zoals hij er zelf in op wilde gaan. De warmte, het gedempte licht, de beschaafde geluiden dompelden hem in een willoze toestand. Hij kreeg het gevoel volkomen ongeschikt te zijn voor alles waarin hij geloofde. Waarom zocht hij het Algonquin op – het Algonquin was de stilstand, de droom, het verleden of op z’n hoogst een vage acte de présence. Waarom was hij daar, waarom gaf hij de droom niet op. Zijn vader zou er niet door terugkomen, hoe hij het verleden ook reconstrueerde. New York, daar buiten, verwarde hem – het was een explosie van daden. Hij herkende er het woeste idealisme, hetzelfde idealisme dat hij in oude zomers en winters had opgebouwd en dat hem nooit echt had verlaten. Maar New York was een stad zonder begin of eind, de verbindingen waren er verloren. De visioenen van vroeger doken op: hij zou vechten voor rechtvaardigheid, honger bestrijden, daden stellen. Het was pure ontkenning van de werkelijkheid, een extatisch verlangen naar onsterfelijkheid, naar zijn vader. Met zulke grote woorden had hij zijn verwarring in deze stad uitgelegd aan Roy, de avond tevoren. Roy Dawson, zijn Amerikaanse vriend die overal gewoond had en naar zijn geboortestreek was teruggekeerd. Als antwoord had Roy hem verteld dat hij een leven leidde zonder enige ambitie. Hij had zijn opleiding, zijn ervaringen, zijn carrière opzijgezet en werkte in een klein plaatsje aan de Atlantische Oceaan, niet ver van New York. Hij was in dienst van een scheepvaartmuseum en bemande een van de oude zeilschepen. Hij poetste het koper van de reling, schrobde de dekken, herstelde de zeilen. Hij genoot van het buiten zijn, de golven, de wind, het manoeuvreren. Alle opgefokte idealen was hij kwijtgeraakt – hij zeilde en dat was wat hij altijd gewild had.

Vanuit de eetzaal klonk de stem van Steve Ross, songs van Noël Coward, de zachtaardige cynicus. Hij zag hoe nieuwe gasten het hotel binnenkwamen, ze stampten de sneeuw van hun voeten.

Het was op dat ogenblik dat hij besefte dat de tijd begon te dringen.

##

Naar beneden lopen heeft iets voornaams, vond hij. Langzaam afdalen, over glooiingen, op het centrum af wanneer je aan de rand van een bos woont boven in de stad.

Iedere avond tegen schemering liep hij naar beneden en iedere keer kreeg hij dat aangename gevoel. Een onzichtbare hand die hem zacht aanduwde, paadjes langs, straten af.

Zürich. Steevast zes uur verliet hij zijn huis, het geluid tegemoet van kerkklokken. Ver onder hem klonk het ijle galmen van de carillons. De klokken beierden tegen elkaar in, op verschillende toonhoogten, met af en toe stiltes ertussen. Hij luisterde, hoorde een vreemde weemoed.

Hij was op weg naar de Altstadt, de eeuwenoude kern van Zürich. Zijn huis lag daar honderden meters boven, hoger woonde niemand. De hele omgeving kon hij overzien, de bergen aan de overkant, het meer, de kraaien die boven de daken zweefden. Vlak na het zwijgen van de beiaardiers was er rust in het straatritme. Op zijn wandeling stuitte hij nergens op storend lawaai. Mensen ontmoette hij niet, de eerste honderd meter. Soms waggelde een tram omhoog richting Zoo, zelfs honden werden niet uitgelaten. En als er al geluid was dan hooguit het bonken van zijn hart.

Met ogen dicht had hij een speld in de kaart van Europa geprikt. Hij wilde weg. Kleren, boeken, een verrekijker, een radio en veel postpapier, een dag later zat hij in Zwitserland. Van alle plaatsen ter wereld uitgerekend in Zürich. Hij voelde zich er schaamteloos thuis.

Hij had kamers in een dependance van Hotel Zürichberg, een kolos met terrassen en bevolkt door hordes bejaarden uit omliggende tehuizen. Een alcoholvrij hotel opgericht door vrouwen die de drank uit de Zwitserse man wilden houden. Van de weeromstuit zat het vol kaartleggende en taartetende bejaarden. Een knekelhuis, een lustoord voor Fellini. Hij haalde er iedere dag zijn ontbijt en hoe vroeg hij er ook kwam, aan de meeste tafels werd al gekaart. Hij genoot van de smoelen, van het gemurmel, van de welgemoedheid van de doodskandidaten.

Ooit had Thomas Mann in dit hotel gelogeerd, zijn eerste standplaats nadat hij als een dief in de nacht Duitsland had moeten verlaten. Thomas Mann, de schrijver die door zijn kinderen De Tovenaar werd genoemd. Tovenaar, illusionist, poseur, trucs in mouwen en voering, een schrijver dus.

De schrilst mogelijke tegenstelling met zijn eigen vader.

Hij wandelde rustig de avond in die uit de huizen omhoogkwam. Wie goed oplet ziet dat de avond niet valt, maar tevoorschijn kruipt uit ramen en deuren. Waar lichten aangaan, daar slipt ook het donker naar buiten. Hij had het tientallen malen waargenomen.

‘Nog even schemeren,’ zei zijn vader vaak wanneer iemand een lamp wilde aandoen. Zijn vaders silhouet in een stoel. Het ene been over het andere, rook van een sigaret om hem heen, zijn hand met de geheimzinnig gehavende nagels op de ronde mahoniehouten tafel. Een stilleven, de hand naast twee zilveren ringen – enkelbanden van Indische prinses, zo luidde het verhaal – en daarnaast de in leer gebonden zeventiende-eeuwse geschiedenis van Amsterdam. Zijn vader, de anti-tovenaar, was de magneet, de spiegel, de toon in zijn lichaam.

Nog even schemeren – hij verbaasde zich erover dat de straatverlichting nog niet aan was. Waarschijnlijk Zwitserse zuinigheid. Eind februari was het, antichambre van het voorjaar. Een merel zat hoog op het huis dat hij passeerde. De vogel stak zwart af tegen het laatste restje licht. Hij zong, nerveus, tegen de klippen op. Altijd datzelfde gezang, jaren en jaren hetzelfde en altijd tegen eind februari – zijn geheugen was hinderlijk goed ontwikkeld voor dergelijke details. Het geluid bracht hem kriskras door zijn leven.

==

‘Vang,’ riep hij tegen E. en wierp bliksemsnel een halfvolle jampot naar hem toe. E. plukte hem uit de lucht en gooide onmiddellijk terug, met een hoge, kakelende lach. De ramen van hun kamer stonden wijd opengeschoven. E. en hij staken hun hoofd naar buiten om te zien of er iemand was om een jampot te vangen. Tegen zes uur trokken studenten naar mensa’s en sociëteiten. Niemand van hun vrienden was te bekennen.

E. ging zitten in de vale leren stoel die hij bij een uitdrager had gekocht. En die ze met veel moeite in hun gemeenschappelijke kamer hadden gehesen. Er stonden twee bureaus naast elkaar, wat stoelen, schilderijen, een paar wankele lampen, de rijkdom van wie regelmatig moeten verhuizen.

De onbestemde atmosfeer van een warme junidag hing om alles heen. De juni van 1967. De oorlog in Israël was net voorbij. E. en hij waren zonder voorbehoud op de hand van de Israëli’s geweest. Hadden gejuicht toen Israëlische tanks het Suezkanaal bereikten, hadden gehoopt dat Cairo zou worden aangevallen, of Damascus. Vechten op afstand bleek een plezierige bezigheid. Moshe Dayan was hun held – eenogige romantiek, woestijnvosallure, open-hemddiplomatie. E. zou jurist worden, diplomaat misschien wel, het soort artistiek ambtenaar dat de wereld draaiend houdt. E. was zijn vriend, de meest intieme die hij ooit zou krijgen. Jongensachtig, tenger, met een scherpe blik, een smal gezicht, met humor en gevoel voor muziek. Het was niet zozeer dat ze elkaar aanvulden, dat niet. Maar ze voelden geen leegtes in elkaars buurt. Hun karakters raakten in elkaars nabijheid niet vermoeid.

E. stak een sigaret op. Met het gemak van een plantagebezitter haalde hij een aansteker uit een aparte binnenzak van zijn jasje en knipte de vlam aan. Niet veel ouder dan twintig waren ze. Meisjes, literatuur, politiek, studeren als het niet anders kon: oneindige dagen, oneindige jaren.

‘Waar gaan we vanavond heen?’

‘Greta Garbo, Ninotschka, twaalf uur vannacht bij de Filmliga.’

‘Is dat die film waarin ze eindelijk lacht?’

‘Ja – om een flauwe grap die tweemaal wordt verteld, maar waar ze niet om moet lachen. Dan valt de man, die zijn grap steeds bozer herhaalt, met stoel en al om en begint ze op zo’n onnatuurlijke manier te lachen dat je de regisseur wel kan slaan. Garbo mag niet lachen. Ik ben daartegen.’

‘Zou ze een jampot vangen als je hem onverwacht naar haar toe gooide?’

‘Vangen kan ze niet en lachen dus ook niet, maar verder alles. Ze is onmenselijk mooi, haar stem is onvergetelijk en ze speelt...’

‘Ja, rustig maar, kalmeren graag.’ E. trok een wenkbrauw omhoog en wees naar de bank tegenover hem.

‘Helemaal ontspannen gaan liggen, zou ik adviseren,’ zei hij op de toon van een psychiater. Psychiaters waren in hun omgeving ver te zoeken. Ze hadden een diepe afkeer van alles wat naar therapie riekte. En toch waren ze niet ongevoelig, integendeel. Heimwee, verliefdheid, wanhopige liefdes voor de verkeerde vrouwen, gedichten schrijven, toneel – ze bestookten elkaar met gevoel. Zeven jaar zou hun vriendschap duren. Rijke jaren.

Een paar maanden na de junioorlog reisden ze naar Israël. ‘Dayan doen,’ zeiden ze. ‘Het hart van de wereld bezoeken’, ‘wondertje kijken’, ‘de woestijn die als een roos zal bloeien’, citeerden ze te pas en te onpas.

‘Hier wandelde de zoon van God op het water.’

‘Hier werd Jezus gedoopt in de Jordaan.’

‘Hier staat de oudste kerk.’

‘Hier sneden de mannen van Begin de halzen af van honderden Palestijnse mannen, vrouwen en kinderen.’

‘Wat zei je? Welke reisgids heb je daar?’

Ze liepen door een heuvelgebied tussen Jeruzalem en Tel Aviv. Overal lagen uitgebrande wrakken, rupsvoertuigen, tanks.

‘Jezus!’

‘Heeft hier niet gewandeld.’

‘En daarna is die hele volksverhuizing op gang gekomen. Honderdduizenden Palestijnen vluchtten de grenzen over. Ik weet het, de Israëli’s zeggen er niets over en wij doen alsof we het niet weten. Wat een ellende.’

‘Wat is er mooier dan het meer van Galilea?’

‘Voorlopig niets.’

‘Welke kibboets zullen we vanavond een bete broods afsmeken?’

‘Ik kan geen kibboets meer zien.’ E. begon te strompelen en imiteerde een lamme. ‘Mag ik al naar huis?’

De lente in Praag brak uit. Ze lagen met hun oor tegen de radio. Nooit meer heeft die zo geklonken als dat voorjaar. Dubček, Svoboda, Smrkovský, Jan Palach, de diepe klank van hun namen.

Parijs begon, de permanente discussie, de verbeelding raakte aan de macht. Inderdaad, ze verbeeldden zich dat hun wereld wel zou blijven draaien, tomeloos, meeslepend wilden ze leven. Desnoods permanent in discussie, desnoods gedemocratiseerd, desnoods zonder universitaire graad. Meeslepend leven – of erover lezen tenminste, ernaar luisteren, erover schrijven. Een jaar later was E. dood. Doodgereden op een bergpas in Afghanistan.

‘Of all places.’

==

De merel boven zijn hoofd hield even in. Hij bleef staan en zag hoe de vogel een duik nam.

De meeste levens spelen zich in het niets af. Alles is een herhaling van zetten, een totale patstelling, bonken met eenzelfde hoofd tegen eenzelfde deur die dicht blijft. Nooit zal opengaan. Dezelfde beelden, dezelfde stemmen, dezelfde woorden, dezelfde instincten. Een merel die wegduikt en een dak verderop hetzelfde verontwaardigde lied zingt. Roepen tegen de wereld dat je er bent.

Hij naderde de echte stad. Er woei muziek uit huizen, trams belden in een bocht, er toeterden auto’s. Thomas Mann had een grote open auto gehad, waarmee hij uit Duitsland was komen rijden. Met Katja, zijn vrouw. In die open auto draaide Mann vanaf de Zürichberg het centrum binnen. Een mummie, een legende, een duivelskunstenaar, een maniak. Waar hij nu liep, had Mann gereden. Op weg naar het Schauspielhaus, naar restaurant Kronenhalle, naar een lezing of een literaire avond in het Baur au Lac. Hij was de onwrikbare, de geniale, de onbenaderbare, de ambitieuze. Met kinderen die in dienst stonden van hun vaders talent, schaduwen van een dag en nacht schijnende zon. Met een zoon die zichzelf doodde.

Het was donker geworden inmiddels. Hij had een vreemde afspraak. Geschminkt zou hij worden en verkleed als krant zou hij Fassnacht gaan vieren, het Zwitserse carnaval. Zijn gezelschap zou op hem wachten in de Kronenhalle, mensen die hij bij toeval had leren kennen en die hem hadden uitgenodigd. Carnaval was hem onbekend, hij moest er niet aan denken dat ooit te vieren. Maar in Zürich vond hij alles best, hij zou het wel overleven.

Het werd hem nu snel duidelijk dat Fassnacht geen kleinigheid was. Van alle kanten trokken muziekgroepen over straten en pleinen. Een corso van uitgedoste mensen, volledig bereid om vrolijk te zijn.

De Kronenhalle was het interessantste restaurant dat hij kende. De oude eigenaresse schuifelde iedere avond voetje voor voetje langs de tafels om de gasten te begroeten. De obers gedoogden haar en zij dronk, na haar ronde, een halve fles champagne. Ze was negentig. De muren van de eetzaal waren van onder tot boven bedekt met schilderijen van kunstenaars die nu beroemd waren en ooit tot haar clientèle behoorden. De echtheid van de schilderijen en de trivialiteit van etende mensen gaven de zaal een ondefinieerbare charme. Er hing een Feininger – Manhattan getiteld – waaronder hij een paar keer gegeten had. Wolkenkrabbers in donker crayon. Hij kon de gedachte niet onderdrukken dat het op een veiling heel veel zou opbrengen. Een mooi ding, maar somber. Zijn vader had hem geleerd naar schilderijen te kijken, nam hem mee naar de kijkdagen van veilinghuizen, zoals van Mak in Dordrecht.

Voor zijn gevoel regende het altijd wanneer ze op zaterdagmiddag richting Dordrecht gingen. Hij mocht rijden in de deinende Citroën DS van zijn vader, een amfibievoertuig meer dan een auto. Een auto zo mooi als een Feininger. Tijdens de rit spraken ze niet veel. Soms steunde zijn vader met een hand overdreven op het dashboard ten teken dat er naar zijn smaak te laat geremd werd. Hij kreunde daar zacht bij en keek even opzij. En wanneer ze de lange aanloop naar de brug over de Noord opkwamen vroeg hij of het bekend was dat er op de brug zeventig gereden moest worden.

Kijkdag bij Mak. Ze waren allebei liefhebbers van de romantiek, Hollandse prentbriefkaarten uit de negentiende eeuw, schilders van het eeuwig kleine. Van jongsaf aan had zijn vader hem gewezen op de ijsgezichten van Schelfhout, de kerkinterieurs van Bosboom, de straten van Vertin, de paarden van Verschuur. Hij kende hun namen en favoriete onderwerpen al jaren voor ze in de mode waren.

Het noemen van de schilders was een vast onderdeel van hun tocht. Voor ze de Visstraat bereikt hadden was de rituele uitwisseling achter de rug.

‘Er schijnt een mooie Hoppenbrouwers te hangen,’ zei zijn vader.

‘En een Springer.’

‘Te veel een koekblikschilder die Springer.’

‘Is er niet iets bij van Ten Cate?’

De glanzende catalogus ritselde. Jaar in jaar uit kreeg zijn vader hem toegestuurd, omdat hij ooit eens een schilderijtje bij Mak gekocht had. En wat hij ‘op de kop getikt had’ bleek voorzien van een dubieuze signering.

‘Nee, wel weer een Schelfhout en de hele familie Koekkoek.’

Ze pingpongden de namen heen en weer. Het leek een samenzwering van amateurs die de taal van specialisten imiteren. Ze brachten nog net niet de karakteristieke penseelvoering van Spohler of Schouman ter sprake, niet door gebrek aan inzet, maar aan kennis. Ritueel was het, intimiteit.

Hij parkeerde de auto op het terreintje naast het veilinggebouw. Zijn hoed vasthoudend liep zijn vader naast hem, tegen de wind in, zijn gezicht verweerd en vriendelijk. Dordrecht in de regen. De deur van het veilinghuis klemde flink, ieder jaar iets flinker. Het was een lelijk gebouw met de allure van een gymnastieklokaal. Maar eenmaal binnen, eenmaal langs de mevrouw die bonnetjes in hoedranden deed en de paraplu’s aanpakte, waren ze in hun element.

Ze liepen traag langs de wanden – lampjes beschenen oude kasten, kristallen vazen, vage objecten. Zijn vader voelde zich thuis tussen deze genummerde rommel. Hij bladerde in de catalogus en boog over naar een onbestemde man in wie hij feilloos een veilingmeester herkend had. Nooit had hij zijn vader op een bezoeker zien toestappen om te vragen wat ‘dat dingetje daar’ zou moeten opbrengen. Zelf klampte hij bij voorkeur een onschuldige antiekliefhebber aan, die dan met de schouders te kennen gaf van niets te weten. Hij zag hem praten met de veilingman, hij wist dat hij de prijzen besprak, een ‘limietje’ opgaf, zonder gevaar dat hij eraan vastzat. Dat was zijn manier om contact te onderhouden met het veilingwezen. Hij bleef staan voor een vitrinekast waar zilveren broches, gespen, lepels lagen uitgestald. Zilver zei hem weinig, sieraden nog minder. Hij keek op en zag dat zijn vader niet meer met de veilingmeester in gesprek was. Hij was verdwenen.

Vreemd, op dat moment vond hij het vervelend om zijn vader uit het oog te verliezen. Hij wilde hem binnen handbereik voor als hij iets zag dat hij mooi vond. Het was een haast onmerkbaar verlangen dat zich in de loop van de jaren had gehecht als koraal op een rif. Vroeger, wanneer hij een tenniswedstrijd speelde stond zijn vader ergens achteraf, meestal zonder dat hij hem vanaf de baan kon zien. Als bij een goed geslagen bal het applaus over hem heen gleed, vroeg hij zich af of zijn vader de slag wel had gezien. Een keer, tijdens wedstrijden in een ander deel van het land, werd hij moeiteloos verslagen. Niemand wist dat hij daar speelde. Toen de laatste bal geslagen was en hij de baan afliep zag hij plotseling hoe iemand heel in de verte tegen een boom geleund stond. Een korte zwaai van een hoed en zijn vader draaide zich om en verdween uit het zicht.

Hij maakte zich los uit het groepje mensen rond de toonbank en begon wat sneller dan de meeste bezoekers langs klokken en tapijten te lopen. Hij leek op het kleine kind dat bang is vergeten te worden. De krakende trap naar boven leidde naar een zaal met mindere stukken, curiosa, mappen met slechte tekeningen. Waarom wilde hij zo nodig zijn vader zien met wie hij over een uur alweer in de auto zou zitten? Het was een impuls waar geen besluit aan voorafging – zoals iemand iets opraapt wat net zo goed kan blijven liggen, maar waardoor voor het gevoel de orde hersteld is. Hij wilde de trap weer naar beneden nemen toen hij van achteren bij de schouder werd gepakt.

‘Ik zocht je net.’

‘Ja, ik jou ook, er hangt een Moerenhout, iemand heeft hem buiten de catalogus om ingebracht.’

Moerenhout. Thuis hadden ze een jachttafereel van die schilder – al een eeuw van vader op zoon vererfd. ‘Wat is er schoner dan de Valkenjacht van Moerenhout,’ had iemand ooit in de negentiende eeuw geschreven. Die zin herhaalden ze graag wanneer de dure jongens hun Schelfhouten tentoonstelden. Bij Scheen, de ijdele kenner uit Den Haag, hadden ze er nog nooit een ontdekt.

Moerenhout was een wachtwoord geworden. Ze spraken zijn naam uit en hoorden bij wijze van spreken het gas in de buizen en de elektriciteit in de draden. Moerenhout, het woord schoof hem in een toestand van euforie, de atmosfeer tintelde om hem heen. Hij verzonk erin.

Ze wrongen zich een weg door het zaaltje en stonden stil voor het schilderij. Ze keken. En hij had de sensatie dat zijn vader in hem werd opgenomen. Kon het maar eeuwig bij kijken blijven – de drukte om hem heen hoorde hij niet meer, overal nam alles zijn plaats in. Niets zou ooit het geheugen meer verlaten. Zijn vader zou doodgaan, hij zou hem nooit meer zien en de Moerenhout zou nergens meer zo mooi hangen. Heimwee naar het moment dat nog niet voorbij was beving hem. Zijn vader daar, doodstil, een hand losjes op zijn schouder. Zijn ogen, zijn jas, de muren met mensen erlangs. Als het eens eeuwig bij kijken kon blijven.

==

De weg terug omhoog duurde veel langer. Het was vijf uur in de ochtend, het tumult van de Fassnacht verstomde beetje bij beetje. Trams reden er nog niet. Van de Kronenhalle naar de Zürichberg was het een uur stijgen. Links langs het Kunsthaus, rechts langs het Schauspielhaus, bij de Universiteit rechtsaf en dan richting dierentuin, begraafplaats, hotel.

Het begon aarzelend te sneeuwen uit een donkere hemel. Hij had nog half de muziek van die nacht in zijn oren. Als krant verkleed was hij het restaurant binnengestapt en ondergedompeld geraakt in een kring vrienden alsof hij er al jaren deel van uitmaakte. Het was bomvol, maar zo vol was het niet of er kon telkens nog een nieuwe muziekgroep bij. Gitaren, trompetten, trommels, zelfs violen en klarinetten. Alles en iedereen danste en zong. Waar de vrouw ineens vandaan was gekomen kon hij zich niet herinneren. Hij stond tegen een rij jassen aan toen ze plotseling haar armen om hem heen sloeg en hem met overgave zoende. Haar mond op de zijne, hij voelde zelfs de zachtheid van haar tong. De omhelzing duurde. Hij was overbluft, maar de volslagen onbekendheid van de vrouw vond hij wonderlijk plezierig. Ze stond tegen hem aan, de kranten die overal uit hem staken werden verfrommeld en platgedrukt. ‘Le Journal est un monsieur,’ had hij gemompeld, maar ze had hem niet begrepen, of niet verstaan. Hij streek even met een hand over haar donkere haar, zag dat ze groene ogen had en vond haar meer dan voortvarend. Toen was er een groep muzikanten met een lange sliert mensen achter zich aan door de zaal gedenderd. Ze liepen dwars door de rij jassen heen, dwars door hun omhelzing. Op de golven ging zij mee, keek achterom en riep ‘Shall we dance?’ Hij zag dat ze veel jonger was dan hijzelf, hoe ze bewoog, de vrijheid waarmee ze handelde. Ze lachte, zwaaide nog een keer en verdween.

Hij rilde. Op sneeuw had hij niet gerekend. Als God bestond was het een vrouw. Het verdwenen meisje schemerde hem voor ogen. Hij vroeg zich af of zij hem voor iemand anders had aangezien. Dronken was ze niet geweest, het was allemaal welbewust en in een heldere aanstekelijkheid gedaan. Uit welke overvloed kwam haar gebaar tevoorschijn?

Het anonieme aan haar was opwindend. De willekeur, de windvlaag, het afgeluisterde telefoongesprek als de lijn doorkruist wordt door onbekende praters. Haar geschiedenis die hij niet kende, hoe ze leefde, wat ze dacht en droomde. De plotselinge daad waarin ze hem had opgenomen, haar energie, haar gemis aan voorzichtigheid en angst.

Zijn voeten gleden weg. De sneeuw bleef meer en meer liggen en de besuikerde straat werd glad. Eerst was er de wilde triomf geweest in zijn hoofd om zo omhelsd te zijn door het meisje. Daarna was er het verlangen te weten wie ze was. Maar terug naar boven lopend door de sneeuw was er alleen nog een vrolijke onthechtheid overgebleven. Juist haar verdwijning, haar redeloze afscheidszwaai zou hij niet snel vergeten.

Het sneeuwen hield aan. Hij passeerde de begraafplaats die vlak bij het hotel lag. De hekken waren gesloten. James Joyce was er begraven, een van de vele zwervers die in Zürich hadden geleefd. Naast het graf van de schrijver stond een beeldje van hem. Een zittende man, zijn ene been over het andere.

Zo had E. gezeten en zo herinnerde hij zich dat zijn vader zat. Zijn vader, net als E., was gecremeerd. Geen graf voor hem, maar een donker bemoste urn op een winderige heuvel op Westerveld.

‘Ligt hij er niet mooi bij, meneer?’ had de ziekenhuissuppoost gevraagd toen hij de avond voor de crematie nog eenmaal het keldertje was binnengegaan om zijn vader te zien. Hij had dat niet volledig kunnen beamen. Het gezicht waar hij op neerkeek was rustig maar moe, met een ingeslikte mond. ‘Mooi’ was niet bepaald het woord. Buigend had de dodenbeheerder de deur achter hem gesloten met de voorzichtige handbeweging van een eierboer.

Het was bijna zes uur toen hij de deur van zijn kamer opendeed en achteromkeek. Het kleine spoor dat hij door de sneeuw had getrokken beviel hem. Hij ging voor het raam staan, de gordijnen waren nog open. Op de Rigi aan de overkant van het meer ketste het eerste licht van de morgen. Hij miste E. Hij miste zijn vader. Maar iedere keer dat het gemis in hem doorbrak, stroomde de leegte sneller vol dan ze ontstaan was. Hij begreep het niet goed, dat onuitsprekelijk weldadige van het gemis. Net alsof er iets te vieren was.

==

##

Toen hij de deur van het College opende en binnenstapte was hij één moment ontregeld. De donkere ruimte waarin hij terechtkwam kapte het licht van buiten af. Cambridge, Engeland. Gehaast greep hij in zijn postvak en liep de gang door langs de kamer waar het Russisch biljart stond. Hij zag de gekleurde ballen tegen elkaar ketsen, twee jongens met keus in hun handen bekeken het spel. De trap op, nog een trap, een korte gang naar rechts, dan was hij bij zijn kamer. Hij liep snel, twee brieven in zijn hand, die hij al uit de envelop had nog voor hij zat. Hij kende geen rust vóór half elf, het uur dat hem zekerheid verschafte over wel of geen post.

De kou hing nog om zijn jas. Direct na het ontbijt was hij naar buiten gegaan. Het was oktober, koud met een klein laagje zon. Met de klank van het orgel achter zich aan had hij het hoge hek van het protestantse Westminster College gepasseerd. Zingen, bidden, voorlezen, met taaie vasthoudendheid klommen iedere ochtend de studenten en hoogleraren in de banken om de dag in te wijden. Soms ging hij tussen hen in zitten, luisterde maar zong niet mee. Zo vroeg in de morgen wilde hij al nauwelijks praten, laat staan dat hij zou kunnen zingen. Het wende niet, godsdienst vlak na de ham-and-eggs.

Hij nam een vaste route. Het wandelpad naast Queen’s Road, bezaaid met vochtige bladeren, dan het parkje door dat overging in de terreinen van St. John’s College. De grasvelden om hem heen waren mals voor de tijd van het jaar. Er waren bloemen en de bomen waren uitgedund maar nog niet kaal. Een chapelklok klepte droog en afgemeten negen maal. Van verder weg kwamen de echo’s van andere klokken. Nog anderhalf uur. Zon viel op het water van de Cam, eenden dobberden rond, hun kop verveeld onder hun veren, en duiven pikten driftig in de grond. De omgeving lag als een abstract schilderij op zijn netvlies. Hij keek ernaar, zonder veel belangstelling. Hij nam de kortste weg naar de Copper Kettle, het café waar hij iedere dag koffie dronk. De kleine overdekte brug van St. John’s leidde over de rivier naar het hart van het College. De opbollende keien van de binnenplaatsen waren glad. De atmosfeer was er streng en ingetoomd als in een kazerne. Hij bleef staan, een stoet koorknapen kwam in looppas over bijna de volle breedte van de binnenplaats aangemarcheerd. Op de gekste uren liepen hier in wit en zwart getooide jongens naar de kerk. De Church of England zong kennelijk continu. Hij keek ze na, hoe ze een voor een in het gebouw verdwenen. Onwillekeurig probeerde hij in gedachten de plaats in te nemen van de laatste jongen. Zijn verlangen om op te lossen in iemand anders werd steeds hardnekkiger. Een vorm van onvolwassenheid. Hij wenste zichzelf te verliezen of te verbergen, en voor dat doel ontdekte hij links en rechts schuilplaatsen. In mensen die hij toevallig ontmoette, die hij in een bus zag, in een kantoor, in een telefooncel. Onvermogen om zijn eigen leven onder ogen te zien.

Hij verliet St. John’s, stak schuin de straat over en bereikte Trinity Street. De winkeltjes waren er klein en keurig. Etalages met collegedassen, paraplu’s en boeken. Donkergroene en bruinhouten puien waar met sierlijke letters de naam van de eigenaar op stond. Straten als molsgangen, beschut door een haag van universiteitsgebouwen. Het was alsof er een luchtdichte doek om zijn hoofd zat vastgesnoerd. Hij duwde de deur van de Kettle open en de stemmen om hem heen klonken dof. Bekenden waren er niet, hij zou geen gesprek hoeven te voeren.

De versplintering van zijn denken hield maar niet op. Wekenlang zwermden steeds kleinere fragmenten tussen zijn trommelvliezen heen en weer. Gedachten die dom zoemden, nergens heen konden en ook niet wilden verdwijnen. Hij kon het voor zichzelf niet verklaren waarom de talloze details telkens opdoken. Opduiken was eigenlijk het goede woord niet, ze zakten van boven naar beneden. Een dol geworden toverlantaarn die een eindeloze reeks plaatjes produceerde, zonder enig verband. Plaatjes van vroeger, dat wel. Systeem in de chaos was er in zoverre dat het altijd ging om wat geweest was. Hij leefde achteruit. Hoorde, zag, voelde, dacht achteruit.

Hij koos de roodleren bank langs de muur met zicht op de straat en op King’s College. Op het ronde tafeltje voor hem legde hij Nabokovs Speak, Memory, roerde in zijn koffie en wachtte. Hij liet het boek dicht, het lag er als alibi, meer niet. Voor lezen was hij niet in de stemming. De intriges in Nabokovs leven hadden geen enkele betekenis voor zijn eigen bestaan. De tientallen boeken die hij las waren wel vaker van zin ontbloot, het bleven geconstrueerde verhalen, de karakters gepenseeld en opgeplakt. Rondkijkend zag hij een meisje zitten dat iets op K. leek – ze bezat een zelfde terughoudendheid die tegelijk erotisch was. Hij taxeerde de borsten onder haar jas. Haast automatisch deed hij dat, snel en met belangeloos genoegen. Borsten leidden een eigen leven, los van de onvermijdelijke vrouw die erbij hoorde.

K., waar zou ze nu zijn, wat deed ze, wat dacht ze, met wie praatte ze, wie daagde ze uit met haar gereserveerde maar intrigerende houding? Vanaf het moment dat hij haar het kale station van Cam- bridge uit had zien rijden had hem een niet eerder gekende onrust bevangen. Haar witte gezicht boven het korte bontjasje, zo hing ze nog even buiten het treinraam, dan was er niets meer. Het gevoel gedesintegreerd te zijn na K.’s vertrek verliet hem niet, toen niet en nu niet. Hij nam een slok van zijn koffie en roerde er zonder reden opnieuw in. Langs het raam, vlak boven de halve gordijntjes die aan een koperen stang hingen, schoten gezichten heen en weer. Het waren donkere vlekken in het uitzicht.

Hij was bang dat hij alles zou missen, dat het hele leven aan hem voorbij zou gaan zonder enige interventie van zijn kant. En dat hij de paar liefste mensen die hij bezat moest kwijtraken. Daar, in dat Britse koffiehuis, besefte hij dat zijn reserves geslonken waren. Angst had hij nauwelijks gekend. Verlies had hij altijd ontlopen, gaten met een ontembaar geheugen opgevuld. Maar het lukte niet meer. De maanden in Cambridge begonnen zijn zorgeloos zelfvertrouwen te ondermijnen.

De avond tevoren was hij met Roy naar de film geweest. Er hadden hem emoties besprongen die hem fysiek troffen. Het zweet was hem uitgebroken, de donkere ruimte had hem ontzet. Hij had de grootste moeite gehad om in zijn stoel te blijven. Tranen waren over zijn wangen gelopen. Een dwanggedachte sloot als een band om zijn hals: ik moet naar K., ik wil haar zien, ik wil haar aanraken, ze moet zeggen dat ze van me houdt, ze mag niet weggaan, ik moet naar K. Het was overgegaan, en hij had er Roy na afloop iets van verteld. Roy Dawson, de jonge Amerikaan met wie hij in het College te gast was. Al bij hun eerste kennismaking was er een onmiddellijk onderling begrip. Dezelfde plaagstootjes naar de protestantse ernst, hun gezamenlijke vaststelling dat het geluid van elkaar rakende biljartballen verheffender was dan het psalmgezang van een hooggeleerde dominee. Zij zaten liever in de keuken te kijken hoe de Roemeense kokkin een taart voor hen bakte dan naar een lezing te luisteren over de Dode-Zeerollen. Ze wandelden samen door de stad, of reden op Roys motor in razende snelheid langs de smalle weggetjes die het landschap rond Cambridge in mootjes hakten.

Ongemerkt begon de bezetenheid van K. vorm in hem aan te nemen, en Roy zag dat. Hij woonde samen met zijn vrouw Sabine buiten het College in een koud en vochtig huis aan de Mill Street. Avondenlang zaten ze daar te praten. Roy was een weldaad in het Engelse milieu. Hij had iets van een barbaar te midden van het boeken en theorieën vererend publiek. De middelpuntvliedende ijdelheid van de wetenschap was diep doorgedrongen in de levenswijze van de mensen die hier studeerden. Toch kon hij, in tegenstelling tot Roy, het plaatselijke snobisme wel waarderen. De rites waarmee men de eigen voortreffelijkheid omgaf boezemden hem geen afkeer in. Integendeel, hij werd aangetrokken door de retoriek van alles. De tradities werden bij wijze van spel gehandhaafd, nergens lachte men zo in Engeland om de oude humbug als juist in deze stad. Hij had het heiligste van St. John’s betreden, daar waar de Fellows vergaderden, waar de Masters presideerden, waar bij het grote haardvuur de kopjes koffie en de glazen cognac in tinkelende magie geheven werden. Met het glas in de hand had hij staan praten met een scheikundige. De donkerbruine lambrisering, de gefluisterde conversatie overal rondom hem, de zilveren kandelaars met de brandende kaarsen, er ontbrak niets aan de suggestie dat de wereld buiten de deur werd gehouden. Kort tevoren had de man in zijn laboratorium misschien wel de smerigste proeven gedaan, geëxperimenteerd met de wetten van het heelal. Om vervolgens zijn zwarte toga om te slaan, het Latijnse gebed aan tafel uit te spreken en achterover te leunen in de traditie van het College. Behaagziek sarcasme was het. Een maskerade. Zo was Cambridge, je kon je moeiteloos verbergen.

Hij had in die dagen een vreemd boekje in handen gekregen, van een zeventiende-eeuwse geleerde. De schrijver predikte de totale onmogelijkheid om te handelen, ontkende bijna iedere vorm van kennis, het ‘ik’ was de toeschouwer van een toneel waarop het zelf geen rol speelde. ‘Orbis terrae theatrum est – de aardschijf is een schouwtoneel, één ding weet ik zeker, dat ik niet uit eigen verkiezing hier gekomen ben.’ Hij vond een citaat van iemand die zichzelf aanwees als ‘verzwindende stip in de verschrikking van de eindeloze ruimte’. Zinnen van filosofen waren het, extreem nuchter en extreem pathetisch. Ze overrompelden hem meer dan hij wilde bekennen. De verschrikking van de eindeloze ruimte. Hij moest het terzijde schuiven en wist niets anders te doen dan de foto van K. ernaast te leggen. In die eindeloze ruimte bestond zij, hij wilde haar niet verliezen.

Hij benijdde Roy om zijn gebrek aan fantasie. Roy hield van de glans van zijn motor, hij deed de dingen die hij kon doen. Hij volgde daarin een feilloos instinct. In Amerika had hij de geschriften van de Duitse verzetsman Dietrich Bonhoeffer leren kennen. Bonhoeffer, iemand met het weergaloze talent om tot het einde toe voor een zaak te vechten, gedisciplineerd en radicaal: alleen in de daad bestaat de vrijheid. Roy was prompt naar Duitsland vertrokken om hem te bestuderen. Het eerste meisje dat hij in Göttingen ontmoette was de dochter van Bethge, vriend en biograaf van zijn idool Bonhoeffer. Hij trouwde met haar, en hij wist soms niet of hij om haar getrouwd was of om de gesprekken met haar vader. Lang stond hij daar niet bij stil. Hij constateerde iets, en poetste zijn motor. Roys bijna naïeve manier van oordelen contrasteerde scherp met het overbelaste en eeuwenoude denken van Cambridge. De avonden met hem waren een verademing.

De Copper Kettle stroomde vol, het eerste lesuur was afgelopen. Hij bezag de studenten, die in het café veruit in de meerderheid waren, sceptisch. Hij had geen enkele interesse in hen, het waren types voor hem. Ze leken precies op hun soortgenoten in Holland. Discussiërende, voor het merendeel onintelligente mensen die hun toontjes de lucht in bliezen met het air van volleerde musici. In Nederland had hem dat meestal geërgerd, hier paste het in het decor en aanvaardde hij de druktemakers als onvermijdelijke achtergrondmuziek. Er beving hem zelfs af en toe een soort medelijden met hen, wanneer hij de aanplakbiljetten las, zoals die boven zijn hoofd, waarop de meest angstaanjagende onderwerpen stonden aangeprezen. ‘In de serie Wetenschap en de Staat spreekt vanavond George McKinnon over het ethos van de onderzoeker met betrekking tot de usurpatie van de militaire expert binnen de overheidsdiensten.’ Usurpatie. K. – hij raakte niet los van de agressieve sensaties die hem de vorige avond in de bioscoop hadden overrompeld.

Ineens was hij bevangen van haar geweest met een kracht die hij niet kende. Hij had zich niet kunnen verzetten, voor de heftigheid van de emoties was nergens meer een uitwijkmogelijkheid. Hij was radeloos geweest en met veel moeite had hij kunnen wachten tot het minder werd. De aanleiding was banaal. De film was een nogal sentimentele vertelling over een Amerikaanse familie, waarvan de vader hoogleraar Duitse letterkunde was. Zijn zoon studeerde archeologie, zijn eerste jaar uit huis. Tijdens een gesprek aan de rand van een tennisbaan – achteraf was dit de laatste ontmoeting voor de dood van de vader – vertelde de zoon dat hij verliefd was. De vader stond, in verlegenheid, lachend op en citeerde met een zwaar Amerikaans accent: ‘Entweder ein schneller Tod, oder eine lange Liebe.’

Direct daarop zwaaide de camera door naar een hoek van de tennisbaan waar het vriendinnetje van de zoon een bal opraapte. Onder haar tennisrok was een lichtblauw badstoffen broekje zichtbaar. En bij dat beeld, het lichtblauwe broekje, waren zijn verlangen naar K. en de angst haar ooit kwijt te zullen raken onhandelbaar losgebroken. Natuurlijk, K. had zo’n zelfde broekje, ze droeg het ’s nachts. Daarboven had ze meestal een verschoten T-shirt aan, zo kort dat haar navel vrij bleef. En toch, het leek of niet de eenvoudige erotische associatie hem omvergeworpen had. Er moest iets in die scène gezeten hebben dat verder ging dan de duidelijke suggestie van K.’s aanwezigheid. Hij wilde niet aannemen dat het citaat hem zo had aangegrepen, al moest het ermee te maken hebben. Ook was er een kleine grappige verwijzing geweest naar zijn eigen vader. Vlak voordat de man opstond en zijn idiote uitspraak deed, legde hij kordaat zijn hand op de schouder van de jongen, leunde even achterover, trok zijn beide voeten op en kwam vervolgens met een korte zwaai omhoog. Het was een perfecte imitatie van zijn vader. Maar een detail dat hij niet met K. in verband kon brengen.

De drukte om hem heen stoorde hem niet. Hij zat daar, in uiterste concentratie op K. gericht, wanhopig over haar afwezigheid, wanhopig over haar ondoordringbaarheid, wanhopig over haar ontreddering, meer dan ooit zich bewust dat hij een leven zonder haar slecht zou verdragen. K. had zich in alle hoeken en gaten van zijn geheugen genesteld. Maskerade, rookgordijnen van woorden, schwärmereien, theorieën, boeken, poëtische afwering van de realiteit, zijn leven sloot naadloos op Cambridge aan. Hij zag scherp de tegenstelling met K.’s volkomen ongewapende houding. Zij leefde naakt, vroeg niets, deed niets, en liet de eenzaamheid over zich heen gaan. Weerloos, gepijnigd, bang, angstig, soms brokkelde de weerstand af. Een verzwindende stip in de verschrikking van de eindeloze ruimte: K. kende de betekenis van deze zin beter dan hij. De laatste leegte durfde hij niet aan, zij wel. Het was ook daarom dat hij besloten had weg te gaan uit Nederland; de studie na zijn doctoraalexamen was een uitvlucht geweest. Wat moest hij met filosofie en literatuur als hij nog niet eens een jaar K. kon vasthouden in haar verlatenheid? Hij dramatiseerde. K. wilde hem niet aan zich binden. Ze weerde hem zo veel ze kon af, zou zich aan niets en niemand meer overleveren. Maar ze werd ook aangetrokken door zijn rücksichtslose belangstelling, ze werd af en toe gevangen in zijn jongensachtig vermogen om lief te zijn voor haar. Hij kon haar optillen in onvermoede zorgeloosheid, die hij, ze wist niet hoe, van haar afdwong. Er was een verhouding ontstaan die nauwelijks vorm had, van dag tot dag veranderde, en richtingloos groeide. Op klompen was hij door haar wereld heen gestapt, denkend dat hij op kousevoeten liep. Wat hij zei en deed was zo’n beetje juist en waar, maar zelden begreep hij dat er beter gezwegen kon worden.

Hij keek op zijn horloge, schoof het tafeltje opzij en verliet het café. Het kleine centrum van Cambridge vulde zich met mensen en auto’s. Hij zeilde door de menigte heen. Langs Trinity Street en het Blue Boar Hotel, waar hij ’s middags wel eens thee dronk en de Collected Poems van T. S. Eliot doorworstelde. Clownerie waar hij van hield. The Blue Boar waar Bloomsbury kwam en topspionnen als Burgess en Philby hun cake aten. Nabokov zat er na zijn examens, Russell. Reeksen namen kon hij noteren, ieder met een eigen schitterende carrière – hij speelde graag met zijn inlevingsvermogen in andere tijden. Oppervlakteweemoed, literaire nonsens.

Hij nam met opzet een andere weg terug naar het College. Via St. John’s Street en Bridge Street kwam hij in Magdelene Street waar vlak bij de brug een winkeltje lag waar sieraden verkocht werden. Twee mannen en een vrouw zaten achter een werktafel met vijltjes en beiteltjes ringen en banden te maken. Vanaf de straat had hij al dagenlang in de etalage een zilveren halsband zien liggen. Hij wilde die kopen voor K., maar om een of andere reden had hij er nog niet toe kunnen besluiten de winkel binnen te gaan. K. had geen belangstelling voor sieraden. Ze droeg nooit een armband of ringen. Maar dit was anders, hij vond de halsband niet alleen maar mooi van vorm. Hij aarzelde dit keer niet, kocht hem en liep verder langs Magdelene Street. Het was een opluchting dat hij er nog gelegen had. Hij had het vreemde gevoel een symbolische daad verricht te hebben. Tot nog toe had hij K. nooit iets durven geven, handelingen met zelfs maar de schijn van een definitief karakter vermeden ze. Geven was iets onbeschaamds, een inbreuk op stilzwijgende afspraken. Een halsband voor haar te kopen hield een verregaande intimiteit in.

Hij herinnerde zich hoe ze, na het ongeluk waarbij haar man werd gedood, wekenlang een gipsen band om haar nek had moeten dragen. Ze had hem een keer resoluut van zich af gegooid, stukken vlogen door de kamer. Hij was zo dom geweest om zich zorgen te maken over haar gezondheid. Zilver voor gips, was dat zijn antwoord? Als dat zo was zou ze het ding wegleggen en vergeten. Nee, het was primitiever, het eenvoudige geloof dat als zij de halsband aannam, zij niet meer uit zijn leven zou kunnen verdwijnen. De drijfveren van een onzeker karakter, symboliek van een zwakte, bezwering op laag niveau.

==

Cambridge had hij verlaten, de stad hem niet. Met K. leefde hij van de hak op de tak. Ze volgden elkaar voorzichtig. Dreven.

Op weg naar zijn huis in Den Haag waar hij bijna een week niet geweest was, reed hij geruisloos door de dode straten van de Indische buurt. Malakka, Bali, Lombok, Riouw.

Langzaam liep hij naar binnen. Het was er koud. Hij bleef in het midden van de kamer staan en keek naar buiten. Alles had onwrikbaar zijn eigen ruimte. Het koetshuis dat hij bewoonde was omgeven door struiken en bomen. Klimop stond tot tegen de buitendeur. Stronken van oude klimrozen staken de grond uit. Aan de rand van het terras lag een roestig teiltje half onder de aarde. Vogels wipten bladeren omhoog. Het schemerde. Hij hoorde in de keuken de ijskast aanslaan met een kort rammelend geluid. Het schilderijtje dat hij een week eerder had opgehangen was scheefgezakt, een eindje touw hing eronderuit. De nieuwe lamp stond op precies dezelfde plaats als waar zijn vader hem had neergezet, wit plakband hield het snoer bij elkaar. ‘Eerst koffie, jongens – ik ben moe,’ had zijn vader gezegd toen hij het nauwe pad naar het koetshuis was opgereden en hij de lamp achter uit de auto had opgevist. ‘Lampje voor op je bureau.’ Al zijn bewegingen waren loom geweest. Zijn gezicht werd samengebonden door schaduwen en plooien. Maar uit niets was gebleken dat de dood hem zo onder de huid zat dat hij de volgende avond zou sterven.

Bij het weggaan, op de hoek van het huis waar de auto geparkeerd stond, had hij bijna vergeten dat hij zijn vader nooit meer een zoen gaf. Hij had zich voorovergebogen naar zijn wang, tot hij besefte wat hij wilde doen. Halverwege de beweging had hij stilgehouden, een klein ogenblik in verwarring. Toen had hij hem de hand gedrukt, dicht bij hem staand.

In de schemering van zijn kamer dacht hij onafgebroken aan hem. Een gedisciplineerde stroom herinneringen, een schone wond. Hij schoof de stoel achter zijn bureau en schreef. Deuren sloegen in hem open. Hij schreef in één adem tot laat in de avond.

==

Terwijl hij de veel te grote Cadillac instapte en zich een seconde moest oriënteren waar hij was, dacht hij niet aan wat hij ging doen. Hij dacht aan de honderden keren dat hij vanuit de straat waar nu de auto’s langzaam in beweging kwamen naar school gefietst was. Het was geen toevallige associatie. Op zijn fiets was hij in de stad vaak begrafenisstoeten tegengekomen. Hij had ze proberen bij te houden, wat altijd lukte vanwege het kruipende tempo. Soms manoeuvreerde hij zich bij stoplichten naast de voorste auto en keek hij onder de lichtgrijze gordijntjes. Uit aardigheid voor wie daar lag liet hij zich wel eens door zo’n auto meetrekken, zijn hand achteloos aan de brede rand. Hij had steevast het aantal auto’s geteld, het aantal mensen per auto, en de gezichten bestudeerd. Hij kon ook precies aanwijzen welke particuliere auto’s toch bij de stoet hoorden. Bij al die gelegenheden was er een vreemde mengeling van gevoelens geweest. Afstand tot wat zich achter de ruiten moest afspelen en een verlangen naar het verbond dat zo’n groepje mensen bij elkaar leek te houden. Gefascineerd had het hem altijd. Hij op zijn fiets naar school, Groenendaal, Oostplein, Blaak, Witte de With, Mathenesserlaan, Wytemaweg, met nog honderd proefwerken in zijn tas en zij met een dode naar Zuid of Boezemsingel. Dat bizarre contrast had hij al heel vroeg begrepen en ondergaan. Hij kende geen morbide preoccupaties, niet meer dan ieder ander althans, alleen de hevigheid waarmee hij de zwarte rij auto’s beschouwde was wellicht voor zijn leeftijd wat ongewoon. Maar nooit had bij hem werkelijk het idee postgevat dat ook hijzelf te zijner tijd in zo’n rij zou zitten. Wel als spel, zich vluchtig voorstellend hoe hij bij iemands dood betrokken zou worden, nooit in volle omvang.

Ze reden langzaam door de stad, Groenendaal, Blaak, richting Zuid. Fietsers passeerden hen. Hij merkte hoe plezierig het sukkelgangetje was. Het was begin januari en het weer opmerkelijk warm en kalm. De wazig blauwe hemel stond tot op het dak van de auto voor hem. Door niets afgeleid herinnerde hij zich plotseling hoe zijn vader op King’s Parade op hem toe kwam lopen. Het was onverwacht geweest. Hij wist wel dat hij ergens in Engeland rondreed en hem kennende zou hij zeker proberen ‘even een kijkje’ in Cambridge te nemen, maar op dat moment was hij er niet op voorbereid. Hij zag hem opzij springen voor een winkelier die een bak met sportartikelen buitenzette. Hij droeg zijn oude groene jas en de hoed die enigszins verfomfaaid was in de loop der jaren. Hij grijnsde jongensachtig, bij voorbaat tevreden dat hij zijn zoon verraste, en stak kort een half slappe hand op. ‘Bonjour.’ Zo zou zijn vader hem op de gekste plekken ter wereld begroeten, alsof hij toevallig even in de buurt was. Zonder veel woorden loodste hij zijn vader naar een antiekwinkel vlak bij het FitzWilliam Museum. De antiquair was een expert op het gebied van kisten, die bij nadere beschouwing schrijfkisten bleken te zijn. Ondanks het heldere herfstweer brandden de lampen in de winkel, die beneden het straatniveau lag. De zon haalde de onderkant van de huizen niet en het antiek stond hier en daar zelfs in het halfdonker. Het leek op een luxe grafkelder. De kistjes waren van gaaf mahonie of ebbenhout. Als de deksel werd opengeklapt kwam een lessenaartje mee dat schuin opstond, inktpotten en schrijfmateriaal lagen in het hout verzonken. Het waren reiskisten waar in vorige eeuwen officieren en kooplieden hun brieven op schreven. Zijn vader bekeek ze grondig, controleerde het sluitwerk, speurde naar restauratieplekken en houtworm. In sommige kistjes zaten nog oude brieven en afrekeningen. Toen zei hij: ‘Ik kan soms hevig verlangen naar een lange reis door de wereld, naar tijden dat je zoiets met een dergelijke kist in je bagage kon doen.’ Hij kocht ter plekke een van de mooiste en meest eenvoudige exemplaren, haalde zijn auto op die hij bij de Market Place had achtergelaten en samen droegen ze de aankoop naar buiten. Ze schoven hem op de achterbank en vanaf de straat keken ze door het raampje naar binnen. Het beslag op de houten doos fonkelde.

==

Het beklimmen van de katheder duurde seconden, dan keek hij neer op de honderden mensen die in de schelpvormige zaal opeengepakt waren. Hij kende vrijwel iedereen. Bij de dood van K.’s man had hij ook in zo’n zaal gestaan. Hij was gevraagd om te spreken, over K., over haar man, over een korte liefde en een snelle dood. Over een vriendschap die zeven jaar geduurd had. Toen hij was uitgesproken begeleidde hij K. langs de talloze toehoorders. Ergens midden in de massa stond plotseling een man op. Schuchter, vol overgave, ernstig stond hij daar, zijn vader. Het volgende moment rees een muur van mensen omhoog. Het geluid dat ze maakten, de ritselende kleren, het korte geschuif van stoelen en schoenen, stormde over hen heen. Alles in een volkomen zwijgen. Hij had het gevoel gehad te moeten gaan liggen om niet meegesleurd te worden.

Hij ging in snelle schetsen door het leven van zijn vader. De avond tevoren had hij zich opgesloten in zijn koetshuis. Hij had daar het gevoel gekregen in een theater te zitten, of in een bioscoop. De beelden van zijn vader, de werkelijke beelden, hadden zich lucide aan hem voltrokken en hij schreef ze achter elkaar neer. De gordijnen had hij opengelaten, de tuin en de rest van het huis lagen in het donker. Alleen de lamp op zijn bureau brandde.

Hij was tot aan de grenzen van zijn energie gegaan, moeiteloos, zonder enige remming. Nergens was er reserve geweest, nergens een plaats waar hij het gemis kon ontwijken. De dood van zijn vader nam hem onvoorwaardelijk in beslag. Het was te vergelijken met zijn liefde voor K. Later zou hij soms het gemis van zijn vader en de liefde voor K. niet meer helemaal kunnen onderscheiden.

Hij sprak, en in de heldere concentratie van het moment zag hij de kleinste details bij mensen die naar hem luisterden. De punt van een zakdoek die uit een tas stak, de hoes van een paraplu die los over een been bungelde. Hij ontdekte mensen die hij lange tijd niet meer gezien had. Hij zag K. zitten, haar witte gezicht naar hem toe gewend, roerloos en begaan. Hij knikte haar even toe, alsof dat zo hoorde. Eén moment meende hij zijn vader te zien, ergens achteraan tussen een paar van diens kantoorgenoten – een trivialiteit die hij niet kon onderdrukken.

Hij zweeg ten slotte, en hoorde de stilte die nu iedereen bekropen had. Bij het weggaan stonden de honderden als één man op. Hij wist dat het zou gebeuren. Er was een vlaag van gedempte geluiden. Hij keek, maar het was dit keer niet zijn vader die de monumentale groet had ingezet.

==

##

‘Please come in,’ zei de man die hem opendeed, ‘I am the first secretary’ – de r’s rolden als een branding door zijn Engels en het licht blikkerde op zijn gladde Oost-Europese jasje. Hij ging de ambassade binnen, waar het Haagse culturele publiek zich al rond het buffet verdrong. Hier zou hij Ellen ontmoeten die hem aan de Hongaarse ambassadrice wilde voorstellen. Ellen die zich als een bloedzuiger op hem had laten vallen sinds hij in een krant een paar aardige dingen had geschreven over Hongarije. Ellen die hem een congres had opgedrongen, een internationaal congres voor wetenschapsmensen, kunstenaars en journalisten. Hij behoorde tot geen van die categorieën en voelde zich er slechts zijdelings bij betrokken. Nergens maakte hij echt deel van uit. Hij wachtte op iets, verzamelde indrukken voor later. Een volkomen onbestemd, onbegrijpelijk en inhoudsloos ‘later’. Soms dacht hij dat zijn wereld allang achter hem lag.

Het was hinderlijk druk met luid pratende mensen, hij kende er gelukkig niemand. Toen zag hij de vrouw die hem hierheen gehaald had en op hetzelfde moment riep zij: ‘Wilt u allemaal stil zijn, het Szëbö-ensemble uit Boedapest zal voor u spelen!’

Men dromde van alle kanten de kamer binnen, glazen en hapjes in de hand. Hij daarentegen ging tegen de stroom in naar een aangrenzend halletje waar niemand was. Van daaruit bekeek hij hoe drie jongens in spijkerbroek en loshangende blouses hun muziekinstrumenten uitpakten. Het vergeten kamertje was donker, de plaats waar het ensemble zich opstelde bijna overbelicht. Hij zag hoe een meisje op de jongens toeliep, met voorzichtige passen en een ingehouden lichaam.

Zij draaide zich om naar het publiek en de musici begonnen in een bedachtzaam tempo te spelen. Zij keek niet, naar niemand. Maar ineens danste zij, even onbewogen als haar blik. De muziek achter haar was ontsnapt aan de traagheid van het begin. Haar voeten klakten, zij boog mee in het ritme, maar het leek of alles buiten haar om gebeurde. Hij kon zijn ogen niet van haar afhouden. Het willoze dansen, haar rustige houding in het gewoel dat zijzelf veroorzaakte, het contrast trof hem. Hij hoopte dat zij niet zou stoppen, tenzij om met hem mee te gaan. Een van de muzikanten legde zijn viool neer, pakte haar bij haar middel en draaide haar rond. Zij liet hem begaan, draaide sneller en sneller.

De muziek eindigde abrupt, het meisje stond op hetzelfde moment doodstil, geen ogenblik uit balans. Zij glimlachte verlegen. De toeschouwers applaudisseerden luid, te luid naar zijn smaak, en verspreidden zich weer. De danseres werd opgenomen in het groepje violisten. Ellen omhelsde haar vluchtig.

Wat hij gezien had, brandde zich in hem vast.

==

Het vliegtuig rolde luidruchtig over de startbaan. Overal rammelde het. Krakend in zijn voegen verliet de machine het beton en kroop naar de voorgeschreven hoogte.

Hij was op weg naar Hongarije, met Ellen en met een grote dosis twijfel aan de hele onderneming. Dichters, geleerden, krantenjongens, wat moest hij tussen hen.

Het werd al donker toen ze op het vliegveld van Boedapest landden. Kordaat en gejaagd loodste zijn gids hem langs de douane. Een tolk van het congres haalde hen op en Ellen, Hongaarse van geboorte, praatte op hem in. Een losgebroken taal, hij kon geen enkele klank thuisbrengen, geen woord gaf houvast. Een taxi stond te wachten en het portier klapte dwars door hun gesprek dicht. Boedapest, de eerste straten van een buitenwijk, en dan steeds sneller het centrum tegemoet. Een dodenrit. De chauffeur leek op een zo uit de ring weggerukte bokser, die nu zijn mede-automobilisten te lijf ging. Het interesseerde hem weinig. Wat hij zich afvroeg was of hij het meisje uit de ambassade terug zou kunnen zien. Hongarije zei hem nauwelijks iets, hij kende het land niet, de taal niet en alleen de naam Boedapest riep wat in hem wakker. Ooit had hij een Hongaarse jongen ontmoet die de opstand had meegemaakt. Een kleine jongen van twaalf jaar, net als hij toen, die met een pistool in de hand had wachtgelopen – romantischer kon het haast niet. Een jongen met een geladen pistool en een meisje dat danste in een groot huis in Den Haag, dat was voor hem ‘Boedapest’.

==

Men had hem Hungaria aangeraden, het meest vergulde en vergrijsde restaurant van de stad. De dagen van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie waren er nog voelbaar, zestig jaar na het einde. Sommige dingen willen niet verdwijnen, hoeveel tijd er ook verstrijkt. Zijn vader was jaren geleden gestorven, maar er kwam geen eind aan zijn leven.

Rond zijn tafeltje verzamelden zich zwijgend de obers. Er was een overmacht aan bediening. Een reikte hem een zware menukaart aan. Hij kon tot niets besluiten en wiegde de bladzijden heen en weer. Van al de keren dat hij met zijn vader buitenshuis had gegeten, moest hij denken aan de avond dat ze samen uit Friesland kwamen en in Ommen bij een ouderwets hotel waren gestopt. Onder een enorm schilderij van een weiland met koeien zaten ze te wachten. Op alle tafels brandden kaarsen en over de Vecht hing een dichte mist. Het zaaltje was leeg, op een ober na die servetten vouwde. Zijn vader schoof zijn stoel naar achteren en liep naar het raam dat op het riviertje uitkeek. Met de handen in de zak knikte hij naar buiten en zei: ‘Weer om Mahjong te spelen.’

Hij was naast hem gaan staan en antwoordde: ‘Nee, Bezique.’

Zijn vader lachte en leunde zacht met zijn voorhoofd tegen de ruit, die door de warmte een beetje besloeg. Beneden op het terras golfde de mist rond de aangestoken lampen. Thuis hadden ze honderden malen zo gestaan, met hun handen tussen de verwarming, kijkend naar de postduiven van een overbuurman, die in wijde kringen over de daken scheerden. Mahjong, Bezique, het waren oerwoorden voor hem en misschien ook wel voor zijn vader. Het neerzetten van de borden stoorde hun spel. Zijn vader tikte hem tegen de schouder: ‘Aan tafel.’

De obers draaiden weg met de bestelling die hij ten slotte toch had moeten doen. Hij was nu drie dagen in Boedapest en paste er, merkwaardig gemakkelijk. Begin oktober was het en voor het laatst zomer, een blauwe hemel, de bomen in vele kleuren, het licht gefilterd door een vleug nevel. Het congres vermeed hij zo veel mogelijk. Wel had hij in die korte tijd een paar mensen leren kennen met wie hij at, of iets dronk in café Vörösmarty. Hij liep eindeloos door de stad, die hem ondoorgrondelijk mild voorkwam.

‘Jullie weten niet wat vrijheid is. Jullie kennen er de grenzen niet van, niets houdt jullie tegen. Jullie wonen in een gat dat vrijheid heet.’

Hij hoorde het pathos in de zinnen, maar hij hoorde ook hun betekenis. Die middag was hij samen met andere congresgangers in een jongerensociëteit geweest – ze waren gevraagd om over het westen te komen praten. De zaal zat stampvol. Aardige gezichten, vriendelijke woorden. Totdat hij ontactisch had geïnformeerd of ze Solzjenitsyn lazen, en waarom niet. Er was een dodelijke stilte gevallen. De verlegenheid die hij had opgeroepen sloeg op hemzelf over. Toen had een jongen het woord genomen.

‘Wij leven hier, het is ons land en wij houden ervan. We hebben een broederland – vrienden kies je zelf, broeders niet.’

En de jongen sprak verder, over zijn ideeën en drijfveren. En in al zijn woorden klonk een verlangen, een onuitsprekelijk verlangen naar iets dat er ooit geweest was of ooit nog zou komen.

De pompeuze zaal van Hungaria stond als een kathedraal over hem heen. Hij zat in een luxe catacombe. Marmer van onder tot boven, spiegels en gouden muurlampen en hoog boven hem blinkende balustraden. De ruimte werd nergens helemaal gevuld, zelfs niet met geluid. Er zaten hier en daar mensen, maar die bevestigden eerder de verlatenheid. Hij dacht aan het meisje van het Szëbö-ensemble, hij had aan haar gedacht vanaf het moment dat hij Boedapest was binnengereden. Waarom was hem onduidelijk, het was niet eens een bijzondere vrouw geweest. Ze had gedanst, hij was door haar gezicht en afwezige blik getroffen. Ontroering vanuit het niets. Het overkwam hem steeds vaker dat hij zonder aanleiding pijn voelde bij het zien van een meisjesgezicht. Hij had haar niet durven aanspreken, ze had zich zo aarzelend en bescheiden bewogen, behalve dan toen ze danste. Even nog had hij haar voor een spiegel zien staan, ze liet – zich kennelijk ineens bewust van zichzelf – haar handen door haar haar heen gaan. Hij moest Ellen vragen of zij misschien in de stad woonde, hij wilde haar terugzien als het kon.

==

Een fanfare van mensen, Fransen, Cubanen, Vietnamezen, een zak landen uitgeschud in de Academie van Wetenschappen aan de Országházstraat. Hij zat achter in een zaal met een koptelefoon op en wachtte op het voorbijgaan van een lezing. Het was baarlijke onzin, een aaneenschakeling van clichés, uitgesproken op een toon die de kleinkinderen van de revolutie eigen leek te zijn. Clichés, terreur, dictatuur – voor zijn vader was Oost-Europa niet zozeer een gevaar geweest, communistenangst had hij niet gekend, maar hij had de leugens niet kunnen verdragen.

Voorzichtig legde hij zijn koptelefoon neer en wandelde naar het grote balkon dat boven een ommuurde tuin hing. Door de openstaande deuren zag hij Ellen in gesprek met een zwaargebouwde Roemeen, een man die hij op het officiële podium had waargenomen en onmiddellijk versleet voor geheim agent. Hoeveel van de aanwezigen zouden banden hebben met een inlichtingendienst? Zou hijzelf op een lijst worden gezet, omdat hij door een besmet land was uitgenodigd? Vermoedelijk wel. Hongaarse ambassade, Boedapest, niet onmogelijk dat hem door de vijand iets was voorgesteld. Zijn vriend Steven werkte bij de Nederlandse geheime dienst, afdeling Analyse. Hij viel hem daar soms op aan. Vond het een onwerkelijke wereld, met duistere spelers die nooit wisten wat ze wisten en nooit begrepen wat ze begrepen, omdat alles zogenaamd in een groter geheel paste. Het grote geheel dat ze niet kenden, maar waar ze in geloofden.

Steven verdedigde het spel. Als je eenmaal aanvaard had dat er machtsblokken zijn die elkaars doen en laten willen kennen, dan was de weg vrij naar een scala van Diensten. En dat betekende de acceptatie van een ingewikkeld systeem van regels. Werkelijkheid? Wie beweerde die eigenlijk te doorgronden, wie bepaalde wat fantomen zijn en wat niet? In de geheime dienst begreep je pas dat er geen werkelijkheid bestaat. Vanuit een hinderlaag zag je pas goed dat die werkelijkheid een willekeurige verzameling brokstukken is. Niemand begreep iets, niemand. Zelfs het kleinste onderdeel van je bestaan paste nergens in een groter geheel. Er was geen groter geheel, juist het idee dat er een geheel zou zijn, dat was een fantoom. In de inlichtingendienst werkte men strikt gescheiden, er was geen enkele verbinding met een ander en zo was het goed. Stevens redeneringen waren vaak logisch en intelligent, maar toch miste hij er iets in. De droom die hij altijd gedroomd had, dat er in zijn leven onontkoombare verbanden waren die hij ooit zou ontdekken. De vage hoop dat er hoe dan ook sporen van een plan te vinden waren. Maar hij stuitte bij zichzelf op niets dan oude sporen, een wildernis van herinneringen. Boedapest was een geheugendecor, waarin hij telkens zijn vader tegenkwam. Zijn vader was de constante factor, de herinnering aan hem was de enige verbinding tussen een opeenhoping van dromen en gedachten. Het leek alsof er zonder de dood van zijn vader niets meer zou overblijven.

‘Ik heb je gisteren overal gezocht! Waar was je?’

Ellen dook op hem af, terwijl hij het balkon opliep.

‘In Hungaria, in jullie eigen bourgeois verleden,’ zei hij vrolijker dan hij bedoelde. Hij ontweek haar een beetje sinds zij op de dansvloer van hun hotel benauwend dicht tegen hem aan was gaan dansen.

‘Weet je wie ik uitgerekend in de metro heb ontmoet? Vera, dat meisje van het Szëbö dat jij zo graag wilde terugzien. Zij gaf me haar telefoonnummer.’

Hij bedacht zich dat hij Ellen in het vliegtuig over haar verteld had. Hij nam het briefje aan waar een nummer op stond.

‘En ik heb ook het interview met de minister van Cultuur voor je kunnen regelen. Dat wilde je toch?’

Zij was inderdaad onstuitbaar, een onvermoeibare zigeunerin. Hij bedankte haar en besloot de stad in te gaan. Hij nam de kortste weg naar de Donau, liep over de Erzsébetbrug en klom vrij snel omhoog naar een oude burcht die gedeeltelijk was omgebouwd tot koffiehuis. Buiten stonden stoelen langs de omheining. Schuin beneden hem stroomde de rivier volmaakt rustig en nam het rumoer van de straten en kades in zich op.

Op dagen als deze, oktoberzon in een vacuüm tussen herfst en winter, verlegde de horizon zich eindeloos. Vanaf de hoogte waar hij was blijven staan kon hij geen genoeg krijgen van het uitzicht. Hij keek en voelde hoe verleden en heden in elkaar over begonnen te lopen. Er was geen toekomst, hij beheerste de tijd.

==

Met de handen boven hun ogen tegen de felle zon en de glinstering van het water tuurden ze naar de overkant. Zijn vader had een bel geluid die in een houten hok hing, het soort waarin even verder naar het zuiden een crucifix bevestigd was. Ze zouden de Waal oversteken, hun Waal, waarvan ze alle dijkdorpen kenden. Ze hadden er gevist op de kribben en gezwommen bij de onvermoed witte strandjes. Zijn vader was in Gorkum opgegroeid, de Maas en Waal waren de Jordaan waarin hij ook zijn kinderen had gedoopt. In de verte lag de steenfabriek van Van Lookeren Campagne. De pont maakte zich los van de wal, een arm zwaaide achter het raam van de stuurhut, in vijf minuten zou hij er zijn. Hij keek opzij. Zijn vaders gezicht was oud geworden, gehavend door zijn hardnekkige ziekte. Rook van zijn sigaret dwarrelde tussen hen in.

‘Laten we nog een keer naar Loevestein gaan. Toeristen zijn er niet meer, het is daar nu prachtig.’

Zijn vader knikte. Het water stond hoog. De pont die hen had opgepikt, zakte met de stroom mee en met een wijde bocht voeren ze naar de aanlegsteiger. Ze reden over de dijk langs Brakel naar Loevesteijn. Het vee was nog buiten. Geiten draaiden hun rondjes tegen de begroeide winterdijk. Boeren in het land hieven soms traag een hand naar hen op. Hij kon de weg dromen. Dwars door de velden over een zandpad vol immense kuilen, dat bij stukjes en beetjes in asfalt overging. Aan weerszijden overal kleine watertjes overdekt met leliebladen. Paarden draafden in korte galop met hun auto mee en stopten aan het eind van hun weiland. Vlak bij het kasteel lag een verroeste lorrierail over de weg. En dan, in een brede kring populieren en beuken, Loevestein. Binnen de wallen lag het straatje met de half gerestaureerde huizen doodstil. Hun voetstappen echoden. Er was niemand, zelfs de beheerder kwam niet tevoorschijn. Een moerbeiboom met vruchten waar bloed uit sprong als je erin kneep, markeerde de plaats waar hij zijn vader mee naartoe wilde nemen. Een toren, los van het hoofdgebouw, met vrij zicht op de rivier. Ze klommen naar boven tot aan een ladder onder een luik dat in het platte zinken dak uitkwam.

‘Het blijft toch wel aardig?’ vroeg zijn vader.

‘Zal je wel merken. Zet je hoed af, want het is hier nauw.’

Hij deed het luik open, stapte het dak op en gaf zijn vader een hand om hem het laatste stukje naar boven te trekken.

Eén keer hoorde hij hem ‘magnifiek’ mompelen, maar voor de rest zwegen ze, minutenlang. Het landschap dat ze zagen was hun geboortegrond, ze hoorden er thuis. Aan twee kanten de rivier, de uiterwaarden met hun kribben als wijsvingers in het water, het eentonige roepen van een koekoek in de buurt. Ze luisterden naar de stiltes tussen dat roepen, ze hoorden hoe schepen elkaar passeerden met een vlugge kreet uit de toeter.

Zijn vader had zijn hoed weer opgezet. De rand ervan legde een schaduw over zijn gezicht. Ondanks het licht leek hij het donker in te gaan. Ze zagen Gorkum liggen, Woudrichem, Brakel, Vuren, Poederooijen. Een paar meeuwen zeilden lui voorbij. Plotseling haalde zijn vader wat oude koekjes uit zijn jaszak en wierp ze met een snelle beweging precies in hun snavel.

‘We gaan.’

==

Dagen geleden was het congres afgesloten. Speeches, recepties, diners. Ma’tya’s Pince, Fekete Holló, Bajkèl, het waren de onuitsprekelijke namen van cafés waar ze tot diep in de nacht zaten. Hij verbeeldde zich dat het groepje, waarmee hij was opgetrokken, zo ongeveer het enige was dat zich niets liet wijsmaken. Een Engelsman, een Oost-Duitser, een Hongaar en twee Nederlanders. Het was vooral de Oost-Duitser die ieder gesprek onder stroom zette. Een onopvallende man, maar ondubbelzinnig in zijn uitspraken. Iemand die besloten had om op zijn vijfenvijftigste jaar geen omwegen meer te bewandelen en te zeggen wat hij te zeggen had. Hij was niet meer bang te krijgen. Dat betekende overigens niet dat hij voor het westen koos, maar voor een ander oosten. Die man maakte hem onzekerder dan hij zichzelf wilde toegeven. Hij bewonderde het onverzettelijke in hem, merkte hoe hij zijn verleden terzijde schoof en tot de tanden gewapend vooruitging. Op een van de middagen dat ze thee dronken op een terras aan het Kossuthplein, zei hij: ‘Vergeet niet dat er ooit een moment in je leven komt dat je al je vrijheid overboord zal moeten zetten om een keuze te maken. En als dat moment niet komt, dan hoef je niet meer te sterven, dan was je al dood.’

De preek van een communist? Vrijheid, daad, dood, in wat voor categorieën dachten die mensen? Terwijl het verkeer om hen heen voortraasde en hij duiven zag scharrelen tussen geparkeerde auto’s, bedacht hij zich hoe ver hij van het leven waarover deze Duitser sprak verwijderd was. Een leven zonder uitvluchten, zonder melancholie, zonder gekoesterd verleden.

Ook de anderen aan het tafeltje hadden gezwegen.

Het congres was uit elkaar gegaan, hij was als enige in de stad achtergebleven. Ellen had hem een handvol briefjes met adressen gegeven. Boedapest leek mooier nog. De Indian Summer hield aan en hij doorkruiste de binnenstad volgens vaste routes. Lange afstanden deed hij met de tram.

Zoals de avond dat hij naar het staatscircus dacht te gaan. Het was schemerdonker. Hij stapte een tram binnen en alles wat hij zag en aanraakte was hem door en door bekend. Er zaten weinig passagiers, de vrouwelijke bestuurder stond voorin door een gordijn afgescheiden van de rest. Het was een exacte kopie van de trams waarmee hij vroeger soms naar school reed. De kale lampen aan de zijkanten, de aangevreten zwartleren bankjes, de tramtocht schudde hem losjes naar zijn vroegste jaren: winkelstraten, een groenteveiling langs, een marktje waar bij halfafgebroken stands nog snel iets gekocht werd. Schemer, huizen kleurloos in rijen, open ramen waaruit vrouwen zich bogen om met de buren te praten. Onwrikbaar, tijdloos, voorbij voor je het zag, een kleine kosmos van gebaren. Het schoot zinvol uit je oog en liet je met rust.

Hij reed mee tot de laatste halte, stapte uit en bevond zich op een remiseterrein. De verlaten wagen wachtte met gedoofde lichten op de terugrit. De conducteur had hem gewezen waar het circus was en hij begon te lopen. De lange weg voor hem uit gaf hem ineens het gevoel alleen te zijn, in een vreemde stad. De buitenwijk waar hij was afgezet, bezat geen enkele toegankelijkheid. Het behaaglijke van de schommelende tram was verdwenen. Sombere huizen werden afgewisseld door geblindeerde winkels en fabriekjes. Aan de overkant van de straat kon hij de verlichte ingang van een ziekenhuis onderscheiden.

Hij wandelde langzaam verder en gedachten aan wat hij die middag had meegemaakt namen hem onweerstaanbaar in beslag.

Om twee uur had hij zich door een taxi naar het ministerie van Cultuur laten brengen, waar hij de minister zou interviewen. Hij ging naar binnen, maar op zoek naar iemand die hem de weg kon wijzen sloeg hij telkens een doodlopende gang in. Het bevreemdde hem dat er geen portier was om hem aan te kondigen. Hij was nog niet erg opgeschoten toen een vrouw in een grijs mantelpak hem tegemoetkwam. Zij nam hem mee en opende ergens een deur. Zij bleek de tolk te zijn bij het gesprek.

Een man kwam achter zijn bureau vandaan, een leeg bureau in een bijna lege zaal van een kamer. De leren banken waarin zij gingen zitten leken zo weggehaald uit een etalage.

‘In Praag is zojuist een proces gestart tegen leden van Charta ’77, wat vindt u daarvan?’

Hij had een langere aanloop naar de vraag willen nemen, maar stelde hem meteen, haast bang om hem te vergeten. De Hongaar keek hem vriendelijk nietszeggend aan.

‘Hoe komt u aan dat bericht, ik weet daar niets van.’

‘Uit de Herald Tribune van gisteren.’

Hij kocht die krant meestal in Astoria, waar hij iedere dag koffie dronk. Astoria was een centrum van oncommunistische handelingen. Zwarthandelaren, prostituées, geldwisselaars, rijke Arabieren die zaken deden, het was een interessant hotel.

‘Ach de Herald Tribune. En u gelooft dat zomaar? Ik neem aan dat het niet klopt, maar als er al een proces gevoerd wordt, dan is dat volledig de verantwoordelijkheid van de Tsjechoslowaken, wij hebben daar niets mee te maken.’

Hij stelde zich de drift voor die zijn vader zou bevangen bij dergelijke uitvluchten.

‘Amnesty International schat het aantal politieke gevangenen in uw land op tweehonderd. Wat is uw reactie daarop?’

De minister wilde net antwoord geven toen een donderend geratel de kamer vulde. Vlak voor het open raam stond iemand gaten in het asfalt te boren. Het geluid van een machinegeweer. De minister stond op en deed de ramen dicht, maar het lawaai werd er nauwelijks minder door. Teruglopend naar zijn stoel kwam het voorgekauwde antwoord: ‘In Hongarije bestaan geen politieke...’

Luisteren lukte hem plotseling niet meer, zijn concentratie verlegde zich naar een diep weggeborgen avond, die hij zelden of nooit tot zijn bewustzijn toeliet. Het zou wel komen door die dreunende boor. Die minister, die maar praatte en praatte.

==

De telefoon rinkelde. ‘Voor jou,’ riep iemand boven de monotone, maar indringende muziek van Butch Cassidy and the Sundance Kid uit, ‘voor jou!’

Hij nam de hoorn aan en legde zijn hand op zijn andere oor. Hij hoorde een vrouwenstem.

‘Gelukkig dat ik je eindelijk gevonden heb, ik kon je thuis nergens bereiken. Je vader is naar het ziekenhuis gebracht, hij wilde dat je kwam. Ga maar regelrecht naar het Havenziekenhuis, het leek me nogal ernstig.’

Iemand bood hem lachend een glas bier aan, wetend dat hij geen handen vrij had. Hij glimlachte terug, schudde nee, besefte dat hij honderd kilometer van zijn vaders huis vandaan was.

‘Wat is het, is hij dood?’

‘Nee, nee, ik weet het niet precies. Een ambulance kwam hem halen een half uur geleden. In het trappenhuis zei hij tegen me dat ik jullie moest bellen. Hij lag op een brancard en keek rustig.’

Binnen een minuut zat hij in zijn auto. Het was koud. Oude sneeuwresten lagen nog in het bos van Austerlitz waar hij doorheen racete. De uitlaatgassen hingen als grote witte vlinders in zijn spoor. Overal in hem bonkte het. Hij sprak hardop tegen zijn vader, hij hamerde met zijn handen op het stuur, hij beukte met zijn vuist op het dashboard en herhaalde de hele tocht één zin: ‘Hou het, hou het.’ En daaronder op het rustige vlak van zijn intuïtie, tikten de woorden: hij is dood, hij is dood, als een volkomen zekerheid. Austerlitz–Rotterdam, een dodenrit. Een rit tegen de tijd in, een onmogelijkheid. Hij nam de bocht van het Oostplein en het Havenziekenhuis dook op in de nevel van de avond. Hij was er tientallen malen geweest om zijn vader te bezoeken, die daar stamgast was. Hij gooide de deur van zijn auto open, rende naar de hoofdingang en zag het eerst zijn broer die een paar stappen naar hem toe kwam en zijn handen hulpeloos omhooghield. Hij zag de tranen op diens gezicht, hij zag de helverlichte hal met een gesloten bloemenstal erin. Hij zag zijn moeder, stil en wit. Zij nam hem mee naar een kamertje vlak achter de portier. Een zuster zei: ‘U mag heel even naar binnen.’ Daar lag zijn vader, stil en wit als zijn moeder. Hij legde een hand op zijn voorhoofd. Het was koud, verontrustend koud. Het gezicht boven het laken drukte een verontschuldiging uit. Dat hij de dood niet had kunnen tegenhouden, dat hij nu niet meer kon praten, dat zijn handen... Ze mochten niet langer blijven van de zuster. Merkwaardige regels, ze waren er net en wie konden ze eigenlijk storen?

’s Middags had hij het plotseling zo warm, zo verschrikkelijk warm gekregen, vertelde zijn moeder. Dit was de litanie, de dodenzang, de laatste dag, het laatste uur, het laatste ogenblik. Hij was gaan wandelen om de warmte kwijt te raken. Hij zou de kou voor altijd binnenhalen. Aan tafel had hij niet veel gezegd. De warmte was verdwenen, maar hij ging toch maar naar bed. En dan, gedicteerd vanuit onbekende regionen, misselijkheid, pijn, het lichaam nog eenmaal in verzet. Hij had de dokter laten roepen. Toen er mannen de slaapkamer waren binnengekomen met een brancard, was hij hen nog behulpzaam geweest. Hij was even van het draagbed gestapt dat ze schuin hadden moeten houden om door de deuropening te kunnen. Zijn laatste passen. Hij had zijn hoofd opgelicht in het trappenhuis en gezegd dat zijn zoons gewaarschuwd moesten worden. Zijn laatste woorden. Hij werd de ambulance ingeschoven, misschien toen al niet meer levend. Een broeder had met zijn vuisten op zijn borst gebeukt, gebeukt. Daar breken ribben bij. Het rammeien van een lichaam dat er niets aan kan doen. Hij luisterde naar zijn moeder, de dodenzang, de litanie van heilige gebaren, tot op het nulpunt. Haar verhaal zweeg. Hij keek de kamer rond van zijn ouderlijk huis en zag dat de kerstboom uitviel. Er hing een lichte geur van mandarijnen, er lagen schillen op de rand van zijn asbak. Het was 29 december, een dag die nergens bij hoort, een adempauze in het jaar. Of een dag om niet meer verder te gaan. Hij stak willekeurig wat kaarsen aan en zei iets dat op een gebed leek. Toverspreuken van een regenmaker, kaddisj van een jood, Latijn van een katholiek, niets anders dan een woord uitgestrekt in het donker: vader, hier ben ik, waar ben je?

==

De minister antwoordde risicoloos op de vragen die hij hem voorlegde. Het onafgebroken gedreun en geratel had hem in een staat van lucide paraatheid gebracht. Binnen in hem draaide de film af van het sterven van zijn vader en tegelijkertijd keek hij de minister aan en ondervroeg hij hem met een zekere grimmigheid. Het bezoek had een uur geduurd, hij had ernstig zitten noteren en de tolk af en toe een opmerking laten herhalen. Alles had de schijn van een interview, maar hij wist dat hij er niets mee zou doen. De man liet zich niet uit zijn tent lokken, hij stapelde frase op frase. Toen hij het ministerie verliet, merkte hij dat het asfalt voor het gebouw één groot gat was.

De avond in deze afgelegen wijk was opvallend donker. Hij liep langs de uitgestorven straat en had ieder besef van richting verloren. Het gesprek met de minister, zijn vaders sterfdag, desoriënteerden hem. Hij bleef een ogenblik staan en zag schuin achter zich een auto stoppen voor de ingang van het ziekenhuis. Zonder haast ging iemand naar binnen, hij kon hem door de glazen deuren nog een eind volgen. Het circus waar hij naar op weg was kwam eindelijk in zicht, maar hij moest zichzelf dwingen om door te lopen. Voor het eerst verlangde hij naar huis. Aangekomen bij het circusgebouw besloot hij Vera op te bellen, hij had geen zin meer in het gesol met tijgers en lenige dames. De volgende ochtend zou hij naar Amsterdam terugvliegen, hij had tot de laatste avond geaarzeld of hij het meisje van de ambassade zou benaderen. Hij draaide het nummer en een stem zei iets onverstaanbaars. Hij noemde zijn naam. Het was Vera. Ja, zij had over hem gehoord en zij zou het leuk vinden hem te ontmoeten. ‘Ik oefen vanavond met een dansgroep in het gymnasium aan de Kondorstraat, kan je dat vinden?’

Hij zou er wel komen. Haar stem had vriendelijk geklonken, haar Engels had hij soms hardop aangevuld. Het was half negen, om tien uur had hij met haar afgesproken. De hal waar hij had getelefoneerd was leeg. Een paar laatkomers stormden langs hem de trappen op. De voorstelling moest begonnen zijn, want hij hoorde gedempt geschetter van trompetten.

Hij sloeg een straat in die naar beneden leidde. Het circus lag op een heuvel, op de heenweg had hij dat niet opgemerkt. Het was windstil, de hemel zwart en zonder sterren. Er woonden schijnbaar weinig mensen in deze buurt, de slechte verlichting maakte alles vormloos en hij moest oppassen om niet over stukken opgebroken straat te vallen. Hij hield zich vast aan een ijzeren leuning langs de kant. Daarachter schoot de heuvel naar een punt dat hij niet kon waarnemen. Struiken vormden een slordige rand. Hij bereikte een pad dat van de straat af voerde en zag een houten restaurant liggen. Boven de deur hing een bierreclame voor een lokaal merk, duidelijk zichtbaar in een klein schijnwerpertje. Hij had honger en ging naar binnen. Een kale ruimte met wat stoelen op een verhoging waarop gedekte tafels stonden. Hij pakte een stoel, bleef roerloos wachten op de bediening. Zijn reis was afgelopen, Boedapest was een vaderstad geworden. Later zou hij er zeker naar teruggaan in een poging alles opnieuw te beleven. Zijn hartstocht voor het verleden beheerste ook zijn toekomst. Hij moest daar toch eens verandering in aanbrengen, hij kon zijn leven niet altijd maar voor zich uit schuiven en omkijken naar hoe het geweest was.

Hij bestudeerde de man die uit de keuken opdook. Een Hongaar die hij nooit meer zou zien, een vreemde die een moment in een schijnwerpertje stond en weer in schaduw zou oplossen. Mensen behoorden tot de aankleding van de wereld, ze waren er, maar je kende ze niet. Ze bestonden, maar buiten je om, zonder blijvende vorm of gestalte. Het was een groot schimmenkabinet onder een zon en een maan. Fantomen, een wajangspel. Morgen ging hij naar huis, met een hoofd vol sentiment.

==

De stewardess van het Malev-lijntoestel knikte hem toe. Hij interpreteerde dat als bemoedigend. Het was eenzelfde propellervliegtuig als op de heenreis, zo mogelijk nog havelozer. Maar het vloog. Hij had Vera gezocht, Vera die hij maanden tevoren had zien dansen. Het was een van de duizenden scènes geweest die op het netvlies terechtkomen en daar vroeg of laat weer van verdwijnen, hoe hevig de indruk ook mag zijn. Maar als iemand die niet tegen zijn verlies kan, zo redeloos had hij de oude ontroering willen terughalen. Hij had een taxi genomen naar de Kondorstraat. De chauffeur wist niet precies waar het gymnasium was en had hem halverwege de straat gebracht. Al snel zag hij een gebouw dat niets anders kon zijn dan een school. Het was ironisch dat er zoiets als een gymnasium bestond in een socialistisch land. De grote dosis elitaire stof die daar verwerkt moest worden, was in zijn eigen land al verdacht. Maar er was geen twijfel aan, het gymnasium bestond en in het trappenhuis hing een onmiskenbare schoolgeur. Nergens brandden lampen, zijn enig houvast was een rood verlicht bordje ‘Exit’: Latijn, teken dat hij op de juiste plaats was aangeland. Zo hopeloos als hij was verdwaald in het ministerie van Cultuur, zo moeiteloos vond hij de weg door deze school. Hij opende een deur naar een lokaal dat als een aquarium in roze en blauw licht gehuld was. Op de banken zaten jongens en meisjes naar popmuziek te luisteren. Iemand riep naar hem. Doorlopend naar boven hoorde hij het geklak van voeten op een houten vloer. De trap leidde naar een korte gang. Hij zag een gymnastiekzaal in hel neonlicht, wandrekken, ladders, ringen en springplanken. In de schaduw van het gangetje bleef hij staan, het licht uit de zaal kon hem niet bereiken. En daar, tussen tientallen dansers in, ontdekte hij haar. Ze danste. Ze danste zoals in de ambassade, maar ditmaal zonder begeleiding van muziek. Haar benen waren naakt, ze droeg een balletpak met wijde mouwen. Hij vond haar mooi, mooier dan hij zich herinnerde. Terwijl hij naar haar keek voelde hij weer dat onbestemde verdriet. Het koude licht van de neonbuizen had geen vat op haar. Zij leek zichzelf te ontwijken, bewoog bijna loom, maar zonder enige verlegenheid. En hij, in het duister van de gang, tilde langzaam zijn hand op en zwaaide. Zij zag hem niet. Hij draaide zich om, kneep even zijn ogen dicht en liep naar buiten.

Terug.

==

##

‘Later kan je vertellen dat je Piggott nog hebt zien rijden,’ riep Terpstra tegen hem, terwijl overal om hem heen het schreeuwen toenam.

‘In Nederland weet niemand wie dat is en als je hem niet nu aanwijst weet ik het ook niet,’ antwoordde hij met overslaande stem.

In een grote ovalen lus lag de renbaan in het Engelse landschap. Van een afstand al wees alles op heilige grond. Wegen naderden omzichtig van verschillende kanten, maar nergens knaagde het verkeer aan het domein waar paarden de dienst uitmaakten.

Goodwood, Sussex. De Duke of Richmond woonde er sinds mensenheugenis, wat zeggen wil een paar eeuwen. Nooit had hij een race van dichtbij meegemaakt en de sensatie was er des te groter door. Te midden van nonchalante mannen en vrouwen stonden Terpstra en hij op de hoofdtribune. Een rap kereltje seinde met circushanden de weddenschappen door naar een maatje verderop. Bij elke nieuwe race bewogen de massa’s gedisciplineerd naar de rand van de baan. En begon het schreeuwen, namen van paarden, namen van jockeys. Het zwol aan, het doffe trappelen van de benen, het grote snuiven. Hij riep mee, zonder gêne, gespannen kijkend naar zijn tijdelijke favoriet. Er werd geduwd en getrokken, zwepen sloegen, er werd gespuugd en gescholden. De paardenlijven zweetten, schuim op de flanken, de knieën gezwachteld. Dan brak de finish het enorme tempo acuut af.

Terpstra keek hem aan. Zijn van nature rode wangen waren bijna blauw. ‘Verloren.’

==

Hij stapte Park House Hotel binnen, thuis. Terpstra had hem met de kleine Austin gehaald en teruggebracht. Hij vond hem zonder aanleiding aardig. Een wat ruwe man, herenboer in Zuid-Engeland, lachte te hard, zwaaide te veel met zijn armen, verborg zijn gevoelens. Hij reed als een smid. Bij iedere kruising gaf hij gas in plaats van te remmen. Op het oog een oergezonde figuur.

De deur met de ronde klink viel achter hem dicht. Park House, Bepton. Hij kende dit Edwardian landhuis tot in de details. ‘Details zijn de zenuwbanen van het ware. Beschrijf het huis, beschrijf de planten, beschrijf de vogels. Zeg niet “daar vliegt een vogel”, leer hun namen, hun geluid, hun kleur, leer te onderscheiden – dat is de eerste wet van het schrijven.’ Ione O’Brien vertelde hoe ze een Engelse auteur avondenlang zo had horen oreren. Zij was de eigenares van het hotel en het was een van de weinige keren dat hij haar hoorde praten over een van haar gasten.

Het was zeven uur ’s avonds. Wie er logeerde of woonde verzamelde zich in de borrelkamer. De wanden waren onzichtbaar door foto’s van onder tot boven. Een leven in lijstjes. Van gasten, familie, bezoekers. India, Churchill, Prince Charles, haar man ‘the Major’, cricketteams, polospelers: het British Empire achter glas.

‘In de laatste Spectator staat een briljante verdediging van het uitbreiden van onze atoomvloot’ – de zin bleef in de lucht hangen als een kolibrie.