Vikram Seth

De geschikte jongen

==

vertaald door
Christien Jonkheer en Babet Mossel

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel: A Suitable Boy, 1993

==

© Copyright 1993 VIKRAM SETH

© Copyright 2008 Nederlandse vertaling:
CHRISTIEN JONKHEER en BABET MOSSEL & UITGEVERIJ G.A. VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7059 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008

Voor

papa en mama

en

ter herinnering aan amma

Wie saai wil zijn moet alles zeggen.

VOLTAIRE

==

Het overbodige is onontbeerlijk.

VOLTAIRE

Een woord van dank

Aan hen doe ik van schatplicht kond:

Mijn muzen, mild maar vaker straf;

Familie, die mijn kwel doorstond,

Mijn kommer (op den duur) vergaf;

De wettenmakers wier palaver

Mijn stokpaard heeft gestrekt tot haver;

Ja, allen die ’k heb uitgevraagd,

Geobsedeerd heb doorgezaagd;

Mijn eigen ziel, die arm, verkommerd,

Dit toverwerkstuk heeft volbracht;

En u, de lezer, hooggeacht,

Mijn heul en redding van de lommerd;

Koop me – te meer wanneer u wilt

Dat zich uw beurs én pols vertilt.

==

Deel een

1.1

==

‘Ook jij gaat trouwen met een jongen die ik heb uitgezocht,’ zei Rupa Mehra vastberaden tegen haar jongste dochter.

Lata hield zich doof voor het moederlijk machtsvertoon door om zich heen te kijken in de grote, met lampen verlichte tuin van Prem Nivas. De bruiloftsgasten stonden bijeen op het gazon. ‘Hmm,’ zei ze. Dat ontstemde Rupa Mehra nog meer.

‘Ik weet wat dat hmm van jou betekent, jongedame, en je moet goed begrijpen dat ik in deze kwestie geen hmm tolereer. Ik weet heus wat het beste is. Ik doe het allemaal voor jullie bestwil. Denk je soms dat ik het zo makkelijk vind om alles voor mijn vier kinderen te moeten regelen zonder Zijn hulp?’ Haar neus liep rood aan bij de gedachte aan haar echtgenoot, die op dat moment, daar was ze van overtuigd, ergens daarboven welwillend in hun vreugde deelde. Mevrouw Mehra geloofde natuurlijk in reïncarnatie, maar op bijzonder geëmotioneerde momenten stelde ze zich voor dat wijlen Raghubir Mehra nog voortleefde in de gedaante waarin ze hem bij zijn leven had gekend: de robuuste, vrolijke gedaante van de jonge veertiger, voordat hij door te hard werken midden in de Tweede Wereldoorlog die hartaanval had gekregen. Acht jaar geleden, acht jaar, bedacht Rupa Mehra diepbedroefd.

Lata sloeg haar arm goedmoedig maar niet bepaald bezorgd om haar moeders schouder en zei: ‘Kom nou, Ma, op de trouwdag van Savita mag u niet huilen.’

‘Als Hij er nog was, had ik mijn eigen bruidssari kunnen aantrekken, die van patola-zijde met goudweefsel,’ verzuchtte Rupa Mehra. ‘Maar die is te overdadig voor een weduwe.’

‘Ma!’ zei Lata, geërgerd omdat haar moeder steevast munt sloeg uit elke situatie die zich voor haar sentimenten leende. ‘Iedereen kijkt naar u. Ze willen u feliciteren, en als ze u zo zien huilen, snappen ze er niks meer van.’

Verscheidene gasten maakten inderdaad een namasté voor mevrouw Mehra en lachten haar vriendelijk toe; de fine fleur van Brahmpur, zag ze tot haar voldoening.

‘Dan zien ze het maar!’ zei mevrouw Mehra obstinaat, en haastig bette ze haar ogen met een naar eau de cologne geurend zakdoekje. ‘Ze denken toch dat het van blijdschap is omdat Savita trouwt. Alles wat ik doe, doe ik voor jullie, en niemand is me dankbaar. Nu heb ik zo’n prima jongen voor Savita uitgezocht, en toch loopt iedereen alleen maar te klagen.’

Lata bedacht dat de zachtaardige, lichtgetinte, mooie Savita zelf als enige van de vier broers en zusters niet over de keus had geklaagd.

‘Hij ís aan de magere kant, Ma,’ zei Lata wat tactloos. Dat was nog zacht uitgedrukt. Pran Kapoor, die straks haar zwager zou zijn, was vel over been – een donkergetinte sliert, en astmatisch bovendien.

‘Mager? Wat zegt dat nou? Iedereen wil tegenwoordig mager zijn. Zelfs ik heb de hele dag moeten vasten, terwijl dat niet goed is voor mijn suiker. En als Savita niet klaagt, hoort iedereen blij met hem te zijn. Arun en Varun zeuren altijd; waarom hebben ze dan niet zelf een jongen voor hun zusje uitgezocht? Pran is een goeie, fatsoenlijke, beschaafde khatri-jongen.’

Het viel niet te ontkennen dat Pran op zijn dertigste een goeie jongen was, een fatsoenlijke jongen, en nog lid van de juiste kaste ook. Ja, Lata mocht hem graag. Gek genoeg kende zij hem beter dan haar zusje – dat wil zeggen, ze kende hem al langer dan zij. Lata studeerde Engels aan de universiteit van Brahmpur, waar Pran Kapoor een geliefde docent was. Lata had zijn colleges over de Elizabethanen gevolgd, terwijl Savita, de bruid, maar een uur met hem had doorgebracht, en dat dan nog met haar moeder erbij.

‘Savita mest hem wel vet,’ ging mevrouw Mehra verder. ‘Waarom probeer je me op stang te jagen net nu ik zo gelukkig ben? En Pran en Savita worden ook gelukkig, wacht maar. Die worden gelukkig,’ vervolgde ze met nadruk. ‘Dank u, dank u,’ zei ze nu stralend tegen de gasten die haar kwamen groeten. ‘Het is zo heerlijk – de jongen van mijn dromen, en van zo’n goede familie. De minister sahib is heel aardig voor ons geweest. En Savita is zo gelukkig. Neem toch iets, toe dan; ze hebben zulke verrukkelijke gulab-jamuns gemaakt, maar met mijn suiker mag ik die zelfs ná de plechtigheden niet eten. Zelfs gajak mag ik niet hebben, terwijl je daar ’s winters bijna niet van af kunt blijven. Maar neem toch iets, tast toch toe. Ik moet binnen gaan kijken wat er aan de hand is; het tijdstip dat de pandits hebben berekend is al bijna aangebroken, maar bruid en bruidegom zijn in geen velden of wegen te bekennen!’ Ze keek ontstemd naar Lata. Haar jongste dochter zou het haar lastiger maken dan haar oudste, bedacht ze.

‘Denk aan wat ik heb gezegd,’ zei ze op vermanende toon.

‘Hmm,’ zei Lata. ‘Uw zakdoek steekt uit uw blouse, Ma.’

‘Oei!’ zei mevrouw Mehra, en stopte hem geschrokken terug. ‘En zeg tegen Arun dat hij zijn taak serieus opvat. Hij staat daar maar in een hoekje te kletsen met die Meenakshi en die malle vriend van hem uit Calcutta. Terwijl hij op moet letten dat iedereen goed eet en drinkt en zich opperbest vermaakt.’

‘Die Meenakshi’ was Aruns glamoureuze vrouw, haar spotzieke schoondochter. In mevrouw Mehra’s ogen had Meenakshi in de vier jaar van haar huwelijk maar één nuttige prestatie geleverd: het ter wereld brengen van haar geliefde kleindochter Aparna, die zojuist haar grootmoeder had weten te vinden en nu om aandacht vroeg door aan haar bruinzijden sari te trekken. Mevrouw Mehra was verrukt. Ze gaf haar een kus en zei: ‘Je moet bij je mamma of Lata bua blijven, Aparna, anders raken we je kwijt. En wat moeten we dan?’

‘Mag ik met u mee?’ vroeg Aparna, die op haar derde zo haar eigen opvattingen en voorkeuren had.

‘Ik wou dat het kon, lieverd,’ zei Rupa Mehra, ‘maar ik moet zorgen dat je Savita bua klaar is om te trouwen. Ze is toch al zo laat.’ En weer keek ze op haar kleine gouden horloge, het eerste cadeau van haar man, dat het in al die vijfentwintig jaar geen seconde had laten afweten.

Aparna hield voet bij stuk. ‘Ik wil naar Savita bua!’

Mevrouw Mehra kreeg iets getergds over zich en gaf Aparna een vaag knikje.

Lata tilde haar nichtje op. ‘Als Savita bua naar buiten komt, gaan we samen bij haar in de buurt staan, ja? en dan til ik je op, net als nu, en dan kunnen we haar allebei goed zien. Maar zullen we nu eerst maar eens gaan kijken of er ergens ijs te krijgen is? Daar heb ik ook wel zin in.’

Dat viel bij Aparna in goede aarde, zoals de meeste voorstellen van Lata. Voor ijs was het nooit te koud. Ze liepen samen naar het buffet, de driejarige en de negentienjarige hand in hand. Ergens vandaan dwarrelden een paar rozeblaadjes op hen neer.

Mevrouw Mehra maande Lata nog tot slot: ‘Wat goed genoeg is voor je zus is ook goed genoeg voor jou.’

‘Allebei met Pran trouwen zal moeilijk gaan,’ zei Lata lachend.

==

==

1.2

==

De belangrijkste gastheer naast gastvrouw Rupa Mehra was Mahesh Kapoor, vader van de bruidegom en minister van Financiën van de deelstaat Purva Pradesh. In diens grote, c-vormige, roomkleurige huis van twee verdiepingen, Prem Nivas, gelegen in de rustigste, groenste woonwijk van de oude, elders zo overvolle stad Brahmpur, vond de bruiloft plaats.

Dat was zo ongebruikelijk dat heel Brahmpur er al dagen van gonsde. De vader van Rupa Mehra, die eigenlijk gastheer had moeten zijn, had het twee weken voor de bruiloft plotseling op zijn heupen gekregen, had zijn huis afgesloten en was met de noorderzon vertrokken. Rupa Mehra was radeloos geweest. De minister was te hulp geschoten (‘Uw eer is onze eer’) en had erop gestaan dat de bruiloft bij hem thuis werd gehouden. Aan de praatjes die dat gaf schonk hij geen aandacht.

Er was geen sprake van dat mevrouw Mehra in de kosten zou delen. Daar wilde de minister sahib niet van horen. En naar een bruidsschat had hij nooit gevraagd. Hij was een oude vriend en bridgepartner van Rupa Mehra’s vader en wat hij van haar dochter Savita had gezien beviel hem wel (al kon hij maar niet onthouden hoe het meisje heette). Voor geldnood had hij begrip, want hij wist uit eigen ervaring wat dat betekende. Tijdens de onafhankelijkheidsstrijd had hij jaren in Engelse gevangenissen gezeten, en toen was er niemand geweest om zijn landerijen en zijn handel in stoffen te beheren. De inkomsten waren dan ook gering en zijn vrouw en kinderen hadden alleen met de grootste moeite het hoofd boven water kunnen houden.

Maar van die onfortuinlijke tijd restte voor de bekwame, heetgebakerde en machtige minister alleen de herinnering. Het was vroeg in de winter van 1950 en India was nu ruim drie jaar vrij. Vrijheid voor het land betekende echter nog geen vrijheid voor zijn jongste zoon Maan, die op dat moment van zijn vader te verstaan kreeg: ‘Wat goed genoeg is voor je broer, is ook goed genoeg voor jou.’

‘Ja, baoji,’ zei Maan met een lachje.

Het gezicht van Mahesh Kapoor betrok. Zijn jongste zoon had dan wel zijn voorliefde voor mooie kleren geërfd, maar niet zijn bezeten werklust. En erg veel ambitie vertoonde hij evenmin.

‘Je kunt niet eeuwig de knappe jonge nietsnut blijven uithangen,’ zei zijn vader. ‘Het huwelijk zal je dwingen je eindelijk op iets toe te leggen en een verantwoordelijk leven te leiden. Ik heb aan die mensen in Benares geschreven, en verwacht een dezer dagen een positief antwoord.’

Trouwen was wel het laatste waar Maan aan dacht; hij had in de drukte de blik van een vriend opgevangen en zwaaide naar hem. Toen de honderden gekleurde lampjes in de heg allemaal tegelijk aanfloepten, begonnen de zijden sari’s en de sieraden van de vrouwen nog feller te glinsteren en te glanzen. De hoge, schrille shahnai barstte los in een razendsnel, virtuoos spel. Maan raakte in vervoering. Hij zag Lata, die zich een weg baande tussen de gasten. Best een aantrekkelijk meisje, die zus van Savita, dacht hij. Niet erg lang en niet erg lichtgetint, maar aantrekkelijk, met een ovaal gezicht, een verlegen lichtje in haar donkere ogen en vol genegenheid voor het kind aan haar hand.

‘Jawel, baoji,’ zei Maan gehoorzaam.

‘Wat zei ik dan?’ wilde zijn vader weten.

‘Iets over trouwen, baoji,’ zei Maan.

‘Wat zei ik daar dan over?’

Maan stond met zijn mond vol tanden.

‘Luister je dan niet?’ zei Mahesh Kapoor, die Maan wel een draai om zijn oren kon geven. ‘Je bent al net zo erg als de ambtenaren op het ministerie van Financiën. Je lette niet op, je zwaaide naar Firoz.’

Maan keek een beetje beteuterd. Hij wist hoe zijn vader over hem dacht. Maar zojuist had hij het nog reuze naar zijn zin gehad, en het was echt iets voor baoji om zijn goede humeur weer lek te willen prikken.

‘Dat is dus geregeld,’ ging zijn vader verder. ‘Kom straks niet aan met het verhaal dat ik je niet gewaarschuwd heb. En waag het niet je moeder, die weifelmoedige vrouw, zo te bewerken dat ze me komt vertellen dat jij er nog niet aan toe bent de verantwoordelijkheden van een man op je te nemen.’

‘Nee, baoji,’ zei Maan, en aan zijn bedrukte gezicht was te zien dat de boodschap begon door te dringen.

‘Voor Veena hebben we een goede keus gemaakt, voor Pran ook, en ik wil je niet horen klagen over de echtgenote die we kiezen voor jou.’

Maan gaf geen antwoord. Hij vroeg zich af hoe hij het lek kon dichten. Boven op zijn kamer had hij een fles scotch staan, en wie weet kon hij er met Firoz voor – of misschien wel tijdens – de plechtigheid even tussenuit om de zinnen te verzetten.

Zijn vader bedankte met een kort lachje een paar gasten voor hun gelukwensen en ging toen weer door tegen Maan.

‘En vandaag wens ik verder geen tijd meer aan jou te hoeven verspillen. God weet dat ik al genoeg te doen heb. Waar blijven Pran en dat meisje toch, hoe heet ze ook weer? Ze zijn veel te laat. Ze hadden al vijf minuten geleden ieder vanuit hun eigen kant van het huis hier samen moeten komen voor de jaymala.’

‘Savita,’ zei Maan behulpzaam.

‘Jaja,’ zei zijn vader korzelig. ‘Savita. Die bijgelovige moeder van je raakt in paniek als ze de juiste sterrenstand mislopen. Ga haar maar geruststellen. Vooruit! Maak je eens nuttig.’

En Mahesh Kapoor wijdde zich weer aan zijn plichten als gastheer. Hij liet met een blik zijn ongeduld merken aan een van de priesters, die reageerde met een flauw lachje. Ternauwernood voorkwam hij dat hij met een duw in zijn maag omver werd gelopen door drie kinderen, kroost van zijn plattelandsverwanten, die vrolijk door de tuin ravotten alsof het een stoppelveld was. En hij had nog geen tien stappen gedaan of hij had al een literatuurdocent van de universiteit begroet (die nuttig kon zijn voor Prans carrière), twee invloedrijke parlementsleden voor de Congrespartij (die hem misschien wilden steunen in zijn eeuwige machtsstrijd met de minister van Binnenlandse Zaken), verder een rechter, de allerlaatste Engelsman die na de Onafhankelijkheid in functie was gebleven aan het Hooggerechtshof van Brahmpur, en ten slotte zijn oude vriend, de nawab sahib van Baitar, een van de machtigste grootgrondbezitters in de deelstaat.

==

==

1.3

==

Lata, die Maans gesprek met zijn vader gedeeltelijk had opgevangen, moest in zichzelf lachen toen ze langsliep.

‘Jij hebt het wel naar je zin, zo te zien,’ zei Maan in het Engels tegen haar.

Hij had met zijn vader Hindi gesproken, zij Engels met haar moeder. Maan sprak het allebei goed.

Lata werd opeens door verlegenheid overmand, wat haar wel vaker gebeurde bij onbekenden, vooral als ze zo vrijmoedig lachten als Maan. Laat hem maar lachen voor twee, dacht ze.

‘Ja,’ zei ze eenvoudig, terwijl ze haar blik heel even op zijn gezicht liet rusten. Aparna trok aan haar hand.

‘Nou ja, we zijn ook al bijna familie,’ zei Maan, misschien omdat hij haar schroom opmerkte. ‘Nog even en de ceremonie begint.’

Weer keek Lata hem aan, nu al wat zelfverzekerder. ‘Ja,’ beaamde ze. Ze zweeg even en haar gezicht betrok. ‘Mijn moeder is bang dat ze niet op tijd beginnen.’

‘Mijn vader ook,’ zei Maan.

Lata begon weer te glimlachen, maar toen Maan vroeg waarom, schudde ze haar hoofd.

Hij knipte een rozeblaadje van zijn prachtige, nauwsluitende witte achkan. ‘Je lacht me toch niet uit?’

‘Ik lach helemaal niet,’ zei Lata.

‘Glimlachen dan.’

‘Nee, dat was niet om jou,’ zei Lata. ‘Maar om mezelf.’

‘Dat is nog eens geheimzinnig,’ zei Maan. Zijn zonnige gezicht kreeg een uitdrukking van clowneske verbazing.

‘Tja, dat moet dan zo maar blijven,’ zei Lata, die bijna echt in de lach schoot. ‘Aparna wil haar ijsje, en daar moet ik haar nu aan gaan helpen.’

‘Je moet het pistache-ijs eens proeven,’ raadde Maan aan. Hij volgde haar roze sari even met zijn ogen. Mooi meisje – in zekere zin, dacht hij weer. Maar roze past niet bij haar teint. Ze zou diepgroen moeten dragen, of donkerblauw... zoals die vrouw daar. Zijn aandacht dwaalde af naar een nieuw onderwerp ter overpeinzing.

Even later kwam Lata haar beste vriendin tegen, Malati, die medicijnen studeerde en met wie ze een kamer deelde in het studentenhuis. Malati droeg het hart op de tong en zat ook bij onbekenden nooit om een woord verlegen. Al raakten die onbekenden zelf weleens met stomheid geslagen als ze haar in de prachtige groene ogen keken.

‘Wie was die Cad met wie je stond te praten?’ vroeg ze nieuwsgierig aan Lata.

Dat was minder erg dan het klonk. De studentes van Brahmpur bedoelden er niet mee dat de man in kwestie een cad, een schoft, was, maar gebruikten het woord – afgeleid van Cadbury Chocolate – als jargon voor knappe jongens.

‘O, dat was Maan maar, het broertje van Pran.’

‘O ja? Maar hij ziet er zo leuk uit en Pran is zo, nou ja, niet lélijk, maar zo donker hè, en zo alledaags.’

‘Misschien is hij wel een donkere Cad,’ opperde Lata. ‘Bitter maar voedzaam.’

Daar dacht Malati even over na.

‘En,’ ging Lata verder, ‘zoals mijn tantes me het afgelopen uur wel vijf keer hebben voorgehouden, zelf ben ik ook niet bepaald licht van tint en daarom zal ik nooit een geschikte echtgenoot vinden.’

‘Hoe verdráág je ze, Lata?’ vroeg Malati, die zelf zonder vader en broers was opgegroeid tussen vrouwen die elkaar onvoorwaardelijk steunden.

‘Ach, de meesten mag ik graag,’ zei Lata. ‘En voor hen zou het geen echte bruiloft zijn zonder dit soort overpeinzingen. Als ze bruid en bruidegom straks samen zien, kunnen ze hun geluk helemaal niet meer op! Belle en het Beest!’

‘Tja, als ik hem op de campus zie, doet hij me wel aan een beest denken,’ zei Malati. ‘Een donkerbruine giraffe.’

‘Niet zo vals doen, jij,’ zei Lata lachend. ‘Trouwens, Pran is als docent heel populair,’ ging ze verder. ‘Ik vind hem aardig. En als ik uit het studentenhuis weg ben en bij hen ben ingetrokken, zul jij me toch echt bij hem thuis moeten komen opzoeken. Bovendien is hij dan mijn zwager, en dan moet jij hem wel aardig vinden. Beloof je dat?’

‘Geen denken aan,’ zei Malati vastberaden. ‘Want hij haalt jou bij me weg.’

‘Zo zit het niet, Malati,’ zei Lata. ‘Mijn moeder met haar fijne neus voor huishoudelijke zuinigheid zadelt hem met mij op.’

‘Je hoeft toch niet te doen wat je moeder zegt? Zeg maar tegen haar dat je niet zonder mij kunt leven.’

‘Ik doe altijd wat mijn moeder zegt,’ zei Lata. ‘Trouwens, wie moet er anders de kosten van het studentenhuis betalen? Voor mij is het fijn om een tijdje bij Savita te wonen. Ik ben heus niet van plan jou te verliezen. Je moet bij ons langskomen – dat moet je echt blijven doen. Anders weet ik hoeveel waarde ik aan je vriendschap moet hechten.’

Malati’s gezicht betrok even, maar ze herstelde zich snel. ‘Wie hebben we hier?’ vroeg ze. Aparna stond haar met een onbarmhartig strenge blik op te nemen.

‘Mijn nichtje Aparna,’ zei Lata. ‘Zeg eens dag tegen tante Malati, Aparna.’

‘Dag,’ zei Aparna, die er nu wel genoeg van had. ‘Mag ik alstublieft een pistache-ijsje?’

‘Ja natuurlijk, kuchuk, het spijt me,’ zei Lata. ‘Kom, dan gaan we met z’n allen een ijsje halen.’

==

==

1.4

==

Lata raakte Malati algauw kwijt aan een kluitje studievriendinnen, maar Aparna en zij waren nog niet veel verder gekomen of Aparna’s ouders sneden hun de pas af.

‘Dáár ben je dus, schatje van me, kleine wegloopster,’ zei de prachtige Meenakshi, die een kus op haar dochtertjes voorhoofd drukte. ‘Is ze niet onze schat, Arun? Waar heb je gezeten, trouweloos schatje van me?’

‘Ik ging daadi zoeken,’ begon Aparna. ‘En toen had ik haar gevonden, maar ze moest naar binnen naar Savita bua, maar ik mocht niet met haar mee, en toen ging Lata bua een ijsje met me halen, maar dat lukte niet omdat...’

Maar Meenakshi lette al niet meer op en keek naar Lata.

‘Dat roze staat je eigenlijk niet, Luts,’ zei Meenakshi. ‘Het heeft net niet dat... net niet dat...’

‘Dat je ne sais quoi?’ opperde een al te vlotte vriend van haar man die vlakbij stond.

‘Dank je,’ zei Meenakshi met zo’n vernietigende charme dat de jongeman afdroop en deed alsof hij naar de sterren staarde.

‘Nee, roze is gewoon jouw kleur niet, Luts,’ stelde Meenakshi nogmaals vast terwijl ze als een lome kat haar lange, lichtbruine hals rekte en haar schoonzusje kritisch opnam.

Zelf droeg ze een groen-met-gouden sari van Benareszijde, en een groene choli die meer van haar middenrif blootgaf dan men in Brahmpur doorgaans vermocht of verkoos te zien.

‘O,’ zei Lata, plotseling onzeker. Ze wist best dat ze niet veel modegevoel had, en bedacht dat ze wel saai zou afsteken bij deze paradijsvogel.

‘Wie was die vent met wie je stond te praten?’ wilde haar broer Arun weten, die haar anders dan zijn vrouw wel met Maan had zien praten. Arun was vijfentwintig, een lange, lichtgetinte, intelligente, aantrekkelijke bullebak die zijn broer en zusjes onder de duim hield door op hun zelfvertrouwen in te beuken. Hij mocht ze er graag op wijzen dat hij na hun vaders dood ‘bij wijze van spreken’ in loco parentis optrad.

‘Dat was Maan, de broer van Pran.’

‘Ah.’ Het woord sprak boekdelen van afkeuring.

Arun en Meenakshi waren die ochtend met de nachttrein aangekomen uit Calcutta, waar Arun als een van de weinige Indiase werknemers een staffunctie bekleedde bij de prestigieuze en overwegend blanke firma Bentsen & Pryce. Hij had tijd noch behoefte gehad om kennis te maken met de familie Kapoor – de Kapoorkliek, zoals hij ze noemde – met wie zijn moeder een huwelijk voor zijn zus had bekokstoofd. Mismoedig keek hij om zich heen. Echt iets voor dat soort mensen om er zo’n toestand van te maken, dacht hij terwijl hij naar de gekleurde lampjes in de heg keek. De onbehouwenheid van de lokale politici met hun witte hoofddeksels en luidruchtige gedrag, en van de horde dorpse verwanten van Mahesh Kapoor riepen zijn snel gewekte minachting op. Dat noch de commandant van het garnizoen in Brahmpur, noch de vertegenwoordigers in Brahmpur van bedrijven als Burmah Shell, Imperial Tobacco en Caltex zich onder de genodigden bevonden verblindde hem voor de aanwezigheid van de bijna voltallige hoog opgeleide elite van de stad.

‘Lijkt me nogal een flierefluiter,’ zei Arun, die de achteloze wijze had opgemerkt waarmee Maan Lata met zijn ogen had gevolgd voor hij ze weer afwendde.

Lata glimlachte, en haar timide broer Varun, een nerveuze schim van Arun en Meenakshi, glimlachte mee, met een soort onderdrukte medeplichtigheid. Varun studeerde wiskunde – probeerde dat tenminste – aan de universiteit van Calcutta en woonde bij Arun en Meenakshi in hun kleine appartement op de begane grond. Hij was mager, onzeker, vriendelijk, had een schichtige blik, en hij was Lata’s lieveling. Ze had het gevoel dat ze hem moest beschermen, ook al was hij een jaar ouder dan zij. Zowel Arun als Meenakshi boezemde hem angst in, ieder op de eigen wijze, en voor de voorlijke Aparna was hij in sommige opzichten ronduit bang. Zijn plezier in wiskunde beperkte zich hoofdzakelijk tot het berekenen van kansen en handicaps bij de paardenrennen. Als ’s winters Varuns spanning steeg vanwege het renseizoen, hield de toorn van zijn broer daarmee gelijke tred. Ook hem noemde Arun graag een flierefluiter.

Alsof jij iets van flierefluiten zou snappen, Arun bhai, dacht Lata. En ze zei: ‘Hij leek me best aardig.’

‘Een tante die we tegenkwamen noemde hem een Cad,’ deed Aparna een duit in het zakje.

‘O ja, schatje?’ vroeg Meenakshi belangstellend. ‘Wijs hem eens aan, Arun.’ Maar Maan was nergens meer te bekennen.

‘Tot op zekere hoogte verwijt ik het mezelf,’ zei Arun op een toon die het tegendeel uitdrukte: Arun was niet tot zelfverwijt in staat. ‘Ik had er eigenlijk iets aan moeten doen,’ ging hij verder. ‘Als ik niet zo tot over mijn oren in het werk had gezeten, had ik dit hele fiasco misschien kunnen voorkomen. Maar toen Ma eenmaal in haar hoofd had dat die Kapoor een goeie partij was, was ze met geen mogelijkheid meer op andere gedachten te brengen. Met Ma valt niet redelijk te praten, ze zet gewoon de waterlanderskraan open.’

Wat Aruns wantrouwen verder had gesust was het feit dat dr. Kapoor Engels doceerde. Terwijl er nu tot zijn ergernis tussen al dat provinciaalse volk nauwelijks een Engels gezicht te zien was.

Wat vreselijk kleinburgerlijk allemaal! zei Meenakshi verveeld bij zichzelf, waarmee ze de gedachten van haar man samenvatte. Wat een hemelsbreed verschil met Calcutta. ‘Schatje, er zit iets op je neus,’ zei ze tegen Aparna, zich half omdraaiend om een denkbeeldige ayah op te dragen het neusje met een zakdoek schoon te vegen.

Varun zag Lata’s gekwetste blik en zei dapper: ‘Ik vind het hier leuk.’ Hij wist dat Brahmpur haar beviel, al was het natuurlijk geen wereldstad.

‘Hou jij je erbuiten,’ snauwde Arun. Dat zijn oordeel werd aangevochten door iemand die onder zijn gezag stond duldde hij niet.

Varun verkeerde in tweestrijd, keek Arun even woedend aan, sloeg toen zijn blik neer.

‘Je moet je mond houden over dingen die je niet begrijpt,’ voegde Arun er als trap na aan toe.

Varun ziedde in stilte.

‘Heb je me gehoord?’

‘Ja,’ zei Varun.

‘Wat, já?’

‘Ja, Arun bhai,’ mompelde Varun.

Voor Varun was het vaste prik om zo te worden neergesabeld, en Lata keek er niet van op. Maar ze vond het erg akelig voor hem en schandelijk van Arun. Het genoegen of doel ervan was haar een raadsel. Ze nam zich voor na de bruiloft zo gauw mogelijk met Varun te praten, om hem te helpen zich te harden – al was het maar innerlijk – tegen zulke aanslagen op zijn geestkracht. Al ben ik er zelf ook niet zo goed tegen bestand, dacht Lata.

‘Tja, Arun bhai,’ zei ze argeloos, ‘gedane zaken nemen nu eenmaal geen keer. We zijn nu met z’n allen één grote gelukkige familie en zullen met elkaar verder moeten, zo goed en zo kwaad als het gaat.’

Haar woorden waren echter niet zo argeloos gekozen. ‘Eén grote gelukkige familie,’ was een ironisch gezegde van de Chatterji’s. Meenakshi Mehra had Chatterji geheten toen Arun en zij elkaar op een cocktailparty hadden ontmoet, waarop een gepassioneerde, tomeloze en smaakvolle verliefdheid was gevolgd en – tot grote schrik van beide families – een huwelijk, binnen een maand. Afgezien van de vraag of rechter Chatterji van het Hooggerechtshof van Calcutta en zijn vrouw wel zo blij waren met de komst van de niet-Bengaalse Arun als eerste uitbreiding van hun kring van vijf kinderen (plus de hond Cuddles), en of Rupa Mehra verrukt was geweest bij de gedachte dat haar eerstgeborene, haar oogappel, een huwelijk sloot buiten de khatri-kaste (en dan nog met zo’n verwend, hypermondain nest als Meenakshi), dat Arun zijn band met de Chatterji’s hoog op prijs stelde stond buiten kijf. De Chatterji’s hadden geld, aanzien en een imposant huis in Calcutta waar ze enorme (maar stijlvolle) feesten gaven. En al kreeg hij weleens genoeg van die grote, gelukkige familie, met name van de broers en zusters van Meenakshi met hun eeuwige, onbedwingbare gevatheid en geïmproviseerde rijmpjes, hij berustte erin omdat daaruit naar zijn idee juist zo’n distinctie sprak. Een verschil van dag en nacht met deze provinciehoofdstad, dat Kapoorvolk en de smakeloze festiviteiten met de kakelbonte heggelampjes – en granaatappelsap in plaats van alcohol!

‘Wat wil je daar eigenlijk mee zeggen?’ vroeg Arun op hoge toon aan Lata. ‘Denk je dat Savita in een milieu als dit was terechtgekomen als pappa nog geleefd had?’

Het kon Arun blijkbaar niet veel schelen dat anderen dat ook konden horen. Lata bloosde. Maar de botte opmerking was wel gefundeerd. Als Raghubir Mehra niet voor zijn vijftigste was overleden maar zijn bliksemcarrière bij de spoorwegen had kunnen voortzetten, was hij – toen de Britten in 1947 en masse uit de Indiase overheidsdienst vertrokken – zeker toegetreden tot de spoorwegdirectie. Met zijn bekwaamheid en ervaring had hij het waarschijnlijk zelfs tot voorzitter van de raad van bestuur geschopt. Het gezin zou dan niet aangewezen zijn geweest – zoals nog steeds het geval was – op Rupa Mehra’s slinkende spaargeld, de goedgunstigheid van vrienden, en, sinds kort, op het salaris van de oudste zoon. Dan had ze ook niet én het grootste deel van haar sieraden én hun kleine huis in Darjeeling hoeven verkopen om haar kinderen het onderwijs te kunnen bieden dat voor haar zo hoog in het vaandel stond. Achter haar allesoverheersende sentimentaliteit – en haar gehechtheid aan de schijnbaar bestendige tastbare voorwerpen die haar aan haar geliefde echtgenoot herinnerden – gingen opofferingsgezindheid en een normbesef schuil waarmee ze haar kinderen onwrikbaar vastklonk aan de onbestendige, ongrijpbare voordelen van een voortreffelijke Engelstalige kostschoolopleiding. En zo waren Arun en Varun op hun St. George gebleven en waren Savita en Lata niet bij de nonnen van het St. Sophia weggehaald.

Naar de maatstaven van Brahmpur waren de Kapoors natuurlijk zo gek nog niet, dacht Arun, maar als zijn vader er nog geweest zou zijn, hadden de Mehra’s de schitterendste partijen voor het oprapen gehad. Zelf had hij gelukkig hun sociale beperkingen weten te ontstijgen, want zijn eigen schoonfamilie was een schot in de roos. Je kon die broer van Pran, die flirtzieke jongen met wie Lata zojuist had staan praten – en die nota bene een stoffenhandel leidde in Benares, had Arun gehoord – toch niet vergelijken met bijvoorbeeld de oudste broer van Meenakshi, die in Oxford had gestudeerd, nu rechten deed aan Lincoln’s Inn, en nog dichtbundels op zijn naam had staan ook?

Aan de hoge vlucht van Aruns overpeinzingen kwam een abrupt einde toen zijn dochtertje dreigde te gaan krijsen omdat ze haar ijsje niet kreeg. Uit ervaring wist ze dat krijsen (soms was dreigen met krijsen al genoeg) bij haar ouders wonderen deed. Ze krijsten soms toch ook tegen elkaar? En tegen de bedienden vaak genoeg.

Lata keek schuldig. ‘Dat komt door mij, lieverd,’ zei ze tegen Aparna. ‘Kom, we gaan meteen, voordat we weer worden opgehouden. Maar beloof me dat je niet gaat huilen of krijsen. Dat werkt bij mij toch niet.’

Aparna wist dat en gaf geen kik.

Maar precies op dat moment kwam aan de ene kant van het huis de bruidegom naar buiten, geheel in het wit, zijn donkere, vrij nerveuze gezicht verscholen achter strengen witte bloemen; iedereen dromde naar de deur waardoor de bruid naar buiten zou komen, en Aparna, opgetild in de armen van haar Lata bua, moest opnieuw afzien van zowel gekrijs als ijs.

==

==

1.5

==

Eigenlijk was het niet volgens de traditie, dacht Lata tegen wil en dank, dat Pran niet naar de toegangspoort was komen rijden op een wit paard, gevolgd door zijn verwanten, en met een neefje voor zich in het zadel, om zo zijn bruid op te eisen; maar per slot van rekening was Prem Nivas het huis van de bruidegom zelf. En als hij het gebruik wel had nageleefd, had Arun daar vast een nieuw mikpunt voor zijn spot in gevonden. Trouwens, Lata vond het nu al moeilijk genoeg om zich achter die sluier van tuberozen haar docent Elizabethaans toneel voor te stellen. Hij hing op dat moment een krans van donkerrode, zwaar geurende rozen om de hals van haar zuster Savita – en Savita deed hetzelfde bij hem. Ze zag er prachtig uit in haar rood-met-gouden bruidssari, en heel ingetogen – het leek zelfs wel of ze had gehuild, dacht Lata. Haar hoofd was bedekt, en ze hield haar blik neergeslagen, zoals haar moeder haar ongetwijfeld had voorgeschreven. Het gaf geen pas, zelfs niet als ze de krans om zijn nek hing, om de man met wie ze haar leven zou delen recht aan te kijken.

Na het begroetingsritueel liepen bruid en bruidegom gezamenlijk naar het midden van de tuin, waar een kleine verhoging was opgericht, ook weer versierd met witte bloemen, en onder de blote hemel met de veelbelovende sterren. Daar zaten de twee priesters (voor elke familie een), Rupa Mehra en de ouders van de bruidegom om het vuurtje dat van hun geloften getuige zou zijn.

De broer van Rupa Mehra, met wie de familie zelden contact had, had eerder die dag de armbandceremonie verzorgd. Arun was gepikeerd dat hij niets had mogen regelen. Na de crisis die was veroorzaakt door de onbegrijpelijke handelwijze van zijn grootvader, had hij zijn moeder voorgesteld de bruiloft naar Calcutta te verplaatsen. Maar daar was het te laat voor geweest en ze had er niet van willen horen.

Toen de kransen eenmaal waren uitgewisseld, schonk niemand verder veel aandacht aan de eigenlijke huwelijksrituelen. Die zouden nog bijna een uur lang doorgaan terwijl de gasten kwetterend over de gazons van Prem Nivas ronddrentelden. Ze lachten, ze drukten elkaar de hand of brachten hun handen samen tegen hun voorhoofd; ze versmolten tot groepjes, de mannen hier, de vrouwen daar; ze warmden zich bij de met houtskool gevulde stenen oventjes die strategisch in de tuin stonden opgesteld, terwijl hun gebabbel zich verdichtte tot opstijgende wolkjes; ze bewonderden de veelkleurige lichtjes; ze lachten gehoorzaam als de fotograaf in het Engels mompelde ‘Even zo blijven staan, alstublieft!’; ze snoven diep de geur van bloemen, parfum en gekruide gerechten op; ze wisselden geboortes, sterfgevallen, politieke nieuwtjes en schandalen uit onder het bontgekleurde baldakijn achter in de tuin waaronder op lange tafels eten stond uitgestald; met volgeladen borden vielen ze vermoeid neer op stoelen om onvermoeibaar toe te tasten. Bedienden, sommigen in witte livrei, anderen in kaki, brachten vruchtensap, thee, koffie en hapjes rond aan de gasten die in de tuin stonden: samosa’s, kachauri’s, laddu’s, gulab-jamuns, barfi’s, gajak en ijs werden geconsumeerd en aangevuld, samen met puri’s en zes soorten groente. Vrienden die elkaar in maanden niet hadden gezien vielen elkaar onder luide kreten in de armen, verwanten die elkaar alleen op bruiloften en begrafenissen zagen omhelsden elkaar wenend en wisselden de laatste nieuwtjes over achter-achterneven uit. Lata’s tante uit Kanpur, ontzet over de huidskleur van de bruidegom, had het met een tante uit Lucknow over ‘de zwarte kleinkinderen van Rupa’ alsof die er al waren. Ze maakten geweldige ophef over Aparna, ongetwijfeld het laatste blanke kleinkind van Rupa, en prezen haar nog toen ze pistache-ijs op haar lichtgele truitje van kasjmier morste. De onbehouwen dorpskinderen uit Rudhia renden schreeuwend rond alsof ze pitthu speelden op hun boerenerf. En de klaaglijke feestmuziek van de shahnai was weliswaar verstomd, maar de vrolijke stemmen rezen ten hemel in een uitgelaten getater dat de niet ter zake doende zang van de rituelen overstemde.

Maar Lata sloeg ze met een mengeling van fascinatie en ontzetting nauwlettend van nabij gade. De twee priesters met hun blote bovenlijven, de ene heel dik en de andere vrij mager, en beiden blijkbaar immuun voor de kou, probeerden elkaar zachtzinnig maar vastberaden naar de kroon te steken met steeds ingewikkelder vormen van de dienst. Terwijl de sterren hun loop stillegden om het gunstige tijdstip niet te verstoren, golfde het Sanskriet eindeloos voort. Zelfs de ouders van de bruidegom kregen van de dikke priester het verzoek hem na te zeggen. De wenkbrauwen van Mahesh Kapoor trilden: de toch al heetgebakerde man stond op ontploffen.

Lata probeerde zich voor te stellen wat Savita dacht. Hoe had ze kunnen toestemmen in een huwelijk met iemand die ze niet kende? Ondanks haar vriendelijkheid en inschikkelijkheid had ze immers wel degelijk een eigen mening. Lata hield zielsveel van haar en bewonderde haar ruimhartige, gelijkmatige karakter; dat gelijkmatige stond zeker in contrast tot haar eigen grillige stemmingswisselingen. Savita liet zich niet voorstaan op haar eigen ongerepte schoonheid, maar kwam ze dan niet in opstand tegen het feit dat Pran zelfs naar de ruimste maatstaven gemeten geen enkele glans bezat? Legde Savita zich echt neer bij de gedachte dat haar moeder het wel het beste zou weten? Lata kon moeilijk met haar praten, soms kon ze niet eens raden wat Savita dacht. Sinds Lata studeerde, nam ze Malati meer in vertrouwen dan haar zusje. Ze wist zeker dat Malati zich nooit zo klakkeloos zou hebben laten uithuwelijken, nog niet door alle moeders van de wereld bij elkaar.

Over een paar minuten zou Savita zelfs haar naam opgeven voor die van Pran. Dan was ze niet langer een van de Mehra’s, maar een Kapoor. Arun had dat goddank niet hoeven doen. Lata probeerde de klank van ‘Savita Kapoor’ uit, en die beviel haar allerminst.

Pran kreeg last van de rook van het vuur – of misschien van het stuifmeel van de bloemen – en begon met zijn hand voor zijn mond te hoesten. Zijn moeder zei zachtjes iets tegen hem. Savita keek ook heel even naar hem op, met een blik van tedere bezorgdheid, meende Lata. Savita zou weliswaar bezorgd zijn geweest over iedereen die ergens last van had, maar hier was sprake van een speciale tederheid die Lata ergerde en verwarde. Savita had deze man nog maar een uur gezien! En kijk, daar beantwoordde hij haar liefdevolle blik. Het was onverdraaglijk.

Lata vergat dat ze Pran nog maar kort tevoren tegenover Malati had verdedigd, en bedacht steeds meer dingen waaraan ze zich kon ergeren.

Om te beginnen dat ‘Prem Nivas’: huis der liefde. Een idiote naam, dacht Lata kwaad, voor zo’n huis van gearrangeerde huwelijken. En onnodig hoogdravend: alsof het het middelpunt van het heelal was en zich genoopt voelde daar een diepzinnige uitspraak over te doen. En objectief bezien was het een absurd tafereel: zeven levende personen, geen van allen achterlijk, die rond een vuurtje een dode taal zaten op te dreunen die maar drie van hen begrepen. En toch, dacht Lata, terwijl haar gedachten van het een naar het ander dwaalden, was dat vuurtje misschien wel echt het middelpunt van het heelal. Want hier brandde het, midden in deze geurende tuin, op zijn beurt in het hart van Pasand Bagh, de prettigste buurt van Brahmpur, dat weer de hoofdstad was van de staat Purva Pradesh, die in het centrum lag van de Gangesvlakte, op zijn beurt weer het hart van India... en zo voort door de melkwegstelsels naar de uiterste grenzen van waarneming en kennis. Die gedachte had niets banaals voor Lata, maar hielp haar haar ergernis, ja, wrok jegens Pran te beteugelen.

‘Harder! Harder! Als je moeder ook zo had zitten mompelen, waren we nooit getrouwd.’

Mahesh Kapoor had zich kribbig tot zijn kleine dikke vrouw gewend, die prompt bijna helemaal geen geluid meer uit haar keel kreeg.

Pran keek zijn moeder aan met een bemoedigend lachje, wat hem meteen weer in Lata’s achting deed stijgen.

Mahesh Kapoor fronste zijn wenkbrauwen, maar hield zich een paar minuten koest, waarna hij weer uitbarstte, ditmaal tegen hun priester: ‘Moet deze hocuspocus nog lang duren?’

De priester zei iets sussends in het Sanskriet, alsof hij Mahesh Kapoor zegende, die zich daardoor verplicht voelde in een geprikkeld zwijgen te vervallen. Hij ergerde zich om verschillende redenen, en een ervan was de onmiskenbare en onwelkome aanblik van zijn politieke aartsrivaal, de minister van Binnenlandse Zaken, verdiept in gesprek met de gezette, eerbiedwaardige eerste minister S. S. Sharma. Wat zijn die nu aan het bekokstoven? dacht hij. Die stomme vrouw van me wilde Agarwal met alle geweld uitnodigen omdat onze dochters bevriend zijn, ook al wist ze dat het mijn plezier zou vergallen. En nu staat Sharma met hem te praten alsof de anderen lucht zijn. In mijn tuin nog wel!

Zijn andere grote ergernis gold Rupa Mehra. Toen Mahesh Kapoor eenmaal het heft in handen had genomen, had hij zijn zinnen gezet op een optreden van een mooie, beroemde ghazel-zangeres, wat in zijn familie op Prem Nivas traditie was als er iemand trouwde. Maar Rupa Mehra had dat koppig geweigerd, al betaalde ze niet eens aan de bruiloft mee. Ze kon niet toestaan dat ‘zo’n mens’ liefdesliederen kwam zingen op de bruiloft van haar dochter. Met ‘zo’n mens’ bedoelde ze iemand die moslim was én courtisane.

Mahesh Kapoor vergiste zich in zijn responsies, en de priester herhaalde ze op vriendelijke toon.

‘Jaja, ga nu maar verder,’ zei Mahesh Kapoor. Nijdig staarde hij naar het vuur.

Maar nu werd Savita met een handje rozeblaadjes ten huwelijk gegeven door haar moeder, en de drie vrouwen waren in tranen.

Toe maar! dacht Mahesh Kapoor. Zo doven ze de vlammen nog. Hij wierp een venijnige blik op de hoofdschuldige, wier gesnik het luidst klonk.

Maar Rupa Mehra nam niet eens de moeite haar zakdoek weer in haar blouse te stoppen. Haar ogen zagen rood en haar neus en wangen waren vlekkerig van het huilen. Ze moest weer aan haar eigen bruiloft denken. De geur van de eau de cologne bracht onverdraaglijk gelukkige herinneringen terug aan haar overleden echtgenoot. Toen schoven haar gedachten een generatie op, naar haar geliefde Savita die weldra met Pran om dit vuur zou lopen om aan haar eigen huwelijksleven te beginnen. Moge het langer duren dan het mijne, bad Rupa Mehra. Moge ze die sari dragen op de bruiloft van haar eigen dochter.

Ook dacht ze een generatie terug, aan haar vader, en dat bracht weer een nieuwe tranenvloed teweeg. Waar de radioloog dokter Kishen Chand Seth, die ergens in de zeventig was, nu zo’n aanstoot aan had genomen, wist niemand: vermoedelijk aan iets wat zijn vriend Mahesh Kapoor had gezegd of gedaan, maar mogelijk ook zijn eigen dochter; niemand wist er het fijne van. Hij had niet alleen zijn plichten als gastheer verzaakt, maar had zelfs besloten weg te blijven bij de bruiloft van zijn kleindochter, en was spinnijdig afgereisd naar Delhi, ‘voor een cardiologencongres’, naar hij beweerde. Met medeneming van de onuitstaanbare Parvati, zijn tweede vrouw van vijfendertig, tien jaar jonger dan Rupa Mehra zelf.

Het was ook nog mogelijk, al kwam dat niet bij zijn dochter op, dat dokter Kishen Chand Seth gek zou zijn geworden als hij de bruiloft wel had bijgewoond, en in feite was gevlucht om dat te voorkomen. De kleine man was weliswaar altijd slank geweest, maar ook stapelgek op eten, en vanwege een spijsverteringsstoornis en de suikerziekte waar hij aan leed mocht hij nu alleen nog gekookte eieren, slappe thee, citroenlimonade en arrowrootcrackers.

Het kan me niet schelen als ze naar me kijken, want ik heb redenen genoeg om te huilen, zei Rupa Mehra opstandig bij zichzelf. Ik ben vandaag zo gelukkig en zo zielsbedroefd. Maar haar zielsbedroefdheid duurde nog maar een paar minuten. Bruidegom en bruid liepen zeven maal rond het vuur, Savita met deemoedig gebogen hoofd en wimpers nat van tranen, en toen waren ze man en vrouw.

Na een paar slotwoorden van de priesters stond iedereen op. De jonggehuwden werden begeleid naar een met bloemen bedekte bank bij een zoetgeurende harsingarboom met stekelig blad en wit-oranje bloesem; de gelukwensen daalden even rijkelijk op hen en hun ouders en alle aanwezige Mehra’s en Kapoors neer als de tere bloesems van die boom ter aarde vallen wanneer de zon opkomt.

De blijdschap van Rupa Mehra kende geen grenzen. Ze smulde van de felicitaties alsof het verboden gulab-jamuns betrof. Ze keek wat onderzoekend naar haar jongste dochter: het leek wel alsof die haar op een afstandje stond uit te lachen. Of lachte ze haar zus uit? Ach, ze zou er heus gauw genoeg zelf achter komen waarom je bij een huwelijk tranen van geluk vergiet!

De veelbeschimpte moeder van Pran, schuchter maar voldaan, had haar zoon en schoondochter gelukgewenst en was, toen ze haar jongste zoon Maan nergens had kunnen vinden, naar haar dochter Veena toe gelopen. Veena viel haar om de hals; mevrouw Kapoor schoot vol en zei niets, maar snikte en lachte tegelijk. De gevreesde minister van Binnenlandse Zaken en zijn dochter Priya kwamen een poosje bij hen staan, en in ruil voor hun felicitaties had mevrouw Kapoor voor elk van hen een paar vriendelijke woorden. De getrouwde Priya, die door haar schoonfamilie nagenoeg gevangen werd gehouden in een huis in het oude, overbevolkte gedeelte van Brahmpur, zei, ietwat droefgeestig, dat de tuin er prachtig uitzag. En dat was zo, dacht mevrouw Kapoor met stille trots: de tuin zag er inderdaad prachtig uit. Het gras was sappig, de rijkbloeiende gardenia’s geurden en er waren al chrysanten en rozen ontloken. En al was de plotselinge uitbundige bloei van de harsingarboom niet háár verdienste, het was vast en zeker een zegen der goden, wier felbetwiste schat de boom ooit, in een mythisch verleden, geweest was.

==

==

1.6

==

Haar heer en meester de minister van Financiën nam intussen de gelukwensen in ontvangst van de eerste minister van Purva Pradesh, shri S. S. Sharma. Sharmaji was nogal een kolos, die zichtbaar mank liep en licht met zijn hoofd beefde, iets wat verergerde wanneer hij, zoals nu, een lange dag achter de rug had. Hij bestuurde de staat met een mengeling van arglist, charisma en welwillendheid. Delhi was ver weg en toonde zelden belangstelling voor het territorium dat onder zijn bewind stond. Over het gesprek met zijn minister van Binnenlandse Zaken wilde hij weinig kwijt, maar hij was in een uitstekend humeur.

Toen hij de rumoerige kinderschaar uit Rudhia ontwaarde, zei hij met zijn licht nasale stemgeluid tegen Mahesh Kapoor: ‘Ik zie dat je voor de komende verkiezingen een achterban op het platteland kweekt?’

Mahesh Kapoor glimlachte. Al sinds 1937 vertegenwoordigde hij hetzelfde stedelijke kiesdistrict in het hart van Oud-Brahmpur – een district dat het grootste deel omvatte van de wijk Misri Mandi, waar de schoenenhandel van de stad was gevestigd. Ondanks zijn boerenbedrijf en kennis van plattelandszaken – hij was de stuwende kracht achter een wet die een eind moest maken aan grootschalig en onproductief grondbezit in de deelstaat – was het ondenkbaar dat hij zijn electorale thuisbasis in de steek zou laten om zich kandidaat te stellen voor een plattelandsdistrict. Bij wijze van antwoord wees hij op zijn kleding: de elegante zwarte achkan, de roomwitte strakke broek, en de schitterend geborduurde witte juti’s met de opwippende neuzen zouden in een rijstveld nogal uit de toon vallen.

‘Ach, in de politiek is alles mogelijk,’ zei Sharmaji langzaam. ‘Als jouw wetsontwerp om de zamindaren te onteigenen wordt aangenomen, word je de held van het platteland. Je zou het desgewenst zelfs tot eerste minister kunnen schoppen. Waarom niet?’ zei Sharmaji ruimhartig – en behoedzaam. Hij keek om zich heen, en zijn oog viel op de nawab sahib van Baitar, die over zijn baard strijkend verwezen om zich heen keek. ‘Al zou je daarbij natuurlijk wel een paar vrienden kunnen kwijtraken,’ voegde hij eraan toe.

Mahesh Kapoor, die zonder om te kijken zijn blik had gevolgd, zei zachtjes: ‘De ene zamindar is de andere niet. Land kwijt, vriendschap kwijt geldt niet voor alle landheren. De nawab sahib weet dat ik uit principe handel.’ Hij zweeg even en zei toen: ‘Ik heb verwanten in Rudhia die ook hun land zullen kwijtraken.’

De eerste minister knikte bij deze preek, wreef toen in zijn handen, die koud waren. ‘Ach, het is een beste man,’ zei hij toegeeflijk. ‘Net als zijn vader vroeger,’ vervolgde hij.

Mahesh Kapoor zweeg. Onbezonnenheid was wel het laatste wat je Sharmaji kon verwijten, maar dit was een onbezonnen uitspraak bij uitstek. Iedereen wist dat de vader van de nawab, wijlen de nawab sahib van Baitar, actief lid van de Moslimliga was geweest; hij had weliswaar de geboorte van Pakistan niet meer meegemaakt, maar had daar wel zijn hele leven naar gestreefd.

De lange nawab sahib met zijn grijze baard zag vier ogen op zich gericht, hief ernstig zijn gebogen hand naar zijn voorhoofd in een beleefde groet, en draaide toen met een stil lachje zijn hoofd schuin opzij, als om zijn oude vriend geluk te wensen.

‘Heb je Firoz en Imtiaz nergens gezien?’ vroeg hij aan Mahesh Kapoor, nadat hij langzaam naar hem toe gelopen was.

‘Nee, nee – maar mijn zoon ook niet, dus ik neem aan...’

De nawab sahib hief in een gebaar van machteloosheid even zijn handen, met de handpalmen naar voren.

Even later zei hij: ‘Dus Pran is getrouwd, en nu is Maan aan de beurt. Ik stel me zo voor dat hij wat minder plooibaar zal blijken.’

‘Nou, plooibaar of niet plooibaar, ik heb contact opgenomen met mensen in Benares,’ zei Mahesh Kapoor vastberaden. ‘Maan heeft al kennisgemaakt met de vader. Die zit ook in de stoffenhandel. We doen navraag. We wachten het af. En jouw tweeling? Een dubbel huwelijk, met twee zusjes?’

‘We wachten het af, we wachten het af,’ zei de nawab sahib, treurig terugdenkend aan zijn al vele jaren geleden begraven vrouw. ‘Het zal niet lang meer duren of ze zijn allemaal, insjallah, goed getrouwd.’

==

==

1.7

==

‘Op rechten en wetten,’ zei Maan en hief zijn derde glas whisky naar Firoz, die op zijn bed zat met ook een glas. Imtiaz hing lui in een fauteuil en inspecteerde de fles.

‘Dank je,’ zei Firoz. ‘Maar niet op nieuwe wetten, hoop ik.’

‘Ach, maak je niet druk, dat wetsontwerp van mijn vader haalt het heus niet,’ zei Maan. ‘En ook al gebeurt dat wel, dan ben je nog altijd veel rijker dan ik. Kijk mij nou,’ ging hij somber verder. ‘Ik moet werken voor de kost.’

Omdat Firoz advocaat was en zijn broer arts, pasten ze niet bepaald in het gangbare beeld van klaplopende rijkeluiszoontjes.

Maar Maan ging verder: ‘En als mijn vader zijn zin krijgt, moet ik straks werken voor twee. En later voor nog meer. O, god!’

‘Wat – je vader huwelijkt je toch niet uit?’ vroeg Firoz, met iets tussen glimlach en frons in.

‘Nou, de bufferzone is vanavond verdwenen,’ zei Maan mistroostig. ‘Neem er nog een.’

‘Nee, dank je, ik heb nog,’ zei Firoz. Hij genoot van de whisky, maar met een licht schuldgevoel: zijn vader zou het nog erger vinden dan die van Maan. ‘Wanneer is de grote dag?’ voegde hij er aarzelend aan toe.

‘God mag het weten. We zitten nog in het vooronderzoek,’ zei Maan.

‘In het stadium van de eerste lezing,’ voegde Imtiaz eraan toe.

Om de een of andere reden vond Maan dat prachtig. ‘De eerste lezing!’ herhaalde hij. ‘Laten we hopen dat het de derde nooit haalt! En als het toch zover komt, dat de president het dan niet goedkeurt!’

Hij lachte en nam een paar flinke teugen. ‘En jouw huwelijk dan?’ wilde hij van Firoz weten.

Firoz keek wat ontwijkend de kamer rond. Die was even kaal en functioneel als de meeste vertrekken op Prem Nivas – alsof ze voortdurend waren voorbereid op de komst van horden kiezers. ‘Mijn huwelijk!’ zei hij met een lach.

Maan knikte enthousiast.

‘Ander onderwerp graag,’ zei Firoz.

‘Nou, als je nu eens de tuin in ging in plaats van hier zo moederziel alleen te zitten drinken...’

‘Moederziel alleen kun je dit bepaald niet noemen.’

‘Val me niet in de rede,’ zei Maan, die een arm om hem heen sloeg. ‘Als je de tuin in ging, zo’n knappe, elegante vent als jij, was je binnen de kortste keren omringd door begerenswaardige jonge schonen. En niet-begerenswaardige. Ze zouden aan je hangen als bijen aan een lotusbloem. Krullebol, krullebol, wil je van mij zijn?’

Firoz kreeg een kleur. ‘Het beeld klopt niet helemaal,’ zei hij. ‘De mannen zijn de bijen, de vrouwen de lotusbloem.’

Maan citeerde een vers uit een ghazel in het Urdu dat erop neerkwam dat jager en prooi van rol konden wisselen, en Imtiaz schoot in de lach.

‘Hou toch op, allebei,’ zei Firoz in een poging bozer te lijken dan hij was – hij had genoeg van die onzin. ‘Ik ga naar beneden. Abba zal zich wel afvragen waar we in vredesnaam blijven. Net als jouw vader trouwens. Bovendien moeten we maar eens gaan kijken of je broer nu al officieel getrouwd is – en of je nu echt zo’n mooie schoonzus hebt om je de les te lezen en je uitspattingen te beteugelen.’

‘Goed, goed, we gaan allemaal naar beneden,’ zei Maan vrolijk. ‘Misschien komen er ook wel een paar bijen aan ons hangen. En als we gestoken worden, kan meneer de dokter hier ons wel genezen. Toch, Imtiaz? Je hoeft toch alleen maar een rozeblaadje op de wond te leggen?’

‘Zolang er geen sprake is van contra-indicaties,’ zei Imtiaz ernstig.

‘Geen contra-indicaties,’ zei Maan en lachend ging hij ze voor, de trap af.

‘Je lacht nu wel,’ zei Imtiaz. ‘Maar sommige mensen zijn zelfs allergisch voor rozeblaadjes. Er kleeft er trouwens een op je muts.’

‘O ja?’ vroeg Maan. ‘Die dingen komen uit het niets te voorschijn gedwarreld.’

‘Zo is dat,’ zei Firoz, die vlak achter hem liep. Hij veegde het zachtjes weg.

==

==

1.8

==

Omdat de nawab sahib zo zonder zijn zoons een wat verloren indruk had gemaakt, had Veena, de dochter van Mahesh Kapoor, hem bij haar familiekring gehaald. Ze vroeg hem naar zijn oudste, zijn dochter Zainab, een jeugdvriendin van haar die na haar huwelijk in de wereld van de purdah was verdwenen. Over haar sprak de oude man nogal terughoudend, maar over haar beide kinderen met openlijke geestdrift. Zijn kleinkinderen waren de enigen die het recht hadden hem te storen als hij in zijn bibliotheek zat te werken. Maar tegenwoordig was het grote gele huis van zijn voorvaderen, Baitar House, op maar een paar minuten loopafstand van Prem Nivas, wat in verval geraakt, en ook de bibliotheek had geleden. ‘Papiervisjes, zie je,’ zei de nawab sahib. ‘En ik heb hulp nodig met catalogiseren. Het is een gigantische taak, en in sommige opzichten tamelijk ontmoedigend. Een paar vroege uitgaven van Ghalib zijn inmiddels spoorloos, evenals een paar waardevolle manuscripten van onze eigen dichter Mast. Mijn broer heeft nooit op papier gezet wat hij naar Pakistan heeft meegenomen...’

Bij het woord Pakistan trok er een huivering door de verschrompelde oude mevrouw Tandon, de schoonmoeder van Veena. Drie jaar daarvoor had haar hele familie het bloed en de vlammen en de onuitwisbare verschrikking van Lahore moeten ontvluchten. Ze waren rijke landeigenaren geweest, maar bijna al hun bezittingen waren verloren gegaan en ze mochten nog van geluk spreken dat ze het er levend vanaf hadden gebracht. De littekens op de handen van haar zoon Kedarnath, Veena’s man, getuigden nog van de aanval op hun vluchtelingenkonvooi door oproerlingen. Verscheidene van hun vrienden waren afgeslacht.

Wat zijn jongeren toch veerkrachtig, dacht de oude mevrouw Tandon verbitterd: haar kleinzoon Bhaskar was natuurlijk nog maar zes geweest, maar zelfs Veena en Kedarnath hadden hun leven door die gebeurtenissen niet laten verzuren. Ze waren teruggekeerd naar Veena’s geboortestad, en Kedarnath was van onderaf begonnen in de schoenenhandel, uitgerekend in die onreine, door karkassen bezoedelde bedrijfstak. Voor de oude mevrouw Tandon was de teloorgang van haar fatsoenlijke welstand wel bijzonder pijnlijk geweest. Ze was nu nog wel bereid met de nawab sahib te praten, al was hij een moslim, maar toen hij over reizen van en naar Pakistan begon, werd dat haar verbeelding te machtig. Ze voelde zich onpasselijk. Het genoeglijk gebabbel in de tuin van Brahmpur zwol aan tot de kreten van de bloeddronken meute in de straten van Lahore, de lichtjes tot vlammen. Elke dag, elk uur soms, was ze in gedachten weer terug in wat ze nog steeds als háár stad en háár huis beschouwde. Wat was het mooi geweest voor het zo plotseling in gruwel omsloeg; hoe volkomen veilig had het geleken nog zo kort voor het voor altijd verloren was gegaan.

De nawab sahib had niets in de gaten, maar Veena wel, en haastig veranderde ze van onderwerp, op het gevaar af onbeleefd te lijken. ‘Waar is Bhaskar?’ vroeg ze aan haar man.

‘Ik weet het niet. Ik geloof dat ik hem bij het buffet zag staan, dat kikkertje,’ zei Kedarnath.

‘Noem hem toch niet zo,’ zei Veena. ‘Het is je zoon. Het brengt ongeluk...’

‘Ik heb die naam niet verzonnen, hij komt van Maan,’ zei Kedarnath met een glimlach. Hij vond het heerlijk als Veena hem zachtzinnig uitfoeterde. ‘Maar ik noem hem wat jij maar wilt.’

Veena loodste haar schoonmoeder weg. En om de oude dame af te leiden begon ze inderdaad haar zoontje te zoeken. Eindelijk vonden ze Bhaskar. Hij had geen eten genomen maar stond gewoon onder het grote, veelkleurige stoffen baldakijn dat over de eettafels was gespannen met verrukte, intellectuele bewondering op te kijken naar de ingewikkelde geometrische patronen – rode ruiten, groene trapeziums, gele vierkanten en blauwe driehoeken – waarmee het aan elkaar was genaaid.

==

==

1.9

==

De grootste drukte was voorbij; de gasten, van wie sommigen paan pruimden, vertrokken door de poort; de geschenken lagen opgehoopt naast het bankje waar Pran en Savita hadden gezeten. Ten slotte bleven alleen zij en een paar familieleden nog over – en de geeuwende bedienden, die de waardevolste meubelen nog naar binnen moesten dragen voor het nacht werd, en onder de waakzame blik van Rupa Mehra de geschenken moesten opbergen in een dekenkist.

Bruid en bruidegom waren diep in gedachten. Ze vermeden nu elkanders blik. Ze zouden de nacht in een speciaal ingerichte kamer op Prem Nivas doorbrengen, en de volgende dag vertrokken ze naar Simla voor een huwelijksreis van een week.

Lata probeerde zich een voorstelling te maken van het bruidsvertrek. Het zou er waarschijnlijk naar tuberozen geuren; tenminste, daar was Malati van overtuigd. Bij tuberozen zal ik voortaan altijd aan Pran moeten denken, dacht Lata. Het was helemaal niet prettig om zich de rest voor te stellen. Dat Savita vannacht met Pran naar bed zou gaan, daar moest ze niet aan denken. Ze kon er niets romantisch in zien. Misschien zijn ze wel veel te moe, dacht ze optimistisch.

‘Waar denk je aan, Lata?’ vroeg haar moeder.

‘O, niets bijzonders, Ma,’ zei Lata automatisch.

‘Je trok je neus op, ik zag het wel.’

Lata kreeg een kleur.

‘Ik geloof niet dat ik ooit wil trouwen,’ zei ze met klem.

Rupa Mehra was zo moe door de trouwdag, zo uitgeput van emotie, zo murw van het Sanskriet, zo beladen met gelukwensen, kortom, zo afgemat dat ze Lata alleen maar een tijdje kon aanstaren. Wat was er in dat kind gevaren? Wat goed genoeg was voor haar moeder en haar moeders moeder en de moeder van haar moeders moeder moest toch ook goed genoeg zijn voor haar. Maar Lata was altijd een lastpak geweest, met een rare eigen wil, rustig, maar onvoorspelbaar – zoals die keer op het St. Sophia toen ze non had willen worden! Maar mevrouw Mehra had ook een wil en had zich stellig voorgenomen haar zin door te drijven, al maakte ze zich geen illusies over Lata’s buigzaamheid.

En toch was Lata genoemd naar dat toonbeeld van buigzaamheid, de wingerd, geschapen om zich vast te hechten en te laten leiden: eerst door haar familie, later door haar man. De ronde babyvingertjes van Lata hadden inderdaad een klemmende greep gehad die haar moeder zich nu met vertederende levendigheid herinnerde. Plotseling riep Rupa Mehra als bij ingeving: ‘Lata, je bent een wingerd, je moet je vastklemmen aan je man!’

Het was geen succes.

‘Vastklemmen?’ zei Lata. ‘Vastklemmen?’ Het woord kwam er met zo’n ingehouden minachting uit dat haar moeder tegen wil en dank in tranen uitbarstte. Wat was het toch vreselijk om een ondankbare dochter te hebben. En wat kon een baby je op het verkeerde been zetten.

Nu de tranen haar toch al over de wangen stroomden, droeg ze die moeiteloos over van de ene dochter op de andere. Ze drukte Savita aan haar boezem en weende luid. ‘Je moet me schrijven, lieve Savita,’ zei ze. ‘Je moet me in Simla iedere dag schrijven. Pran, je bent nu als een eigen zoon voor mij, jij moet erop toezien. Straks zit ik helemaal alleen in Calcutta – helemaal alleen.’

Daar was natuurlijk niets van waar. Arun en Varun en Meenakshi en Aparna zouden met z’n allen met haar samengepakt zitten in Aruns krappe appartement aan Sunny Park. Maar Rupa Mehra was iemand die met onbewuste maar onwankelbare overtuiging in het primaat van de subjectieve over de objectieve waarheid geloofde.

==

==

1.10

==

De tonga klepperde over de weg, en de tonga-wallah zong uit volle borst: ‘Een hart werd aan stukken gereten – het ene viel hier, het andere daar...’

Varun begon eerst mee te neuriën, toen te zingen, en stopte abrupt.

‘Toe, ga nou door,’ zei Malati, die Lata zachtjes aanstootte. ‘Je hebt zo’n mooie stem. Net een leeuwerik.’

‘Meer een leeuw met de hik,’ fluisterde ze tegen Lata.

‘Heh, heh, heh.’ Het lachje van Varun was zenuwachtig. Hij besefte dat het slap klonk, en probeerde er een sinistere ondertoon in te leggen. Maar tevergeefs. Hij voelde zich ellendig. En Malati, met haar groene ogen en haar sarcasme – het móést wel sarcasme zijn – maakte het er niet beter op.

De tonga was erg vol: Varun zat met de kleine Bhaskar voorop, naast de tonga-wallah; rug aan rug met hen zaten Lata en Malati – beiden gekleed in salwaar-kameez – en Aparna in een jurkje met haar truitje vol ijsvlekken eroverheen. Het was een zonnige winterochtend.

De oude tonga-wallah met zijn witte tulband vond het heerlijk om woest door dit deel van de stad met zijn brede, relatief stille straten te rijden – zo anders dan dat overvolle gekkenhuis van Oud-Brahmpur. Hij praatte tegen zijn paard, spoorde het aan.

Malati begon nu zelf de woorden van de populaire filmsong te zingen. Het was niet haar bedoeling geweest Varun te ontmoedigen. Het was aangenaam om op een wolkenloze ochtend aan stukgereten harten te denken.

Varun viel niet in. Maar na een tijdje waagde hij de sprong, draaide zich om en zei: ‘Je hebt een – een prachtige stem.’

Dat was zo. Malati was dol op muziek, en studeerde klassieke zang bij ustad Majeed Khan, een van de beste zangers van Noord-India. Ze had zelfs bij Lata belangstelling gewekt voor klassieke Indiase muziek toen ze samen in het studentenhuis woonden. Zozeer zelfs dat Lata soms opeens merkte dat ze een melodie uit een van haar lievelingsraga’s zat te neuriën.

Malati sprak Varuns compliment niet tegen.

Ze draaide zich om en keek hem diep in de ogen. ‘Vind je? Lief van je om dat te zeggen.’

Varun bloosde tot in het diepst van zijn ziel en kon een paar minuten niets uitbrengen. Maar toen ze langs de renbaan van Brahmpur reden, greep hij de tonga-wallah bij zijn arm en riep: ‘Stop!’

‘Wat is er aan de hand?’ vroeg Lata.

‘O, niks... niks... als we haast hebben, rijden we wel door. Ach ja, laten we maar verder rijden.’

‘Natuurlijk hebben we geen haast, Varun bhai,’ zei ze. ‘We gaan toch maar naar de dierentuin? Als jij wilt stoppen, stoppen we.’

Toen ze uitgestapt waren, liep Varun, die zijn opwinding bijna niet kon bedwingen, naar de witte omheining en keek er met grote ogen doorheen.

‘Op Lucknow na is dit de enige renbaan van India die tegen de klok in gaat,’ zei hij vol ontzag, zachtjes, bijna alleen tot zichzelf. ‘Ze zeggen dat het in navolging van de Derby is,’ voegde hij eraan toe tegen de kleine Bhaskar, die toevallig naast hem stond.

‘Maar wat maakt het uit?’ vroeg Bhaskar. ‘Het blijft toch dezelfde afstand, of je nu tegen de klok in gaat of niet?’

Varun schonk geen aandacht aan Bhaskars vraag. Hij begon in z’n eentje langzaam en dromerig tegen de klok in langs het hek te lopen. Hij stampte bijna op de grond.

Lata kwam hem achterop en vroeg: ‘Varun bhai?’

‘Eh... ja? Wat is er?’

‘Over gisteravond.’

‘Gisteravond?’ Varun keerde met moeite naar de wereld der tweebenigen terug. ‘Wat was er dan?’

‘Toen is onze zus getrouwd.’

‘Aha. O. Jaja, dat weet ik. Savita,’ zei hij, hopend met die toevoeging van alertheid te getuigen.

‘Hoe dan ook,’ zei Lata, ‘je moet je door Arun bhai niet laten koeioneren. Echt niet.’ Ze glimlachte niet langer, en keek hem aan terwijl er een schaduw over zijn gezicht trok. ‘Ik vind het vreselijk, Varun bhai, echt vreselijk om te zien hoe hij jou koeioneert. Ik bedoel niet dat je brutaal tegen hem moet zijn of tegen hem in moet gaan of zo, maar dat je je het niet zo moet aantrekken zoals je... nou ja, zoals ik merk dat jij dat nu doet.’

‘Nee, nee...’ zei hij weifelend.

‘Dat hij een paar jaar ouder is dan jij betekent nog niet dat hij vader, schoolmeester en sergeant-majoor tegelijk voor je mag spelen.’

Varun knikte ongelukkig. Hij was er zich maar al te pijnlijk van bewust dat hij zich moest onderwerpen aan de wil van zijn oudere broer zolang hij in diens huis woonde.

‘In ieder geval moet je meer zelfvertrouwen tonen,’ ging Lata verder. ‘Arun bhai probeert iedereen om hem heen plat te walsen, en het is aan ons om onze ego’s uit zijn pad te houden. Dat is voor mij al moeilijk genoeg, en ik woon niet eens in Calcutta. Ik vond alleen dat ik het nu tegen je moest zeggen, omdat ik thuis nauwelijks de kans krijg je alleen te spreken. En morgen ben je alweer weg.’

Lata sprak uit ervaring, dat wist Varun heel goed. Als Arun kwaad was, zei hij wat hem voor de mond kwam. Toen Lata het plan had opgevat om non te worden – een dwaas puberidee, maar wel iets wat ze zelf had bedacht – had Arun, getergd over het falen van zijn pogingen haar met verbaal geweld op andere gedachten te brengen, gezegd: ‘Goed, ga je gang, word dan maar non, verpest je leven maar, er was toch niemand geweest die met jou had willen trouwen, je ziet er toch net zo uit als de bijbel: plat van voren en plat van achteren.’ Lata dankte God op haar blote knieën dat ze niet aan de universiteit van Calcutta studeerde; zo was ze het grootste deel van het jaar tenminste buiten bereik van Aruns donderbus. Ook al ging die opmerking van hem nu niet meer op, de herinnering eraan stak haar nog.

‘Zat je maar in Calcutta,’ zei Varun.

‘Je hebt toch wel vrienden...’ zei Lata.

‘Tja, ’s avonds gaan Arun bhai en Meenakshi bhabhi vaak uit en dan moet ik op Aparna passen,’ zei Varun met een flauw lachje. ‘Niet dat ik dat erg vind, hoor,’ voegde hij eraan toe.

‘Zo gaat het niet langer, Varun,’ zei Lata. Ze legde haar hand stevig op zijn kromme schouder en zei: ‘Ik wil dat je minstens twee avonden per week met je vrienden uitgaat – met mensen die jij echt aardig vindt en die jou aardig vinden. Dan zeg je maar dat je bijles hebt of zo.’ Lata hield niet van bedrog, en wist niet of Varun er wel toe in staat was, maar ze wilde evenmin dat de situatie bleef zoals die was. Ze maakte zich zorgen om Varun. Hij had bij de bruiloft nog zenuwachtiger geleken dan een paar maanden geleden, toen ze hem voor het laatst had gezien.

Van akelig dichtbij klonk onverwachts de fluit van een trein, en het paard van de tonga reageerde schichtig.

Interessant, zei Varun tegen zichzelf, alle gedachten aan andere zaken uitgewist.

Hij gaf het paard een klopje toen ze weer in de tonga stapten.

‘Hoe ver is het van hier naar het station?’ vroeg hij aan de tonga-wallah.

‘O, dat ligt daar vlak achter,’ zei de tonga-wallah met een vaag gebaar naar het bebouwde terrein achter het fraaie park van de renbaan. ‘In de buurt van de dierentuin.’

Ik vraag me af of dat in het voordeel werkt van de paarden van hier, zei Varun bij zichzelf. Zouden de andere paarden misschien de neiging hebben om op hol te slaan? En hoe zou dat de kansen beïnvloeden?

==

==

1.11

==

Toen ze bij de dierentuin kwamen spanden Bhaskar en Aparna samen omdat ze met het kindertreintje wilden, dat, zoals Bhaskar opmerkte, ook tegen de klok in draaide. Lata en Malati wilden na het ritje in de tonga liever lopen, maar delfden het onderspit. Ze zaten met z’n vijven opeengeperst in een brievenbusrood wagonnetje, tegenover elkaar ditmaal, terwijl de kleine groene stoomlocomotief voortpufte over het smalle spoor. Varun zat tegenover Malati, zodat hun knieën elkaar bijna raakten. Malati had daar reuze plezier in, maar Varun was zo van de kaart dat hij wanhopig om zich heen keek, naar de giraffes, en zelfs met opperste concentratie naar de groepen schoolkinderen, van wie sommigen aan enorme roze suikerspinnen likten. Aparna’s ogen begonnen te glimmen van de voorpret.

Omdat Bhaskar negen was, en Aparna een derde daarvan, hadden ze elkaar niet veel te zeggen. Ze koppelden zich aan hun favoriete volwassene. Aparna, die door haar vaak uithuizige ouders beurtelings met toegeeflijkheid en irritatie werd behandeld, vond Lata geruststellend betrouwbaar in haar genegenheid. Ze gedroeg zich in Lata’s gezelschap lang niet zo dwars. Bhaskar en Varun konden geweldig met elkaar opschieten toen Bhaskar zich eenmaal van Varuns volle aandacht had verzekerd. Ze hadden het over rekensommen, in het bijzonder kansberekening bij wedrennen.

Ze zagen de olifant, de kameel, de emoe, de vleermuis, de bruine pelikaan, de vos en alle grote katachtigen. Ze zagen zelfs een kleinere katachtige, een luipaardkat met zwarte vlekken, die koortsachtig heen en weer liep in zijn kooi.

Maar de mooiste plek was het reptielenhuis. De kinderen wilden allebei dolgraag de slangenkuil zien, die vol zat met nogal slome pythons, en de glazen kooien met de dodelijke adders, kraits en cobra’s. En ook, natuurlijk, de koude, geribde krokodillen – sommige schoolkinderen en dagjesmensen van buiten de stad gooiden munten op hun rug, terwijl anderen zich over de hekken bogen en huiverend wezen en gilden als de witte zaagmuilen zich loom opensperden in de diepte. Gelukkig schepte Varun genoegen in griezelen, en nam hij de kinderen mee. Lata en Malati wilden voor geen goud naar binnen.

‘Ik zie bij m’n medicijnenstudie al enge dingen genoeg,’ zei Malati.

Na een tijdje zei Lata: ‘Je moet Varun niet zo plagen.’

‘Ik plaagde hem niet hoor,’ zei Malati. ‘Ik luisterde alleen aandachtig naar hem. Dat is goed voor hem.’ Ze lachte.

‘Mmm... je maakt hem zenuwachtig.’

‘Wat bescherm jij je oudere broer.’

‘Hij is niet mijn... o, bedoel je het zó!... ja, mijn jongste oudere broer. Nou ja, ik heb geen jónger broertje, dus heb ik hem zeker die rol gegeven. Nee, maar serieus, Malati, ik maak me zorgen over hem. Mijn moeder ook. We hebben geen idee wat hij gaat doen als hij over een paar maanden afstudeert. Hij heeft nog nergens veel aanleg voor getoond. En Arun koeioneert hem vreselijk. Kwam er maar een leuk meisje dat hem onder haar hoede nam.’

‘En ik kom niet in aanmerking? Ik moet zeggen dat hij wel een zekere delicate charme heeft. Heh, heh!’ Malati imiteerde het lachje van Varun.

‘Niet zo spotten, Malati. Van Varun weet ik het niet, maar mijn moeder zou het besterven,’ zei Lata.

Dat was niet te veel gezegd. Al was het idee geografisch gesproken onmogelijk, de gedachte alleen al zou Rupa Mehra nachtmerries hebben bezorgd. Behalve dat ze tot het handjevol meisjes behoorde dat zich onder de bijna vijfhonderd jongens aan het Prince of Wales Medical College bevond, stond Malati Trivedi berucht om haar uitgesproken opvattingen, haar activiteiten voor de Socialistische Partij en haar liefdesverhoudingen – zij het niet met een van die vijfhonderd, die ze over het algemeen laatdunkend tegemoet trad.

‘Je moeder is op me gesteld, dat merk ik wel,’ zei Malati.

‘Daar gaat het niet om,’ zei Lata. ‘Het verbaast me overigens wel. Meestal beoordeelt ze de dingen naar de invloed die ze hebben. Ik zou toch denken dat jij een slechte invloed op me hebt.’

Maar dat was niet helemaal naar waarheid, zelfs niet vanuit Rupa Mehra’s standpunt bekeken. Malati had Lata in ieder geval meer zelfvertrouwen gegeven dan ze had toen ze met nog natte veertjes van het St. Sophia kwam. En Malati was erin geslaagd Lata waardering bij te brengen voor Indiase klassieke muziek, die (in tegenstelling tot ghazelen) Rupa Mehra’s goedkeuring kon wegdragen. Dat ze kamergenoten waren geworden, kwam doordat de openbare medische faculteit (doorgaans bij de vorstelijke naam genoemd) geen voorzieningen had om het kleine groepje vrouwelijke studenten te huisvesten en de universiteit had overgehaald ze in hun andere studentenhuizen onder te brengen.

Malati was innemend, kleedde zich behoudend maar elegant, en kon met mevrouw Mehra overal over praten, van religieus vasten tot koken en genealogie, zaken waar haar eigen verwesterde kinderen weinig belangstelling voor toonden. Ook had ze een lichte huid, wat buitengewoon zwaar woog in Rupa Mehra’s onbewuste balans. Ze was ervan overtuigd dat Malati Trivedi met haar gevaarlijk aantrekkelijke groene ogen Kasjmierbloed of Sindhbloed moest hebben. Het was haar alleen nog niet gelukt daar bewijzen voor te vinden.

En al spraken Lata en Malati er niet vaak over, beiden hadden ze hun vader verloren, en dat schiep ook een band.

Malati had haar geliefde vader, een chirurg uit Agra, verloren toen ze acht was. Het was een succesvolle, knappe man met een brede kennissenkring en een gevarieerde loopbaan: hij was een tijdje aan het leger verbonden geweest, had in Afghanistan gezeten, in Lucknow les gegeven aan de medische faculteit en ook een privépraktijk gehad. Sparen was niet zijn sterkste kant geweest, maar toen hij stierf had hij redelijk veel bezeten – voornamelijk huizen. Zo eens in de vijf jaar rukte hij zich van zijn omgeving los en verhuisde hij naar een andere stad in Uttar Pradesh – Meerut, Bareilly, Lucknow, Agra. Overal waar hij ging wonen liet hij een nieuw huis bouwen, zonder echter het vorige huis van de hand te doen. Na zijn dood verzonk Malati’s moeder in een schijnbaar uitzichtloze depressie, een toestand die twee jaar duurde.

Toen vermande ze zich. Ze had de zorg voor een groot gezin, en het was van essentieel belang dat ze de zaken praktisch benaderde. Het was een heel eenvoudige, idealistische, rechtschapen vrouw, die zich meer bekommerde om rechtvaardigheid dan om gemak, conventies of geldelijk gewin. In die geest wilde ze haar kinderen ook grootbrengen.

En wat voor kinderen! – bijna uitsluitend meisjes. De oudste was een echte wildebras, zestien toen haar vader stierf, en al getrouwd met de zoon van een grootgrondbezitter; ze woonde zo’n dertig kilometer buiten Agra in een kolossaal huis met twintig bedienden, lycheeboomgaarden en eindeloze landerijen, maar zelfs na haar huwelijk bracht ze maanden achtereen bij haar zusters in Agra door. Op dit meisje waren twee jongetjes gevolgd, maar die waren allebei jong gestorven – de een was vijf geworden, de ander drie. Daarna was Malati gekomen, die acht jaar jonger was dan haar zuster. Ook zij was opgegroeid als een halve jongen – zij het bij lange niet als de wildebras die haar zus was – om een aantal redenen die speelden in haar vroege jeugd: de directe blik in haar onalledaagse ogen, haar jongensachtige uiterlijk, het feit dat er nog jongenskleertjes lagen, het verdriet van haar ouders bij de dood van hun twee zoontjes. Na Malati volgden er drie meisjes, toen nog een jongetje, en daarna stierf hun vader.

Zo was Malati bijna uitsluitend tussen vrouwen opgegroeid; zelfs haar kleine broertje was meer een soort zusje geweest – hij was te jong om als iets anders behandeld te worden. (Na een tijdje was hij, wellicht uit verbijstering, zijn dode broertjes gevolgd.) De meisjes groeiden op in een ambiance waarin mannen als bedreigend, als profiteurs werden beschouwd, en veel van de mannen met wie Malati in contact kwam waren dat ook. Aan het beeld van haar vader kon niemand tippen. Malati was vastbesloten om dokter te worden, net als hij, en zorgde dat er nooit roest op zijn instrumenten kwam. Eens zou ze die zelf gebruiken.

Wie waren die mannen? Eén was de neef die hun veel van de spullen afhandig maakte die hun vader verzameld en gebruikt had, maar die na zijn dood lagen opgeslagen. Malati’s moeder had wat ze als niet noodzakelijk beschouwde uit hun leven verbannen. Het was niet meer nodig om er twee keukens – een Europese en een Indiase – op na te houden. Het porselein en het mooie bestek voor westers eten werden, samen met veel meubilair, opgeborgen in een garage. De neef arriveerde, ontfutselde de rouwende weduwe de sleutels, zei dat hij zich over de zaken zou ontfermen en pikte alle opgeslagen spullen in. Malati’s moeder had nooit een roepie van de opbrengst gezien. ‘Ach,’ had ze berustend opgemerkt, ‘zo heb ik tenminste weer wat minder zonden.’

Een ander was de bediende die als tussenpersoon bij de verkoop van de huizen optrad. Hij zou contact opnemen met makelaars en andere potentiële kopers in de steden waar de huizen stonden, om de zaken met hen af te handelen. Die bediende bleek als zwendelaar te boek te staan.

Weer een ander was haar vaders jongste broer, die nog steeds in het huis in Lucknow woonde, met zijn vrouw op de beneden- en een danseresje op de bovenverdieping. Als hij de kans had gekregen zou hij ze met alle plezier hebben opgelicht met de verkoop van dat huis. Zijn danseresje kostte geld.

Verder was er de jonge – nou ja, zesentwintigjarige – maar tamelijk verlopen universitair docent die beneden een kamer huurde toen Malati een jaar of vijftien was. Malati’s moeder wilde dat ze Engels leerde en zag er geen been in om, ongeacht wat de buren zeiden (en die zeiden heel wat, en niet veel barmhartigs), Malati naar hem toe te sturen om van hem te leren, ook al was hij vrijgezel. In dit geval hadden de buren misschien wel gelijk. Algauw werd hij smoorverliefd op Malati, en vroeg hij haar moeder om haar hand. Toen Malati hier door haar moeder over gepolst werd, was ze geschokt en verbijsterd, en weigerde ze resoluut.

Tijdens haar medicijnenstudie in Brahmpur, en daarvoor, toen ze in Agra een voorbereidend jaar natuurwetenschappen deed, kreeg Malati heel wat te verduren: plagerijen, geroddel, getrek aan de lichte chunni om haar hals, en opmerkingen als: ‘Ze is liever een jongen.’ Niets was minder waar. De opmerkingen waren onverdraaglijk en het luwde pas toen ze zo door een jongen getergd werd dat ze haar zelfbeheersing verloor en hem in het bijzijn zijn vrienden een harde klap in zijn gezicht gaf.

De mannen vielen als dominostenen voor haar, maar ze vond ze de aandacht niet waard. Niet dat ze echt een hekel aan mannen had – integendeel vaak. Ze legde de lat gewoon te hoog. Niemand beantwoordde ook maar bij benadering aan het beeld dat zij en haar zusters van hun vader hadden; de meeste mannen vond ze onvolwassen. Bovendien zou het huwelijk haar te veel afleiden van de artsenloopbaan die ze beoogde, en het deerde haar niet al te zeer dat ze misschien nooit zou trouwen.

Tot op de minuut buitte ze de genadeloze uren uit. Als meisje van een jaar of dertien was ze een eenling geweest, zelfs in hun drukke gezin. Ze was gek op lezen, en iedereen wist dat je maar beter niets tegen haar kon zeggen als ze een boek in handen had. Dan drong haar moeder er ook niet op aan dat ze hielp met koken of ander huishoudelijk werk. ‘Malati leest,’ was genoeg om iedereen het vertrek te doen mijden waar ze languit lag of zat te lezen, want wie het waagde haar te storen kreeg een woedende uitval van haar te verduren. Soms verstopte ze zich zelfs, en zocht ze een hoekje op waar niemand haar zou vinden. De anderen begrepen algauw wat er van hen werd verlangd. Toen de jaren verstreken, begon ze toe te zien op het onderricht van haar jongere zusjes. Haar oudste zus, de wildebras, zag toe op – of liever, commandeerde iedereen bij – andere zaken.

Het uitzonderlijke van Malati’s moeder was dat ze haar dochters graag op eigen benen zag staan. Naast hun onderwijs op de Hinditalige school, wilde ze dat ze onderricht kregen in muziek, dans en talen (en vooral dat ze goed Engels leerden); als dat inhield dat ze daarvoor bij iemand thuis moesten komen, dan gebeurde dat – ongeacht wat de mensen zeiden. Als er een privéleraar naar het huis met de zes vrouwen moest komen, dan kwam hij. Jongens keken geïntrigeerd op naar de bovenverdieping van het huis als ze vijf meisjes samen weinig ingetogen hoorden zingen. Als de meisjes bij wijze van bijzondere traktatie ijs kozen, mochten ze zelf naar de winkel om het daar op te eten. Toen de buren iets gezegd hadden van de schaamteloosheid van het feit dat de jonge meisjes er in Agra alleen op uit mochten, kregen ze soms toestemming om dan maar naar de winkel te gaan als het donker was – wat waarschijnlijk nog erger was, zij het minder opvallend. Malati’s moeder maakte de meisjes duidelijk dat ze hun de best mogelijke scholing zou bieden, maar een man zoeken, dat moesten ze zelf.

Kort na haar aankomst in Brahmpur werd Malati verliefd op een getrouwde musicus, een socialist. Ze werd actief in de Socialistische Partij, en bleef dat ook toen hun verhouding voorbij was. Daarna had ze nog een andere, tamelijk rampzalige verhouding gehad. Op het moment had ze niemand.

Al zat Malati meestal vol energie, zo eens in de paar maanden werd ze ziek, en dan kwam haar moeder uit Agra over naar Brahmpur om haar te genezen van het boze oog, een invloed die buiten het bereik van de westerse geneeskunst lag. Omdat Malati zelf zulke bijzondere ogen had, was ze een speciaal doelwit voor het boze oog.

Een smoezelige grijze kraanvogel op roze poten inspecteerde Malati en Lata met zijn kleine, felle rode ogen; daarna trok er van opzij een grijs vlies over beide ogen en liep hij met nuffige pasjes weg.

‘Kom, we verrassen de kinderen met een suikerspin,’ zei Lata toen er een venter langskwam. ‘Ik zou weleens willen weten waar ze blijven. Wat is er, Malati? Waar denk je aan?’

‘Aan de liefde,’ zei Malati.

‘Hè de liefde, wat een saai onderwerp,’ zei Lata. ‘Ik word nooit verliefd. Ik weet wel dat het jou af en toe overkomt, maar...’ Ze verviel in zwijgen, en dacht weer, met lichte afkeer, aan Savita en Pran, die naar Simla waren vertrokken. Die kwamen natuurlijk smoorverliefd uit de bergen terug. Onuitstaanbaar was het.

‘Goed, seks dan.’

‘Malati toch,’ zei Lata, haastig om zich heen kijkend. ‘Dat interesseert me ook niet,’ voegde ze er blozend aan toe.

‘Goed, het huwelijk dan. Ik vraag me af met wie jij gaat trouwen. Je moeder huwelijkt je binnen een jaar uit, dat weet ik zeker. En als een gedwee muisje doe jij dan wat ze zegt.’

‘Goed gezien,’ zei Lata.

Dat ergerde Malati, die zich bukte om drie narcissen te plukken die vlak voor een bordje stonden met Verboden bloemen te plukken. Een hield ze zelf, en twee gaf ze er aan Lata, die zich heel opgelaten voelde met die illegale buit in handen. Vervolgens kocht ze vijf pluizige roze suikerspinnen, gaf er vier aan Lata om samen met haar twee narcissen vast te houden, en begon de vijfde op te eten.

Lata schoot in de lach.

‘En wat moet er dan worden van je plan om les te geven op een schooltje voor arme kinderen?’ wilde Malati weten.

‘Kijk, daar heb je ze,’ zei Lata.

Aparna keek doodsbenauwd en klampte zich vast aan Varuns hand. Een tijdje lang snoepten ze zonder iets te zeggen, terwijl ze naar de uitgang liepen. Bij het draaihek keek een haveloos jochie ze hunkerend aan, en Lata gaf hem haastig een muntje. Hij had op het punt gestaan te bedelen, maar had het nog niet gedaan, en keek verbaasd.

Een van de narcissen belandde in de manen van het paard. De tonga-wallah begon weer te zingen over zijn stukgereten hart. Deze keer zongen ze allemaal mee. Voetgangers keken naar hen als de tonga voorbij draafde.

De krokodillen hadden een bevrijdend effect gehad op Varun. Maar toen ze terugkwamen bij het huis van Pran op de campus, waar Arun en Meenakshi en mevrouw Mehra logeerden, moest hij de gevolgen dragen van het feit dat hij een uur te laat was. Aparna’s moeder en grootmoeder keken bezorgd.

Arun begon hem waar iedereen bij was de mantel uit te vegen. ‘Onverantwoordelijke stomkop die je bent. Jij had als man de leiding, en als je half een zegt, dient het ook half een te zijn, vooral als je mijn dochter bij je hebt. En mijn zuster. Je smoezen hoef ik niet te horen. Ezelsveulen.’ Hij was razend. ‘En jij...’ voegde hij er tegen Lata aan toe, ‘jij had beter moeten weten dan hem de tijd uit het oog te laten verliezen. Je weet toch hoe hij is.’

Varun boog zijn hoofd en keek ontwijkend naar zijn voeten. Hij bedacht hoe bevredigend het zou zijn om zijn broer aan de grootste krokodil te voeren, en dan eerst dat hoofd.

==

==

1.12

==

Een van de redenen waarom Lata in Brahmpur studeerde was dat haar grootvader, dokter Kishen Chand Seth, er woonde. Toen Lata er aankwam had hij zijn dochter Rupa beloofd goed voor haar te zullen zorgen. Daar was het echter nooit van gekomen. Dokter Kishen Chand Seth had het veel te druk met zijn bridge op de Subzipore Club, zijn vetes met figuren als de minister van Financiën en zijn hartstocht voor zijn jonge vrouw Parvati om voor Lata zijn rol als voogd te spelen. Omdat Arun zijn afschuwelijke temperament van deze grootvader had geërfd, was dat op de keper beschouwd misschien zo gek nog niet. Lata vond het in ieder geval niet erg om in het studentenhuis te wonen. Dat was veel beter voor haar studie, vond ze, dan onder de vleugels van haar heetgebakerde nana.

Meteen na de dood van haar man Raghubir Mehra was Rupa Mehra met haar kinderen bij haar vader ingetrokken, die toen nog niet hertrouwd was. Gezien haar benarde financiële toestand leek er weinig anders op te zitten; ook dacht ze dat hij misschien eenzaam was, en hoopte ze hem te kunnen helpen met zijn huishoudelijke besognes. Het experiment had een paar maanden geduurd en was een ramp gebleken. Met dokter Kishen Chand Seth viel niet te leven. Een nietige gestalte was het, maar niettemin iemand om rekening mee te houden – niet alleen op de faculteit, waar hij voor zijn emeritaat rector magnificus was geweest, maar in heel Brahmpur: iedereen vreesde hem en gehoorzaamde hem met angst en beven. Thuis verwachtte hij een soortgelijke gang van zaken. Hij trad Rupa Mehra’s gezag over haar kinderen met voeten. Hij bleef zonder aankondiging vooraf zomaar weken achtereen weg, zonder geld of instructies voor het huispersoneel achter te laten. En om de maat vol te maken beschuldigde hij zijn dochter, die als weduwe haar schoonheid had behouden, van lonken naar de collega’s die hij thuis uitnodigde – voor de diepbedroefde, maar sociabele Rupa een verbijsterend verwijt. Arun, die toen een tiener was, had op het punt gestaan zijn grootvader aan te vliegen. Er was geschreeuwd en gehuild en dokter Kishen Chand Seth had op de vloer gebeukt met zijn stok. Toen was Rupa Mehra wenend en vastberaden met haar vierkoppig kroost vertrokken, en had haar toevlucht gezocht bij medelevende vrienden in Darjeeling.

Een jaar later was er onder nieuwe huilbuien een verzoening tot stand gekomen. Sindsdien had alles zich met horten en stoten voortgesleept. Het huwelijk met Parvati (dat niet alleen zijn familie maar heel Brahmpur had ontsteld vanwege het leeftijdsverschil), Lata’s inschrijving op de universiteit van Brahmpur, Savita’s verloving (met behulp van dokter Kishen Chand Seth tot stand gekomen), Savita’s bruiloft (die hij bijna in het honderd had gestuurd en waar hij koppig was weggebleven): het waren mijlpalen op een extreem hobbelige weg. Maar familie was familie, en, zoals Rupa Mehra zich voortdurend voorhield, je moest tegenslag nu eenmaal voor lief nemen.

Er waren nu na Savita’s huwelijk een paar maanden verstreken. De winter was ten einde en de pythons in de dierentuin waren uit hun winterslaap ontwaakt. Rozen hadden de plaats van narcissen ingenomen, en waren op hun beurt vervangen door de purperkrans, waarvan de vijfbladige bloesems zoetjes in de warme bries ter aarde wiekten. De brede, slibbruine Ganges, die pal oostwaarts stroomde, langs de lelijke schoorstenen van de leerlooierij en het marmeren front van de Barsaat Mahal, langs Oud-Brahmpur met zijn overvolle markten en steegjes, tempels en moskeeën, langs de bad-ghats en de crematie-ghat en de vesting van Brahmpur, langs de witgesausde zuilen van de Subzipore-club en het uitgestrekte universiteitsterrein, was in de loop van de zomer gezakt, maar werd nog druk bevaren door bootjes en stoomschepen die af en aan gingen, net als de treinen over de dubbele spoorlijn die Brahmpur aan de zuidkant begrensde.

Lata was uit het studentenhuis weg en woonde nu bij Savita en Pran, die tot over hun oren verliefd uit Simla naar de vlakte waren afgedaald. Malati kwam vaak bij Lata langs en was gesteld geraakt op de slungelige Pran, die zo’n ongunstige eerste indruk op haar had gemaakt. Ook Lata waardeerde zijn beschaafde, liefdevolle manieren en het nieuws van Savita’s zwangerschap bracht haar niet al te zeer van streek. Rupa Mehra schreef vanuit Aruns appartement in Calcutta lange brieven aan haar dochters, en klaagde herhaaldelijk dat ze daar niet snel en niet vaak genoeg antwoord op kreeg.

Uit angst zich de woede van haar dochter op de hals te halen verzweeg Rupa Mehra in haar brieven dat ze – tevergeefs – voor Lata in Calcutta op zoek was geweest naar een echtgenoot. Misschien had ze niet genoeg haar best gedaan, troostte ze zichzelf: ze was immers nog aan het bijkomen van de opwinding en inspanning rond Savita’s bruiloft. Maar nu ging ze eindelijk terug naar Brahmpur, voor een verblijf van drie maanden in wat ze tegenwoordig haar tweede huis noemde: het huis van haar dochter, niet dat van haar vader. Terwijl de trein voortpufte naar Brahmpur, de goedgezinde stad die haar al één schoonzoon had opgeleverd, sprak Rupa Mehra met zichzelf af dat ze nog een poging zou doen. Na haar aankomst zou ze binnen een paar dagen bij haar vader te rade gaan.

==

==

1.13

==

Het bleek niet nodig naar dokter Kishen Chand Seth toe te gaan. Hij kwam de dag daarop woedend naar de universiteit gereden en arriveerde bij het huis van Pran Kapoor.

Het was drie uur ’s middags, en warm. Pran zat op het Engelse instituut. Lata was er naar een college over zeventiende-eeuwse Engelse poëzie. Savita was winkelen. Mansoor, de jonge bediende, probeerde dokter Kishen Chand Seth te sussen door hem thee, koffie, of vers limoensap aan te bieden. Bruusk sloeg die alles af.

‘Is er niemand thuis? Waar zitten ze allemaal?’ brieste dokter Kishen Chand Seth. Zijn korte, gedrongen gestalte en die forse hangwangen gaven hem iets van een felle, gerimpelde Tibetaanse waakhond. (Rupa Mehra dankte haar fraaie uiterlijk aan haar moeder.) Hij liep rond met een bewerkte Kasjmierse wandelstok die hij meer gebruikte om zijn woorden kracht bij te zetten dan om steun bij te zoeken. Mansoor haastte zich naar binnen.

Hij klopte op de deur van Rupa Mehra’s kamer en riep: ‘Burri memsahib?’

‘Wat?...Wie?’

‘Burri memsahib, uw vader is er.’

‘O. O.’ Rupa Mehra had een heerlijk middagdutje liggen doen en ontwaakte nu in een nachtmerrie. ‘Zeg maar dat ik er zo aankom en bied hem thee aan.’

‘Ja, memsahib.’

Mansoor ging de zitkamer binnen. Dokter Seth zat strak naar een asbak te kijken.

‘Nou? Ben je niet alleen dom maar ook nog stom?’ vroeg dokter Kishen Chand Seth.

‘Ze komt er zo aan, sahib.’

‘Wie komt er zo aan? Domkop!’

‘Burri memsahib, sahib. Ze lag te rusten.’

Dat Rupa, dat onbeduidende dochtertje van hem, ooit had kunnen uitgroeien tot een Memsahib, nee, zelfs tot een Burri Memsahib, ergerde en verbaasde dokter Seth.

Mansoor vroeg: ‘Wilt u thee, sahib? Of koffie?’

‘Je hebt me net nimbu pani aangeboden.’

‘Jawel, sahib.’

‘Een glas nimbu pani.’

‘Jawel, sahib. Meteen.’ Mansoor wilde gaan.

‘Enne, o...’

‘Ja, sahib?’

‘Zijn er ergens arrowrootcrackers in dit huis?’

‘Ik dacht van wel, sahib.’

Mansoor ging in de achtertuin een paar limoenen plukken en liep daarna naar de keuken om ze uit te persen.

Dokter Kishen Chand Seth pakte een Statesman van een dag oud – liever die dan de nieuwe Brahmpur Chronicle – en ging in een fauteuil zitten lezen. Ze waren allemaal achterlijk in dit huis.

Rupa Mehra trok gehaast een zwartwitte katoenen sari aan en kwam uit haar kamer te voorschijn. Ze liep de zitkamer binnen en begon zich te verontschuldigen.

‘Ach, hou op, hou op, hou op met die onzin,’ zei dokter Kishen Chand Seth geërgerd in het Hindi.

‘Ja, baoji.’

‘Na een week wachten heb ik maar besloten jóu op te zoeken. Wat ben jij voor dochter?’

‘Een week?’ vroeg Rupa Mehra timide.

‘Inderdaad ja, een week. Goed verstaan, Burri Memsahib.’

Rupa Mehra wist niet wat erger was, haar vaders woede of zijn sarcasme.

‘Maar ik ben pas gisteren uit Calcutta teruggekomen.’

Haar vader leek op ontploffen te staan bij dit evidente verzinsel toen Mansoor de nimbu pani en een schaaltje arrowrootcrackers kwam brengen. Hij zag de uitdrukking op het gezicht van dokter Seth en bleef aarzelend in de deuropening wachten.

‘Ja, vooruit, zet hier maar neer, waar wacht je op?’

Mansoor zette het dienblad neer op een glazen tafeltje en draaide zich om om te gaan. Dokter Seth nam een slokje en brulde razend: ‘Schoft!’

Mansoor draaide zich bevend om. Hij was nog maar zestien en viel in voor zijn vader, die korte tijd vrijaf had genomen. Geen van zijn onderwijzers had hem in de vijf jaar dat hij op de dorpsschool had gezeten zo onvoorspelbaar angstaanjagend bejegend als die krankzinnige vader van burri memsahib.

‘Onverlaat! Wou je me vergiftigen?’

‘Nee, sahib.’

‘Wat heb je me voorgezet?’

‘Nimbu pani, sahib.’

Met trillende wangen keek dokter Seth Mansoor scherp aan. Was dat als onbeschaamdheid bedoeld?

‘Natuurlijk is het nimbu pani. Dacht je soms dat ik het voor whisky hield?’

‘Sahib.’ Mansoon begreep er niets van.

‘Wat heb je erin gedaan?’

‘Suiker, sahib.’

‘Zot die je bent! Ik heb zout in mijn nimbu pani, geen suiker!’ tierde dokter Kishen Chand Seth. ‘Suiker is gif voor me. Ik heb suikerziekte, net als die burri memsahib van je. Hoe vaak heb ik je dat al niet gezegd?’

Mansoor kwam in de verleiding om ‘nooit’ te antwoorden, maar hield wijselijk zijn mond. Doorgaans dronk dokter Seth thee, en dan kreeg hij de melk en de suiker er apart bij.

Dokter Kishen Chand Seth stampte met zijn stok op de vloer. ‘Weg jij. Waarom sta je me zo aan te staren als een uil?’

‘Ja, sahib. Ik zal een nieuw glas maken.’

‘Laat maar. Nee. Of ja... maak een nieuw glas.’

‘Met zout, sahib.’ Mansoor waagde een glimlach. Hij had een heel leuke glimlach.

‘Wat sta je daar als een ezel te grijnzen?’ vroeg dokter Seth. ‘Natuurlijk met zout.’

‘Ja, sahib.’

‘En, imbeciel dat je bent...’

‘Ja, sahib?’

‘En met peper.’

‘Ja, sahib.’

Dokter Kishen Chand Seth wendde zich abrupt tot zijn dochter. Ze verschrompelde onder zijn blik.

‘Wat heb ik voor een dochter?’ vroeg hij retorisch. Rupa Mehra wachtte op het antwoord, en dat volgde prompt. ‘Een ondankbare!’ Haar vader beet in een cracker om zijn woorden kracht bij te zetten. ‘Kleffe troep!’ voegde hij er vol walging aan toe.

Rupa Mehra wist dat tegenwerpingen averechts werkten.

Dokter Kishen Chand Seth ging verder: ‘Je bent al een week uit Calcutta terug en nog niet één maal ben je bij me op bezoek geweest. Aan wie heb je zo’n hekel, aan mij of aan je stiefmoeder?’

Omdat Parvati, haar stiefmoeder, aanzienlijk jonger was dan zijzelf, was het voor Rupa Mehra bijzonder moeilijk haar als iets anders te beschouwen dan als de verpleegster van haar vader, en, later, als zijn minnares. Rupa Mehra was weliswaar preuts, maar het was niet zo dat ze Parvati daarom totaal verafschuwde. Haar vader was na de dood van haar moeder dertig jaar eenzaam geweest. Parvati was lief voor hem en (zo veronderstelde ze) ook goed voor hem. En trouwens, dacht Rupa Mehra, zo gaat het er nu eenmaal in de wereld aan toe. Je kunt maar het beste met iedereen op goede voet blijven.

‘Maar ik ben hier pas gisteren aangekomen,’ zei ze. Dat had ze hem al eerder verteld, maar blijkbaar geloofde hij haar niet.

Dokter Seth wees dat van de hand met een ‘hm!’.

‘Met de Brahmpur Mail.’

‘In je brief stond dat je vorige week zou komen.’

‘Maar ik kon geen plaats reserveren, baoji, en daarom ben ik nog een week in Calcutta gebleven.’ Dat was waar, maar het gezelschap van haar driejarige kleindochter Aparna was zo plezierig dat dat bij haar vertraging had meegespeeld.

‘Nooit van telegrammen gehoord?’

‘Ik heb wel overwogen u er een te sturen, baoji, maar vond het eigenlijk niet belangrijk genoeg. En dan de kosten...’

‘Sinds je Mehra heet ben je verschrikkelijk achterbaks geworden.’

Dat was een gemene steek, die zijn doel dan ook pijnlijk trof. Rupa Mehra boog haar hoofd.

‘Hier. Neem een cracker,’ zei haar vader verzoenend.

Rupa Mehra schudde haar hoofd.

‘Eten, sufkop!’ zei haar vader met ruwe genegenheid. ‘Of doe je nog aan dat idiote gevast dat zo slecht is voor je gezondheid?’

‘Het is vandaag Ekadashi.’ Rupa Mehra vastte twee keer in de maand – op de elfde dag van elke halve maanomloop – om de nagedachtenis van haar echtgenoot te eren.

‘Kan me niet schelen, al was het tien keer Ekadashi,’ zei haar vader opgewonden. ‘Sinds jij onder de invloed van de Mehra’s staat, ben je net zo religieus geworden als je onzalige moeder. Er zijn in deze familie te veel ongeschikte huwelijken gesloten.’

De achteloze koppeling van die beide zinnen, die samen een aantal stuk voor stuk krenkende interpretaties konden opleveren, werd Rupa Mehra te veel. Haar neus liep rood aan. De familie van haar man was net zo min religieus als achterbaks. De broers en zusters van Raghubir hadden haar in hun hart gesloten op een manier die voor een zestienjarig bruidje zowel roerend als troostend was, en nu nog steeds, acht jaar na de dood van haar man, bezocht ze zo veel mogelijk van hen tijdens haar Jaarlijkse Trans-India-Treinpelgrimage, zoals haar kinderen dat noemden. En als ze inderdaad ‘net zo religieus als haar moeder’ aan het worden was (en dat was niet zo – tenminste, nog niet), was de voornaamste invloed waarschijnlijk inderdaad de voor de hand liggende: die van haar moeder, die in de griepepidemie vlak na de Eerste Wereldoorlog was overleden toen Rupa nog heel jong was. Ze kreeg een vervaagd beeld voor ogen: de zachtmoedige natuur van dokter Seths eerste vrouw was wel het absolute tegendeel van diens eigenzinnige, strikt allopatisch ingestelde geest. Zijn opmerking over ongeschikte huwelijken bezoedelde de nagedachtenis aan twee geliefde overledenen, en was misschien zelfs bedoeld als sneer aan het adres van de astmatische Pran.

‘Doe toch niet zo teergevoelig!’ zei dokter Kishen Chand Seth hardvochtig. Hij was tot de conclusie gekomen dat de meeste vrouwen tweederde van hun tijd zoekbrachten met jammeren en janken. Dachten ze soms dat dat iets uithaalde? Opeens schoot hem nog iets te binnen en hij zei: ‘Je moet Lata zo snel mogelijk uithuwelijken.’

Rupa Mehra hief met een ruk haar hoofd op. ‘O ja? Vindt u?’ Haar vader leek nog meer verrassingen in petto te hebben dan anders.

‘Ja. Ze loopt nu toch al tegen de twintig? Veel te laat. Parvati is getrouwd toen ze in de dertig was, en moet je zien waar die mee opgescheept zit. Er moet een geschikte jongen gezocht worden voor Lata.’

‘Ja, ja, dat vond ik ook al,’ zei Rupa Mehra. ‘Maar ik weet niet wat Lata zal zeggen.’

Dokter Kishen Chand Seth fronste zijn wenkbrauwen bij dit irrelevante detail.

‘En waar moet ik dan een geschikte jongen zoeken?’ ging ze verder. ‘Met Savita hebben we geluk gehad.’

‘Geluk? Onzin! Ik heb de kennismaking geregeld. Is ze zwanger? Niemand vertelt me ook iets,’ zei dokter Kishen Chand Seth.

‘Ja, baoji.’

Dokter Seth zweeg even om dat ‘ja’ te duiden. Toen zei hij: ‘Dat werd tijd ook. Hopelijk wordt het dit keer een achterkleinzoon.’ Weer zweeg hij. ‘Hoe gaat het met haar?’

‘Tja, een beetje misselijk ’s ochtends,’ begon Rupa Mehra.

‘Nee, sufkop, mijn achterkleindochter bedoel ik, het kind van Arun,’ zei dokter Kishen Chand Seth korzelig.

‘O, Aparna? Die is zo lief. Ze is erg aan me gehecht geraakt,’ zei mevrouw Mehra opgetogen. ‘Arun en Meenakshi laten u hartelijk groeten.’

Dat leek dokter Seth even te sussen, en hij nam bedachtzaam een hap van zijn arrowrootcracker. ‘Zacht,’ mopperde hij. ‘Zacht.’

Voor haar vader moest alles altijd precies in orde zijn, dat wist Rupa Mehra wel. Als kind had ze nooit water mogen drinken bij het eten. Elk hapje moest vierentwintig keer worden gekauwd omdat dat goed was voor de spijsvertering. Het was treurig om te zien dat iemand die zoveel belang hechtte aan eten, er zo dol op was, zich tevreden moest stellen met crackers en gekookte eieren.

‘Ik zal kijken wat ik voor Lata kan doen,’ ging haar vader verder. ‘In het Prince of Wales werkt een jonge radioloog – ik ben even zijn naam kwijt. Als we er eerder aan hadden gedacht en onze fantasie hadden gebruikt, hadden we de jongere broer van Pran kunnen strikken en er een dubbele bruiloft van kunnen maken. Maar die schijnt al verloofd te zijn met dat meisje uit Benares. Ach, misschien maar beter ook,’ voegde hij eraan toe, toen het hem te binnen schoot dat hij geacht werd in een vete met de minister verwikkeld te zijn.

‘Maar u mag nog niet weg, baoji. Straks komen ze allemaal terug,’ protesteerde Rupa Mehra.

‘Mag niet? Mag niet? Waar zitten ze dan allemaal als ik ze nodig heb?’ repliceerde dokter Seth. Hij klakte ongeduldig met zijn tong. ‘Vergeet volgende week de verjaardag van je stiefmoeder niet,’ zei hij nog toen hij de deur uit liep.

Rupa Mehra keek bezorgd en verlangend van de deuropening naar haar vaders rug. Op weg naar zijn auto bleef hij staan bij een bed met rode en gele canna’s in de voortuin van Pran, en ze zag dat hij zich steeds meer opwond. Bureaucratenbloemen (waartoe hij ook de goudsbloem, de bougainville en de petunia rekende) maakten hem razend. Hij had ze van de medische faculteit verbannen toen hij er de scepter zwaaide, en nu maakten ze hun rentree. Met één zwiep van zijn Kasjmierse wandelstok onthoofde hij een gele canna. Terwijl zijn dochter bevend toekeek, stapte hij in zijn oeroude grijze Buick. Dit edele voertuig, een radja onder het plebs van Austins en Morrissen die over de Indiase wegen trokken, was nog licht gedeukt van die keer, tien jaar geleden, dat Arun (met vakantie thuis van St. George) er een rampzalige joyride mee had gemaakt. Arun was de enige in de familie die zijn grootvader kon tarten en er nog mee wegkwam ook, ja, er nog geliefder door werd. Toen dokter Kishen Chand Seth wegreed, zei hij bij zichzelf dat dit een bevredigend bezoekje was geweest. Het had hem iets gegeven om over na te denken, plannen te maken.

Rupa Mehra had even tijd nodig om zich van haar vaders stormachtige gezelschap te herstellen. Plotseling besefte ze hoe hongerig ze was en ze begon over haar maaltijd na zonsondergang te denken. Ze mocht haar vasten niet breken met graan, en daarom werd de jonge Mansoor naar de markt gestuurd om bakbananen te halen. Toen hij door de keuken liep om de fietssleutel en de boodschappentas te pakken, kwam hij langs het aanrecht, waar hij het afgewezen glas nimbu pani zag staan: koel, zuur, verleidelijk.

Snel klokte hij het naar binnen.

==

==

1.14

==

Iedereen die mevrouw Mehra kende wist hoe dol ze was op rozen en vooral op plaatjes van rozen, en daarom toonden de meeste verjaardagskaarten die ze kreeg dan ook rozen in allerlei kleuren en maten, met een wisselend gehalte aan overdaad en schreeuwerigheid. Toen ze die middag met haar leesbril op aan het bureau zat in de kamer die ze met Lata deelde, doorzocht ze haar oude kaarten met een praktisch doel, al dreigden al die sentimenten van weleer haar bij deze onderneming te overstelpen. Rode rozen, gele rozen, zelfs hier en daar een blauwe roos, voegden zich bij lintjes, strikjes, plaatjes van jonge poesjes en van een schuldig kijkende pup. Appels, druiven en rozen in een mand; schaapjes in een wei met rozen op de voorgrond; rozen in een bewaasde tinnen vaas met een kom aardbeien er knus naast; rozen met een violet blosje, met onroosachtige, niet geveerde bladeren en zachte, ja zelfs uitnodigende, groene doornen: verjaardagskaarten van familie, vrienden en een keur van feliciterende kennissen uit heel India, zelfs een paar uit het buitenland – alles deed haar weer aan alles denken, zoals haar oudste zoon treffend placht op te merken.

Mevrouw Mehra wierp een kortstondige blik op haar stapels oude nieuwjaarskaarten voor ze zich weer aan haar verjaarsrozen wijdde. Ze diepte uit haar grote zwarte handtas een schaartje op en begon te dubben welke kaart ze zou moeten opofferen. Rupa Mehra kocht zelden voor iemand een kaart, hoe nabij of dierbaar die persoon haar ook was. Van de noodzaak tot zuinigheid was ze grondig doordrongen, maar ondanks die acht jaren waarin ze zich kleine luxes had moeten ontzeggen bleef de verjaardagsgroet voor haar onaantastbaar. Dus als ze zich geen kaarten kon veroorloven, maakte ze ze zelf. Eigenlijk genoot ze van de creatieve uitdaging om ze zelf te maken. Restjes karton, eindjes lint, kleurige stukjes papier, zilveren sterretjes en gouden plakcijfers lagen als een bonte schat bijeen op de bodem van de grootste van haar drie koffers, en nu werd er een beroep op gedaan. De schaar werd in stelling gebracht en daalde neer. Drie zilveren sterren werden van hun metgezellen gescheiden, en met geleende lijm – de enige benodigdheid die mevrouw Mehra uit angst voor lekken niet met zich meesjouwde – plakte ze ze op drie hoeken van de buitenkant van een dubbelgevouwen stuk wit karton. Op de vierde hoek, de noordwesthoek, mochten dan de twee gouden cijfers prijken die de leeftijd van de ontvanger aangaven.

Maar nu aarzelde Rupa Mehra – de leeftijd van de ontvanger was in het onderhavige geval goed beschouwd een netelig gegeven. Haar stiefmoeder, daarvan was ze altijd doordrongen, was zegge en schrijve tien jaar jonger dan zij, en dat verwijtende ‘35’, zelfs (of misschien wel juist) in goud, kon – en zou zeker – uitgelegd worden als verkapt verwijt van een onaanvaardbaar verschil, ja, van een onaanvaardbare drijfveer. De gouden cijfers werden terzijde gelegd, en een vierde zilveren ster voegde zich in een onschuldig symmetrisch patroon bij zijn collega’s.

De beslissing over de illustratie voor zich uit schuivend, zocht Rupa Mehra vervolgens hulp bij het opstellen van een rijmende tekst voor haar kaart. Op de kaart met de rozen en de tinnen vaas stonden de volgende regels:

==

Moge de door jou gestrooide vreugde

op het glanzend levenspad

en de kleine lieve daden

gul geschonken uit je schat,

het geluk waarmee jij andren

overlaadde, heel je leven al

nu jou zelf komen verblijden

en zegeningen brengen zonder tal!

==

Dat was niet geschikt voor Parvati, besloot Rupa Mehra. Ze pakte de kaart met de appels en druiven.

==

Dit is een dag voor knuffels en voor zoenen

Voor cake, voor kaarsen en voor taart

Een dag voor allen die jou mogen:

Je bent hun liefde meer dan waard.

Een dag voor zoete mijmeringen

Over het glanzend levenspad.

Een dag voor wondermooie dingen

Je toegewenst uit ieders hart.

==

Dat was al beter, al had Rupa Mehra het gevoel dat er aan de laatste regel iets schortte. Bovendien zou ze ‘knuffels en zoenen’ moeten veranderen in ‘speciale wensen’: Parvati zou die knuffels en zoenen heus wel verdienen, maar Rupa Mehra was niet in staat ze haar te geven.

Van wie had ze die kaart eigenlijk gekregen? Van Queenie en Pussy Kapadia, twee ongetrouwde zusters van in de veertig die ze al jaren niet gezien had. Ongetrouwd! Het woord alleen al galmde als een doodsklok. Rupa Mehra bleef even in haar gedachten hangen, ging toen resoluut verder.

De pup kefte een onberijmde en daardoor onbruikbare tekst – een kaal ‘Hartelijk gefeliciteerd en nog vele jaren’ – maar de schapen blaatten regels die qua rijm overeenkwamen met, maar qua sentiment toch licht afweken van de rest:

==

Dit zijn geen standaardwensen,

voor maar één enkele fijne dag

maar een wens voor vele dingen

die je steeds ontvangen mag,

opdat je mooiste dromen

op het lichtend, glanzend levenspad

maar tot waarheid mogen komen

jaren lang, en élke dag!

==

Ja! Het glanzende levenspad, een begrip dat Rupa Mehra altijd al sterk aansprak, was hier opgepoetst tot nog schonere schijn. Ook legden de regels haar geen blijk van diepe genegenheid voor haar vaders tweede vrouw in de mond. En toch was de gelukwens niet verwijtbaar afstandelijk. Ze haalde haar zwart-met-gouden Mont Blanc-vulpen te voorschijn, een cadeautje van Raghubir toen Arun was geboren – vijfentwintig jaar oud en nog in prima conditie, bedacht ze met een weemoedig lachje – en begon te schrijven.

Het handschrift van Rupa Mehra was heel fijntjes en sierlijk, wat in het gegeven geval een probleem opleverde. Ze had een kaart gekozen die te groot was in verhouding tot haar genegenheid, maar de zilveren sterren waren al geplakt en het was te laat om het formaat nog te wijzigen. Ze probeerde nu zo veel mogelijk ruimte te vullen met de boodschap op rijm, zodat ze maar een paar eigen woorden aan het gedicht hoefde toe te voegen. De eerste zes regels werden daarom uitgeschreven – met zoveel wit ertussen dat het nog net niet opviel – op de linkerhelft, een formatie van zeven stippeltjes slingerde zich in een spoor dat spanning suggereerde over het blad, en de beide slotregels mochten zich met donderende nietszeggendheid uitstorten op de rechterhelft.

‘Voor Parvati – een heel fijne verjaardag gewenst, groeten, Rupa,’ schreef Rupa Mehra met een plichtsgetrouwe blik. Vervolgens schreef ze berouwvol ‘warme’ voor de groeten. Het paste maar net, maar alleen het scherpstziende oog zou het als toevoegsel herkennen.

Nu kwam het schrijnende gedeelte: na het overschrijven van een vers moest er daadwerkelijk een oude kaart worden opgeofferd. Welke van de rozen moest worden verplant? Na enig nadenken besloot Rupa Mehra dat ze van geen van alle afstand kon doen. De hond dan misschien? Maar die keek treurig, misschien zelfs schuldbewust – en bovendien kon een plaatje van een hond, hoe schattig ook, verkeerd worden opgevat. De schapen dan – ja, die leken geschikt. Ze waren donzig en onsentimenteel. Daar kon ze wel afstand van doen. Rupa Mehra was vegetariër, terwijl haar vader en Parvati allebei fanatieke vleeseters waren. De rozen op de voorgrond van de oude kaart waren behouden voor toekomstig gebruik, en de drie met de schaar bewerkte schapen werden zorgvuldig naar nieuwe weiden geleid.

Voor ze de envelop dichtplakte, pakte Rupa Mehra een schrijfblokje om een paar regels aan haar vader te schrijven:

==

Lieve Baoji,

Woorden schieten te kort om uit te drukken hoe blij ik was u gisteren te zien. Pran en Savita en Lata waren erg teleurgesteld. Ze hadden niet de gelegenheid aanwezig te zijn, maar zo is het leven nu eenmaal. Wat de radioloog of mogelijk andere gegadigden voor Lata betreft: onderzoekt u dat alstublieft nader. Een fatsoenlijke jongen uit de khatri-kaste zou natuurlijk het beste zijn, maar na Aruns huwelijk ben ik in staat ook anderen te overwegen. Licht, donker – u weet dat men niet te kieskeurig kan zijn. Ik ben geheel bijgekomen van de reis en groet u, met grote genegenheid, als

uw immer liefhebbende dochter,

Rupa

==

Het was stil in huis. Ze vroeg Mansoor om een kop thee en besloot een brief aan Arun te schrijven. Ze vouwde een groen postvel voor binnenlands briefverkeer open, zette er in haar kleine, duidelijke handschrift zorgvuldig de datum op, en begon.

==

Mijn lieve Arun,

Hopelijk voel je je een stuk beter en zijn je rugpijn en je kiespijn gezakt. Ik was in Calcutta heel verdrietig en van streek omdat we zo weinig tijd samen hadden op het station door het verkeer op Strand en Howrah Bridge en doordat jij weg moest voordat de trein vertrok omdat Meenakshi wilde dat je vroeg thuiskwam. Je weet niet hoezeer je in mijn gedachten bent – veel meer dan woorden kunnen zeggen. Ik zou denken dat de voorbereidingen voor het feestje nog wel tien minuutjes hadden kunnen wachten maar het mocht niet zo zijn. Meenakshi zal het wel het beste weten. Hoe dan ook, het kwam erop neer dat we weinig tijd hadden op het station en de tranen rolden van teleurstelling over mijn wangen. Mijn lieve Varun moest ook terug omdat hij in jouw auto was meegereden om mij weg te brengen. Zo is het leven nu eenmaal je krijgt niet vaak wat je wilt. Nu bid ik alleen voor jouw spoedig herstel en dat je gezond mag blijven waar je ook bent en dat je geen last meer krijgt met je rug zodat je weer kan gaan golfen wat je zo graag doet. Als God het wil zien wij elkaar binnenkort weer. Ik hou heel veel van je en wens je al het geluk en het succes dat je zozeer verdient. Wat was je vader trots op je geweest als hij je had meegemaakt bij Bentsen and Pryce, en nu met je vrouw en kind. Liefs en kusjes voor mijn lieveling Aparna.

De reis is rustig en volgens plan verlopen, maar ik moet bekennen dat ik in Burdwan geen weerstand heb kunnen bieden aan mihidana. Jij had me vast een standje gegeven als je erbij was geweest, maar deze zoetekauw heeft zich niet kunnen inhouden. De dames in mijn voor dames gereserveerde coupé waren heel vriendelijk en we hebben rummy en drie-twee-vijf gespeeld en heerlijk gepraat. Een van de dames kende Miss Pal, bij wie we vroeger in Darjeeling wel op bezoek gingen, dat meisje dat verloofd was met een legerkapitein maar die is in de oorlog omgekomen. Ik had het kaartspel dat ik van Varun voor mijn verjaardag had gekregen in mijn tas zitten, en dat heeft de reistijd helpen verdrijven. Als ik op reis ben moet ik altijd denken aan de salonrijtuigen met je vader. Doe hem alsjeblieft de hartelijke groeten en zeg dat hij flink moet studeren in de voetsporen van zijn vader.

Savita ziet er uitstekend uit, en Pran is een eersteklas echtgenoot behalve dan die astma en is heel zorgzaam. Ik geloof dat hij problemen heeft op de universiteit maar hij praat er liever niet over. Je grootvader was hier gisteren op bezoek en had hem medisch advies kunnen geven maar helaas was ik als enige thuis. Volgende week is je stiefgrootmoeder trouwens jarig, je zou haar een kaart kunnen sturen. Veiliger laat dan nooit.

Ik heb wat pijn in mijn voet maar dat viel te verwachten. Het regenseizoen begint over een maand of twee, drie en dan spelen mijn gewrichten altijd op. Pran kan zich met zijn docentensalaris helaas geen auto veroorloven en daarom heb ik wat problemen met vervoer. Ik neem de bus of een tonga als ik ergens heen wil en soms ga ik lopen. Zoals je weet is de Ganges niet ver hiervandaan en Lata gaat ook veel uit wandelen, dat doet ze graag. Tot aan de dhobi-ghat bij de universiteit is het volkomen veilig, al zijn de apen soms wat lastig.

Heeft Meenakshi de gouden medailleset van Pappa al gekregen? Het plan van een hanger om haar nek voor de een, en het deksel van een kardamomdoosje voor de ander vind ik voortreffelijk. Zo kun je lezen wat er aan beide zijden van de medaille staat.

En, lieve Arun, je moet niet boos worden om wat ik nu ga zeggen, maar ik denk de laatste tijd veel na over Lata, en ik vind dat jij haar zelfvertrouwen zou moeten stimuleren waar het haar ondanks haar briljante studieresultaten aan ontbreekt. Ze is heel bang voor jouw commentaar, zelfs ik ben daar soms bang voor. Ik weet dat je niet met opzet hard doet, maar het is een gevoelig meisje en nu ze op huwbare leeftijd is, is ze extra gevoelig. Ik zal Kalpana schrijven, de dochter van meneer Gaur in Delhi – die kent iedereen, en misschien kan ze ons een geschikte kandidaat voor Lata helpen zoeken. Ik vind ook dat het tijd is dat jij daarbij gaat helpen. Toen ik in Calcutta was zag ik wel hoe druk jij het had met je werk, en daarom ben ik er maar zelden over begonnen, maar het zat wel altijd in mijn hoofd. Nog een jongen met een vaste aanstelling bij een Brits bedrijf, uit een goede familie, een khatri hoeft niet per se, en al mijn dromen zijn vervuld. Nu de collegeperiode er bijna op zit krijgt Lata meer tijd. Ik mag veel tekortkomingen hebben maar denk wel dat ik een liefhebbende moeder ben en mijn grootste wens is dat mijn kinderen allemaal goed terechtkomen.

Het is al bijna april en ik ben bang dat ik me weer heel somber en eenzaam ga voelen want die maand brengt herinneringen terug aan de ziekte en dood van je vader alsof het gisteren was maar er zijn acht lange jaren voorbijgegaan en er is in die tijd zoveel gebeurd dat geen keer neemt. Ik weet dat er tallozen zijn die veel en veel meer te lijden gehad hebben en nog hebben maar voor ieder mens lijkt het eigen leed het grootst en ik ben nog steeds erg menselijk en ben nog niet erg hoog uitgestegen boven de gebruikelijke gevoelens van teleurstelling en verdriet. Maar geloof me ik doe mijn uiterste best om dit alles te ontstijgen en zal daar (D.V.) in slagen.

==

Rupa Mehra was aan het einde van het vel beland, en ze begon – verticaal – de lege ruimte naast de aanhef vol te schrijven:

==

Maar er is bijna geen ruimte meer dus ga ik er nu een eind aan maken lieve Arun. Maak je over mij maar helemaal geen zorgen, mijn bloedsuikerspiegel is vast en zeker in orde, van Pran moet ik me morgen op de universiteitskliniek laten onderzoeken en ik heb me goed aan mijn dieet gehouden op dat ene glas heel zoete nimbu pani na toen ik na mijn reis uitgeput aankwam.

==

Hier ging ze verder op de flap van het postvel waar geen lijm op zat:

==

Als ik aan Kalpana heb geschreven ga ik met Varuns kaarten patience spelen. Heel veel liefs voor jou en Varun en een dikke knuffel en veel kusjes voor mijn kleine lieve Aparna, en natuurlijk ook voor Meenakshi.

Je altijd liefhebbende

Ma

==

Vrezend dat haar pen tijdens het schrijven van de volgende brief leeg zou raken, deed Rupa Mehra haar handtas open om een al aangebroken flesje inkt te pakken – Parker’s Quink Royal Washable Blue – dat van de andere spullen was afgeschermd met laagjes lappen en cellofaan. Het flesje lijm dat ze altijd meenam had een keer met rampzalige gevolgen gelekt uit het gleufje in de rubberen dop, en sindsdien was lijm uit haar handtas verbannen, maar inkt had tot dusverre maar weinig overlast gegeven.

Rupa Mehra pakte een nieuw postvel, besloot toen dat dat in dit geval misplaatste zuinigheid zou zijn, en begon te schrijven op een spaarzamelijk gebruikt schrijfblok van zwaar roomwit papier:

==

Lieve Kalpana,

Je bent altijd als een dochter voor me geweest en daarom spreek ik recht uit mijn hart. Je weet dat ik me al een jaar of wat zorgen maak over Lata. Je weet ook dat ik sinds de dood van je oom Raghubir in veel opzichten een moeilijke tijd heb gehad, en je vader – die je oom zo nabij was toen die nog leefde – is na zijn treurig heengaan even goed geweest voor mij. Als ik naar Delhi kom wat de laatste tijd helaas niet vaak gebeurt voel ik me bij jou heel fijn, ondanks de jakhalzen die de hele nacht achter je huis blaffen, en sinds je lieve moeder is heengegaan voel ik me als een moeder voor jou.

Het is nu hoog tijd om te zorgen dat Lata goed terechtkomt, en ik moet uitkijken naar een geschikte jongen. Arun zou een deel van die verantwoordelijkheid op zich moeten nemen maar je weet hoe het gaat, hij heeft het heel druk met werk en gezin. Varun is te jong om te helpen en is bovendien erg onevenwichtig. Jij, mijn lieve Kalpana, bent een paar jaar ouder dan Lata en ik hoop dat je wat geschikte namen kunt noemen van oude studievrienden of van anderen in Delhi. Misschien kunnen Lata en ik dan in oktober, in de divalivakantie – of in december, in de kerstvakantie – naar Delhi komen om poolshoogte te nemen? Ik zeg dit maar om het te zeggen. Wil je laten weten wat je ervan vindt?

Hoe gaat het met je lieve vader? Ik schrijf vanuit Brahmpur, waar ik bij Savita en Pran logeer. Alles gaat goed al is de hitte nu al vermoordend en ik houd mijn hart vast voor april-mei-juni. Had je maar naar de bruiloft kunnen komen, maar met die blindedarmoperatie van Pimmy begrijp ik het wel. Ik was erg bezorgd toen ik hoorde dat het niet goed met haar ging. Ik hoop dat alles nu is opgelost. Ik ben gezond en mijn bloedsuiker is prima. Ik heb je raad opgevolgd en een nieuwe bril laten maken en nu kan ik zonder moeite lezen en schrijven.

Schrijf alsjeblieft zo snel mogelijk naar dit adres. Ik blijf hier de hele maand maart en april, misschien zelfs tot mei, tot Lata alle uitslagen weet van dit jaar.

Heel veel liefs

je toegenegen

Ma (mevr. Rupa Mehra)

==

P.S. Lata beweert soms dat ze niet zal trouwen. Ik hoop dat jij haar van zulke denkbeelden kunt genezen. Ik weet hoe jij na wat er met je verloving is gebeurd over jong trouwen denkt, maar aan de andere kant denk ik ook dat het beter is de liefste te verbeuren dan nooit enz. Niet dat de liefde altijd over rozen gaat.

P.S. Divali zou voor ons beter uitkomen om naar Delhi te gaan dan Nieuwjaar, omdat dat beter in mijn jaarlijkse reisplannen past, maar elke tijd die jij noemt is prima.

Je liefhebbende

Ma

==

Rupa Mehra keek haar brief nog eens na (en haar ondertekening – ze stond erop dat alle jonge mensen haar Ma noemden), vouwde hem keurig in vieren, en stopte hem in een bijpassende envelop. Ze viste een postzegel uit haar tas, likte er peinzend aan, plakte hem op de envelop, schreef (uit haar hoofd) het adres van Kalpana erop, en op de achterkant dat van Pran. Toen sloot ze haar ogen en bleef een paar minuten roerloos zitten. Het was een warme middag. Na een tijdje pakte ze het spel kaarten uit haar tas. Toen Mansoor binnenkwam om de theespullen op te ruimen en het kasboek te doen, zag hij dat ze boven haar patience was ingedut.

==

==

1.15

==

Het Imperial Book Depot was een van de beste twee boekhandels van de stad, en bevond zich aan de Nabiganj, de sjieke winkelstraat die het laatste bolwerk van de moderniteit vormde voor de doolhof van steegjes en de oude, overvolle wijken van Oud-Brahmpur begonnen. Het lag weliswaar op een paar kilometer afstand van de universiteit, maar had onder studenten en docenten trouwere afnemers dan de University and Allied Bookshop, die op slechts enkele minuten van de campus lag. Het Imperial Book Depot werd gedreven door twee broers, Yashwant en Balwant, allebei zo goed als analfabeet in het Engels, maar allebei ook (ondanks hun welvarend ronde gestalte) zo energiek en ondernemend dat dat blijkbaar niet uitmaakte. Ze hadden het beste assortiment van de stad en waren hun klanten uitzonderlijk behulpzaam. Als een boek niet in de winkel voorradig was, vroegen ze of de klant de titel zelf op het bestelformulier in kwestie wilde schrijven.

Tweemaal per week werd er een berooide student betaald om de nieuwe aanwinsten op de juiste planken te rangschikken. En omdat de winkel zich liet voorstaan op zowel een academische als een algemene collectie, trokken de eigenaars de docenten die er kwamen rondneuzen onbeschaamd aan hun jasje, gaven ze een kop thee en een stel fondslijsten van uitgevers, en lieten hen de titels aankruisen die de boekhandel volgens hen zou moeten overwegen te bestellen. Die docenten zorgden maar al te graag dat de boeken die ze voor hun colleges gebruikten gemakkelijk voor hun studenten verkrijgbaar waren. Veel van hen hadden een hekel aan de University and Allied Bookshop met zijn vastgeroeste, lethargische, kille en arrogante beleid.

Na college gingen Lata en Malati, allebei informeel gekleed in hun gebruikelijke salwaar-kameez, naar de Nabiganj om er wat rond te lopen en in koffiehuis de Blue Danube koffie te drinken. Deze activiteit, die de studenten ‘ganjen’ noemden, konden ze zich zo eens per week veroorloven. Toen ze langs het Imperial Book Depot liepen, werden ze als door een magneet naar binnen getrokken. Elk liep naar de eigen favoriete kasten en onderwerpen. Malati zette meteen koers naar de romans, Lata naar de gedichten. Onderweg bleef ze echter hangen bij de exacte wetenschappen, niet omdat ze daar zoveel van wist, maar juist vanwege het tegendeel. Telkens als ze zo’n boek opsloeg en hele alinea’s onbegrijpelijke woorden en symbolen onder ogen kreeg, raakte ze gefascineerd door de ontzagwekkende kennisgebieden die zich voor haar uitstrekten – het resultaat van talrijke nobele, doelbewuste pogingen om de wereld objectief te begrijpen. Ze genoot van dat gevoel; het paste goed bij haar serieuze buien, en die middag was ze serieus gestemd. Ze pakte een willekeurig boek en las een willekeurige alinea.

==

Uit de formule van De Moivre volgt dat zn = rn (cos n + i sin n). Als we nu het complexe getal z een cirkel met een straal r om de oorsprong laten beschrijven, dan beschrijft zn n hele keren een cirkel met straal rn terwijl z zijn cirkel eenmaal beschrijft. Bedenken we daarbij dat r, de modulus van z, geschreven als |z|, de afstand beschrijft van z tot O, en dat als z´= x´+iy´, dat dan |z-z´| de afstand tussen z en z´geeft. Op basis van deze formules kunnen we tot het bewijs van de stelling overgaan.

==

Wat haar nu precies zo aan die zinnen beviel wist ze niet, maar er sprak gezag uit, troost, en onvermijdelijkheid. Haar gedachten dwaalden af naar Varun en zijn wiskundestudie. Ze hoopte dat hij iets had gehad aan het weinige dat ze op de dag na de bruiloft tegen hem had gezegd. Ze zou hem vaker hebben moeten schrijven om zijn zelfvertrouwen op te krikken, maar met die tentamens voor de deur had ze bijna nergens tijd voor gehad. Ze was eigenlijk alleen op Nabiganj-tocht gegaan omdat Malati erop had aangedrongen – en die had het nog drukker dan zij.

Met een serieus gezicht herlas ze de alinea. ‘Bedenken we daarbij’ en ‘op basis van deze formules’ betrok haar in een verbond met de schrijver van deze waarheden en mysteriën. De woorden waren zelfverzekerd en boden daarom zekerheid: de dingen waren wat ze waren, zelfs in deze onzekere wereld, en op die wetenschap kon ze bouwen.

Ze glimlachte, zich niet van haar omgeving bewust. Met het boek nog steeds in handen keek ze op. En zo werd een jongen, die niet ver van haar af stond, onopzettelijk betrokken in haar lach. Hij was aangenaam verrast en lachte terug. Lata keek hem fronsend aan en boog zich weer over haar boek. Maar ze kon zich er niet op concentreren, en even later zette ze het terug op de plank en ging op weg naar de poëzie.

Ongeacht haar mening over de liefde zelf hield Lata veel van liefdespoëzie. ‘Maud’ was een van haar favorieten. Ze begon een bundel van Tennyson door te bladeren.

De lange jongen, die (merkte Lata op) licht golvend zwart haar had en een fraai arendsprofiel, interesseerde zich blijkbaar evenveel voor gedichten als voor wiskunde, want even later merkte Lata dat hij zijn aandacht naar de kast met poëzie had verlegd, waar hij bloemlezingen inkeek. Af en toe voelde ze zijn blik op zich rusten. Het ergerde haar en ze keek niet op. Toen ze dat tegen wil en dank ten slotte toch deed, zag ze hem onschuldig verdiept in wat hij las. Ze kon de verleiding niet weerstaan een blik te werpen op het omslag van zijn boek. Een Penguin was het: Hedendaagse poëzie. Nu keek hij op, en de rollen waren omgedraaid. Voor ze weer omlaag kon kijken zei hij: ‘Het is niet zo gebruikelijk dat iemand zich zowel voor poëzie als wiskunde interesseert.’

‘O nee?’ zei Lata streng.

‘Courant and Robbins – uitstekend boek.’

‘O ja?’ zei Lata. Toen drong het tot haar door dat de jongen op het wiskundeboek doelde dat ze op goed geluk uit de kast had geplukt, en ze zei, afrondend: ‘Aha.’

Maar hij was erop gebrand het gesprek voort te zetten.

‘Dat weet ik van mijn vader,’ ging hij verder. ‘Niet als tekst, maar als een algemene inleiding op uiteenlopende, eh, facetten van het onderwerp. Hij geeft wiskunde aan de universiteit.’

Lata keek om zich heen om te zien of Malati het hoorde. Maar Malati stond voor in de winkel ingespannen rond te neuzen. Er luisterden ook geen anderen mee: het was niet druk in de winkel in deze tijd van het jaar – op deze tijd van de dag.

‘Eerlijk gezegd interesseert wiskunde me niet,’ zei Lata op besliste toon. De jongen keek wat bedremmeld voor hij weer moed verzamelde en haar amicaal toevertrouwde: ‘Mij eigenlijk ook niet, hoor. Zelf studeer ik geschiedenis.’

Lata was verbaasd over zijn vastberadenheid, keek hem strak aan en zei: ‘Ik moet ervandoor. Mijn vriendin staat op me te wachten.’ Maar terwijl ze dat zei, viel het haar onwillekeurig op hoe gevoelig, ja zelfs kwetsbaar, die jongen met zijn golvende haar eruitzag. Het leek in tegenspraak met het vastberaden, brutale gedrag dat hij tentoonspreidde door in een boekwinkel een onbekend meisje aan te spreken dat niet aan hem was voorgesteld.

‘Het spijt me, ik stoor je zeker?’ vroeg hij verontschuldigend, alsof hij haar gedachten had geraden.

‘Nee,’ zei Lata. Ze wilde al naar de voorkant van de winkel lopen toen hij er haastig, met een zenuwachtige glimlach, aan toevoegde: ‘Mag ik in dat geval vragen hoe je heet?’

‘Lata,’ zei Lata kortaf, hoewel de logica van ‘in dat geval’ haar ontging.

‘Wil je niet weten hoe ik heet?’ vroeg de jongen, wiens lach zich vriendelijk verbreedde.

‘Nee,’ zei Lata, op hartelijke toon, en ze voegde zich bij Malati, die een paar paperbacks in haar hand had.

‘Wie is dat?’ fluisterde Malati samenzweerderig.

Lata keek een beetje zenuwachtig achterom en zei: ‘Zomaar iemand. Ik weet het niet. Hij kwam gewoon op me af en knoopte een gesprek aan. Kom, schiet op. Laten we gaan. Ik heb honger. En dorst. Het is hier warm.’

De man achter de toonbank keek naar Lata en Malati met de energieke vriendelijkheid waarmee hij vaste klanten overlaadde. Zijn linkerpink wroette naar smeer in zijn oor. Met afkeurende welwillendheid schudde hij zijn hoofd en zei in het Hindi tegen Malawi: ‘Nog steeds romans kopen, Malatiji, ook al staan de tentamens voor de deur? Twaalf anna, plus een roepie en vier anna, dat is samen twee roepie. Ik moest dit eigenlijk niet toestaan. Jullie zijn als dochters voor me.’

‘Balwantji, als wij uw romans niet lazen, zou u failliet gaan. We offeren onze tentamenuitslagen op het altaar van uw welvaart,’ zei Malati.

‘Ik niet,’ zei Lata. De jongen was zeker achter een boekenkast verdwenen, want ze zag hem nergens meer.

‘Braaf zo, braaf zo,’ zei Balwant, waarmee hij wellicht hen beiden bedoelde.

‘Eigenlijk gingen we koffie drinken en waren we niet van plan naar uw winkel te gaan,’ zei Malati, ‘dus heb ik geen...’ Ze maakte haar zin niet af en lachte Balwant innemend toe.

‘Nee, nee, dat is niet nodig – geef het later maar,’ zei Balwant. Hij en zijn broer gaven talloze studenten een soepele kredietregeling. Als hun gevraagd werd of dat de zaken niet schaadde, zeiden ze altijd dat hun vertrouwen in iemand die boeken kocht ze nog nooit geld gekost had. Het ging ze in ieder geval duidelijk naar den vleze. Ze deden Lata denken aan de priesters van een goed bedeelde tempel. De eerbied waarmee de broers hun boeken tegemoet traden versterkte dat beeld.

‘Nu je ineens zo uitgehongerd bent, gaan we linea recta naar de Blue Danube,’ zei Malati resoluut toen ze eenmaal buiten stonden. ‘En daar ga je me haarfijn uit de doeken doen wat er tussen die Cad en jou is voorgevallen.’

‘Niks,’ zei Lata.

‘Jaja,’ zei Malati met liefdevolle hoon. ‘Waar hadden jullie het dan over?’

‘Nergens over,’ zei Lata. ‘Nee echt, Malati, hij kwam gewoon bij me staan en begon maar wat te kletsen, en ik heb niets terug gezegd. Of enkel ja en nee. Ga nu geen pepertjes bij gekookte aardappelen gooien.’

Ze slenterden verder over de Nabiganj.

‘Best lang,’ zei Malati een paar minuten later.

Lata gaf geen antwoord.

‘Niet wat je noemt donker,’ zei Malati.

Ook dit achtte Lata geen reactie waardig. ‘Donker’, zo had ze begrepen, sloeg in romans altijd op de kleur van het haar, niet van de huid.

‘Maar wel heel knap,’ hield Malati aan.

Lata trok een zuur gezicht naar haar vriendin, terwijl ze tot haar eigen verrassing juist van haar omschrijving genoot.

‘Hoe heet hij?’ ging Malati verder.

‘Weet ik niet,’ zei Lata, die zichzelf bekeek in de ruit van een schoenenzaak.

Malati stond paf over Lata’s onhandigheid. ‘Je hebt een kwartier met hem staan praten en je weet niet eens hoe hij heet?’

‘Het was geen kwartier,’ zei Lata. ‘En gepraat heb ik nauwelijks. Als jij zo weg van hem bent, ga je toch terug naar het Imperial Book Depot om te vragen hoe hij heet? Net als jij ziet hij er geen been in om met onbekenden aan te pappen.’

‘Dus je vindt hem niet aardig?’

Lata zweeg. Toen zei ze: ‘Nee. Ik heb geen reden om hem aardig te vinden.’

‘Het is voor een man heus niet zo eenvoudig om ons aan te spreken,’ zei Malati. ‘We moeten ze niet zo hard vallen.’

‘Malati op de bres voor het zwakke geslacht!’ zei Lata. ‘Dat ik dat nog mag meemaken!’

‘Geen afleidingsmanoeuvres alsjeblieft,’ zei Malati. ‘Het leek me geen onbeschaamd type. En ik kan het weten. Met mijn vijfhonderdvoudige ervaring.’

Lata kreeg een kleur. ‘Ik geloof niet dat het hem veel moeite kostte om met me te praten,’ zei ze. ‘Alsof ik zo’n meisje was met wie...’

‘Met wie wat?’

‘Met wie je kan praten,’ besloot Lata aarzelend. Ze kreeg visioenen van haar moeders afkeuring. Uit alle macht probeerde ze die te verdrijven.

‘Nou ja,’ zei Malati een tikje ingehoudener dan gewoonlijk toen ze de Blue Danube binnenliepen, ‘hij ziet er echt leuk uit.’

Ze gingen zitten.

‘Leuk haar,’ ging Malati verder terwijl ze het menu bekeek.

‘Laten we iets bestellen,’ zei Lata. Malati was kennelijk verrukt van het woord ‘leuk’.

Ze bestelden koffie met gebak.

‘Leuke ogen,’ zei Malati, vijf minuten later, nu lachend om Lata’s gemaakte desinteresse.

Lata moest denken aan de plotselinge zenuwachtigheid van de jongeman toen ze hem recht had aangekeken.

‘Ja,’ gaf ze toe. ‘Maar wat dan nog? Leuke ogen heb ik ook, en één paar is genoeg.’

==

==

1.16

==

Terwijl zijn schoonmoeder patience speelde en zijn schoonzusje Malati’s suggestieve vragen afweerde, worstelde dr. Pran Kapoor, die eersteklas echtgenoot en schoonzoon, met de problemen op het instituut waar hij zijn familie liever niet mee opzadelde.

Pran was weliswaar een rustige man en over het algemeen ook zeer vriendelijk, maar voor professor Mishra, het hoofd van het Engelse instituut, voelde hij een bijna ziekmakende walging. Professor O. P. Mishra was een bleke, aalgladde kolos, tot in het merg verpolitiekt en manipulatief. De vier leden van de syllabuscommissie van het Engelse instituut zaten die middag om een ovale tafel in de docentenkamer. Het was een uitzonderlijk warme dag. Het enige raam stond open (met uitzicht op een stoffige goudenregen) maar er stond geen zuchtje wind; iedereen zag er onbehaaglijk uit, maar professor Mishra zweette met overdadige druppels die zich vormden op zijn voorhoofd, zijn dunne wenkbrauwen doorweekten, en aan weerskanten van zijn grote neus omlaagbiggelden. Hij tuitte zoetsappig zijn lippen en zei met zijn joviale, hoge stem: ‘Collega Kapoor, uw standpunt is duidelijk, maar ik denk dat we nog niet helemaal overtuigd zijn.’

Het standpunt betrof de opname van James Joyce in de syllabus voor het tentamen moderne Britse literatuur. Pran Kapoor had dit al twee semesters – sinds hij lid was – met klem aan de syllabuscommissie aanbevolen en eindelijk had de commissie zich bereid verklaard te overwegen of ze het wilde overwegen.

Pran vroeg zich af waarom hij zo’n intense afkeer van professor Mishra had. Al dateerde Prans benoeming tot docent van vijf jaar geleden, toen Mishra’s voorganger nog hoofd was, toch moest de professor toen als zwaargewicht ook al zeggenschap over zijn aanstelling hebben gehad. Toen Pran er pas begon, had Mishra zich uitgesloofd in hoffelijkheden, hem zelfs thuis op de thee genodigd. Mevrouw Mishra was een kleine, bedrijvige, tobberige vrouw, en Pran had haar meteen gemogen. Maar onder Mishra’s joviale vaderlijkheid, onder zijn Falstaffiaanse omvang en charme, bespeurde Pran iets van gevaar: hij kreeg de indruk dat zijn vrouw en zijn twee zoontjes bang van hem waren.

Pran had nooit begrepen waarom mensen zo graag macht uitoefenden, maar accepteerde het als een vaststaand feit. Zijn eigen vader bijvoorbeeld werd er bijzonder door aangetrokken: het genot dat hij eraan ontleende ging verder dan de voldoening om de verwezenlijking van zijn ideologische principes. Mahesh Kapoor vond het heerlijk om minister van Financiën te zijn en zou waarschijnlijk met alle plezier eerste minister van Purva Pradesh worden, of minister in premier Nehru’s nationale kabinet in Delhi. De zorgen, de overuren, de verantwoordelijkheid, geen baas meer te zijn over de eigen tijd, de totale onmogelijkheid de wereld sereen, op afstand, te beschouwen: dat alles deerde hem weinig. Misschien was het wel zo dat Mahesh Kapoor de wereld lang genoeg sereen op afstand had beschouwd vanuit zijn gevangeniscel in Brits-Indië, en dat hij wat hij had verworven nu ook echt behoefde: een intens actieve rol in het bestuur. Het was bijna alsof vader en zoon onderling het tweede en derde stadium van het klassieke levensplan van de hindoes hadden verruild: de vader ging volledig op in aardse zaken, de zoon wilde niets liever dan zich onthechten in een leven van bezonnen afstandelijkheid.

Maar of Pran het nu wilde of niet, hij was wat de Bijbel een heer des huizes zou noemen. Hij genoot van Savita’s gezelschap, koesterde zich in haar warmte, zorg en schoonheid, zag verlangend uit naar de geboorte van hun kind. Hij was stellig van plan onafhankelijk te blijven van zijn vaders financiële steun, al was zijn magere salaris van universitair docent – tweehonderd roepie in de maand – nauwelijks genoeg om van te leven (‘en net te veel om van te sterven’, zoals hij op cynische momenten bij zichzelf zei). Maar hij had gesolliciteerd naar het lectoraat dat kort daarvoor op het instituut was vrijgekomen: het bijbehorende salaris was minder erbarmelijk, en het was weer een stapje hoger op de academische ladder. Aan titels ontleend prestige liet Pran koud, maar hij besefte wel dat doelstellingen soms gebaat zijn bij aanstellingen. Hij wilde bepaalde dingen voor elkaar krijgen, en als lector was zijn kans daarop groter. Dat hij de aanstelling verdiende wist hij zeker, maar hij had ook geleerd dat verdienste slechts een van de vele criteria was.

Door de herhaalde astma-aanvallen waar hij van jongs af al aan leed, was hij kalm geworden. Opwinding bezorgde hem pijnlijke ademnood, die hem lam legde, en daarom had hij afgeleerd zich op te winden. Dat was de simpele logica ervan, maar het was een moeizame weg geweest. Hij had het wezen van geduld bestudeerd, en zich dat door oefening stukje bij beetje eigen gemaakt. Maar professor Mishra werkte hem op de zenuwen op een manier die hij niet had kunnen voorzien.

‘Professor Mishra,’ zei Pran, ‘het doet me genoegen dat de commissie heeft besloten het voorstel in overweging te nemen, en ik ben blij dat het vandaag als tweede agendapunt is opgevoerd en eindelijk kan worden besproken. Mijn hoofdargument is eigenlijk heel eenvoudig. U hebt mijn aantekeningen over het onderwerp gelezen...’ hij knikte naar de anderen rond de tafel, naar dr. Gupta en dr. Narayanan ‘...en u hebt ongetwijfeld begrepen dat er aan mijn voorstel niets radicaals kleeft.’ Hij keek neer op de lichtblauwe letters van de gekopieerde vellen voor hem. ‘Zoals u ziet, hebben we op de leeslijst eenentwintig schrijvers van wie we de werken voor onze jongerejaars studenten essentieel vinden voor een juist begrip van de moderne Britse literatuur. Maar Joyce zit daar niet bij. En, mag ik er misschien aan toevoegen, Lawrence evenmin. Die beide schrijvers...’

‘Zou het niet beter zijn,’ werd hij onderbroken door professor Mishra, die een wimper uit een ooghoek veegde, ‘zou het niet beter zijn als we ons voorlopig op Joyce concentreerden? Lawrence behandelen we bij onze bijeenkomst van volgende maand – voordat het zomerreces begint.’

‘Die beide zaken zijn toch met elkaar verweven,’ zei Pran, terwijl hij rondkeek om bijval te verwerven. Dr. Narayanan wilde net iets zeggen toen professor Mishra opmerkte: ‘Maar niet op onze agenda van vandaag, dr. Kapoor, niet op onze agenda.’ Hij zond Pran een suikerzoet lachje en zijn ogen twinkelden. Vervolgens legde hij zijn enorme witte handen plat op de tafel en zei: ‘Maar wat wilde u zeggen toen ik u zo lomp in de rede viel?’

Pran keek naar die grote witte handen die uit de weke massa van professor Mishra’s bolle lijf staken en dacht: Ik mag er dan slank en gezond uitzien, fit ben ik niet, en deze man met zijn bleke, pappige naaktslakkenuiterlijk barst van de energie. Als ik toestemming wil krijgen voor deze stap moet ik kalm en beheerst blijven.

Hij lachte naar allen om de tafel en zei: ‘Joyce is een groot schrijver. Dat wordt nu wereldwijd erkend. Hij is bijvoorbeeld in Amerika onderwerp van een groeiende academische belangstelling. Ik vind dat hij ook op onze leeslijst thuishoort.’

‘Dr. Kapoor,’ repliceerde de hoge stem, ‘elke plaats ter wereld moet zelf over erkenning beslist hebben voor men van wereldwijde erkenning kan spreken. Wij zijn hier in India trots op onze onafhankelijkheid – een onafhankelijkheid verworven ten koste van grote offers door de allerbesten van verscheidene generaties, iets wat ik tegenover de roemrijke zoon van een nog roemrijker vader niet hoef te benadrukken. We dienen eerst goed na te denken voor we de Amerikaanse dissertatiefabriek slaafs toestaan onze prioriteiten te dicteren. Wat vindt u, dr. Narayanan?’

Dr. Narayanan, die een pleitbezorger van de Romantiek was, leek even diep in zijn ziel te schouwen. ‘Dat is een goed punt,’ zei hij bedachtzaam, en hij knikte met schuingehouden hoofd om zijn woorden kracht bij te zetten.

‘Indien wij geen gelijke tred houden met onze reisgenoten,’ ging professor Mishra verder, ‘is dat misschien omdat wij een ander ritme horen. Laat ons voortgaan op het ritme van de muziek die wij horen, hier in India. Om een Amerikaan te citeren,’ voegde hij eraan toe.

Pran keek naar de tafel en zei bedaard: ‘Ik zeg dat Joyce een groot schrijver is omdat ik dat vind, niet omdat de Amerikanen het zeggen.’ Hij dacht terug aan zijn kennismaking met Joyce: een vriend had hem Ulysses geleend, een maand voor zijn mondelinge doctoraalexamen aan de universiteit van Allahabad, met als gevolg dat hij zijn eigen onderwerp zo had verwaarloosd dat hij bijna zijn academische loopbaan had verspeeld.

Dr. Narayanan keek naar hem en schoot hem onverwachts te hulp. ‘ “The Dead”,’ zei hij. ‘Een prachtig verhaal. Ik heb het tweemaal gelezen.’

Pran keek hem dankbaar aan.

Professor Mishra keek bijna met waardering naar dr. Narayanans kleine, kale hoofd. ‘Goed zo, goed zo,’ zei hij, alsof hij een klein kind prees. ‘Maar...’ zijn stem kreeg iets snijdends ‘...Joyce is niet alleen “The Dead”. Je hebt ook nog het onleesbare Ulysses. En het meer dan onleesbare Finnegans Wake. Dergelijk geschrijf is schadelijk voor onze studenten. Het moedigt ze als het ware aan om slordig en ongrammaticaal te schrijven. En wat te denken van het eind van Ulysses? Onze colleges worden ook gevolgd door jonge, ontvankelijke vrouwen, voor wie wij de verantwoording dragen ze in kennis te stellen van de hogere dingen des levens, dr. Kapoor – uw charmante schoonzusje bijvoorbeeld. Zou u haar een boek als Ulysses in handen geven?’ Professor Mishra glimlachte minzaam.

‘Ja,’ zei Pran simpelweg.

Dr. Narayanan keek belangstellend. Dr. Gupta, die zich hoofdzakelijk voor Oud- en Middel-Engels interesseerde, keek naar zijn nagels.

‘Het is bemoedigend een jongeman te ontmoeten... een jonge docent...’ professor Mishra keek daarbij naar de hiërarchiebewuste lector, dr. Gupta ‘...die zo, tja, laat ik zeggen, zo direct is in zijn opvattingen en zozeer bereid ze te delen met zijn collega’s, ook al zijn die zoveel ouder en ervarener. Bemoedigend is het. Uiteraard zijn we het misschien niet eens, maar India is een democratie en we mogen zeggen wat we denken...’ Hij zweeg even, staarde uit het raam naar de stoffige goudenregen. ‘Een democratie. Ja. Maar zelfs democratieën zien zich soms voor lastige keuzes gesteld. Er kan bijvoorbeeld maar één instituutsvoorzitter zijn. En als er een post beschikbaar komt, kan er van alle geschikte kandidaten maar één worden gekozen. Het kost ons al buitengewoon veel moeite om eenentwintig schrijvers te behandelen in de tijd die we voor dit tentamen uittrekken. Als Joyce erin komt, wie gaat er dan uit?’

‘Flecker,’ zei Pran zonder één seconde te aarzelen.

Professor Mishra lachte toegeeflijk. ‘Ach, dr. Kapoor, dr. Kapoor...’ declameerde hij,

==

‘Trek niet voorbij, o karavaan, of trek zonder zang voorbij. Kent gij

De stilte waarin alle vogels dood zijn, maar toch iets als een vogel fluit?

==

James Elroy Flecker, James Elroy Flecker.’ Dat leek voor hem de doorslag te geven.

Het gezicht van Pran werd volkomen uitdrukkingsloos. Méént hij dat? dacht hij. Meent hij echt wat hij daarmee impliceert? En hij zei: ‘Als Fletcher – Flecker – onmisbaar is, stel ik voor dat we Joyce als onze tweeëntwintigste schrijver opnemen. Ik zal dit met alle plezier ter stemming aan de commissie voorleggen.’ Ze zullen, dacht Pran, toch ongetwijfeld niet te boek willen staan als de schandelijke commissie die Joyce daadwerkelijk heeft afgewezen (en dus niet de beslissing eindeloos voor zich uit hebben geschoven).

‘O, dr. Kapoor, u bent boos. Niet boos worden. U wilt ons vastpinnen,’ zei professor Mishra speels. Hij legde zijn handen open op tafel om zijn eigen machteloosheid aan te duiden. ‘We hadden nu eenmaal niet besloten de zaak op deze vergadering te beslissen, en zouden alleen het besluit nemen óf we erover zouden beslissen.’

Dat werd Pran in zijn stemming van dat moment te veel, al besefte hij dat het waar was.

‘Begrijp me alstublieft niet verkeerd, professor Mishra,’ zei hij, ‘maar zo’n redeneertrant zou door degenen van ons die minder goed zijn ingevoerd in de subtiliteiten van het parlementaire schimmenspel als een staaltje van sofisme kunnen worden aangemerkt.’

‘Een staaltje van sofisme... een staaltje van sofisme.’ De uitdrukking verrukte professor Mishra kennelijk, terwijl zijn beide collega’s Prans insubordinatie met een blik van ontsteltenis aanhoorden. (Alsof je zit te bridgen met twee dummy’s, dacht Pran.) Professor Mishra ging verder: ‘Ik zal nu koffie laten brengen, dan kunnen we wat tot onszelf komen om de zaak weer kalm te benaderen, als het ware.’

Dr. Narayanan fleurde op bij het vooruitzicht van de koffie. Professor Mishra klapte in zijn handen, waarop er een magere bode in een tot op de draad versleten groen uniform binnenkwam.

‘Koffie klaar?’ vroeg professor Mishra in het Hindi.

‘Jawel, sahib.’

‘Goed.’ Professor Mishra gebaarde dat de koffie geserveerd kon worden.

De bode bracht een blad met een koffiepot, een kannetje warme melk, een suikerpot en vier koppen. Professor Mishra gebaarde dat hij eerst de anderen moest bedienen. De bode deed dat, op normale wijze. Toen kreeg professor Mishra koffie aangeboden. Terwijl de professor zijn koffie inschonk, bewoog de bode het blad eerbiedig naar achteren. Professor Mishra maakte aanstalten de pot neer te zetten, en de bode bewoog het blad naar voren. Professor Mishra pakte het melkkannetje, schonk melk bij zijn koffie, en de bode bewoog het blad naar achteren. Dezelfde handelingen voltrokken zich bij elk van de drie lepeltjes suiker. Het leek wel een komisch ballet. Het was bespottelijk geweest, dacht Pran, en meer ook niet, dit naakte vertoon van macht versus onderdanigheid tussen instituutsvoorzitter en instituutsloopjongen, als het een ander instituut op een andere universiteit had betroffen. Maar dit was het Engelse instituut van de universiteit van Brahmpur – en via deze man moest Pran zich wenden tot de benoemingscommissie voor het lectoraat dat hij zowel begeerde als behoefde.

Diezelfde man die ik aanvankelijk zo joviaal, openhartig en hartelijk vond, dacht Pran terwijl hij in zijn kopje staarde, waarom heb ik die in gedachten tot zo’n karikatuur van een schurk getransformeerd? Veracht hij mij? Nee, dat is zijn kracht: hij veracht mij niet. Hij wil alleen zijn zin hebben. Haat is in termen van praktische politiek gewoon niet nuttig. Voor hem is dit alles niet meer dan een spelletje schaak – op een wiebelend bord. Hij is achtenvijftig – het duurt nog twee jaar voor hij ermee ophoudt. Hoe moet ik het nog zo lang met hem uithouden? Pran werd overvallen door moordneigingen, hij, wie moordneigingen zo wezensvreemd waren, en hij merkte dat zijn handen een beetje trilden. En dat allemaal vanwege Joyce, zei hij bij zichzelf. Maar ik heb tenminste géén astma-aanval gekregen. Hij keek op de blocnote waarop hij, als jongste commissielid, de notulen bijhield. Er stond alleen:

==

Aanwezig: professor O. P. Mishra (voorzitter); dr. R. B. Gupta;

dr. T. R. Narayanan; dr. P. Kapoor.

1. De notulen van de vorige vergadering zijn voorgelezen en

goedgekeurd.

==

We hebben niets bereikt en we zullen niets bereiken, dacht hij.

Er schoten hem bekende dichtregels van Tagore te binnen:

==

Waar helder inzicht stroomt zonder te verdampen in

het droge woestijnzand van dode gewoonte;

waar Gij de geest leidt naar steeds ruimer denken en doen –

in die hemelse vrijheid, Vader,

laat mijn land ontwaken.

==

Zijn eigen, aardse vader had hem tenminste principes bijgebracht, dacht Pran, al had hij hem vroeger dan nauwelijks tijd of aandacht geschonken. Zijn gedachten dwaalden af naar thuis, naar zijn witgesausde huisje, naar Savita, naar haar zusje, haar moeder – het gezin dat hij in zijn hart en dat hem in het hunne had gesloten; daarna naar de Ganges die vlak langs het huis stroomde. (Als hij in het Engels dacht, dacht hij ‘Ganges’ en niet ‘Ganga’.) Eerst volgde hij haar stroomafwaarts, naar Patna en Calcutta, dan stroomopwaarts, langs Benares tot de rivier zich bij Allahabad splitste; daar koos hij de Yamuna, die hij volgde tot aan Delhi. Zijn ze in de hoofdstad ook zo kleingeestig? vroeg hij zich af. Zo onzinnig, bekrompen, dom en rigide? Hoe houd ik het mijn hele leven uit in Brahmpur? Mishra geeft me ongetwijfeld een fantastisch getuigschrift, als hij me er maar mee kwijtraakt.

==

==

1.17

==

Maar op dat moment lachte dr. Gupta om een opmerking van dr. Narayanan, en zei professor Mishra: ‘Consensus – consensus is het streven, het beschaafde streven – hoe kunnen we stemmen als de stemmen misschien twee tegen twee staken? Er waren vijf Pandava’s, zij hadden kunnen stemmen als ze hadden gewild, maar zelfs zij deden alles ex consensu. Ze namen zelfs een vrouw ex consensu, ha, ha, ha! En aangezien dr. Varma zoals gebruikelijk onwel is, zijn we maar met z’n vieren.’

Met bewondering tegen wil en dank keek Pran naar de twinkelende ogen, de grote neus, de minzaam getuite lippen. Volgens het academische statuut moest de syllabuscommissie, net als alle andere commissies van het instituut, uit een oneven aantal leden bestaan. Maar als instituutsvoorzitter benoemde professor Mishra de leden van elke commissie binnen zijn bereik zodanig dat er altijd een lid bij zat dat wegens ziekte of werkzaamheden elders waarschijnlijk verstek moest laten gaan. Bij een even aantal aanwezigen waren de commissies nog minder bereid dan anders om de zaken zo op de spits te drijven dat er gestemd moest worden. En zo kon de voorzitter, met zijn zeggenschap over de agenda en over het tempo van de vergadering, nog effectiever de touwtjes in handen houden.

‘Ik denk dat we als het ware genoeg tijd aan punt twee hebben gespendeerd,’ zei professor Mishra. ‘Zullen we verdergaan met chiasme en anakoloet?’ Daarmee doelde hij op een door hem zelf ingebracht voorstel om voor het tentamen literatuurtheorie een te gedetailleerde bestudering van de traditionele stijlfiguren te schrappen. ‘En dan hebben we nog de kwestie van de symmetrische hulpwerkwoorden, ingebracht door het jongste commissielid. Al zal dat uiteraard afhangen van de toestemming van andere vakgroepen. En tot slot, omdat het duister van de nacht al valt,’ ging professor Mishra verder, ‘vind ik dat we, zonder de punten vijf, zes en zeven tekort te willen doen, de bijeenkomst moeten afronden. Die punten kunnen we volgende maand behandelen.’

Maar Pran liet zich niet afbrengen van zijn besluit de onopgeloste kwestie van Joyce erdoor te drukken. ‘Ik denk dat we nu weer tot onszelf zijn gekomen,’ zei hij, ‘en de zaak die ter discussie staat volkomen kalm kunnen benaderen. Als ik bereid zou zijn toe te geven dat Ulysses wellicht wat, tja, moeilijk zou zijn voor onze eerstejaars, zou de commissie dan bereid zijn om als eerste stap Dubliners in de syllabus op te nemen? Wat vindt u, dr. Gupta?’

Dr. Gupta keek op naar de traag wentelende plafondventilator. Of hij sprekers over Oud- en Midden-Engels voor het instituutsseminar kon uitnodigen hing van professor Mishra’s bereidwilligheid af: sprekers van buiten betekenden eenmalige kosten, en daarvoor was de goedkeuring van de instituutsvoorzitter nodig. Dr. Gupta besefte terdege wat zo’n ‘eerste stap’ inhield. Hij keek Pran aan en zei: ‘Ik zou bereid zijn om...’

Maar hij werd haastig onderbroken, midden in zijn zin, hoe die ook geluid zou hebben. ‘We zijn iets vergeten,’ interrumpeerde professor Mishra, ‘wat zelfs ik, dat moet ik toegeven, eerder tijdens deze discussie over het hoofd heb gezien. Ik doel op het feit dat het tentamen Moderne Britse Literatuur zich traditiegetrouw niet uitstrekt tot schrijvers die tijdens de Tweede Wereldoorlog nog in leven waren.’ Dat was nieuw voor Pran, die verbaasd moet hebben opgekeken, want professor Mishra voelde zich genoodzaakt uit te leggen: ‘Zo verbazend is dat toch niet. We hebben de afstand in de tijd nodig om het gehalte van moderne schrijvers objectief te kunnen beoordelen, om ze te kunnen opnemen in onze canon, als het ware. Zegt u nog eens, dr. Kapoor... wanneer is Joyce gestorven?’

‘In 1941,’ zei Pran scherp. Het was duidelijk dat de grote witte walvis dit de hele tijd al wist.

‘Tja, ziet u wel...’ zei professor Mishra hulpeloos. Zijn vinger gleed langs de agendapunten omlaag.

Pran bekeek de lijst van verplichte schrijvers en zei doodkalm: ‘Eliot is natuurlijk nog in leven.’

De instituutsvoorzitter keek alsof hij een klap in zijn gezicht had gehad. Zijn mond ging een stukje open, toen perste hij zijn lippen opeen. De vrolijke twinkeling verscheen weer in zijn ogen. ‘Tja, Eliot, maar in diens geval hebben we uiteraard objectieve criteria genoeg – ja, zelfs dr. Leavis...’

Professor Mishra hoorde duidelijk een ander ritme dan de Amerikanen, bedacht Pran. En hij zei: ‘Zoals bekend is dr. Leavis ook een groot voorstander van Lawrence...’

‘We zijn overeengekomen om Lawrence de volgende keer te bespreken,’ wees de professor hem terecht.

Pran keek uit het raam. Het werd donker en de bladeren van de goudenregen oogden nu koel, niet stoffig. Zonder professor Mishra aan te kijken vervolgde hij: ‘...en trouwens, Joyce heeft meer aanspraak op het predikaat Brits bij de Moderne Britse Literatuur dan Eliot. Dus als we...’

‘Dat, jonge vriend, als ik het zeggen mag,’ viel professor Mishra hem in de rede, ‘zou je kunnen aanmerken als een staaltje van sofisme.’ Hij herstelde zich snel van zijn schrik. Straks ging hij Prufrock nog citeren.

Wat heeft Eliot toch, bedacht Pran geheel niet ter zake doende, waardoor hij voor ons, Indiase intellectuelen, zo’n heilige koe is? En hij zei: ‘Laat ons hopen dat T. S. Eliot nog vele jaren gegeven zijn, productieve jaren. Ik ben blij dat hij niet net als Joyce in 1941 is overleden. Maar we leven nu in 1951, wat inhoudt dat de door u genoemde regel dat de dood van de schrijver voor de oorlog moet liggen weliswaar een traditie kan zijn, maar toch niet zo’n heel erg oude. Als we hem niet kunnen omzeilen, waarom hem dan niet actualiseren? Het doel is toch uiteindelijk dat we de doden eren boven de levenden – of, om het minder sceptisch uit te drukken, de doden moeten beoordelen vóór de levenden. Eliot, die nog in leven is, heeft dispensatie gekregen. Ik stel voor die Joyce ook te verlenen. Een minnelijke schikking.’ Pran zweeg even, voegde er toen aan toe: ‘Als het ware.’ Glimlachend vroeg hij: ‘Dr. Narayanan, bent u voor “The Dead”?’

Dr. Narayanan lachte bijna onmerkbaar terug en zei nog voor professor Mishra tussenbeide kon komen: ‘Ja, eigenlijk wel.’

‘Dr. Gupta?’ vroeg Pran.

Dr. Gupta was niet bij machte professor Mishra aan te kijken.

‘Ik sluit me bij dr. Narayanan aan,’ zei dr. Gupta.

Het bleef een paar tellen stil. Niet te geloven, dacht Pran. Ik heb gewonnen. Ik heb gewonnen. Niet te geloven.

En daar leek het inderdaad op. Het was algemeen bekend dat het fiat van de overkoepelende Academische Raad doorgaans een formaliteit was als de syllabuscommissie van een instituut eenmaal een besluit had genomen.

Alsof er in het geheel niets ongepasts had plaatsgevonden, nam de instituutsvoorzitter de touwtjes weer in handen. De grote weke handen vluchtten over de gefotokopieerde vellen. ‘Het volgende punt...’ zei professor Mishra met een glimlach, waarna hij even zweeg en hernam: ‘Maar voor we naar het volgende punt gaan, moet ik zeggen dat ik persoonlijk James Joyce als schrijver altijd uitermate heb bewonderd. Onnodig te zeggen dat het me dan ook ten zeerste verheugt...’

Genadeloos drongen zich een paar versregels aan Pran op:

==

Bleke handen die ik minde naast de Shalimar

Waar zijt ge nu? Wie rust onder uw bekoring?

==

en hij werd overvallen door een ook voor hemzelf onbegrijpelijke lachbui, die twintig seconden aanhield en eindigde in een benauwde hoestaanval. Hij boog zijn hoofd en de tranen stroomden hem over de wangen. Professor Mishra beloonde hem met een blik van onvervalste woede en haat.

‘Sorry, sorry,’ mompelde Pran toen hij weer bijkwam. Dr. Gupta bonkte hem krachtig op zijn rug, wat niet bevorderlijk was. ‘Gaat u alstublieft verder... ik kreeg het even te kwaad... gebeurt wel vaker...’ Maar nadere uitleg geven was onmogelijk.

De vergadering werd hervat en de volgende twee punten waren snel afgehandeld. Er waren geen echte meningsverschillen. Het was donker geworden en de vergadering werd geschorst. Toen Pran de kamer uitliep legde professor Mishra vriendelijk een arm om zijn schouder. ‘Dat was een mooie voorstelling, beste jongen.’ Pran huiverde bij de herinnering. ‘U bent onmiskenbaar een zeer integer mens, zowel intellectueel als anderszins.’ O o, wat voert hij nu weer in zijn schild? dacht Pran. Professor Mishra ging verder: ‘De decaan zit me al sinds afgelopen dinsdag achter mijn vodden om een lid van ons instituut – u weet dat wij aan de beurt zijn – te leveren voor de commissie van toezicht...’ O nee, dacht Pran, daar gaat weer een hele dag in de week. ‘...en ik heb besloten u als vrijwilliger op te geven.’ Nooit geweten dat een ander uit jouw vrije wil kon handelen, dacht Pran. In het donker – ze liepen inmiddels over de campus – was het voor professor Mishra moeilijk de feitelijke afkeer in zijn hoge stem volledig te verbloemen. Pran kon de getuite lippen en de bedrieglijke twinkeling bijna zien. Hij zweeg, en zwijgen gold voor de instituutsvoorzitter als instemming.

‘Ik weet wel dat u het druk hebt, beste Kapoor, met die extra werkgroepen van u, het dispuut, de conferentie, de toneelgroep enzovoort...’ zei professor Mishra. ‘Het soort activiteit waarmee men zich een – verdiende – populariteit bij de studenten verwerft. Maar u bent hier relatief nieuw, mijn beste – vijf jaar is niet zo lang vanuit het perspectief van een ouwe sok als ik – dus sta me toe u goede raad te geven. Beperk uw niet-academische activiteiten. Maak uzelf niet onnodig moe. Neem alles niet zo serieus. Hoe luiden die prachtige regels van Yeats ook weer?

==

Ze bad mij licht te leven, zoals het blad groeit aan de boom

Maar ik als domme jongen hield nog vast aan eigen droom.

==

Ik weet zeker dat uw lieftallige echtgenote dat zou onderschrijven. Put u zich toch niet zo uit – het gaat om uw gezondheid. En om uw toekomst, zou ik zeggen... In bepaalde opzichten bent u zelf uw ergste vijand.’

Maar ik ben alleen mijn vijand in overdrachtelijke zin, dacht Pran. En door mijn eigen koppigheid heb ik me de daadwerkelijke vijandschap van de geduchte Mishra op de hals gehaald. Maar – was professor Mishra, nu Pran zich zijn haat had verworven, in de kwestie van het lectoraat bijvoorbeeld gevaarlijker of juist minder gevaarlijk voor hem geworden?

Wat dacht professor Mishra eigenlijk, vroeg Pran zich af. Hij stelde zich diens gedachten ongeveer voor als volgt: ik had dit arrogante mannetje nooit in de syllabuscommissie moeten vragen. Maar voor spijt is het nu te laat. Ach, zijn aanwezigheid hier verhindert in ieder geval wel dat hij kwaad kan in bijvoorbeeld de toelatingscommissie; daar had hij allerlei bezwaren kunnen aandragen tegen studenten die ik wilde hebben maar die niet uitsluitend op basis van hun verdienste zijn geselecteerd. En wat de benoemingscommissie voor het lectoraat Engels betreft, die leden moet ik op de een of andere manier zien te bewerken voor ik ze bijeenroep...

Maar Pran kreeg geen verdere aanwijzingen voor de verborgen werking van die mysterieuze geest. Want op dat punt scheidden de wegen van beide collega’s zich en met betuigingen van diep wederzijds respect namen ze afscheid.

==

==

1.18

==

Meenakshi, de vrouw van Arun, verveelde zich stierlijk, en daarom besloot ze haar dochtertje Aparna bij zich te laten brengen. Meenakshi drukte tweemaal op de zoemer (het teken voor de ayah van het kind) en keek naar het boek op haar schoot. Het was De Buddenbrooks van Thomas Mann, onuitsprekelijk slaapverwekkend. Ze wist niet hoe ze er nog vijf bladzijden van door moest worstelen. Arun, die meestal toch bijzonder in zijn nopjes met haar was, had de ergerlijke gewoonte haar af en toe een verheffend boek aan te smeren, en Meenakshi had het gevoel dat die aanbevelingen eigenlijk een verkapt bevel waren. ‘Heerlijk boek...’ zei Arun dan ’s avonds lachend in het gezelschap van die wonderlijk luchthartige lui waar ze mee omgingen, lui van wie Meenakshi zou durven zweren dat ze in geen geval meer belangstelling hadden voor De Buddenbrooks of een ander volgepropt Duits gewrocht dan zij. ‘...Ik heb zo’n schitterend boek van Mann gelezen, en nu probeer ik Meenakshi er warm voor te krijgen.’ En dan was er altijd wel een, vooral de languissante Billy Irani, die even vol verbazing van Arun naar Meenakshi keek, waarna het gesprek overging op het werk of het uitgaansleven of paardenrennen of dansen of golf of de Calcutta Club of gemopper over ‘die stompzinnige politici’ of ‘die hersenloze bureaucraten’, en dan was Thomas Mann volledig vergeten. Maar Meenakshi voelde zich dan wel verplicht zoveel van het boek te lezen dat ze vertrouwdheid met de inhoud kon veinzen, en Arun deed het blijkbaar deugd haar ermee in de weer te zien.

Wat was Arun toch fantastisch, dacht Meenakshi, en wat was het toch heerlijk om hier in dat fijne appartement in Sunny Park te wonen, vlak bij de Ballygunge Circular Road, waar haar vader woonde – maar waarom hadden ze dan toch altijd van die heftige ruzies? Arun was ongelooflijk opvliegend en jaloers, en als zij alleen maar languissant naar de languissante Billy kéék begon het bij Arun ergens diep van binnen al te broeien. Een broeierige echtgenoot mocht dan naderhand in bed zijn voordelen hebben, bedacht Meenakshi, een onverdeeld genoegen was het niet altijd. Soms verzonk Arun in een broeierig zwijgen en was het vrijen van de baan. Billy Irani had een vriendin, Shireen, maar dat veranderde de zaak niet voor Arun, die Meenakshi (volkomen terecht) verdacht van vluchtige lustgevoelens voor zijn vriend. Shireen zat soms zuchtend tussen haar cocktails te verkondigen dat Billy onverbeterlijk was.

Toen de ayah kwam in antwoord op de bel, zei Meenakshi in een soort pidgin-Hindi: ‘Baby lao!’ De oude ayah, wier meeste reacties traag waren, liep krakerig weg om de opdracht van haar mevrouw te vervullen. Aparna werd gehaald. Aparna zag er nog bekoorlijker uit dan anders: mollig, lichtgetint, zwart haar en prachtige ogen, net zo scherp als die van haar moeder. Ze had haar middagdutje liggen doen, en geeuwde toen ze bij haar moeder binnen werd gebracht. Met haar vuistjes wreef ze in haar ogen.

‘Mamma!’ zei Aparna in het Engels. ‘Ik heb slaap, en Miriam heeft me wakker gemaakt.’ Toen de ayah haar naam hoorde noemen – Engels verstond ze niet – grijnsde ze het meisje met tandeloze welwillendheid toe.

‘Weet ik, schattepop van me,’ zei Meenakshi, ‘maar mamma móést je zien, ze verveelde zich zo. Geef me maar een – ja – en nu een aan de andere kant.’

Aparna had een zachtpaars fluwelig jurkje met strookjes aan en haar moeder vond haar er onvergeeflijk betoverend uitzien. Meenakshi’s ogen gingen naar de toiletspiegel en met een golf van vreugde zag ze wat een prachtig moeder-en-kindplaatje ze opleverden. ‘Je ziet er zó schattig uit,’ liet ze Aparna weten, ‘dat ik maar een hele rij meisjes neem, denk ik... Aparna, en Bibeka, en Charulata, en...’

Ze werd onderbroken door de boze blik van haar dochtertje. ‘Als er hier in huis een nieuwe baby komt,’ kondigde Aparna aan, ‘gooi ik die meteen in de prullenbak.’

‘O,’ zei Meenakshi, die geschrokken was, en niet zo’n beetje ook. Aparna, die opgroeide tussen zoveel eigenzinnige persoonlijkheden, had zich al heel jong een krachtig vocabulaire eigengemaakt. Maar een driejarige werd toch niet geacht zich zó helder uit te drukken, en dan nog met voorwaardelijke bijzinnen. Meenakshi keek Aparna aan en zuchtte.

‘Wat ben je toch zalig,’ zei ze. ‘Nu eerst je melk.’ Tegen de ayah zei ze: ‘Dudh lao. Ek dum!’ En Miriam ging er krakend vandoor om een glas melk voor het meisje te halen.

De traag bewegende rug van de ayah ergerde Meenakshi om de een of andere reden en ze dacht: We moeten de T. B. echt vervangen. Ze is volkomen nodeloos seniel. T. B. was de afkorting die Arun en zij voor de ayah gebruikten en Meenakshi lachte van plezier toen ze terugdacht aan die keer aan het ontbijt dat Arun van het cryptogram in de Statesman had opgekeken om te zeggen: ‘Zeg, werk die tandeloze bes eens de kamer uit. Zo smaakt mijn omelet me niet.’ Sindsdien was Miriam altijd de T. B. gebleven. Het leven met Arun zat vol met zulke heerlijke onverwachte momenten, dacht Meenakshi. Kon het maar altijd zo zijn.

Het probleem was echter dat ze ook het huishouden moest bestieren, en dat verafschuwde ze. Voor de oudste dochter van rechter Chatterji was altijd alles gedaan – en nu ondervond ze wat een beproeving het kon zijn om zelf de dingen te moeten regelen. Ze was verantwoordelijk voor het personeel (de ayah, de huisknecht-en-kok, de parttime schoonmaker en de parttime tuinman; de chauffeur, die op de loonlijst van Aruns firma stond, viel onder Arun), verder moest ze het kasboek bijhouden, de dingen kopen die je niet aan de huisknecht of de ayah kon overlaten, en zorgen dat alles binnen het budget bleef. Vooral dat laatste viel haar bijzonder zwaar. Ze was in een bepaalde luxe grootgebracht, en al had ze (tegen het advies van haar ouders in) met alle geweld het romantische avontuur aan willen gaan om na hun huwelijk volledig op hun vier eigen benen te staan, ze was niet bij machte geweest haar voorliefde voor zekere zaken die voor een beschaafd bestaan onmisbaar waren (buitenlandse zeep, buitenlandse boter, enzovoort) te bedwingen. Ze was er terdege van doordrongen dat Arun al zijn eigen familieleden ondersteunde en bracht dat niet zelden ter sprake.

‘Ach,’ had Arun kort geleden nog gezegd, ‘nu Savita getrouwd is, is dat er weer eentje minder, dat moet je toegeven, schat.’ Zuchtend had Meenakshi geantwoord met de volgend regels:

==

‘Ik trouw er een – en wat krijg ik dan?

Álle Mehra’s schuiven an.’

==

Arun had een bedenkelijk gezicht getrokken. Weer werd hij eraan herinnerd dat de oudste broer van Meenakshi dichter was. Bijna alle kinderen Chatterji waren al zo lang – bijna geobsedeerd – bezig met rijm, dat ze zulke tweeregelige versjes, die soms van een verregaande infantiliteit waren, achteloos uit hun mouw schudden.

De ayah bracht de melk en vertrok. Meenakshi richtte haar prachtige ogen weer op De Buddenbrooks terwijl Aparna op het bed uit haar glas dronk. Met een kreet van ergernis gooide Meenakshi Thomas Mann op het bed en volgde hem daar; ze sloot haar ogen en ging slapen. Twintig minuten later werd ze met een schok wakker omdat Aparna in haar borst kneep.

‘Niet zo naar doen, schat. Mamma probeert te slapen,’ zei Meenakshi.

‘Niet slapen,’ zei Aparna. ‘Ik wil spelen.’ In tegenstelling tot andere kinderen van haar leeftijd gebruikte Aparna haar eigen naam nooit à la Caesar in de derde persoon, al deed haar moeder dat wel.

‘Mamma is moe, lieve schat, ze heeft een boek gelezen en wil niet spelen. Tenminste nu niet. Als pappa straks thuiskomt, mag je met hem spelen. Of met oom Varun als die thuiskomt van de universiteit. Waar heb je je glas gelaten?’

‘Wanneer komt pappa thuis?’

‘Ik schat zo over een uurtje.’

‘Ik schat zo over een uurtje,’ zei Aparna peinzend, alsof de uitdrukking haar beviel. ‘Ik wil ook een ketting,’ voegde ze eraan toe, terwijl ze aan haar moeders gouden collier trok.

Meenakshi gaf haar dochtertje een knuffel. ‘Die krijg je,’ zei ze, en beschouwde het onderwerp als afgedaan. ‘Ga nu maar naar Miriam.’

‘Nee.’

‘Blijf dan maar hier als je wilt. Maar wel stil zijn, lieverd.’

Aparna bleef een tijdje stil. Ze keek naar De Buddenbrooks, naar haar lege glas, naar haar slapende moeder, naar de beddensprei, naar de spiegel, naar het plafond. Toen zei ze voorzichtig: ‘Mammie?’ Er kwam geen reactie.

‘Mammie?’ Aparna probeerde het een paar graadjes harder.

‘Mmmm?’

‘MAMMIE!’ schreeuwde Aparna uit alle macht.

Meenakshi schoot overeind en schudde Aparna door elkaar. ‘Wil je een pak op je broek?’ vroeg ze.

‘Nee,’ antwoordde Aparna resoluut.

‘Wat is er dan? Waarom schreeuw je zo? Wat wilde je zeggen?’

‘Heb je een zware dag gehad, schat?’ vroeg Aparna in de hoop met haar imitatiekunst een vertederde reactie uit te lokken.

‘Ja,’ antwoordde Meenakshi kortaf. ‘Nu je glas pakken en meteen naar Miriam gaan, liefje.’

‘Zal ik je haar kammen?’

‘Nee.’

Met tegenzin ging Aparna van het bed af en liep naar de deur. Ze speelde met de gedachte om te zeggen: ‘Ik ga het aan pappa vertellen!’ al bleef het onverwoord waarover ze had kunnen klagen. Haar moeder lag intussen alweer vredig te slapen, haar lippen licht uiteen en haar lange zwarte haar uitwaaierend over het kussen. Het was zo heet ’s middags – alles dreef haar naar een lange, futloze slaap. Zoetjes rezen en daalden haar borsten, en ze droomde over Arun, die knap was, elegant, een vaste betrekking bij een Britse firma had en over een uurtje thuis zou komen. En na een tijdje begon ze te dromen van Billy Irani, met wie ze later die avond hadden afgesproken.

Arun liet bij thuiskomst zijn aktetas in de zitkamer staan, liep de slaapkamer in, en deed de deur dicht. Toen hij zag dat Meenakshi sliep, liep hij een tijdje heen en weer, trok toen zijn das en zijn jasje uit en ging naast haar liggen zonder haar te storen. Maar na een tijdje ging zijn hand naar haar voorhoofd en toen over haar gezicht naar haar borsten. Meenakshi deed haar ogen open en zei: ‘O.’ Even was ze de kluts kwijt. Toen vroeg ze: ‘Hoe laat is het?’

‘Half zes. Ik ben vroeg thuisgekomen, zoals ik beloofd had – en trof jou slapend aan.’

‘Eerder slapen ging niet, schat. Aparna maakte me steeds wakker.’

‘Wat staat er voor vanavond op het programma?’

‘Uit eten en dansen met Billy en Shireen.’

‘O ja, dat is waar ook.’ Even later ging Arun verder: ‘Eerlijk gezegd ben ik nogal moe, schat. Kunnen we het voor vanavond niet gewoon afzeggen?’

‘Ach, na een borrel ben je zo weer opgekikkerd,’ zei Meenakshi opgewekt. ‘En na een paar blikken van Shireen.’

‘Je hebt vast gelijk, schat.’ Arun greep haar beet. Een maand geleden had hij problemen met zijn rug gehad, maar daar had hij nu geen last meer van.

‘Stoute jongen,’ zei Meenakshi, en duwde zijn hand weg. Na een tijdje zei ze: ‘De T. B. heeft ons bedrogen met de Ostermilk.’

‘O ja?’ vroeg Arun onverschillig, om daarna uit te wijken naar een onderwerp dat hem interesseerde: ‘Ik heb vandaag ontdekt dat een van onze plaatselijke handelspartners ons bij het nieuwe papierproject zestigduizend te veel heeft gevraagd. We hebben hem natuurlijk wel om een herberekening gevraagd, maar het blijft shockerend... Getuigt niet bepaald van beroepsethiek – ook niet van persoonlijke ethiek, trouwens. Hij was pas nog op kantoor, en toen verzekerde hij me dat hij ons een speciale offerte deed vanwege onze van oudsher bestaande betrekkingen, zoals hij het zei. Maar nu blijkt na een gesprek met Jock Mackay dat hij daar precies hetzelfde verhaal heeft opgehangen – alleen vroeg hij aan hen zestigduizend minder.’

‘Wat ga je eraan doen?’ vroeg Meenakshi plichtmatig. Ze was een paar zinnen daarvoor al afgehaakt.

Arun ging nog zo’n vijf minuten door, terwijl Meenakshi’s gedachten afdwaalden. Toen hij klaar was en haar vragend aankeek, zei ze, licht geeuwend van een restje slaperigheid: ‘En wat vond je baas daar dan van?’

‘Moeilijk te zeggen. Bij Basil Cox weet je het nooit, ook niet als hij iets geweldig vindt. Ik denk dat hij in dit geval even kwaad is over de mogelijke vertraging als blij om de daadwerkelijke besparing.’ Arun bleef zijn hart nog eens vijf minuten luchten en Meenakshi begon haar nagels te lakken.

De slaapkamerdeur was met het oog op interrupties op slot gedaan, maar toen Aparna haar vaders aktetas zag staan wist ze dat hij terug was en wilde ze met alle geweld naar binnen. Arun deed de deur open en knuffelde haar, en het daaropvolgende uurtje waren ze zoet met een legpuzzel van een giraffe, die Aparna een week na haar bezoek aan de dierentuin van Brahmpur had ontdekt in een speelgoedwinkel. Ze hadden die puzzel al een paar keer gelegd, maar Aparna had er nog niet genoeg van. Arun evenmin. Hij was gek op zijn dochtertje en vond het soms jammer dat Meenakshi en hij bijna elke avond uitgingen. Maar je kon je leven toch niet laten stagneren alleen omdat je een kind had? Waar had je anders ayahs voor? En – jongere broers?

‘Mamma heeft me een halsketting beloofd,’ zei Aparna.

‘O ja, schat? Hoe denkt ze die dan te kopen? Daar hebben we op het ogenblik geen geld voor.’

Bij die laatste mededeling keek Aparna zo teleurgesteld dat Arun en Meenakshi elkaar met persoonsvervangende vertedering aankeken.

‘Maar ze koopt hem toch,’ zei Aparna rustig en gedecideerd. ‘En nu wil ik een puzzel doen.’

‘Maar we hebben er net een gedaan,’ protesteerde Arun.

‘Ik wil er nog een doen.’

‘Neem jij haar maar over, Meenakshi,’ zei Arun.

‘Neem haar zelf maar, schat,’ zei Meenakshi. ‘Ik moet me gereed maken. En ruim alsjeblieft de slaapkamervloer leeg.’

En zo lagen Arun en Aparna, dit keer verbannen naar de zitkamer, op het vloerkleed een puzzel te doen van het Victoriamonument terwijl Meenakshi zich waste, aankleedde, parfumeerde en met versierselen behing.

Varun kwam thuis van de universiteit, glipte achter Arun langs zijn hokje in en pakte zijn boeken. Maar hij leek ongedurig en kon zich niet aan de studie zetten. Toen Arun zich gereed ging maken, kreeg Varun Aparna onder zijn hoede, en de rest van de avond bleef hij thuis met de taak haar te vermaken.

De langhalzige Meenakshi trok talloze blikken toen ze gevieren bij Firpos binnenkwamen om te eten. Arun zei tegen Shireen dat ze er fantastisch uitzag; Billy keek Meenakshi gevoelvol smachtend aan, liet haar weten dat ze goddelijk oogde, en alles verliep wonderwel en mondde uit in een heerlijk zinnelijk danspartijtje in de 300 Club. Eigenlijk konden Meenakshi en Arun zich dat allemaal niet veroorloven – Billy Irani had eigen geld – maar het leek onverdraaglijk dat zij, voor wie dit soort leven zo overduidelijk was bedoeld, het zonder zouden moeten stellen alleen omdat de financiën het niet toelieten. Meenakshi kon er niets aan doen dat ze tijdens het etentje en daarna steeds moest kijken naar die heerlijke gouden hangertjes van Shireen, die zo flatteus aan haar fluweelzachte oortjes bungelden.

Het was een warme avond. Op de terugweg in de auto vroeg Arun aan Meenakshi: ‘Mag ik je hand, schat?’ waarop Meenakshi één roodgelakte nagel op zijn hand plantte: ‘Hier!’ Arun vond dat heerlijk elegant en behaagziek. Maar Meenakshi was met haar gedachten elders.

Later, toen Arun al naar bed was, maakte Meenakshi haar sieradenkistje open (de Chatterji’s waren geen voorstanders van het schenken van grote hoeveelheden sieraden aan hun dochter, maar ze had er genoeg meegekregen voor normaal gebruik) en pakte de twee gouden medailles die Rupa Mehra zo na aan het hart lagen. Ze had ze aan Meenakshi gegeven bij haar trouwen, als geschenk voor de bruid van haar oudste zoon. Het had haar de juiste handelwijze geleken, omdat ze verder niets bezat wat ze geven kon, en ze had het gevoel dat haar man het er mee eens zou zijn geweest. Op de ene medaille stond gegraveerd: ‘Thomasson Engineering College Roorkee. Raghubir Mehra. Civil Engg. First. 1916’ en op de andere: ‘Physics. First. 1916.’ Beide medailles droegen de afbeelding van een strenge zittende leeuw op een sokkel. Meenakshi bekeek ze, woog ze op haar handen, drukte de koele, kostbare schijven tegen haar wangen. Ze vroeg zich af hoeveel ze wogen. Ze dacht aan de gouden ketting die ze Aparna had beloofd en de gouden oorbellen die ze zichzelf al praktisch had toebedeeld. Ze had ze héél aandachtig bekeken toen ze aan Shireens oren bungelden. De hangertjes waren net kleine peertjes.

Toen Arun haar ongedurig naar bed maande, prevelde ze: ‘Ik kom eraan.’ Maar het duurde nog een paar minuutjes voor ze zich bij hem voegde. ‘Waar denk je aan, schat?’ vroeg hij. ‘Je ziet er alarmerend verstrooid uit.’ Maar Meenakshi besefte intuïtief dat het geen goed idee was om te vertellen wat er door haar hoofd was gegaan – wat ze met die duffe medailles van plan was – en vermeed het onderwerp door aan zijn linkeroorlel te knabbelen.

==

==

1.19

==

Om tien uur de ochtend daarop belde Meenakshi haar jongere zusje Kakoli.

‘Kuku, een vriendin van me van de Infame Dames – mijn club, weet je wel – wil weten waar ze op discrete wijze goud kan laten omsmelten. Weet jij een goeie juwelier?’

‘Tja, Satram Das, of Lilaram, denk ik,’ geeuwde Kuku, die nog niet helemaal wakker was.

‘Nee, ik bedoel geen Park Street-lui of dat soort juweliers,’ zei Meenakshi met een zucht. ‘Ik wil ergens heen waar ze me niet kennen.’

‘Jíj wil ergens heen?’

Aan de andere kant was het even stil. ‘Ach, ik kan het je ook wel vertellen,’ zei Meenakshi. ‘Ik heb m’n zinnen gezet op een paar oorbellen – beeldschoon zijn ze – net kleine peertjes – en ik wil die dikke, lelijke medailles die ik bij m’n trouwen van Aruns moeder heb gehad laten omsmelten.’

‘O, niet dóén,’ zei Kakoli met een soort jodeltje van paniek.

‘Ik wil je raad over de plek, Kuku, niet over het plan.’

‘Goed dan, je zou naar Sarkar kunnen. Of nee – probeer Jauhri maar, op Rashbehari Avenue. Weet Arun ervan?’

‘Ík heb die medailles gekregen,’ zei Meenakshi. ‘Als Arun zijn golfclubs wil laten omsmelten tot een herniakorset zul je mij daar niet over horen.’

Bij de juwelier ontmoette ze tot haar verbazing opnieuw tegenstand.

Meneer Jauhri bekeek de door haar schoonvader gewonnen medailles en zei in het Bengaals: ‘Dat zijn prachtige medailles, mevrouw.’ Zijn stompe, donkere vingers, die wat uit de toon vielen bij iemand die werk deed en liet doen van zo’n schoonheid en verfijning, gingen liefdevol over de in reliëf opgebrachte leeuwen en gleden langs de gladde, ongekartelde randen.

Meenakshi streek met de lange, roodgelakte nagel van de middelvinger van haar rechterhand over de zijkant van haar hals.

‘Ja,’ zei ze onverschillig.

‘Als ik u van advies mag dienen, mevrouw: u zou ook de oorbellen en ketting kunnen bestellen en die apart betalen. Het is eigenlijk niet nodig deze medailles om te smelten.’ Een goedgeklede en klaarblijkelijk welgestelde dame zou hoogstwaarschijnlijk toch geen moeite hebben met zo’n voorstel.

Meenakshi keek de juwelier met koele verbazing aan. ‘Nu ik bij benadering het gewicht van de medailles weet, stel ik voor er één om te smelten in plaats van allebei.’ Lichtelijk gepikeerd over zijn onbeschaamdheid – die winkeliers wisten soms werkelijk hun plaats niet – ging ze verder: ‘Ik ben hier om een opdracht uit te laten voeren. Normaal zou ik naar mijn gebruikelijke juweliers gegaan zijn. Wanneer is het klaar, denkt u?’

Meneer Jauhri maakte geen verdere tegenwerpingen. ‘Het gaat twee weken duren,’ zei hij.

‘Dat is niet snel.’

‘Ja, u weet hoe de zaken staan, mevrouw. Handwerkslieden die hun vak verstaan zijn schaars, en we hebben veel opdrachten.’

‘Maar het is maart. Het trouwseizoen is zo goed als voorbij.’

‘Desalniettemin, mevrouw.’

‘Nou, dat moet dan maar,’ zei Meenakshi. Ze pakte een van de medailles – het was toevallig die voor fysica – en stopte hem weer in haar tas. De juwelier keek wat spijtig naar de medaille voor machinebouw op het doekje van fluweel op zijn tafel. Hij had niet durven vragen van wie hij was, maar toen Meenakshi het ontvangstbewijs tekende nadat hij de medaille op zijn goudschaaltje precies had gewogen, leidde hij uit haar naam af dat het een erepenning voor haar schoonvader moest zijn geweest. Hij kon niet weten dat Meenakshi haar schoonvader nooit gekend had en geen speciale gevoelens voor hem koesterde.

Toen ze zich omdraaide om te gaan, zei hij: ‘Mocht u nog van gedachten veranderen, mevrouw...’

Meenakshi keek hem aan en snauwde: ‘Als ik goede raad van u wil, vraag ik die wel, meneer Jauhri. Ik ben speciaal naar u toegekomen omdat u mij was aanbevolen.’

‘Uiteraard, mevrouw, uiteraard. Het is natuurlijk geheel aan u. Tot over twee weken dan.’ Meneer Jauhri schonk de medaille nog een droeve blik voor hij zijn meesterknecht bij zich riep.

Twee weken later kwam Arun er door een verspreking van Meenakshi achter wat ze gedaan had. Hij was razend.

Meenakshi zuchtte. ‘Het heeft geen zin met jou te praten als je zo kwaad bent,’ zei ze. ‘Je gedraagt je vreselijk harteloos. Aparna, kom, schatje, we gaan naar de andere kamer, pappa is boos op ons.’

Een paar dagen daarna schreef – of krabbelde, beter gezegd – Arun een brief aan zijn moeder:

==

Lieve Ma,

Sorry voor late reactie op brief over Lata. Ja, natuurlijk, zal naar iemand uitkijken. Maar verwacht geen gouden bergen, want wie bij Britse firma werkt wordt half heilig verklaard en krijgt aanbod van bruidsschatten in schoot geworpen met vier nullen – soms vijf. Maar situatie niet volkomen hopeloos. Doe mijn best, maar stel Lata voor deze zomer naar Calcutta te komen. Zorg dat ik dan introducties heb etc. Ze moet wel meewerken. Varun lamlendig, spant zich alleen in als ik hem oppor. Geen belangstelling voor meisjes, alleen voor vierbenigen zoals gewoonlijk, en walgelijke songs. Aparna blakend, vraagt steeds naar haar daadi – weet dus dat ze u mist. Machinebw-medaille pa door M. omgesmolten voor oorbellen en ketting, maar voor fysica nu onder curatele, dus dat is o.k. Verder alles goed, rug ook, Chatterji’s onveranderd. Later meer, als ik tijd heb.

liefs en veel xxxx van iedereen

Arun

==

Deze krabbel in Aruns hanepoterige telegramstijl (letters met schuine halen, in hoeken van dertig graden die willekeurig naar links of naar rechts helden) sloeg bij de middagpost in Brahmpur in als een bom. Toen Rupa Mehra hem las, barstte ze in tranen uit, zelfs zonder het gebruikelijke voorspel van de rood aanlopende neus (zoals Arun natuurlijk vast weer had moeten opmerken). Nee, zonder deze zaak verder op cynische wijze licht op te willen vatten, ze was pijnlijk diep getroffen, en wel om alle voor de hand liggende redenen.

De nachtmerrie van de omgesmolten medaille, de harteloosheid van haar schoondochter, haar gebrek aan respect voor alle tedere gevoelens dat uit deze platte daad van ijdelheid sprak raakte Rupa Mehra heviger dan alles wat haar de laatste jaren was overkomen, het huwelijk van Arun met Meenakshi incluis. Ze zag voor zich hoe de gouden naam van haar man in het vuur tot niets versmolt. Rupa Mehra had haar man bijna bovenmatig bewonderd en liefgehad en de gedachte dat een van de weinige dingen die zijn aanwezigheid aan de aarde verbond nu op kwaadaardige wijze – zo’n kwetsende desinteresse moest immers wel van kwaadaardigheid getuigen – voor altijd was vernietigd, deed haar huilen van verbittering, woede en frustratie. Hij was op het Roorkee College een briljante student geweest en had met genoegen op zijn studententijd teruggekeken. Gestudeerd had hij nauwelijks, maar zijn resultaten hadden er niet om gelogen. Bij medestudenten en docenten was hij alom geliefd. Tekenen was zijn enige zwakke punt geweest. Daar was hij ternauwernood voor geslaagd. Als Rupa Mehra terugdacht aan zijn schetsjes in de poëziealbums van de kinderen vond ze de examinatoren dom en onrechtvaardig.

Toen ze na een tijdje weer wat kalmeerde en haar voorhoofd had gebet met eau de cologne, liep ze de tuin in. Het was warm die dag, maar er woei een briesje uit de richting van de rivier. Savita lag te slapen en alle anderen waren weg. Ze keek naar het ongeveegde pad achter het bed met canna’s. De jonge werkster stond in de schaduw van de moerbeiboom met de tuinman te praten. Daar moet ik toch eens wat van zeggen, dacht Rupa Mehra verstrooid.

De vader van Mansoor, de aanmerkelijk sluwere Mateen, kwam met het kasboek de veranda op. Rupa Mehra was er niet voor in de stemming, maar vond het haar plicht. Met lood in haar schoenen ging ze terug naar de veranda, viste haar bril uit haar zwarte tas en begon het boek te bestuderen.

De werkster pakte een bezem en begon stof, dorre bladeren, takjes en afgevallen bloemen van het pad te vegen. Rupa Mehra keek zonder iets te zien op de open bladzij van het kasboek.

‘Zal ik later terugkomen?’ vroeg Mateen.

‘Nee, ik kijk er nu wel naar. Wacht maar even.’ Ze nam een blauw potlood en liep de lijst met aankopen langs. Mateens terugkeer uit zijn dorp had de controle van het kasboek aanmerkelijk lastiger gemaakt. Nog afgezien van zijn wonderlijke variant van het Hindi-schrift was hij veel bedrevener in het rommelen met de rekeningen dan zijn zoon.

‘Wat hebben we hier?’ vroeg Rupa Mehra. ‘Alweer een vierliterblik ghee? Denk je dat we miljonair zijn? Wanneer hebben we het laatste blik besteld?’

‘Dat moet twee maanden geleden zijn, burri memsahib.’

‘Mansoor heeft toch ook een blik gekocht toen jij rondhing in dat dorp van je?’

‘Dat zou kunnen, burri memsahib. Ik weet het niet; ik heb het niet gezien.’

Rupa Mehra begon terug te bladeren in het kasboek tot ze bij de vermelding in kwestie kwam, in het veel leesbaarder schrift van Mansoor. ‘Hij heeft er een maand geleden een gekocht. Voor bijna twintig roepie. Wat is daarmee gebeurd? We zijn geen twaalfkoppig gezin dat een blik er met zo’n tempo doorheen jaagt.’

‘Ik ben zelf net terug,’ probeerde Mateen, die even naar de werkster keek.

‘Jij zou een zestienliterblik ghee in de week kopen als je de kans kreeg,’ zei Rupa Mehra. ‘Zorg dat je achterhaalt wat er met de rest is gebeurd.’

‘Het wordt gebruikt voor puri’s en paratha’s en op de dal – en memsahib wil dat sahib elke dag ghee neemt op zijn chapati’s en rijst...’ begon Mateen.

‘Ja, ja,’ viel Rupa Mehra hem in de rede. ‘Ik kan ook wel bedenken hoeveel er daarvoor allemaal nodig is. Ik wil weten wat er met de rest is gebeurd. We houden geen open huis – en het is hier ook geen snoepwinkeltje geworden.’

‘Goed, burri memsahib.’

‘Al doet Mansoor wel alsof.’

Mateen zei niets, maar fronste als in afkeuring zijn wenkbrauwen.

‘Hij snoept van de zoetigheid en drinkt de nimbu pani die voor gasten bestemd is,’ ging Rupa Mehra verder.

‘Ik zal er met hem over spreken, burri memsahib.’

‘Van dat snoepen weet ik het niet zeker,’ zei Rupa Mehra gewetensvol. ‘Het is een eigenwijze jongen. En jij – jij brengt me bijna nooit thee. Waarom zorgt niemand voor me in dit huis? Als ik bij Arun sahib in Calcutta ben, brengt zijn bediende me voortdurend thee. En hier vragen ze het niet eens. Als ik mijn eigen huis had, zou het heel anders gaan.’

Mateen begreep dat de kascontrole voorbij was en ging thee voor mevrouw Mehra halen. Ongeveer een kwartier daarna kwam Savita, die er in al haar slaperigheid toch prachtig uitzag na haar middagdutje, de veranda op, waar ze haar moeder aantrof die in tranen Aruns brief zat te herlezen. Rupa Mehra zei: ‘Onder curatele! Hij maakt er nog een grap van ook!’ Toen Savita hoorde wat er aan de hand was voelde ze een golf van medeleven voor haar moeder en van verontwaardiging over Meenakshi.

‘Hoe kan ze nu zoiets doen?’ vroeg ze. Savita’s felle beschermingsdrang voor wie haar dierbaar waren ging schuil achter haar zachtaardige karakter. Ze had een onafhankelijke geest, maar was zo mild dat alleen wie haar door en door kende begreep dat ze zich in haar leven en haar wensen niet zomaar liet meedrijven op de stroom der omstandigheden. Ze drukte haar moeder tegen zich aan en zei: ‘Ik sta paf van Meenakshi. Ik zorg wel dat er met de andere medaille niets gebeurt. Pappa’s nagedachtenis is veel meer waard dan die kleingeestige bevliegingen van haar. Niet huilen, mamma. Ik stuur meteen een brief. We kunnen er ook samen een schrijven als u dat wilt.’

‘Nee, nee.’ Treurig keek Rupa Mehra naar haar lege kopje.

Toen Lata het nieuws bij thuiskomst hoorde, was ook zij ontsteld. Ze was haar vaders lieveling geweest en had het altijd heerlijk gevonden die academische medailles te bekijken; toen ze aan Meenakshi werden weggegeven, had ze dat heel erg gevonden. Ze had zich afgevraagd wat ze voor haar konden betekenen, vergeleken bij wat zijn dochters ervoor voelden. En nu kreeg ze gelijk, op bijzonder onaangename wijze. Ze was ook boos op Arun, die in haar ogen deze ellendige geschiedenis moest hebben toegestaan, hetzij door goedkeuring of door gebrek aan tegenwerking, en die nu de zaak in zijn stompzinnig nonchalante brief zo terloops afdeed. Die harteloze pogingen van hem om zijn moeder te shockeren of te tergen maakten Lata laaiend. En wat zijn voorstel betrof dat zij naar Calcutta zou komen om aan zijn introducties mee te werken – Lata besloot dat dat het laatste was wat ze zou doen.

Pran kwam laat terug van de eerste vergadering van de commissie van toezicht, in een huis waar iedereen duidelijk van streek was, maar hij was te uitgeput om meteen naar het hoe en wat te vragen. Hij ging in zijn lievelingsstoel – een van Prem Nivas meegevraagde schommelstoel – een paar minuten zitten lezen. Daarna vroeg hij of Savita een eindje mee wilde gaan lopen, en tijdens de wandeling werd hij van de crisis op de hoogte gebracht. Hij vroeg Savita of hij de brief mocht zien die ze aan Meenakshi had geschreven. Niet dat hij geen vertrouwen had in het oordeelsvermogen van zijn vrouw – integendeel. Maar omdat hij geen Mehra was en daarom minder verbeten over de krenking, dacht hij misschien te kunnen voorkomen dat onherstelbare woorden onherstelbare daden zouden verergeren. Familieruzies, over bezit dan wel sentiment, waren bittere zaken; die te voorkomen was bijna een sociale plicht.

Savita liet hem de brief met alle plezier lezen. Pran bekeek hem en knikte af en toe. ‘Dit is heel goed,’ zei hij ernstig, alsof hij het essay van een student beoordeelde. ‘Diplomatiek maar dodelijk! Een ijzeren vuist in een fluwelen handschoen,’ voegde hij er op een andere toon aan toe. Hij keek zijn vrouw met geamuseerde belangstelling aan. ‘Goed, ik zorg dat hij morgen wordt verzonden.’

Later kwam Malati langs. Lata vertelde haar over de medaille. Malati deed verslag van een paar medische experimenten die ze op de universiteit hadden moeten uitvoeren, en Rupa Mehra vond die zo weerzinwekkend dat het haar afleidde – tenminste, voor een tijdje.

Onder het eten merkte Savita voor het eerst dat Malati verliefd was op haar man. Het bleek zonneklaar uit de manier waarop het meisje hem aankeek bij de soep en zijn blik bij het hoofdgerecht vermeed. Het ergerde haar niet in het minst. Voor haar sprak het vanzelf dat je van Pran hield als je hem kende: Malati’s genegenheid was zowel natuurlijk als onschadelijk. Het was duidelijk dat Pran niets in de gaten had; hij vertelde over het toneelstuk dat hij voor het afgelopen jaarfeest had geregisseerd, Julius Caesar – volgens Pran een typische universiteitskeus omdat er zo weinig meisjes waren die van hun ouders het toneel op mochten – maar anderzijds hadden de recente politieke ontwikkelingen het stuk met zijn thema’s geweld, patriottisme en verandering van regime een frisheid gegeven die het anders had moeten ontberen.

Dat intelligente mannen nooit iets in de gaten hebben, dacht Savita met een glimlach, is grotendeels wat ze zo beminnelijk maakt. Ze sloot even haar ogen om te bidden voor zijn gezondheid, de hare, en die van haar ongeboren kind.

Deel twee

2.1

==

Op de ochtend van het Holi-feest werd Maan glimlachend wakker. Hij dronk niet één maar verscheidene glazen met bhang opgepepte thandai, en was algauw zo high als de hoge hemel. Hij had het gevoel dat het plafond omlaagzweefde – of zweefde hij omhoog? Als door een mist zag hij zijn vrienden Firoz en Imtiaz samen met de nawab sahib aankomen op Prem Nivas om de familie te begroeten. Hij maakte aanstalten om ze vrolijk Holi te wensen. Maar hij kon alleen maar onbedaarlijk schateren van het lachen. Ze smeerden zijn gezicht in met kleurpoeder, en hij bleef lachen. Ze plantten hem in een hoek op een stoel en hij lachte maar door, tot tranen toe. Het plafond was inmiddels in zijn geheel weggezweefd en nu golfden de muren af en aan, op buitengewoon verwarrende wijze. Plotseling stond hij op, sloeg zijn armen om Firoz en Imtiaz en trok ze mee naar de deur.

‘Waar gaan we heen?’ vroeg Firoz.

‘Naar Pran,’ antwoordde Maan. ‘Holi vieren met mijn schoonzusje.’ Hij griste wat pakjes kleurpoeder mee en stak ze in de zak van zijn kurta.

‘Je kunt beter niet met de auto van je vader gaan, in deze staat,’ zei Firoz.

‘O, we nemen wel een tonga, een tonga,’ zei Maan, en hij zwaaide met zijn armen en omhelsde Firoz. ‘Maar eerst nog een beetje thandai. Niet te geloven zoals je daarvan opknapt.’

Ze boften. Die ochtend waren er niet veel tonga’s op de weg, maar net toen ze Cornwallis Road in liepen kwam er een aangehobbeld. Het paard was schichtig vanwege de drommen kleurige, schreeuwende feestvierders die het op weg naar de universiteit passeerde. Ze betaalden de tonga-wallah het dubbele van zijn ritprijs en smeerden zijn voorhoofd in met roze en, voor de goede orde, dat van zijn paard met groen. Toen Pran hen zag uitstappen, liep hij ze door de tuin tegemoet. Op de veranda van het huis stond vlak voor de deur een grote tobbe vol roze verf, met een paar dertig centimeter lange koperen spuiten ernaast. Prans kurta en pyjama waren kleddernat en zijn gezicht en haar zaten vol gele en roze strepen.

‘Waar is mijn bhabhi?’ riep Maan.

‘Ik kom niet naar buiten...’ zei Savita van achter de deur.

‘Best,’ riep Maan, ‘dan komen wij wel naar binnen.’

‘Geen denken aan,’ zei Savita. ‘Alleen als jullie een sari voor me mee hebben gebracht.’

‘Je sari krijg je, maar ik sta op een onderpand,’ zei Maan.

‘Reuze grappig,’ zei Savita. ‘Met mijn man mag je zoveel Holi-grappen uithalen als je wilt, maar beloof me dat je bij mij maar een klein beetje kleur opdoet.’

‘Ja ja, dat beloof ik! Maar een vleugje poeder, echt niet meer... en ook een beetje op de wangen van dat knappe zusje van je... dan ben ik tevreden... tot volgend jaar.’

Behoedzaam deed Savita de deur open. Ze droeg een oude verschoten salwaar-kameez en zag er allerliefst uit: lachend, op haar hoede, half in vluchthouding.

Maan had het pakje roze poeder in zijn linkerhand. Nu wreef hij daar wat van op het voorhoofd van zijn schoonzusje. Zij stak haar hand in het pakje om bij hem hetzelfde te doen.

‘...en een beetje op je wangen...’ ging Maan verder en wreef nog wat poeder op haar gezicht.

‘Goed, prima,’ zei Savita. ‘Heel goed. Vrolijk Holi!’

‘...en dan hier nog wat...’ zei Maan, haar hals, schouders en rug inwrijvend, terwijl hij haar stevig vasthield en haar even knuffelde toen ze zich los probeerde te wurmen.

‘Wat ben jij een schobbejak, ik vertrouw je nooit meer,’ zei Savita. ‘Toe, laat me los, hou op alsjeblieft, nee Maan, toe nou – denk aan mijn toestand...’

Maan pakte een beker, dompelde die in de tobbe en zei: ‘O, dus ik ben een schobbejak, hè?’

‘Nee, nee, nee...’ zei Savita. ‘Dat meende ik niet. Toe, Pran, help me,’ zei Savita half lachend half huilend. Mevrouw Mehra gluurde verschrikt uit het raam. ‘Nee, Maan, toe nou, geen natte kleur...’ riep Savita en haar stem schoot uit in een gil.

Maar ondanks haar gesoebat goot Maan wel een beker of vier vol koud roze water over haar hoofd en wreef het natte poeder over haar kameez, ter hoogte van haar borsten, aan één stuk door lachend.

Ook Lata keek naar buiten, verwonderd over Maans ontoelaatbare vrijmoedigheid – vrijmoedigheid die deze feestdag vermoedelijk juist toeliet. Ze kon Maans handen en de plotselinge kou van het water bijna zelf voelen. Tot haar verbazing en die van haar moeder, die naast haar stond, hapte ze naar lucht en rilde. Maar niets zou haar ertoe kunnen bewegen om naar buiten te gaan, waar Maan zijn veelkleurig vertier voortzette.

‘Hou op...’ riep Savita woedend. ‘Wat zijn jullie voor lafaards? Waarom komen jullie me niet te hulp? Hij heeft bhang op, ik zie het – kijk die ogen maar...’

Firoz en Pran wisten Maan af te leiden door een paar spuiten met kleurwater op hem te richten, en hij vluchtte de tuin in. Omdat hij toch al niet erg vast op zijn benen stond, struikelde hij en viel languit in het bed met gele canna’s. Hij stak zijn hoofd net lang genoeg tussen de bloemen uit om ‘O flierefluiters, ’t is Holi in het land van Braj!’ te zingen, en verdween na die ene regel weer uit het zicht. Even later dook hij als een duveltje uit een doosje weer op om dezelfde regel nog eens te zingen, waarna hij weer onderuitging. Wraakbelust vulde Savita een koperen pot met kleurwater en liep het trapje naar de tuin af. Stilletjes begaf ze zich naar het cannabed. Net op dat moment verhief Maan zich weer om te zingen. Toen zijn hoofd boven de canna’s uitstak zag hij Savita en de lota met water. Maar het was al te laat. Vastberaden en verbeten stortte Savita de hele inhoud over zijn hoofd en borst. Bij de aanblik van Maans verbouwereerde gezicht begon ze te giechelen. Maar hij was weer gaan zitten en snikte: ‘Bhabhi houdt niet van me, mijn bhabhi houdt niet van me.’

‘Nee, allicht niet,’ zei Savita. ‘Waarom zou ik?’

De tranen rolde Maan over de wangen, hij was ontroostbaar. Toen Firoz hem probeerde op te hijsen klampte hij zich aan hem vast. ‘Jij bent mijn enige echte vriend,’ jammerde hij. ‘Waar is het lekkers?’

Nu Maan onschadelijk was gemaakt, waagde Lata zich naar buiten om wat onschuldige Holi-gekkigheid uit te halen met Pran, Firoz en Savita. Ook mevrouw Mehra kreeg een veegje kleur.

Maar al doende bleef Lata zich afvragen hoe het zou hebben gevoeld om in het openbaar zo intiem door Maan te worden ingewreven en volgesmeerd. En dat terwijl hij verloofd was! Nog nooit had ze iemand zich ook maar bij benadering zo zien gedragen als Maan – en Pran was in de verste verte niet kwaad. Wat een rare familie, die Kapoors, dacht ze bij zichzelf.

Intussen was Imtiaz, net als Maan, knap stoned van de bhang in zijn thandai. Hij zat op het trapje glimlachend om zich heen te kijken, herhaaldelijk een woord voor zich uit mompelend dat iets weghad van ‘myocardiaal’. Nu eens mompelde hij het, dan weer zong hij het, en soms leek het een zowel diepzinnige als onbeantwoordbare vraag te zijn. Af en toe voelde hij bedachtzaam aan het moedervlekje op zijn wang.

Over de straat kwamen een stuk of twintig bontgekleurde, vrijwel onherkenbare studenten aangelopen. Er zaten zelfs een paar meisjes bij, onder wie Malati, ditmaal paars van teint (maar nog wel met groene ogen). Ze troonden professor Mishra mee, die maar een paar huizen verderop woonde. In die walvistors had niemand zich kunnen vergissen en bovendien had hij maar weinig kleur op.

‘Wat een eer, wat een eer,’ zei Pran, ‘maar ik had bij u moeten komen in plaats van u bij mij.’

‘Och, bij dit soort zaken hecht ik niet aan plichtplegingen,’ zei professor Mishra met een twinkeling in zijn ogen, en hij tuitte zijn lippen. ‘Maar zeg eens, waar is onze charmante mevrouw Kapoor?’

Savita kwam naar voren met een beetje poeder. ‘Dag professor Mishra, wat aardig van u dat u Holi met ons komt vieren. Welkom allemaal. Dag Malati, we vroegen ons af waar je bleef. Het is al bij twaalven. Welkom, welkom...’

Toen de professor zich voorover boog veegde ze wat kleur op zijn brede voorhoofd.

Maar nu gooide Maan, die somber op Firoz’ schouder geleund stond, de canna weg waarmee hij had staan spelen en liep breed grijnzend op professor Mishra af. ‘Dus u bent de roemruchte professor Mishra,’ zei hij opgetogen. ‘Wat geweldig om kennis te maken met een zo berucht man.’ Hij omhelsde hem hartelijk. ‘Zegt u eens, bent u echt een Vijand van het Volk?’ vroeg hij bemoedigend. ‘Wat een opmerkelijk gezicht, wat een rijkdom aan expressie!’ prevelde hij vol bewondering en ontzag toen professor Mishra’s mond openviel.

‘Maan,’ zei Pran geschrokken.

‘Een ware snoodaard!’ zei Maan oprecht goedkeurend.

Professor Mishra gaapte hem aan.

‘Mijn broer noemt u Moby Dick, de grote witte walvis,’ ging Maan gemoedelijk verder. ‘Nu begrijp ik waarom. Kom, neemt u een duik,’ en hij wees professor Mishra met een gul, uitnodigend gebaar op de tobbe vol roze water.

‘Nee, nee, ik geloof niet...’ begon professor Mishra zwakjes.

‘Help eens even, Imtiaz,’ zei Maan.

‘Myocardiaal,’ zei Imtiaz om duidelijk te maken dat hij van de partij was. Ze pakten professor Mishra bij zijn schouders en sleepten hem naar de tobbe.

‘Nee, nee, straks krijg ik longontsteking!’ riep professor Mishra, boos en beduusd.

‘Hou op, Maan!’ zei Pran scherp.

‘Wat vindt u, dokter sahib?’ vroeg Maan aan Imtiaz.

‘Geen contra-indicaties,’ zei Imtiaz, en daarop duwde het tweetal de professor onverhoeds in de tobbe. Hij spatte in het rond, doorweekt en van top tot teen roze, en buiten zichzelf van woede en verwarring. Maan zag het slap van het lachen aan terwijl Imtiaz welwillend grinnikte. Pran ging op het trapje zitten, het hoofd in de handen. De anderen stonden vol afgrijzen toe te kijken.

Eenmaal weer uit de tobbe bleef professor Mishra rillend van de kou en de emoties nog even op de veranda staan. Daarop keek hij als een in het nauw gedreven stier om zich heen en liep druipend en wel het trapje af en de tuin uit. Pran was zo van streek dat hij zelfs niet in staat was zijn verontschuldigingen aan te bieden. Met gebelgde waardigheid liep de grote roze gedaante het hek door en de straat op, en verdween.

Maan zocht op de gezichten van de anderen naar bijval. Savita ontweek zijn blik, de rest stond er stil en verslagen bij, en hij werd bekropen door het gevoel dat hij om de een of andere reden weer eens in het verdomhoekje zat.

==

==

2.2

==

Teruggekeerd op Prem Nivas was Maan uitgebreid in bad gegaan, had een schone kurta-pyjama aangetrokken en was, bedwelmd door de bhang en de warme middag, tevreden in slaap gevallen. Hij had een vreemde droom: hij stond op het punt de trein naar Benares te nemen om zijn verloofde op te zoeken. Hij wist dat ze hem gevangen zouden nemen als hij niet instapte, maar op grond waarvan wist hij niet. Een groot politiekorps, van de hoofdcommissaris van Purva Pradesh tot een tiental gewone agenten, had een cordon om hem gevormd, en hij werd samen met een groepje bemodderde dorpelingen en een twintigtal feestelijk geklede studentes een coupé in gedreven. Maar hij was iets vergeten en vroeg smekend of hij dat mocht gaan halen. Niemand luisterde naar hem en hij raakte steeds meer van de kook. Ten slotte wierp hij zich aan de voeten van de agenten en de conducteur en smeekte of hij eruit mocht: hij was ergens iets vergeten, thuis misschien of op een ander perron, en hij moest pertinent toestemming krijgen om het te halen. Maar toen ging de fluit en werd hij met geweld de trein in geduwd. Een paar meisjes lachten hem uit terwijl hij steeds radelozer werd. ‘Laat me eruit alstublieft,’ bleef hij maar aandringen, maar de trein had het station al verlaten en meerderde vaart. Toen hij opkeek zag hij een rood-wit bordje: Aan ketting trekken om trein te stoppen. 50 roepie boete bij oneigenlijk gebruik. Hij sprong op een slaapbank. De dorpelingen zagen wat hij van plan was en probeerden hem tegen te houden, maar hij duwde ze weg, greep de ketting en trok er uit alle macht aan. Tevergeefs. De trein begon steeds harder te rijden en nu lachten de meisjes hem nog openlijker uit. Hij wees min of meer in de richting waar ze vandaan kwamen en zei keer op keer: ‘Ik ben daar iets vergeten,’ alsof de trein naar zijn verklaring zou luisteren en dan wel zou willen stoppen. Hij pakte zijn portefeuille en smeekte de conducteur: ‘Hier heeft u vijftig roepie. Als u die trein maar stopt. Ik smeek u – laat hem omkeren. Ik wil best de gevangenis in.’ Maar de man controleerde ieders kaartje behalve het zijne en negeerde hem alsof hij een ongevaarlijke gek was.

Zwetend werd Maan wakker, opgelucht de vertrouwde voorwerpen in zijn kamer in Prem Nivas weer te zien – de fauteuil, de plafondventilator, het rode vloerkleed en het handjevol detectives.

Gauw zette hij de droom van zich af en ging zijn gezicht wassen. Maar toen hij in de spiegel zijn verschrikte blik zag kwamen die meisjes uit zijn droom hem opeens weer levendig voor de geest. Waarom lachten ze me nou uit? vroeg hij zich af. Was het onaardig lachen...? Het was maar een droom, stelde hij zich toen gerust. Toch kon hij zich, terwijl hij water in zijn gezicht bleef plenzen, niet losmaken van de gedachte dat er een verklaring voor moest zijn, waar hij maar niet op kon komen. Hij sloot zijn ogen om nogmaals iets van de droom terug te halen, maar inmiddels was het allemaal uiterst vaag en restte alleen zijn onbehagen, dat gevoel dat hij iets was vergeten. De gezichten van de meisjes, de dorpelingen, de conducteur, de politie, alles was uitgewist. Wat kan ik toch vergeten zijn? vroeg hij zich af. Waarom lachten ze me uit?

Ergens in huis hoorde hij zijn vader bits roepen: ‘Maan, Maan... ben je wakker? Over een half uur komen de gasten voor het concert.’ Hij gaf geen antwoord en bekeek zijn spiegelbeeld. Valt mee, die kop, dacht hij bij zichzelf: levendig, fris, sprekend, maar wel iets kalend bij de slapen – wat hij niet erg eerlijk vond, als je naging dat hij pas vijfentwintig was. Even later werd er een bediende naar hem toe gestuurd met de boodschap dat zijn vader hem wenste te spreken, op de binnenplaats. Toen Maan vroeg of zijn zuster Veena er al was kreeg hij te horen dat zij en haar gezin er wel waren geweest, maar alweer weg waren. Veena was zelfs even op zijn kamer komen kijken, maar toen ze zag dat hij sliep had haar zoontje Bhaskar hem niet mogen storen.

Maan keek bedrukt, gaapte en liep naar de kleerkast. Hij gaf niet om gasten en concerten en wilde weer slapen, maar nu zonder dromen. Zo bracht hij in Benares de avond van Holi meestal door: zijn bhang-roes uitslapend.

Beneden begonnen de gasten binnen te druppelen. De meesten hadden nieuwe kleren aan en vertoonden, op wat rood onder hun nagels en in hun haar na, geen enkel spoor meer van de ochtendpret. Maar iedereen was goedgeluimd en vrolijk, niet alleen van de bhang. De Holi-concerten bij Mahesh Kapoor waren een jaarlijkse traditie en werden al sinds mensenheugenis op Prem Nivas gegeven. Zijn vader en grootvader hadden ook altijd concerten gegeven, en voor zover men zich kon herinneren was dat alleen niet gebeurd in de jaren dat de gastheer in de gevangenis zat.

Evenals de afgelopen twee jaar zou Saeeda bai Firozabadi ook vanavond weer zingen. Ze woonde niet ver van Prem Nivas, kwam uit een geslacht van zangeressen en courtisanes en had een mooie, volle en bijzonder expressieve stem. Ze was een jaar of vijfendertig, maar haar faam had zich al ver buiten Brahmpur verspreid en de laatste tijd werd ze zelfs in Bombay en Calcutta gevraagd voor recitals. Veel van Mahesh Kapoors gasten van vanavond waren niet zozeer gekomen om zich te koesteren in de onvolprezen gastvrijheid van de heer des huizes – of, liever gezegd, de bescheiden vrouw des huizes – als wel om naar Saeeda bai te luisteren. Maan, die zijn laatste twee Holi-feesten in Benares had doorgebracht, kende haar reputatie maar had haar nog nooit horen zingen.

Er waren kleden en witte lakens uitgespreid op de grond van de halvemaanvormige binnenplaats, die aan de ronde kant grensde aan witgepleisterde vertrekken en gaanderijen en aan de rechte kant in de tuin overliep. Er was geen podium, geen microfoon, geen zichtbare scheiding tussen zangeres en publiek. Stoelen waren er niet, er lagen alleen kussens en peluws om in te leunen, en langs de rand van het zitgedeelte stonden her en der potplanten. De eerste gasten wandelden wat rond met een glaasje vruchtensap of thandai, peuzelend van kababs, nootjes of het traditionele Holi-lekkers. Mahesh Kapoor begroette de gasten die de binnenplaats betraden, wachtend tot Maan beneden kwam en hem zou aflossen, zodat hij met sommigen uitvoeriger zou kunnen praten in plaats van met allen obligate beleefdheden uit te wisselen. Als hij over vijf minuten nog niet beneden is, zei hij bij zichzelf, ga ik hem boven zelf wakker schudden. Op die manier had hij net zo goed in Benares kunnen zitten. Waar blijft die jongen toch? De auto die Saeeda bai moet halen is al vertrokken.

==

==

2.3

==

De auto die Saeeda bai en haar muzikanten moest halen, was zelfs al minstens een half uur geleden vertrokken, en Mahesh Kapoor begon ongerust te worden. Inmiddels waren de meeste mensen gaan zitten, al stonden sommigen nog te praten. Het was al vaker gebeurd dat Saeeda bai ergens een optreden had toegezegd en dan in een opwelling ergens anders heen was gegaan – een oude of nieuwe vlam opzoeken misschien, of een familielid, of zomaar voor een groepje vrienden zingen. Ze deed nu eenmaal graag wat er in haar hoofd opkwam. Die tactiek of liever gezegd hebbelijkheid had haar beroepsmatig veel schade kunnen berokkenen als haar stem en optreden niet zo meeslepend waren geweest. In een zeker licht beschouwd zou je haar onberekenbare gedrag zelfs raadselachtig kunnen vinden. Voor Mahesh Kapoor begon dat licht net zijn glans te verliezen toen hij bij de deur een opgewonden geroezemoes hoorde: daar waren Saeeda bai en haar drie muzikanten dan eindelijk.

Ze zag er oogverblindend uit. Als ze de hele avond geen noot had gezongen en niet meer had gedaan dan bekende gezichten toelachen en waarderende blikken werpen op elke knappe man of aantrekkelijke (mits moderne) vrouw die ze zag, dan had dat voor de meeste aanwezige mannen al volstaan. Maar ze begaf zich algauw naar de open zijde van de binnenplaats – het gedeelte dat aan de tuin grensde – en zette zich naast haar harmonium, dat daar door een bediende uit de auto naartoe was gedragen. Ze trok de pallu van haar zijden sari over haar hoofd naar voren; die wilde weleens afglijden, en de manier waarop ze haar sari verschikte opdat die haar hoofd niet onbedekt liet was een van haar bekoorlijkste gebaren, en een gebaar dat de hele avond herhaald zou worden. De muzikanten – een tablaspeler, een sarangispeler en een man die op de tanpura tokkelde – gingen zitten en begonnen hun instrumenten te stemmen terwijl zij met een zwaarberingde rechterhand een zwarte toets indrukte en met een niet minder fraai versierde linkerhand zachtjes lucht door de blaasbalg perste. De tablaspeler spande met behulp van een zilveren hamertje de leren riempjes op zijn rechtertrommel aan, de sarangispeler verstelde zijn stemschroeven en streek een paar frasen. Het publiek schikte in voor de laatkomers. Hier en daar gingen jongetjes, sommigen nog maar een jaar of zes, naast hun vader of oom zitten. Er hing een aangename sfeer van gespannen verwachting. Men gaf platte schalen met roze- en jasmijnblaadjes door; wie nog in een lichte bhang-roes verkeerde, zoals Imtiaz, verlustigde zich verheerlijkt aan de verhevigde geur.

Op het balkon keken twee van de (minder moderne) vrouwen door de kieren van een bamboescherm omlaag en bespraken Saeeda bai’s kleding, opschik, gezicht, gedrag, voorgeschiedenis en stem.

‘Leuke sari, maar niks bijzonders. Ze draagt altijd Benareszijde. Vanavond rode. Vorig jaar was het groene. Hollen of stilstaan.’

‘Moet je dat zari-werk in de sari eens zien.’

‘Erg opzichtig, erg opzichtig – maar met haar beroep zal ze daar wel niet aan kunnen ontkomen, het arme schaap.’

‘Nou, árme schaap, dat zou ik niet zeggen. Moet je haar sieraden zien. Dat zware gouden collier met al dat emailwerk...’

‘Hangt mij wat al te laag...’

‘...Enfin, hoe dan ook, dat schijnen die lui van Sitagarh haar te hebben gegeven!’

‘O.’

‘En een hoop van die ringen ook, volgens mij. De nawab van Sitagarh is nogal weg van haar. Hij schijnt dol op muziek te zijn.’

‘En op muzikanten?’

‘Dat spreekt. Nu begroet ze Maheshji en zijn zoon Maan. Hij is nogal met zichzelf ingenomen, zo te zien. Is dat de gouverneur met wie hij...’

‘Ja, ja, al die Congres-wallahs zijn één pot nat. Hebben de mond vol van eenvoud en sober leven en dan nodigen ze zo’n type bij zich thuis om hun vrienden te vermaken.’

‘Nou ja, ze is toch geen danseres of zoiets.’

‘Nee, maar je kunt niet ontkennen wat ze wél is!’

‘Maar jouw man zit hier toch ook?’

‘Mijn man!’

De dames – de ene getrouwd met een keel-neus-en-oorarts, de andere met een vooraanstaand tussenpersoon in de schoenenhandel – keken elkaar aan met een blik van getergde berusting in mannenmanieren.

‘Nu begroet ze de gouverneur. Kijk hem grijnzen. Wat een dik kereltje – maar hij schijnt heel bekwaam te zijn.’

‘Aré, wat heeft een gouverneur nu te doen behalve af en toe eens een lint doorknippen en van de luxe van zijn ambtswoning genieten? Versta jij wat ze zegt?’

‘Nee.’

‘Zoals die diamant in haar neusknopje schittert telkens als ze haar hoofd schudt. Het lijkt wel een koplamp.’

‘Van een auto die in betere tijden menig passagier heeft vervoerd.’

‘Hoezo, betere tijden? Ze is pas vijfendertig. Die gaat nog heel wat kilometertjes mee. En dan al die ringen. Geen wonder dat ze zo graag adaab brengt aan iedereen die ze ontmoet.’

‘Het zijn vooral diamanten en saffieren, al zie ik het van hieruit niet zo goed. Wat een grote diamant heeft ze daar aan haar rechterhand...’

‘Nee, dat is zo’n witte... dinges – ik wou witte saffier zeggen, maar dat is het niet – ik heb horen zeggen dat die nog duurder zijn dan diamanten, maar ik kan niet op het woord komen.’

‘Wat moet ze met al die glinsterende glazen hangers tussen de gouden? Die zien er wel een beetje goedkoop uit!’

‘Nou ja, ze wordt ook niet voor niets Firozabadi genoemd. Haar voorvaders – voormoeders – komen dan misschien niet uit Firozabad, maar haar glazen hangers in elk geval wel. O o, moet je haar toch naar die jongemannen zien lonken!’

‘Schaamteloos.’

‘Die arme jongen weet niet waar hij kijken moet.’

‘Wie is dat?’

‘De jongste van dr. Durrani, Hashim. Net achttien.’

‘Hmm...’

‘Knappe jongen. Kijk hem blozen.’

‘Blozen! Die moslimjongens mogen er dan onschuldig uitzien, vanbinnen zijn het wellustelingen, neem dat van mij aan. Toen wij in Karachi woonden...’

Maar op dat moment begon Saeeda bai Firozabadi, die nog een paar mensen in het publiek had begroet, op zachte toon haar muzikanten had toegesproken, een paan achter in haar rechterwang had gestopt en met twee kuchjes haar keel had geschraapt, op dat moment begon Saeeda bai Firozabadi te zingen.

==

==

2.4

==

Nauwelijks hadden zich een paar woorden losgemaakt uit die mooie keel of het ‘wah! wah!’ en ander lovend commentaar van het publiek ontlokte Saeeda bai al een erkentelijk glimlachje. Mooi was ze, dat wel, maar waar zat hem die schoonheid toch in? De meeste van de aanwezige mannen hadden dat niet zo een-twee-drie kunnen zeggen; de vrouwen, die boven zaten, hadden het misschien beter doorgrond. Ze was eigenlijk alleen maar leuk om te zien, maar vertoonde alle kenmerken van een voorname courtisane – de kleine gunstbewijzen, de schuine stand van haar hoofd, de schittering van het neusknopje, een zinstrelende mengeling van openlijke en verkapte egards voor wie haar beviel, een kennis van Urdu-poëzie – vooral van de ghazelen – die zelfs door deskundige toehoorders allerminst oppervlakkig werd bevonden. Maar meer dan dat alles, meer dan haar kleding, haar sieraden en zelfs haar uitzonderlijke talent en muzikale vakkundigheid, was het de smartelijke ondertoon in haar stem die het hem deed. Waar die vandaan kwam wist niemand met zekerheid, al deden er in Brahmpur genoeg geruchten over haar verleden de ronde. Zelfs de vrouwen konden niet beweren dat het kunstmatige droefheid was. Op de een of andere manier leek ze zowel onverschrokken als kwetsbaar, en die combinatie was onweerstaanbaar.

Omdat het Holi was begon ze met een paar Holi-liederen. Saeeda bai Firozabadi was moslim, maar de vrolijke beschrijvingen van de jonge Krishna die Holi-gekkigheid uithaalde met de melkmeisjes uit het dorp van zijn pleegvader, zong ze zo lieftallig en levendig dat je zou denken dat het toneeltje zich voor haar eigen ogen afspeelde. De kleine jongens tussen de luisteraars keken vol bewondering naar haar. Zelfs Savita, die voor het eerst bij haar schoonouders Holi vierde en meer uit plichtgevoel dan voor haar plezier was gekomen, begon ervan te genieten.

Mevrouw Mehra, heen en weer geslingerd tussen de behoefte haar jongste dochter te beschermen en de wetenschap dat het voor een vrouw van haar leeftijd, een weduwe bovendien, ongepast was tussen het publiek beneden te zitten, was (na een dringend beroep op Pran om een oogje op Lata te houden) naar boven vertrokken. Ze keek door een kiertje in het bamboescherm en zei tegen mevrouw Kapoor: ‘In mijn tijd hadden ze bij zo’n avond geen vrouwen op de binnenplaats toegelaten.’ Het was wel een beetje onbillijk van mevrouw Mehra om dat bezwaar kenbaar te maken aan haar ingetogen, veelgeplaagde gastvrouw, die haar man daar nog wel op had aangesproken en toen geërgerd door hem was weggewuifd met het argument dat de tijden veranderden.

Gedurende het recital was het op de binnenplaats een komen en gaan, en zodra Saeeda bai ergens in het publiek een beweging opving, begroette ze de nieuwkomer met een gebaar dat de melodie onderbrak waarmee ze zichzelf op het harmonium begeleidde. Maar de klaaglijk aangestreken sarangisnaren vormden een meer dan adequate klankbedding voor haar stem, en bij opvallend fraaie imitaties of improvisaties wierp ze dikwijls een waarderende blik op de speler. De meeste aandacht schonk ze echter aan de jonge Hashim Durrani, die op de voorste rij zat en telkens zo rood als een biet werd als ze even ophield met zingen om een persoonlijke opmerking tegen hem te maken, of terloops een couplet tot hem richtte. Saeeda bai stond erom bekend dat ze aan het begin van een optreden iemand uit het publiek pikte tot wie ze dan al haar liederen richtte; die werd voor haar de wreedaard, de moordenaar, de jager, de beul enzovoort, kortom het anker van haar ghazelen.

Het liefst zong ze ghazelen van Mir en Ghalib, maar ze had ook een zwak voor Vali Dakkani, en voor Mast, wiens gedichten weliswaar niet zo opzienbarend waren maar die plaatselijk enorm geliefd was omdat hij een groot deel van zijn ongelukkige leven in Brahmpur had doorgebracht en veel van zijn ghazelen in de Barsaat Mahal ten doop had gehouden voor de met kunst dwepende nawab van Brahmpur, voordat de Engelsen diens onbekwaam bestuurde, geruïneerde en van erfopvolgers verstoken koninkrijk hadden ingelijfd. Ze begon dan ook met een ghazel van Mast, en de eerste zin was nog niet verklonken of het verrukte publiek barstte uit in luide bijval.

‘Ik buig mij niet, toch blijkt mijn kraag gescheurd...’ ving ze aan, haar ogen half geloken.

==

‘Ik buig mij niet, toch blijkt mijn kraag gescheurd.

De doornen lagen onder mijn voeten en waren geducht.’

==

‘Ah,’ zei rechter Maheshwari hulpeloos, terwijl zijn hoofd extatisch wiegelde op zijn vlezige nek. Saeeda bai vervolgde:

==

‘Ben ik dan te laken, als geen stem de jager laakt

Die mij in deze val gelokt heeft op mijn vlucht?’

==

Hierbij wierp Saeeda bai een half smeltende half verwijtende blik op de arme achttienjarige. Hij sloeg meteen zijn ogen neer, en een van zijn vrienden gaf hem een por en herhaalde glunderend: ‘Ben jij dan te laken?’, wat hem in nog groter verlegenheid bracht.

Lata keek meelevend naar de jongen en geboeid naar Saeeda bai. Dat ze dat durft! dacht ze bewonderend en lichtelijk ontzet – ze kneedt hun gevoelens alsof ze van was zijn, en dan kunnen die mannen alleen nog maar grijnzen en kreunen! En Maan spant wel de kroon! Hoewel ze in principe de voorkeur aan serieuzere klassieke muziek gaf, merkte ze dat ze, net als haar zusje, van de ghazel genoot en ook – al was dat haar vreemd – van de romantische metamorfose die de sfeer van Prem Nivas had ondergaan. Ze was blij dat haar moeder boven zat.

Intussen stak Saeeda bai een arm uit naar de gasten en zong verder:

==

‘Vrome lieden mijden de deur van de taveerne –

Maar ik vat moed en trotseer hun geestestucht.’

==

‘Wah! wah!’ riep Imtiaz luid vanaf de achterste rij. Saeeda bai vergunde hem een verblindende glimlach en verstrakte toen, als geschrokken. Daarop vermande ze zich echter en ging verder:

==

‘Na een doorwaakte nacht daar bij dat pad,

Beroert de ochtendbries de geurige lucht.

==

De Poort der Interpretatie is dicht en afgegrendeld

Maar ik ga erdoor, onwetend, onbeducht.’

==

‘Onwetend, onbeducht,’ zongen twintig stemmen in koor met haar mee.

Saeeda bai beloonde hun enthousiasme door heel even haar hoofd te neigen. Maar de onconventionaliteit van dit couplet werd nog overtroffen door die van het volgende:

==

‘Dan kniel ik neer in de Kaaba van mijn hart

En zoek in het gebed aan mijn afgod mijn toevlucht.’

==

Het publiek zuchtte en kreunde; bij het woord ‘toevlucht’ begaf haar stem het haast; om dit gebed te veroordelen had je zelf een gevoelloze afgod moeten zijn.

==

‘Hoewel verblind door de zon zie ik, o Mast,

Het gelaat maanlicht, de haren warrige wolkenlucht.’

==

Maan was zo geroerd door Saeeda bai’s voordracht van het slotcouplet dat hij hulpeloos zijn armen naar haar uitstrekte. Ze schraapte haar keel en keek hem ondoorgrondelijk aan. Hij gloeide en huiverde over zijn hele lichaam en kon geen woord uitbrengen, maar trommelde een tablaroffel op het hoofd van een van zijn plattelandsneefjes, een jochie van zeven.

‘En wat wilt u nu horen, Maheshji?’ vroeg Saeeda bai aan zijn vader. ‘Wat een voornaam publiek brengt u toch altijd bijeen in uw huis. En zo deskundig dat ik me soms overbodig voel. Ik hoef maar twee woorden te zingen en u, heren, maakt de ghazel al af.’

Er werd ‘nee, nee!’ geroepen, en ‘hoe komt u erbij!’ en ‘wij hangen alleen aan uw lippen, Saeeda begum!’

‘Ik weet wel dat ik het niet aan mijn stem te danken heb maar aan uw gunst – en die van hem daarboven...’ liet ze daarop volgen, ‘dat ik hier vanavond ben. Ik zie dat uw zoon mijn armzalige pogingen evenzeer waardeert als u, al sinds vele jaren. Zoiets zal wel erfelijk zijn. Uw vader, hij ruste in vrede, heeft mijn moeder altijd veel goedheid betoond. En nu ben ik de ontvangster van uw goedgunstigheid.’

‘Wie heeft wie begunstigd?’ antwoordde Mahesh Kapoor hoffelijk.

Lata keek lichtelijk verbaasd naar hem. Maan ving haar blik op en knipoogde – en ondanks zichzelf glimlachte Lata terug. Nu hij bij de familie hoorde voelde ze zich veel meer op haar gemak met hem. Toen zijn gedrag van die ochtend haar te binnen schoot krulde een lachje haar mondhoeken. Ze zou professor Mishra nooit meer college kunnen horen geven zonder hem zo nat, roze en hulpeloos als een zuigeling uit die tobbe te zien opduiken.

‘Maar sommige jongemannen zijn zo stil,’ ging Saeeda bai verder, ‘dat ze zelf bijna afgodsbeelden in een tempel lijken. Misschien dat ze hun aderen zo vaak hebben geopend dat ze geen bloed meer overhebben. Hmm?’ Ze liet een bekoorlijk lachje horen, en citeerde:

==

‘Waarom zou mijn hart niet aan hem verpand zijn?

Vandaag draagt hij zulke kleurrijke kleren.’

==

De jonge Hashim liet zijn blik schuldbewust over zijn blauwe, met borduursels versierde kurta glijden. Maar Saeeda bai vervolgde onbarmhartig:

==

‘Hoe moet ik zijn goede smaak prijzen?

Zijn voorkomen is dat van een prins.’

==

Omdat veel Urdu-poëzie, evenals veel van de oudere Perzische en Arabische poëzie, door de dichters tot jonge mannen gericht was, kostte het Saeeda bai geen moeite verwijzingen naar mannenkleding en -gedrag te vinden die duidelijk maakten voor wie haar schalkse pijlen bedoeld waren. Hashim mocht blozen en gloeien en op zijn onderlip bijten, haar koker zou niet gauw van coupletten verstoken zijn. Ze keek hem aan en reciteerde:

==

‘Je rode lippen zijn vol nectar.

Hoe passend dat je Amrit Lal heet!’

==

Hashims vrienden lagen nu krom van het lachen. Maar misschien begreep Saeeda bai wel dat hij even geen amoureuze plaagstootjes meer kon hebben, en minzaam gunde ze hem enig respijt. Inmiddels durfde het publiek zelf met voorstellen te komen, en nadat Saeeda bai had toegegeven aan haar voorliefde voor een van de meer cryptische en met verwijzingen gelardeerde ghazelen van Ghalib – een bepaald intellectuele voorkeur voor zo’n zinnelijke zangeres – stelde iemand in het publiek een van zijn eenvoudiger favorieten voor: ‘Waar zijn ze nu, de ontmoetingen, de scheidingen?’

Saeeda bai gaf blijk van haar instemming door op gedempte toon een paar woorden tot de sarangi- en de tablaspeler te richten. De sarangi ving aan met een voorspel tot de langzame, melancholieke en nostalgische ghazel, die Ghalib had geschreven toen hij niet veel ouder was dan de zangeres. Saeeda bai legde in ieder vragend couplet echter zoveel bitterheid en lieflijkheid dat het zelfs de oudsten onder het publiek ontroerde. Als ze het slot van een bekend, gevoelvol couplet meezongen, leken ze eerder zichzelf een vraag te stellen dan tegenover hun buurman met hun kennis te geuren. Die aandacht riep bij de zangeres nog groter intensiteit op, zozeer dat zelfs het moeilijke laatste couplet, waarin Ghalib terugkeert tot zijn metafysische abstracties, een hoogtepunt werd in plaats van samen met de ghazel weg te sterven.

Na deze prachtige vertolking at het publiek uit Saeeda bai’s hand. Wie op zijn laatst rond elf uur naar huis had willen gaan, bleek zich niet los te kunnen scheuren; en algauw was het over twaalven.

Het neefje op Maans schoot was in slaap gevallen, evenals veel andere jongetjes; de bedienden hadden ze naar bed gebracht. Zelfs Maan, die al menige verliefdheid achter de rug had en dan ook behept was met een opgewekt soort nostalgie, was overweldigd door die laatste ghazel, en in gedachten verzonken wipte hij een cashewnootje in zijn mond. Kon hij het helpen? Hij voelde dat hij hulpeloos verliefd op Saeeda bai begon te worden. Inmiddels was zij Hashim weer aan het plagen, en Maan kreeg een lichte steek van jaloezie toen ze de jongen tot een reactie probeerde te verleiden. Maar

==

‘De tulp en de roos, hoe zijn die met jou te meten?

Dat zijn maar gebrekkige metaforen’

==

bracht niet meer bij hem teweeg dan een onrustig geschuifel op zijn kussen, waarop ze een nieuwe poging deed met het vrijmoediger couplet:

==

‘Jouw schoonheid was het die eens de wereld behekste,

Zelfs toen het eerste dons je wangen tooide was ze een wonder.’

==

Dat trof doel. Er zaten twee woordspelingen in, een onschuldige en een wat minder onschuldige: ‘wereld’ en ‘wonder’ waren een en hetzelfde woord, alaam, en ‘het eerste dons’ kon ook ‘letter’ betekenen. Hashim, over wiens wangen een heel teer dons lag, probeerde uit alle macht te doen alsof khat alleen ‘letter’ betekende, maar werd in grote verlegenheid gebracht. Hij zocht om zich heen naar steun bij zijn vader – aan zijn vrienden had hij minder dan niets; die hadden allang besloten om mee te plagen – maar de verstrooide dr. Durrani zat ergens achterin te dommelen. Een van zijn vrienden streek zachtjes met zijn hand langs Hashims wang en slaakte een verliefde zucht. Blozend stond Hashim op om de binnenplaats te verlaten en wat door de tuin te gaan wandelen. Hij was nog maar half overeind toen Saeeda bai een salvo van Ghalib op hem afvuurde:

==

‘Mijn naam was nog niet genoemd of zij stond op om de bijeenkomst te verlaten...’

==

Bijna in tranen bracht Hashim haar een adaab en liep de binnenplaats af. Hoewel Lata’s ogen glansden van stille opwinding had ze nogal met hem te doen; maar algauw moest ook zij weg, met haar moeder, Savita en Pran.

==

==

2.5

==

Maan daarentegen had allerminst te doen met zijn bleue rivaal. Hij liep naar voren en ging, met een knikje naar links en naar rechts en een eerbiedige groet voor de zangeres, op Hashims plaats zitten. Saeeda bai, blij met deze innemende, zij het lang niet zo prille vrijwilliger als inspiratiebron voor de rest van de avond, lachte tegen hem en zei:

==

‘Verzaak in geen geval de trouw, o hart,

Want liefde zonder trouw is onbestendig.’

==

Waarop Maan haar prompt en stoer van repliek diende:

==

‘Waar Dagh ook zit, daar blijft hij zitten.

Anderen mogen uw bijeenkomst dan verlaten, hij niet!’

==

Daarmee had hij de lachers op zijn hand, maar Saeeda bai besloot het laatste woord te hebben door hem een koekje van eigen deeg te geven:

==

‘Dagh is weer aan het lonken en loeren.

Straks struikelt hij en loopt in een val.’

==

Bij dit verdiende weerwoord barstte het publiek spontaan in applaus uit. Maan was even opgetogen als de anderen dat Saeeda bai Firozabadi hem had overtroefd of, zoals zij het zou hebben gezegd, een tien van zijn negen had gemaakt. Zij lachte net zo hard als de anderen, evenals haar begeleiders, de dikke tablaspeler en zijn magere tegenhanger op de sarangi. Na een poosje hief Saeeda bai haar hand op om stilte en zei: ‘Ik hoop dat de helft van dit applaus voor mijn snedige jonge vriend hier bedoeld was.’

Maan antwoordde met gespeelde boetvaardigheid: ‘Ach, Saeeda begum, ik was zo vermetel met u te schertsen maar... al mijn voorzorgen waren vergeefs.’

Weer begon het publiek te lachen, en Saeeda bai beloonde dit citaat van Mir met een lieflijke vertolking van de betreffende ghazel:

==

‘Al mijn voorzorgen waren vergeefs, geen middel kon mijn kwaal genezen.

Het was een aandoening van ’t hart die korte metten met mij maakte.

==

Heel mijn jeugd heb ik in tranen doorgebracht, als oude man pas kon ik mijn ogen sluiten;

Wanneer ik lange nachten wakker lag tot eindelijk de dageraad de slaap bracht.’

==

Maan keek haar betoverd aan, gebiologeerd, in trance. Hoe zou het zijn om lange nachten tot aan de dageraad wakker te liggen, luisterend naar haar stem dicht bij zijn oor?

==

‘Ons machtelozen betichtten ze van vrijgevochten doen en denken.

Zelf misgunden zij zich niets en ons bekladden ze met lasterpraat.

Hier in dit rijk van duister en licht is mij geen andere rol beschoren

Dan jammerlijk wachten tot de nacht de dag, de dag de nacht verlaat.

==

Waarom vraagt ge waar Mirs godsdienst is gebleven, zijn islam?

Getooid met het brahmanenteken waart hij door elke veile bedeplaats.’

==

De avond verstreek met beurtelings scherts en muziek. Inmiddels was het al heel laat; van de honderd luisteraars waren er nog maar een stuk of tien over. Maar Saeeda bai werd nu zo meegesleept door de stroom van de muziek dat de achterblijvers in haar ban bleven. Ze waren vooraan gaan zitten, dicht bij elkaar. Maan wist niet of het zijn ogen of zijn oren waren die hem daar vasthielden. Af en toe onderbrak Saeeda bai haar gezang om met haar standvastige getrouwen te praten. Ze zond de sarangi- en de tanpuraspeler weg, en ten slotte zelfs haar tablaspeler, die omviel van de slaap. Nu restten alleen haar stem en het harmonium, en die volstonden om de betovering te laten duren. De dag was bijna aangebroken toen zij zelf geeuwde en opstond.

Maan keek haar aan met half smekende, half lachende ogen en zei: ‘Ik zal de auto laten halen.’

‘Dan loop ik intussen nog even door de tuin,’ zei Saeeda bai. ‘Dit is het mooiste moment van de nacht. Laat dit...’ ze wees naar het harmonium, ‘en de andere spullen morgenochtend maar bij mij thuis brengen. Goed,’ ging ze verder tegen het handjevol mensen dat nog op de binnenplaats zat:

==

‘Nu verlaat Mir deze afgodstempel –

Wij zullen elkaar wederzien...’

==

Maan maakte het couplet af: ‘...zo God het wil.’

Hij keek haar aan in afwachting van een erkentelijk knikje, maar ze had zich al naar de tuin omgedraaid.

Saeeda bai, die plotseling genoeg had van ‘dit alles’ (maar wat was ‘dit alles’?), drentelde wat door de tuin van Prem Nivas. Ze raakte de glimmende bladeren van een pompelmoesboom aan. De harsingar was uitgebloeid maar er dwarrelde een jacarandabloem neer in het donker. Ze keek omhoog en glimlachte triestig voor zich uit. Alles was stil, geen nachtwaker, zelfs geen hond te horen. Er schoten haar een paar geliefde regels te binnen van Minai, een dichter van het tweede plan, die ze meer reciteerde dan zong:

==

‘De mensen zijn uiteengegaan; de nachtvlinders

zeggen het kaarslicht gedag.

Het uur van vertrek staat aan de hemel.

Slechts enkele sterren nog tekenen de nacht...’

==

Ze kuchte even – de nacht was opeens kil geworden –, trok haar dunne sjaal wat dichter om zich heen en wachtte tot iemand haar naar haar huis bracht, ook in Pasand Bagh, maar een paar minuten verderop.

==

==

2.6

==

De dag na Saeeda bai’s optreden op Prem Nivas was het zondag. De zorgeloze Holi-sfeer hing nog in de lucht. Maan kon haar maar niet van zich afzetten.

Als verdoofd dwaalde hij rond. Hij zag erop toe dat haar harmonium aan het begin van de middag bij haar thuis werd afgeleverd, en het scheelde niet veel of hij was zelf ook in de auto gestapt. Maar dat was bepaald niet het moment om bij Saeeda bai langs te gaan, en bovendien had ze niet te kennen gegeven dat ze hem graag nog eens zou zien.

Eigenlijk had hij niets omhanden. Dat was een deel van het probleem. In Benares was er genoeg werk om hem bezig te houden, in Brahmpur had hij altijd het gevoel dat hij zijn tijd verdeed. Niet dat hij dat zo erg vond. Om lezen gaf hij niet veel, maar rondhangen met zijn vrienden deed hij graag. Misschien moest hij Firoz maar eens opzoeken, bedacht hij.

Toen vielen hem de ghazelen van Mast in, hij sprong in een tonga en gaf de tonga-wallah opdracht hem naar de Barsaat Mahal te brengen. Daar was hij al jaren niet meer geweest en vandaag leek het hem een leuk idee er weer eens naartoe te gaan.

De tonga reed door de groene, ‘koloniale’ woonwijken in het oostelijke deel van Brahmpur en ging de Nabiganj op, de winkelstraat die het einde van de ruimtelijkheid en het begin van de warboel en wanorde markeerde. Daarachter lagen het oude Brahmpur en, bijna aan de westgrens van de oude stad, aan de Ganges zelf, het mooie park en het nog mooiere marmeren bouwwerk van de Barsaat Mahal.

De Nabiganj was de chique winkelstraat waar men ’s avonds de fine fleur van Brahmpur zag flaneren. Nu, op het heetst van de middag, waren er niet veel winkelende mensen en maar weinig auto’s, tonga’s en fietsen te bekennen. De uithangborden hadden Engelse opschriften en de prijzen waren navenant. Boekhandels als het Imperial Book Depot, welvoorziene warenhuizen als Dowling & Snapp (nu in Indiase handen), uitstekende kleermakers als Magourian’s, waar Firoz al zijn kleren (van pakken tot achkans) liet maken, de schoenenzaak van Praha, een chique juwelier, restaurants en koffiehuizen als de Red Fox, Chez Yasmeen en de Blue Danube, en twee bioscopen – Manorma Talkies (waar Hindi-films draaiden) en Rialto (die de voorkeur gaf aan Hollywood en Ealing); al die plaatsen hadden wel een kleine of grote rol in Maans liefdesavonturen gespeeld. Maar vandaag had hij, terwijl hij in een drafje door de brede straat reed, voor dat alles geen oog. De tonga sloeg een smallere straat in, bijna direct daarna een nog smallere, en toen waren ze in een andere wereld.

De tonga had maar net genoeg ruimte om vooruit te komen tussen de ossewagens, riksja’s, fietsers en de dichte drommen voetgangers op de weg en het trottoir, dat ze deelden met kappers die in de open lucht hun werk deden, waarzeggers, wiebelige theekraampjes, groentestalletjes, apentemmers, ooruitspuiters, zakkenrollers, loslopende koeien, een enkele slaperige, in verschoten kaki ronddrentelende politieagent, van zweet druipende mannen die onvoorstelbaar zware ladingen koperen of ijzeren stangen, glas of oud papier op hun rug vervoerden en er op de een of andere manier in slaagden met hun waarschuwingskreten – ‘Uit de weg! Uit de weg!’ – de herrie te overstemmen, koperslagerijtjes en stoffenzaakjes (waarvan de eigenaars aarzelende klanten roepend en gebarend naar binnen trachtten te lokken), de smalle gebeeldhouwde stenen ingang van de Engelstalige Tinny Tots School die uitkwam op de binnenplaats voor de verbouwde haveli van een aan lager wal geraakte vorst, en bedelaars – jong en oud, agressief of gelaten, leproos, verminkt of blind – die bij het vallen van de avond stilletjes de Nabiganj bezetten en aan de politie probeerden te ontkomen terwijl ze de rijen voor de bioscopen afwerkten. Er krasten kraaien, in vodden gehulde kleine loopjongens renden af en aan (eentje hield, tussen de menigte door zigzaggend, een goedkoop blikken dienblad met zes vuile glaasjes thee in de lucht), aapjes sprongen kwetterend rond in het ritselende lover van een grote pipalboom en trachtten onoplettende klanten te beroven wanneer ze wegliepen van het goedbewaakte fruitstalletje, vrouwen schuifelden met of zonder bijbehorende man rond in anonieme boerka’s of kleurige sari’s, bij een chaat-kraampje hingen een paar studenten die elkaar van nog geen halve meter afstand toeschreeuwden, uit gewoonte of om zich verstaanbaar te maken, schurftige, bijterige honden werden weggetrapt, graatmagere, mauwende katten kregen stenen naar hun kop en overal streken vliegen neer: op stinkende hopen rottend afval, op de onbedekte lekkernijen van de snoepkraam, waar in enorme ronde pannen verrukkelijke jalebi’s lagen te sissen in de ghee, op de gezichten van de in sari geklede – maar niet op die van de in boerka gehulde – vrouwen, en rond de neusgaten van het paard dat met zijn door oogkleppen afgeschermde hoofd schudde terwijl het zich door Oud-Brahmpur een weg naar de Barsaat Mahal probeerde te banen.

Maans gedachtegang werd opeens onderbroken toen hij bij een stoepkraampje Firoz zag staan. Hij liet de tonga halt houden en stapte uit.

‘Firoz, je zult lang leven – ik dacht net aan je. Nou ja, een half uur geleden dan!’

Firoz zei dat hij zomaar wat rondliep en had besloten een wandelstok te kopen.

‘Voor jezelf of voor je vader?’

‘Voor mezelf.’

‘Een man van in de twintig die al een wandelstok voor zichzelf moet kopen, zal misschien toch niet zo lang leven,’ zei Maan.

Firoz leunde in verschillende houdingen op een paar wandelstokken, koos er een en kocht die zonder te pingelen.

‘En jij, wat voer jij hier uit? Een bezoekje aan de Tarbuz ka Bazaar?’ vroeg hij.

‘Schiet toch op,’ zei Maan vrolijk. De Tarbuz ka Bazaar was de wijk van de zangeresjes en de prostituees.

‘O ja, was ik het bijna vergeten,’ zei Firoz pesterig. ‘Waarom zou je je met gewone meloenen afgeven als je de perziken van Samarkand kunt proeven?’

Maan’s gezicht betrok.

‘Nog nieuws van Saeeda bai?’ vervolgde Firoz, die de vorige avond achter in het publiek had zitten genieten. Hoewel hij tegen middernacht weg was gegaan, had hij aangevoeld dat zijn vriend weer eens op het punt stond zich, verloofd en wel, op het liefdespad te begeven. Hij kende en begreep Maan misschien beter dan wie ook.

‘Wat denk je?’ vroeg Maan, sipjes. ‘Het gaat zoals het gaat. Ze wilde niet eens dat ik haar thuisbracht.’

Dit was niets voor Maan, dacht Firoz, die zijn vriend maar heel zelden somber had gezien. ‘Maar waar ben je dan wel naar op weg?’ vroeg hij.

‘Naar de Barsaat Mahal.’

‘Om er een eind aan te maken?’ informeerde Firoz teergevoelig. De balustrade van de Barsaat Mahal lag pal boven de Ganges en trok elk jaar menig zelfmoordenaar met liefdesverdriet aan.

‘Ja hoor, om er een eind aan te maken,’ zei Maan geïrriteerd. ‘Maar luister eens, Firoz, wat raad jij me aan?’

Firoz lachte. ‘Zeg dat nog eens. Ik geloof mijn oren niet. Maan Kapoor, de hartenbreker van Brahmpur, op wie nette jonge vrouwen, zonder zich om hun reputatie te bekommeren, afvliegen als bijen op een lotus, vraagt de roestvrijstalen Firoz hoe hij in de minnedienst te werk moet gaan. Of wil je soms juridisch advies van me?’

‘Ja, als je zo begint...’ begon Maan kribbig. Opeens schoot hem iets te binnen. ‘Zeg Firoz, waarom noemt Saeeda bai zich Firozabadi? Ik dacht dat ze hier uit de buurt kwam.’

‘Nou, haar familie kwam oorspronkelijk inderdaad uit Firozabad,’ antwoordde Firoz, ‘maar dat is al lang geleden. Haar moeder, Mohsina bai, is in Tarbuz ka Bazaar gaan wonen, en daar is Saeeda bai opgegroeid.’ Hij wees met zijn stok naar de beruchte wijk. ‘Maar nu ze hogerop is gekomen en in Pasand Bagh woont – en dezelfde lucht inademt als jij en ik – heeft ze zelf natuurlijk liever niet dat er over haar afkomst gepraat wordt.’

Daar dacht Maan even over na. ‘Hoe komt het dat jij zoveel van haar weet?’ vroeg hij bevreemd.

Firoz mepte een vlieg weg en zei: ‘O, ach, dat soort feitjes vang je vanzelf weleens op.’ Zonder op Maans verbaasde blik te reageren ging hij verder: ‘Maar ik moet ervandoor. Mijn vader wil dat ik kennismaak met een of andere zeurkous die op de thee komt.’ Firoz sprong in Maans tonga. ‘Het is veel te druk om met een tonga door Oud-Brahmpur te rijden, je kunt beter gaan lopen,’ zei hij tegen Maan en reed weg.

Maan wandelde verder en piekerde – maar niet lang – over alles wat Firoz had verteld. Hij neuriede een stukje van de ghazel die zich in zijn hoofd had genesteld, bleef even staan om een paan te kopen (hij vond de kruidiger, donkerder groene bladeren van de desi paan lekkerder dan de lichtere uit Benares), manoeuvreerde zich dwars door een menige fietsers, riksja’s, handkarren, mensen en koeien naar de overkant en stond opeens in Misri Mandi, voor een groentestalletje dicht bij het huis van zijn zusje Veena.

Omdat hij zich schuldig voelde dat hij de vorige middag had liggen slapen toen zij op Prem Nivas was, besloot hij in een opwelling bij haar en zijn zwager Kedarnath en neefje Bhaskar langs te gaan. Maan was dol op Bhaskar en mocht hem graag rekensommen toewerpen, zoals je een afgerichte zeehond een bal toewerpt.

Hij liep de woonwijken van Misri Mandi in, waar de straten smaller, koeler en wat rustiger werden, al krioelde het ook daar nog van de mensen die van hot naar her liepen of gewoon wat rondhingen of zaten te schaken op de richel bij de tempel van Radhakrishna, waarvan de muren nog vol kleurige vegen van het Holi-feest zaten. De felle strook zonlicht hoog boven hem was nu smal en niet meer zo drukkend, en er waren minder vliegen. Hij sloeg een nog smaller straatje in, nauwelijks een meter breed, ontweek een plassende koe en stond toen voor het huis van zijn zus.

Het was een heel smal huis: begane grond, twee verdiepingen en een plat dak, met per verdieping anderhalve kamer en in het midden, boven in het trapgat, een rooster waardoor het licht van de hemel recht naar beneden viel. Toen Maan door de niet-afgesloten voordeur naar binnen ging zag hij de oude mevrouw Tandon, Veena’s schoonmoeder, bezig iets te koken in een pan. Omdat zij Veena’s liefde voor muziek afkeurde had de familie de vorige avond weer naar huis gemoeten zonder Saeeda bai te hebben gehoord. Ze joeg Maan steevast de rillingen op het lijf, en na een plichtmatige groet liep hij dan ook meteen door naar boven, waar hij Veena en Kedarnath op het dak aantrof, chaupar spelend in de schaduw van een met wingerd omrankt latwerk en zo te zien in een hevig twistgesprek verwikkeld.

==

==

2.7

==

Veena was een paar jaar ouder dan Maan en leek uiterlijk op haar moeder; ze was klein en mollig. Net toen Maan het dak op kwam zat ze op hoge toon iets te beweren en stond haar ronde, vrolijke gezicht streng, maar zodra ze Maan zag keek ze hem stralend aan. Daarop schoot haar iets te binnen en keek ze weer streng.

‘Aha, jij komt je excuses aanbieden. Mooi zo! Dat werd tijd ook. Wij waren gisteren allemaal heel boos op je. Wat ben jij voor een broer, dat je uren gaat liggen slapen terwijl je weet dat wij naar Prem Nivas komen?’

‘Maar ik dacht dat jullie wel zouden blijven voor het zingen...’

‘Ja ja,’ zei Veena hoofdschuddend. ‘Daar zal je vast aan gedacht hebben terwijl je indommelde. Met bhang had het zeker niets te maken. En het was je gewoon even ontschoten dat wij Kedarnaths moeder thuis moesten brengen voordat de muziek begon. Pran is tenminste vroeg van zijn werk naar Prem Nivas gegaan om ons nog te zien, met Savita en zijn schoonmoeder en Lata...’

‘O, Pran, Pran, Pran...’ zei Maan getergd. ‘Die is altijd de held en ik ben altijd de schurk.’

‘Welnee, overdrijf toch niet zo,’ zei Veena, en ze zag weer voor zich hoe Maan als kleine jongen in de tuin met een katapult op duiven probeerde te schieten en dan beweerde dat hij een boogschutter uit de Mahabharata was. ‘Je hebt alleen geen verantwoordelijkheidsbesef.’

Maan dacht aan zijn vaders opmerkingen van laatst en probeerde het gesprek op iets anders te brengen: ‘Maar goed, waarover zaten jullie daarnet ruzie te maken toen ik boven kwam? En waar is Bhaskar?’

‘Vliegeren met vriendjes. Die was ook boos, ja. Hij had je willen wekken. Je zult vanavond bij ons moeten eten om het goed te maken.’

‘O... eh...’ zei Maan besluiteloos terwijl hij zich afvroeg of hij vanavond bij Saeeda bai langs zou durven gaan. Hij kuchte. ‘Maar waar hadden jullie nou ruzie over?’

‘We hadden geen ruzie,’ zei de zachtmoedige Kedarnath met een lachje tegen Maan. Hij was in de dertig maar begon al grijs te worden. Anders dan Maan had hij, zorgelijke optimist die hij was, eerder een te sterk verantwoordelijkheidsbesef, en door de moeilijkheden in Brahmpur, waar hij na de Deling weer van voren af had moeten beginnen, was hij voortijdig verouderd. Als hij niet ergens in Zuid-India op pad was om bestellingen los te krijgen zat hij tot ’s avonds laat te werken in zijn zaak in Misri Mandi. Daar werd ’s avonds handel gedreven, wanneer tussenpersonen zoals hij manden met schoenen van de schoenmakers kochten. Maar ’s middags was hij betrekkelijk vrij in zijn doen en laten.

‘Nee, we hadden geen ruzie, helemaal niet. We zaten alleen te kibbelen over chaupar, dat was alles,’ zei Veena gauw. Ze deed weer een worp met de kaurischelpen, telde haar punten en verschoof haar stukken op het kruisvormige linnen bord.

‘Ja ja, zal wel,’ zei Maan.

Hij ging op het kleed zitten en keek om zich heen naar de bloempotten vol bladerrijke planten die mevrouw Kapoor aan de daktuin van haar dochter had bijgedragen. Aan één kant van het dak hingen Veena’s sari’s te drogen, en het hele terras lag vol vrolijke spetters in Holi-kleuren. Daarachter strekte zich een wirwar van daken, minaretten, torens en tempeldaken uit, helemaal tot aan het station in ‘Nieuw’ Brahmpur. Hier en daar streden papieren vliegers, roze, groen en geel, de kleuren van het Holi-feest, met elkaar in de wolkenloze hemel.

‘Wil je wat drinken?’ vroeg Veena vlug. ‘Ik haal wel even een glas sorbet voor je... of wil je thee? Thandai hebben we helaas niet,’ zei ze er overbodig achteraan.

‘Nee dank je, ik hoef niks... Maar je mag wél antwoord op mijn vraag geven. Waar ging die discussie over?’ wilde Maan weten. ‘Laat me eens raden. Kedarnath wil er een tweede vrouw bij en dat moet jij natuurlijk goedvinden.’

‘Klets toch niet zo,’ zei Veena snibbig. ‘Ik wil een tweede kind en dat moet hij natuurlijk goedvinden. O!’ riep ze toen ze besefte dat ze haar mond voorbij had gepraat, en ze keek haar man aan. ‘Ik wilde niet – nou ja, hij is per slot mijn broer – hem kunnen we toch zeker wel om raad vragen.’

‘Maar mijn moeder niet, hè?’ kaatste Kedarnath de bal terug.

‘Te laat,’ zei Maan opgewekt. ‘Waarom wil je een tweede kind? Heb je niet genoeg aan Bhaskar?’

‘We kunnen ons geen tweede kind veroorloven,’ zei Kedarnath met gesloten ogen, een gewoonte die Veena nog steeds hinderde. ‘Nu tenminste niet. Mijn zaak – maar goed, dat weet je wel. En nu schijnt er ook nog kans te zijn dat de schoenmakers gaan staken.’ Hij opende zijn ogen. ‘Bovendien is Bhaskar zo slim dat we hem op de allerbeste scholen willen doen. En die zijn niet goedkoop.’

‘Ja, we hadden wel gewild dat hij dom was, maar helaas...’

‘Veena doet weer eens leuk,’ zei Kedarnath. ‘Twee dagen voor Holi wees ze er nog op hoe moeilijk het was om de eindjes aan elkaar te knopen, met de huur en de stijgende prijzen van de levensmiddelen en alles. En daarbij de kosten van haar muziekles en mijn moeders medicijnen en Bhaskars speciale wiskundeboeken en mijn sigaretten. Toen zei ze dat we elke roepie moesten omdraaien, en nu zegt ze dat we er een kind bij moeten nemen omdat zijn naam al op elke rijstkorrel staat die het zal eten. Vrouwenlogica! Zij komt uit een gezin met drie kinderen, dus vindt ze het een natuurwet dat je drie kinderen hebt. Hoe denk je dat we het moeten rooien als ze allemaal zo slim zijn als Bhaskar?’

Kedarnath, anders nogal een pantoffelheld, beet nu dapper van zich af.

‘Meestal is alleen het eerste kind slim,’ zei Veena. ‘Ik garandeer je dat mijn volgende twee net zo dom zullen zijn als Pran en Maan.’ Ze boog zich weer over het chauparbord.

Kedarnath schoot in de lach, nam de gespikkelde kaurischelpen in zijn met littekens overdekte handpalm en wierp ze op het bord. Hij was een heel beleefd mens en normaliter had hij Maan zijn volle aandacht gegeven, maar chaupar was chaupar, en als je eenmaal bezig was kon je er bijna niet mee ophouden. Het was nog verslavender dan schaken. Of het eten in Misri Mandi nu koud werd, de gasten vertrokken, de schuldeisers stampij maakten – de chauparspelers bedelden om nog één spelletje. De oude mevrouw Tandon had het linnen bord en de schuldige schelpen een keer in een niet meer gebruikte put in de buurt gegooid, maar ondanks de financiële familieomstandigheden was er een nieuw spel gekocht, en nu speelde het onverbeterlijke echtpaar op het dak, ook al was het daar warmer. Zo ontweken ze Kedarnaths moeder, die vanwege haar maagkwaal en haar reuma moeilijk de trap op kwam. In Lahore had ze, dankzij de horizontale structuur van het huis en haar rol als zelfverzekerde heerseres over een welgestelde, onder één dak wonende familie, de teugels strak, ja zelfs tiranniek in handen gehad. Haar wereld was ingestort bij de aardschok van de Deling.

Hun gesprek werd onderbroken door een woedende kreet vlakbij. Een struise vrouw van middelbare leeftijd in een vuurrode katoenen sari schreeuwde vanaf haar dak omlaag naar een onzichtbare tegenstander: ‘Ze willen me het bloed onder de nagels vandaan halen, dat is duidelijk! Nergens kan ik meer rustig liggen of zitten. Ik word gek van dat gebonk van die ballen... Ja natuurlijk hoor je beneden wat er op het dak gebeurt! Ellendige kahars dat jullie zijn, waardeloze afwassers, kunnen jullie niet op je kinderen letten?’

Toen ze Veena en Kedarnath zag staan, liep ze de tussenliggende daken over en klom door een gat onder in de achtermuur. Met haar snerpende stem, haar vervaarlijke tanden en grote, wijd uiteen bungelende borsten maakte ze diepe indruk op Maan.

Toen Veena hen aan elkaar had voorgesteld, zei de vrouw woest grijnzend: ‘Aha, dat is hem dus, die maar niet trouwt.’

‘Ja,’ gaf Veena toe. Ze wilde de goden niet verzoeken met een opmerking over Maans onduidelijke verloving met het meisje uit Benares.

‘Maar je zei toch dat je hem had voorgesteld aan dat meisje – hoe heet ze ook weer, help even – dat meisje uit Allahabad dat hier kwam om haar broer op te zoeken?’

‘Sommige mensen zijn niet te geloven. Schrijf je “a”, lezen zij “z”,’ zei Maan.

‘Nou, zo onlogisch is het niet,’ zei de vrouw met een roofdierenblik. ‘Een jonge man, een jonge vrouw...’

‘Ze was heel mooi,’ zei Veena. ‘Met herteogen.’

‘Maar niet de neus van haar broer, gelukkig,’ voegde de vrouw daaraantoe.

‘Nee, de hare is veel fijner. En hij trilt zelfs een beetje, net als een herteneus.’

Kedarnath gaf de hoop op dat hij zijn potje chaupar kon afmaken en stond op om naar beneden te gaan. Hij kon niet tegen de bezoekjes van die opdringerige buurvrouw. En sinds haar man telefoon had laten aanleggen was ze nog zelfverzekerder en schriller dan eerst.

‘Hoe mag ik u noemen?’ vroeg Maan aan de vrouw.

‘Bhabhi. Gewoon bhabhi,’ zei Veena.

‘Maar hoe vond u haar?’ vroeg de vrouw.

‘Prima,’ zei Maan.

‘Prima?’ zei de vrouw, zich verrukt op dat woord stortend.

‘Ik bedoelde prima dat ik u bhabhi mag noemen.’

‘Hij is niet gek,’ zei Veena.

‘Ik anders ook niet,’ beweerde haar buurvrouw. ‘U zou hier moeten komen, mensen leren kennen, aardige vrouwen leren kennen,’ zei ze tegen Maan. ‘Wat is er nou voor leuks aan om in de koloniën te wonen? Ik zal u zeggen, als ik in Pasand Bagh of Civil Lines ben vallen mijn hersens binnen vier uur stil. Zodra ik in onze steegjes hier terug ben, beginnen ze weer te zoemen. De mensen hier bekommeren zich om elkaar; als er iemand ziek wordt wil de hele buurt weten hoe het ermee gaat. Maar het valt vast niet mee om u onder de pannen te krijgen. U moet een meisje nemen dat net iets langer is dan gemiddeld...’

‘O, daar zit ik niet mee,’ lachte Maan. ‘Een kleintje vind ik prima.’

‘Dus het maakt u niet uit of ze groot is of klein, donker of licht, dun of dik, lelijk of mooi?’

‘Alweer z in plaats van a,’ zei Maan. Hij keek even naar haar dak. ‘U heeft trouwens een leuke methode om uw blouses te drogen.’

De vrouw stootte een kort gillachje uit, dat van zelfspot had kunnen getuigen als het niet zo luid was geweest. Ze keek om naar het als droogrek gebruikte stalen bouwsel op haar watertank.

‘Ik heb nergens anders plaats op mijn dak,’ zei ze. ‘Jullie hebben overal waslijnen, aan jullie kant... Weet u,’ ging ze verder, van de hak op de tak springend, ‘het is een rare zaak, het huwelijk. Ik las laatst in de Star-Gazer over een vrouwtje in Madras, keurig getrouwd, twee kinderen, en die was vijf keer naar Hulchul geweest – vijf keer! – en smoorverliefd geworden op Daleep Kumar – zo erg dat het haar in de bol sloeg. Ze ging naar Bombay, duidelijk zonder te weten wat ze deed want ze had zijn adres niet eens. Toen ze daar via zo’n filmsterrenkrantje achter was gekomen, is ze er met een taxi naartoe gegaan, totaal bezeten, en heeft hem allerlei krankjoreme opmerkingen naar zijn hoofd geslingerd. Uiteindelijk heeft hij haar honderd roepie gegeven zodat ze naar huis kon, en haar de deur uit gezet. Maar ze kwam weer terug.’

‘Daleep Kumar!’ smaalde Veena. ‘Alsof dat zo’n goeie acteur is. Hij heeft het vast zelf verzonnen om in de publiciteit te komen.’

‘O nee, nee! Heb je hem in Deedar gezien? Hij is geweldig! En in de Star-Gazer staat zelf dat het zo’n aardige man is – die is helemaal niet uit op publiciteit. Zeg maar tegen Kedarnath dat hij moet uitkijken met de vrouwen van Madras, hij zit daar zo vaak en het zijn zulke woeste types... Ze schijnen zelfs hun zijden sari’s niet voorzichtig te wassen, die houden ze gewoon onder de kraan, van je wap! wap! wap!, als wasvrouwen... O! Mijn melk!’ riep ze opeens verschrikt uit. ‘Ik moet weg... als hij maar niet al... mijn man...’ En weg vloog ze over de daken, als een groot rood spook.

Maan schaterde het uit.

‘Ik ga ook maar weer eens,’ zei hij. ‘Dit was wel weer genoeg leven buiten de koloniën. Mijn hersens zoemen te hard.’

‘Dat kan je niet doen,’ zei Veena lief maar ferm. ‘Je bent er nog maar net. Ik heb gehoord dat je de hele ochtend Holi hebt gevierd met Pran en zijn professor en Savita en Lata, dus vanmiddag kun je best bij ons blijven. Bovendien zal Bhaskar erg boos worden als hij je alweer misloopt. Je had hem eens moeten zien, gisteren. Hij was net een zwart duiveltje.’

Maan kuchte en vroeg: ‘Is hij vanavond in de zaak?’

‘Ja, dat zal wel. Nadenken over de rangschikking van de schoenendozen. Rare jongen,’ zei Veena.

‘Dan ga ik op de terugweg wel even bij hem langs.’

‘Op de terugweg waarvan?’ vroeg Veena. ‘Kom je dan niet eten?’

‘Ik zal mijn best doen... echt,’ zei Maan.

‘Wat is er met je keel?’ vroeg Veena. ‘Je hebt het vannacht laat gemaakt, hè? Hoe laat wel niet? Of ben je soms kletsnat geworden met Holi? Ik geef je er wel een glaasje jushanda tegen.’

‘Nee... dat smerige spul! Neem dat zelf maar als voorbehoedsmiddel,’ riep Maan uit.

‘En, hoe was het zingen? En de zangeres?’ vroeg Veena.

Maan haalde zo onverschillig zijn schouders op dat Veena ongerust werd.

‘Pas maar op, Maan,’ waarschuwde ze.

Maan kende zijn zuster te goed om zijn onschuld te betuigen. En Veena zou trouwens snel genoeg horen van zijn openlijke geflirt.

‘Je gaat toch niet bij háár langs, hè?’ vroeg Veena op scherpe toon.

‘Nee... God bewaar me,’ zei Maan.

‘Ja, zeg dat wel. Waar ga je dan naartoe?’

‘Naar de Barsaat Mahal,’ zei Maan. ‘Ga je mee? Weet je nog hoe we daar als kind gingen picknicken? Ga mee. Je zit toch alleen maar chaupar te spelen.’

‘Dus zo denk jij dat ik mijn dagen vul, hè? Ik zal je zeggen, ik werk bijna net zo hard als ammaji. O, trouwens, gisteren zag ik dat ze de top van die neemboom hebben afgezaagd waar jij altijd in klom om bij het bovenraam te komen. Dat maakt Prem Nivas wel anders.’

‘Ja, ze was heel boos,’ zei Maan. Hij dacht aan zijn moeder. ‘Openbare Werken had hem alleen wat zullen bijsnoeien om van dat gierenest af te komen maar ze hadden het uitbesteed aan een los-vastwerker die zo veel mogelijk hout heeft gekapt en dat heeft meegenomen. Maar je kent ammaji. Die zei alleen: “Dat kan werkelijk niet, wat u heeft gedaan.” ’

‘Als zulke dingen baoji ook maar een zier hadden kunnen schelen, had hij die man hetzelfde aangedaan als wat die de boom heeft aangedaan,’ zei Veena. ‘Er is maar zo weinig groen in dit deel van de stad dat je het wel leert waarderen als je het ziet. Toen mijn vriendin Priya op de bruiloft van Pran kwam zag de tuin er zo mooi uit dat ze zei: “Ik heb het gevoel alsof ik uit een kooi ben gelaten.” Zij heeft niet eens een daktuin, het arme kind. En ze mag nog bijna nooit het huis uit ook. “Met de draagstoel erin, op de lijkbaar eruit”, zo vergaat het de schoondochters daar in huis.’ Veena keek somber over de daken in de richting van het huis van haar vriendin in de aangrenzende wijk. Daarop viel haar iets in. ‘Heeft baoji het gisteravond met iemand over Prans baan gehad? Heeft de gouverneur niet ook iets met die aanstellingen te maken? In zijn functie als rector magnificus?’

‘Daar heb ik hem in elk geval niet over gehoord,’ zei Maan.

‘Hmm,’ zei Veena ontevreden. ‘Baoji kennende zal hij het wel overwogen hebben en het toen van zich af hebben gezet omdat dat beneden zijn waardigheid zou zijn. Zelfs wij hebben op onze beurt moeten wachten om die armzalige schadevergoeding voor het verlies van onze zaak in Lahore te krijgen. Terwijl ammaji nog wel dag in dag uit in de vluchtelingenkampen werkte. Soms denk ik dat politiek het enige is waar hij zich om bekommert. Volgens Priya is haar vader al net zo erg. Goed dan, acht uur. Ik zal alu paratha maken, daar ben je zo dol op.’

‘Denk maar niet dat je over mij net zo de baas kan spelen als over Kedarnath,’ glimlachte Maan.

‘Goed, ga dan maar, ga maar!’ zei Veena en ze wierp het hoofd in de nek. ‘Je zou haast denken dat we nog in Lahore woonden, zo zelden krijgen we je te zien.’

Maan klakte met zijn tong en slaakte een lichte zucht ter verzoening.

‘Met al die zakenreizen lijkt het soms alsof ik maar een kwart echtgenoot heb,’ ging Veena verder. ‘En maar een achtste van elke broer.’ Ze rolde het chauparbord op. ‘Wanneer ga je terug naar Benares, zodat je weer eens fatsoenlijk aan het werk kunt?’

‘Ach, Benares,’ zei Maan met een lachje, alsof ze Saturnus had gezegd. En Veena liet het er verder maar bij.

==

==

2.8

==

De avond viel toen Maan bij de Barsaat Mahal aankwam, en het was er niet druk. Hij ging de gewelfde poort van de buitenmuur door en stak het terrein over, een soort park, met voornamelijk dor gras en struiken. Onder een hoge neemboom graasden een paar antilopen, die loom wegsprongen toen hij naderbij kwam.

De binnenmuur was lager, de poort minder imposant, fijner bewerkt. In de marmeren bekleding lagen koranverzen van zwarte steen en kloeke geometrische patronen van gekleurde steen verzonken. Evenals de buitenmuur liep de binnenmuur langs drie zijden van een rechthoek. De vierde zijde hadden ze gemeen: een stenen terras, hoog boven de Ganges, alleen door een balustrade afgeschermd van het water in de diepte.

Tussen de binnenmuur en de rivier lagen de beroemde tuin en het kleine maar exquise paleis. De tuin was een mirakel van geometrie en hovenierskunst. Het was natuurlijk ondenkbaar dat de bloemen waarmee hij nu was beplant – afgezien van de jasmijn en de donkerrode, zwaar geurende Indiase roos – dezelfde waren als die waarvoor hij ruim twee eeuwen eerder was aangelegd. De paar bloemen die er nu nog stonden leken uitgeput van de dagelijkse hitte. Maar de goed onderhouden en besproeide grasvelden, de hoge, lommerrijke, symmetrisch over het terrein verspreide neembomen en de smalle stroken zandsteen die de bloembedden en gazons in acht- en vierhoeken verdeelden, schiepen een eiland van rust in een roerige, drukke stad. Het mooist van alles was het kleine lustslot van de nawabs van Brahmpur, volmaakt van proporties en precies in het midden van de binnentuinen geplaatst, een ragfijn opengewerkt bijouteriedoosje van wit marmer, dat zowel van mateloze spilzucht als van architectonische soberheid getuigde.

In de dagen van de nawabs scharrelden er pauwen door het park, die met hun rauwe kreten soms hadden gewedijverd met de muziek bij de voorstellingen die daar plaatsvonden tot vermaak van de toenmalige, hun teloorgang tegemoet luierende heersers: met danseresjes of, stemmiger, een khyaalconcert van een hofmusicus, een poëzieconcours, een nieuwe ghazel van de dichter Mast.

De gedachte aan Mast riep het wonder van de vorige avond weer bij Maan op. De klare verzen van de ghazel, de zachte lijnen van Saeeda bai’s gezicht, haar plaagstootjes, die Maan nu zowel levendig als liefdevol voorkwamen, de manier waarop ze haar sari over haar hoofd trok wanneer hij omlaag dreigde te glijden, de exclusieve aandacht die ze Maan had geschonken, dat alles kwam hem weer voor de geest terwijl hij langs de balustrade heen en weer wandelde, in verre van suïcidale gedachten verzonken. Van de rivier woei een aangenaam briesje en Maan begon moed te putten uit de gebeurtenissen. Hij had zich de hele dag al lopen afvragen of hij vanavond bij Saeeda bai langs zou gaan, en opeens lachte dat idee hem toe.

De weidse rode hemel omvatte de opglanzende Ganges als een vurige bokaal. Aan de overkant strekten de zandige oevers zich oneindig ver uit.

Terwijl hij zo naar de rivier keek schoot hem opeens een opmerking van de moeder van zijn verloofde te binnen. Die wist zeker, vroom als ze was, dat de gehoorzame rivier weer zou rijzen bij het Ganga Dussehra-feest en dan over een trede van de ghats langs haar geboortestad Benares zou spoelen. Denkend aan zijn verloofde en haar familie raakte Maan in de put, zoals altijd wanneer hij daar een gedachte aan wijdde. Zijn vader had zijn dreigement gestand gedaan en de verloving gearrangeerd, Maan had de weg van de minste weerstand gekozen en ermee ingestemd, en nu hing het hem als voldongen feit boven het hoofd. Vroeg of laat zou hij met haar moeten trouwen. Hij voelde geen genegenheid voor haar – de paar keer dat ze elkaar hadden ontmoet, was een van beide families erbij geweest – en hij had eigenlijk geen zin om aan haar denken. Dan dacht hij liever aan Samia, die nu bij haar familie in Pakistan zat maar alleen om Maan even te zien naar Brahmpur wilde terugkeren, of aan Sarla, de dochter van de voormalige hoofdcommissaris van politie, of aan om het even welke eerdere bevlieging. Hoe vurig een nieuwe vlam ook oplaaide, nooit smoorde ze een voorgangster in Maans hart. Bijna iedere oude vlam riep nog steeds een plotselinge golf van warmte en welbehagen bij hem op als hij aan haar dacht.

==

==

2.9

==

Het was donker toen Maan de drukke stad weer in ging, opnieuw in dubio of hij nu wel of niet zijn geluk bij Saeeda bai zou beproeven. Binnen de kortste keren was hij al in Misri Mandi. Het was zondag, maar hier betekende dat geen rustdag. Op de schoenenmarkt was het een en al bedrijvigheid, licht en lawaai; Kedarnath Tandons schoenenzaak was open, evenals alle andere schoenwinkeltjes in de galerij die bekendstond als de Shoe Mart van Brahmpur en vlak achter de hoofdstraat lag. De zogeheten manden-wallahs renden met hun mand op het hoofd gejaagd van de ene winkel naar de andere om de grossiers hun handel aan te bieden: schoenen die zij en hun familie overdag hadden gemaakt en aan de man moesten brengen om zowel eten als leer en ander materiaal voor het werk van de volgende dag te kunnen kopen. Die schoenmakers, leden van de ‘onaanraakbare’ jatavkaste en een enkele moslim van een nog lagere kaste, van wie er na de Deling velen in Brahmpur waren gebleven, waren broodmagere, armelijk geklede mannen, vaak met de wanhoop in hun ogen. De winkeltjes lagen ongeveer een meter boven straatniveau, zodat ze hun manden op de rand van de met lakens bedekte vloer konden zetten en de potentiële koper de inhoud kon bekijken. Als Kedarnath bijvoorbeeld een paar schoenen inspecteerde en de mand vervolgens afwees, moest de verkoper doorrennen naar de volgende grossier – of naar een grossier in een andere galerij. Kedarnath kon ook een lagere prijs bieden, die de schoenmaker al dan niet accepteerde. Als Kedarnath zuinig met zijn contanten wilde omspringen, kon hij de schoenmaker wel diens prijs maar minder baar geld bieden en het verschil aanvullen met een kredietnota of ‘bon’ die door een wisselmakelaar of grondstoffenhandelaar werd geaccepteerd. Hoe dan ook moest het materiaal voor de volgende dag nog worden aangeschaft, en goedbeschouwd waren de manden-wallahs wel gedwongen hun product niet te laat op de avond te verkopen, desnoods onder ongunstige voorwaarden.

Maan begreep niets van dat systeem, waarvan de omzet grotendeels berustte op een efficiënt kredietnetwerk waarin alles om bonnetjes draaide en de rol van de banken te verwaarlozen was. Niet dat hij het wilde begrijpen; de stoffenhandel in Benares werkte met andere financiële constructies. Hij ging alleen even langs om een praatje te maken, een kop thee te drinken en als het kon zijn neefje te zien. Bhaskar zat, evenals zijn vader in een witte kurta-pyjama, blootsvoets op het witte laken dat over de vloer van de winkel gespreid lag. Af en toe vroeg Kedarnath hem iets uit te rekenen, nu eens om de jongen bezig te houden, dan weer omdat hij er echt iets aan had. Bhaskar vond alles even spannend in de winkel, zowel het uitrekenen van disconto’s van posttarieven voor lange-afstandsbestellingen als het berekenen van de fascinerende geometrische en rekenkundige verhoudingen van de opgestapelde schoenendozen. Omdat hij bij zijn vader wilde blijven, stelde hij het naar bed gaan zo lang mogelijk uit, en soms moest Veena hem meer dan eens laten optrommelen.

‘Hoe gaat het met de kikker?’ vroeg Maan terwijl hij Bhaskar bij de neus pakte. ‘Is hij wakker? Wat ziet hij er piekfijn uit vandaag.’

‘Had je hem gisterochtend eens moeten zien,’ zei Kedarnath. ‘Toen zag je alleen zijn ogen nog maar.’

Bhaskar begon te stralen. ‘Wat hebt u voor me meegebracht?’ vroeg hij aan Maan. ‘U lag te slapen. U moet mij een boete betalen.’

‘Zoon...’ begon zijn vader berispend.

‘Niets,’ zei Maan ernstig, liet Bhaskars neus los en sloeg zijn hand voor zijn mond. ‘Maar zeg het maar... wat wil je hebben? Gauw!’

Bhaskar trok een diepe denkrimpel in zijn voorhoofd.

Er liepen twee mannen langs die het over de aanstaande staking van de manden-wallahs hadden. Ergens schalde een radio. Een politieagent riep iets. De winkelbediende bracht twee glazen thee van de markt en na even geblazen te hebben nam Maan een slokje.

‘Gaat het goed allemaal?’ vroeg hij aan Kedarnath. ‘We hebben vanmiddag niet veel kans gehad om te praten.’

Kedarnath schokschouderde en knikte toen.

‘Ja hoor, prima. Maar jij maakt je zo te zien zorgen.’

‘Zorgen? Ik? Welnee...’ protesteerde Maan. ‘Maar wat zijn dat toch voor geruchten dat de manden-wallahs dreigen te staken?’

‘Tja...’ zei Kedarnath.

Hij zag de chaos waarop de dreigende staking zou uitlopen al voor zich en had geen zin om op dat onderwerp in te gaan. Hij streek met een bekommerd gebaar door zijn grijzende haren en sloot zijn ogen.

‘Ik denk nog steeds na,’ zei Bhaskar.

‘Dat is een goede gewoonte,’ zei Maan. ‘Nou, vertel de volgende keer dan maar wat je besloten hebt... of stuur me anders een kaartje.’

‘Goed,’ zei Bhaskar, met een zweem van een glimlach.

‘Tot kijk dan.’

‘Tot kijk, Maan maama... o, wist u dat als je zo’n driehoek hebt, en je tekent zulke rechthoeken op de zijden en dan tel je deze twee rechthoeken erbij, dat je dan deze rechthoek krijgt,’ tekende Bhaskar in de lucht. ‘Altijd,’ zei hij erbij.

‘Ja hoor, dat weet ik.’ Kokette kikker, dacht Maan bij zichzelf.

Bhaskar keek teleurgesteld en fleurde toen weer op. ‘Zal ik uitleggen hoe dat komt?’ vroeg hij.

‘Vandaag niet. Ik moet weg. Wil je nog een afscheidssom?’

Bhaskar had veel zin om ‘vandaag niet’ te zeggen maar bedacht zich. ‘Ja,’ zei hij.

‘Hoeveel is 256 maal 512?’ vroeg Maan, die dat van tevoren had uitgerekend.

‘Die is te makkelijk,’ zei Bhaskar. ‘Vraagt u maar wat anders.’

‘Nou, wat is dan het antwoord?’

‘Eén lakh eenendertigduizend tweeënzeventig.’

‘Hmm. En 400 maal 400?’

Bhaskar keek gekwetst de andere kant op.

‘Goed goed,’ zei Maan. ‘Hoeveel is 798 maal 987?’

‘Zeven lakh achtenzeventigduizend zevenhonderddrieënveertig,’ zei Bhaskar na heel even nadenken.

‘Ik geloof je op je woord,’ zei Maan. Hij bedacht opeens dat hij misschien toch maar beter niet zijn geluk kon beproeven bij Saeeda bai, berucht als ze was om haar nukkigheid.

‘Moet u het niet controleren?’ vroeg Bhaskar.

‘Nee, genie, ik moet ervandoor.’ Hij woelde zijn neefje door het haar, knikte zijn zwager toe en ging de winkel uit naar de hoofdstraat van Misri Mandi. Daar hield hij een tonga naar huis aan.

Onderweg bedacht hij zich opnieuw en liet zich toch maar rechtstreeks naar Saeeda bai brengen.

Bij de ingang nam de nachtwaker met zijn kaki tulband hem even op en zei toen dat Saeeda bai niet thuis was. Maan overwoog een briefje voor haar af te geven maar zag zich daarbij voor een probleem gesteld. In welke taal moest hij het schrijven? Saeeda bai las zeker geen Engels en vrijwel zeker geen Hindi, en Maan schreef geen Urdu. Hij gaf de man een roepie en zei: ‘Wilt u haar laten weten dat ik mijn opwachting bij haar ben komen maken?’

De nachtwaker tikte respectvol aan zijn tulband en zei: ‘En hoe heet sahib?’

Maan had het al bijna gezegd toen hij een beter idee kreeg.

‘Zeg maar dat ik degene ben die in de liefde woont,’ zei hij, met een abominabele woordspeling op Prem Nivas.

De nachtwaker knikte onbewogen.

Maan keek naar het kleine, rozerood gepleisterde huis met zijn bovenverdieping. Binnen brandde hier en daar een lichtje, maar dat hoefde nog niets te zeggen. Met bezwaard gemoed en een gevoel van diepe teleurstelling draaide hij zich om en sloeg min of meer de richting van zijn huis in. Maar daarop deed hij wat hij meestal deed als hij somber was of zich met zichzelf geen raad wist: gezelschap van vrienden zoeken. Hij droeg de tonga-wallah op hem naar het huis van de nawab sahib van Baitar te brengen. Toen hij daar vernam dat Firoz en Imtiaz er niet waren en pas laat thuiskwamen, besloot hij bij Pran langs te gaan. Die was niet zo te spreken geweest over het bad van de walvis en Maan bedacht dat hij zijn opgezette veren maar eens moest gaan gladstrijken. Hij vond zijn broer een brave kerel, zij het een man met een lauw, ingetogen gevoelsleven. Opgewekt bedacht hij dat Pran het nu eenmaal niet in zich had om zo smoorverliefd en doodongelukkig te zijn als hij.

==

==

2.10

==

Later keerde hij terug naar Baitar House, een bedroevend slecht onderhouden herenhuis, waar hij tot diep in de nacht met Firoz en Imtiaz kletste en toen maar bleef slapen.

Imtiaz ging ’s ochtends al heel vroeg op ziekenbezoek, geeuwend en zijn beroep verwensend.

Firoz, die een dringende sessie met een cliënt had, verdween naar de afdeling van zijn vaders enorme bibliotheek die hem tot bureau diende, zonderde zich daar een paar uur af en kwam er toen fluitend weer uit, net op tijd voor een laat ontbijt.

Maan had op Firoz gewacht met ontbijten en zat in zijn logeerkamer gapend in de Brahmpur Chronicle te bladeren. Hij had een lichte kater.

Er kwam een oude familiebediende van de nawab sahib binnen die, na de gebruikelijke buiging en respectvolle begroeting, meedeelde dat de jongste sahib – chhoté sahib – aanstonds beneden kwam voor het ontbijt, en of Maan sahib zo goed wilde zijn ook beneden te komen? Dit alles uitgesproken in plechtstatig, afgemeten Urdu.

Maan knikte. Even later merkte hij dat de oude man er nog was en hem een paar meter verderop afwachtend stond aan te kijken. Maan wierp hem een vragende blik toe.

‘Nog iets van uw dienst?’ vroeg de bediende, die zo te zien minstens zeventig was maar nog een heel kwieke indruk maakte. Hij moest ook wel een goede conditie hebben, bedacht Maan, om dagelijks meermalen de trappen van het huis van de nawab sahib op en af te kunnen, en hij vroeg zich af waarom hij hem nog nooit had gezien.

‘Nee,’ zei hij, ‘je kunt wel gaan. Ik kom zo beneden.’ En daarop, toen de oude man bij wijze van beleefde groet zijn gebogen hand naar zijn voorhoofd bracht en het vertrek wilde verlaten, zei hij: ‘Eh, wacht even...’

De oude man draaide zich om en wachtte af wat Maan te zeggen had.

‘Jij moet toch al heel lang bij de nawab sahib in dienst zijn?’

‘Ja, huzoor, dat is zo. Ik ben een oude dienaar van de familie. Het grootste deel van mijn leven heb ik op Baitar Fort gewerkt, maar nu ik op jaren ben, heeft het hem behaagd mij hier te laten komen.’

Maan glimlachte toen hij zag met wat voor onbevangenheid en stille trots de man zichzelf aanduidde met precies de woorden – ‘purana khidmatgar’ – waarmee Maan hem in gedachten had omschreven.

Aangemoedigd door Maans zwijgen ging de oude man verder. ‘Ik ben op mijn tiende in dienst gekomen, meen ik. Ik kwam uit Raipur, het dorp van de nawab sahib op het landgoed Baitar. In die tijd verdiende ik een roepie per maand, en dat was ruimschoots voldoende voor mijn levensonderhoud. Door de oorlog, huzoor, zijn de prijzen zo gestegen dat de mensen zelfs met het veelvoud van dat salaris moeilijk rondkomen. En nu weer met de Deling... en al die onlusten, en de broer van de nawab sahib die naar Pakistan is gegaan en al die wetten die het landgoed bedreigen... nu is alles onzeker, heel...’ hij zocht naar een ander woord maar herhaalde het ten slotte maar gewoon, ‘...heel onzeker.’

Maan schudde zijn hoofd in de hoop het zware gevoel te verjagen en vroeg: ‘Is er aspirine in huis?’

De oude man, zichtbaar blij dat hij van nut kon zijn, antwoordde: ‘Ja, ik dacht van wel, huzoor. Ik haal het wel even voor u.’

‘Uitstekend. Of nee, doe maar niet,’ zei Maan, die de oude man bij nader inzien de inspanning wilde besparen, ‘leg er maar een paar naast mijn bord op de ontbijttafel. O ja,’ zei hij erachteraan, toen hij voor zijn geestesoog die twee aspirientjes naast zijn bord zag liggen, ‘waarom wordt Firoz trouwens chhoté sahib genoemd, terwijl Imtiaz en hij tegelijk geboren zijn?’

De oude man keek uit het raam naar de wijdvertakte magnolia die daar een paar dagen na de geboorte van de tweeling was geplant. Hij kuchte even en zei: ‘Chhoté sahib, dat wil zeggen Firoz sahib, is zeven minuten na burré sahib geboren.’

‘Aha.’

‘Vandaar dat hij tengerder is, minder stevig dan burré sahib.’

Maan overdacht deze fysiologische theorie.

‘Hij heeft de fijne trekken van zijn moeder,’ zei de oude man, maar hij brak zijn zin af, alsof zijn toelichtingen een zekere grens hadden overschreden.

Maan herinnerde zich dat de begum sahiba – de echtgenote van de nawab van Baitar en de moeder van zijn dochter en tweelingzoons – haar hele leven strikt de purdah in acht had genomen. Hij vroeg zich af hoe een mannelijke bediende dan kon weten hoe ze eruit had gezien, maar hij bespeurde de verlegenheid van de oude man en deed er het zwijgen toe. Van een foto misschien, of, waarschijnlijker, op grond van gesprekken tussen de bedienden, bedacht hij.

‘Tenminste, dat zeggen ze,’ liet de oude man erop volgen. Na een korte stilte zei hij: ‘Ze was een heel goede vrouw, haar ziel ruste in vrede. Ze is voor ons allemaal goed geweest. Ze had een sterke wil.’

Die aarzelende maar gretige onthullinkjes van de oude man over de geschiedenis van de familie waaraan hij zijn leven had gewijd, intrigeerden Maan. Maar ondanks zijn hoofdpijn begon hij nogal honger te krijgen, en hij besloot dat dit niet het moment was om verder te praten. Dus zei hij: ‘Zeg maar tegen chhoté sahib dat ik over, eh... zeven minuten beneden ben.’

Als de ongebruikelijke precisie van Maans tijdberekening de oude man al bevreemdde liet hij dat niet merken. Hij knikte en maakte aanstalten om weg te gaan.

‘Hoe heet je?’ vroeg Maan.

‘Ghulam Rusool, huzoor,’ zei de oude bediende.

Toen Maan knikte verliet hij het vertrek.

==

==

2.11

==

‘Goed geslapen?’ vroeg Firoz glimlachend aan Maan.

‘Heel goed. Maar jij bent vroeg opgestaan.’

‘Niet vroeger dan anders. Ik maak graag al een heleboel werk af voor het ontbijt. Als ik geen cliënt had gehad, was ik in mijn dossiers gedoken. Jij werkt helemaal niet, krijg ik de indruk.’

Maan keek naar de twee aspirientjes op zijn ontbijtbord maar zei niets, dus ging Firoz verder: ‘Nu weet ik wel niets van textiel...’

Maan kreunde. ‘Is dit een serieus gesprek?’ vroeg hij.

‘Ja allicht,’ lachte Firoz. ‘Ik ben al minstens twee uur op.’

‘Nou, ik heb een kater,’ zei Maan. ‘Heb je geen hart in je lijf?’

‘Jawel,’ zei Firoz, licht blozend. ‘Reken maar.’ Hij keek op de wandklok. ‘Maar ik moet naar de Ruiterclub. Op een dag leer ik jou polospelen, hoor Maan, of je wilt of niet.’ Hij stond op en liep naar de gang.

‘Goed zo,’ zei Maan al wat opgewekter. ‘Dat hoor ik liever.’

Er werd een omelet opgediend. Hij was lauw, na de lange tocht die hij van de keukens naar de ontbijtkamer van Baitar House had moeten afleggen. Maan keek er even naar en knabbelde toen behoedzaam aan een onbeboterd sneetje toast. Zijn honger was alweer gezakt. Hij nam de aspirines in.

Intussen was Firoz net bij de voordeur toen hij zijn vaders secretaris, Murtaza Ali, bij de ingang op een jongen zag inpraten. De jongen wilde de nawab sahib spreken. Murtaza Ali, die niet veel ouder was, probeerde hem daar op zijn meelevende, zorgelijke manier van te weerhouden. De jongen was niet erg goed gekleed – hij droeg een grove witkatoenen kurta – maar zijn Urdu was beschaafd, zowel van dictie als van woordkeuze.

‘Maar hij heeft gezegd dat ik op dit tijdstip moest komen, en daar ben ik dan,’ zei hij.

Toen Firoz de gespannen blik op dat magere gezicht zag bleef hij staan en vroeg: ‘Wat is er aan de hand?’

Murtaza Ali draaide zich om en zei: ‘Deze man schijnt uw vader te willen spreken in verband met een baan in de bibliotheek, chhoté sahib. Hij zegt dat hij een afspraak heeft.’

‘Weet jij daar iets van?’ vroeg Firoz aan Murtaza Ali.

‘Helaas niet, chhoté sahib.’

De jongeman zei: ‘Ik kom van ver, en niet zonder moeite. De nawab sahib heeft me uitdrukkelijk gezegd om tien uur hier te zijn voor een gesprek met hem.’

‘En u weet zeker dat hij vandaag bedoelde?’ vroeg Firoz, niet onvriendelijk.

‘Heel zeker, ja.’

‘Als mijn vader heeft gezegd dat hij gestoord mocht worden, had hij dat laten weten,’ zei Firoz. ‘Zit hij eenmaal in de bibliotheek, tja, dan is hij in een andere wereld, dat is het probleem. U zult helaas moeten wachten tot hij eruit komt. Of zou u misschien later kunnen terugkomen?’

Een sterke emotie bracht de mondhoeken van de jongen aan het trillen. Dat hij de inkomsten van die baan nodig had was duidelijk, maar het was even duidelijk dat hij zijn trots had. ‘Ik ben niet bereid om zo van het kastje naar de muur te hollen,’ zei hij nadrukkelijk maar rustig.

Firoz was verbaasd. Deze pertinentie grensde in zijn ogen aan impertinentie. Hij had niet zoiets gezegd als: ‘De nawabzada zal wel begrijpen dat het moeilijk voor me is...’ of soortgelijke verzachtende bewoordingen gekozen. Domweg: ‘Ik ben niet bereid...’

‘Tja, dat moet u weten,’ zei Firoz luchtig. ‘Neem me niet kwalijk, maar er wordt op me gewacht.’ Met licht geërgerde blik stapte hij in de auto.

==

==

2.12

==

De vorige avond, toen Maan langs was gekomen, was Saeeda bai bezig geweest een vaste maar lompe klant van haar te vermaken, de radja van Marh, een vorstendommetje in Madhya Pradesh. De radja was een paar dagen in Brahmpur, deels om het beheer van zijn grondbezit daar te controleren en deels om steun te verlenen bij de bouw van een nieuwe tempel van Shiva op een perceel van hem vlak bij de Alamgir-moskee in Oud-Brahmpur. De radja kende Brahmpur uit zijn studietijd, twintig jaar geleden; hij was geregeld in het etablissement van Mohsina bai geweest toen die nog met haar dochter in de beruchte Tarbuz ka Bazaar woonde.

Heel Saeeda bai’s jeugd hadden haar moeder en zij de bovenverdieping van een huis gedeeld met drie andere courtisanes, van wie de oudste jarenlang, op grond van het feit dat het haar huis was, als hun madam was opgetreden. Die regeling stond Saeeda bai’s moeder niet aan, en dankzij de toenemende reputatie en aantrekkingskracht van haar dochter kon ze hun ten slotte een onafhankelijke positie bezorgen. Rond haar zeventiende was Saeeda bai eerst de maharadja van een grote staat in Rajasthan en daarna de nawab van Sitargah onder de aandacht gekomen; sedertdien ging het haar voor de wind.

Mettertijd kon Saeeda bai zich haar huidige woning in Pasand Bagh veroorloven, en daar had ze samen met haar moeder en haar jongere zusje haar intrek genomen. Hoewel ze in leeftijd twintig respectievelijk vijftien jaar van elkaar verschilden, waren de vrouwen alle drie aantrekkelijk, elk op haar eigen manier. Als de moeder de kracht en gloed van koper bezat, dan paste de snel verdoffende schittering van zilver bij Saeeda bai en de sprankelende ongrijpbaarheid van kwik bij de jonge, zachtaardige Tasneem, die naar een bron in het paradijs was genoemd en door haar moeder en zuster was behoed voor het beroep van hun vrouwelijk voorgeslacht.

Mohsina bai was twee jaar geleden gestorven. Dat was een vreselijke slag voor Saeeda bai, die nog steeds af en toe naar de begraafplaats ging en dan languit op het graf van haar moeder lag te snikken. Nu woonden Saeeda bai en Tasneem alleen in het huis in Pasand Bagh, met een dienstmeisje en een kokkin als personeel. ’s Avonds hield de rustige nachtwaker de wacht bij de ingang. Deze avond zou Saeeda bai geen bezoek hoeven bezighouden; vergezeld van haar tablaïst en haar sarangispeler vermaakte ze zichzelf, met roddels en muziek.

Het contrast tussen Saeeda bai’s begeleiders was een studie waard. Beiden waren rond de vijfentwintig, toegewijde, ervaren muzikanten, verknocht aan elkaar en – in zowel economische als affectieve zin – hecht met Saeeda bai verbonden. Maar daarmee hield de gelijkenis op. Ishaq Khan, die zijn strijkstok zo soepel en welluidend, bijna onopvallend over zijn sarangi liet glijden, was een ietwat sardonische vrijgezel. Motu Chand, die zijn bijnaam aan zijn gezette postuur dankte, was een tevreden man en al vader van vier kinderen. Hij had wel iets van een buldog met zijn grote ogen en snuivende neus, en was een en al zachtmoedige sloomheid, behalve wanneer hij fanatiek op zijn tabla roffelde.

Ze hadden het over ustad Majeed Khan, een van de beroemdste klassieke zangers van India en een notoir teruggetrokken man, die in de oude stad woonde, niet ver van de plek waar Saeeda bai was opgegroeid.

‘Maar wat ik niet begrijp, Saeeda begum,’ zei Motu Chand, die vanwege zijn dikke buik ongemakkelijk achterovergeleund zat, ‘dat is waarom hij zich zo kritisch moet uitlaten over kleintjes als wij. Hij zit daar met zijn hoofd boven de wolken, als heer Shiva op de Kailash. Waarom moet hij zijn derde oog openen om ons te verzengen?’

‘De luimen van de groten zijn ondoorgrondelijk,’ zei Ishaq Khan. Hij klopte met zijn linkerhand op zijn sarangi en ging verder: ‘Neem nou bijvoorbeeld deze sarangi, zo’n nobel instrument, en toch moet de nobele Majeed Khan er niets van hebben. Onder geen beding wil hij zich erdoor laten begeleiden.’

Saeeda bai knikte, Motu Chand klakte sussend met zijn tong en zei: ‘Het is het mooiste instrument van allemaal.’

‘Kafir dat je bent,’ zei Ishaq Khan met een scheve grijns naar zijn vriend. ‘Wou je me wijsmaken dat jij van dit instrument houdt? Waar is het van gemaakt?’

Motu Chand boog zich nu met moeite naar voren en zei: ‘Nou, van hout natuurlijk.’

‘Kijk me die kleine worstelaar eens aan,’ lachte Saeeda bai. ‘Laten we hem maar een paar laddu’s voeren.’ Ze riep haar dienstmeisje boven en stuurde haar om zoetigheid.

Ishaq trok het net van zijn redenering dichter om de spartelende Motu Chand.

‘Van hout!’ riep hij uit. ‘En verder?’

‘O, nou ja, eh, Khan sahib – van snaren en zo,’ zei Motu Chand, niet begrijpend waar Ishaq heen wilde.

‘En waar zijn die snaren van gemaakt?’ ging Ishaq Khan meedogenloos verder.

‘Aha!’ zei Motu Chand; het begon hem te dagen. Ishaq was geen kwaaie kerel maar hij scheen er een wreed genoegen in te scheppen Motu Chand in een woordenstrijd onderuit te halen.

‘Van darmen,’ zei Ishaq. ‘Deze snaren zijn van darmen gemaakt. Dat weet je best. En de bovenkant van een sarangi is van vel gemaakt. Van de huid van een dood dier. Dus hoe zouden die Brahmpurse brahmanen van jou het vinden als ze dat moesten aanraken? Zouden ze daar niet onrein van worden?’

Motu Chand keek bekommerd maar vermande zich. ‘Nou ja, ik ben toch zeker geen brahmaan, zeg...’ begon hij.

‘Plaag hem niet zo,’ zei Saeeda bai tegen Ishaq Khan.

‘Ik houd veel te veel van die dikke kafir om hem te plagen,’ zei Ishaq Khan.

Dat was niet waar. Omdat Motu Chand zo’n onrustbarend gelijkmoedig temperament had vond Ishaq Khan niets leuker dan hem uit zijn evenwicht brengen. Maar ditmaal reageerde Motu Chand ergerlijk filosofisch.

‘Khan sahib is erg vriendelijk,’ zei hij. ‘Maar soms beschikken zelfs onwetenden over wijsheid, en hij zou de eerste zijn die dat erkende. Ik voor mij acht de sarangi niet hoog om waarvan hij gemaakt is maar om wat hij maakt: die goddelijke klanken. In de handen van een kunstenaar kunnen zelfs die darmen en die huid zingen.’ Zijn gezicht hulde zich in een vergenoegde, bijna soefi-achtige glimlach. ‘Wat zijn wij allen per slot anders dan darmen en huid? En toch...’ in zijn voorhoofd kwam een rimpel van concentratie, ‘...in de handen van een die... de Ene...’

Maar nu kwam het meisje binnen met het lekkers, en Motu Chands theologische uitweidingen stokten. Zijn mollige, lenige vingers schoten snel naar een laddu zo rond als hijzelf en wipten hem in zijn geheel in zijn mond.

Na een poosje zei Saeeda bai: ‘Maar we hadden het niet over die Ene daarboven...’ en ze wees omhoog, ‘...maar over die Ene in het westen.’ Ze wees in de richting van Oud-Brahmpur.

‘Dat is een en hetzelfde,’ zei Ishaq Khan. ‘We bidden zowel naar het westen als naar boven. Ustad Majeed Khan zou het ons vast niet kwalijk nemen als we op een avond ons gebed per abuis tot hem zouden richten. Waarom ook niet?’ besloot hij dubbelzinnig. ‘Als we tot een zo verheven kunst bidden, bidden we toch tot God zelf?’ Hij keek naar Motu Chand om bijval, maar die scheen ofwel te mokken of zich in zijn laddu te verdiepen.

Het meisje kwam weer binnen en deelde mee: ‘Er is iets aan de hand bij de ingang.’

Saeeda bai leek eerder benieuwd dan verontrust.

‘Wat dan, Bibbo?’ vroeg ze.

Het meisje keek haar uitdagend aan en zei: ‘Er schijnt een jongeman ruzie te maken met de bewaker.’

‘Veeg jij die grijns eens van je gezicht, schaamteloos nest,’ zei Saeeda bai. ‘Hmm,’ ging ze verder, ‘hoe ziet hij eruit?’

‘Hoe moet ik dat nou weten, begum sahiba?’ protesteerde het meisje.

‘Doe niet zo vervelend, Bibbo. Ziet hij er fatsoenlijk uit?’

‘Ja,’ gaf het meisje toe. ‘Maar de straatlantaarns gaven te weinig licht om meer te zien.’

‘Ga de nachtwaker maar halen,’ zei Saeeda bai, en toen ze het meisje zag aarzelen, ‘wij zijn hier de enigen.’

‘Maar die meneer dan?’ vroeg het meisje.

‘Als hij zo fatsoenlijk is als je zegt blijft hij wel buiten, Bibbo.’

‘Ja, begum sahiba,’ zei het meisje en ging doen wat haar gezegd was.

‘Wie kan dat nu zijn?’ peinsde Saeeda bai hardop en deed er vervolgens het zwijgen toe.

De nachtwaker ging naar binnen, zette zijn speer bij de voordeur en kloste de trap naar de galerij op. In de deuropening van de kamer waar zij zaten bleef hij staan en groette respectvol. Met zijn kaki tulband en uniform, zijn zware laarzen en borstelige snor viel hij volledig uit de toon in dat vrouwelijk ingerichte vertrek. Maar dat leek hem allerminst te deren.

‘Wie is die man en wat wil hij?’ vroeg Saeeda bai.

‘Hij wil binnenkomen om u te spreken,’ zei de nachtwaker onverstoorbaar.

‘Ja ja, dat had ik begrepen – maar hoe heet hij?’

‘Dat wil hij niet zeggen, begum sahiba. En hij laat zich niet wegsturen ook. Gisteren was hij er ook al en toen moest ik u een boodschap doorgeven, maar die was zo vrijpostig dat ik ervan af heb gezien.’

Saeeda bai’s ogen schoten vuur. ‘Jij hebt ervan afgezien?’

‘De radja sahib was er,’ zei de nachtwaker kalm.

‘Hmm. En wat was de boodschap dan?’

‘Dat hij degene is die in de liefde woont,’ zei de nachtwaker onbewogen.

Hij gebruikte een ander woord voor liefde, zodat de woordspeling op Prem Nivas verloren ging.

‘Degene die in de liefde woont? Wat kan hij daarmee bedoelen?’ merkte Saeeda bai op tegen Motu en Ishaq. De twee keken elkaar aan, Ishaq Khan met een smalend glimlachje.

‘Deze wereld wordt bevolkt door ezels,’ zei Saeeda bai, al was het niet duidelijk op wie ze doelde. ‘Waarom heeft hij geen briefje afgegeven? Dat waren dus letterlijk zijn woorden? Niet erg idiomatisch, en erg geestig al evenmin.’

De nachtwaker dacht nog eens goed na en kwam toen met een versie die dichter bij de woorden lag die Maan de vorige avond daadwerkelijk had gebezigd. Dat wil zeggen, deze zin bevatte de woorden ‘prem’ en ‘nivas’ wel.

Voor de drie musici was het raadsel meteen opgelost.

‘Aha!’ zei Saeeda bai geamuseerd. ‘Ik geloof dat ik een bewonderaar heb. Wat vinden jullie? Zullen we hem binnenlaten? Waarom niet?’

Niemand maakte bezwaar – hoe hadden ze ook gekund? De nachtwaker kreeg opdracht de jongeman binnen te laten. En Bibbo kreeg opdracht Tasneem te gelasten op haar kamer te blijven.

==

==

2.13

==

Maan, die zich bij de ingang stond te verbijten, kon zijn geluk haast niet op toen hij al zo snel binnen werd gelaten. Met een warm gevoel van dankbaarheid drukte hij de nachtwaker een roepie in de hand. De man bracht hem naar de voordeur, waar het dienstmeisje hem de weg naar boven wees.

Toen Saeeda bai Maans voetstappen in de galerij hoorde riep ze: ‘Kom binnen, kom binnen, Dagh sahib. Ga zitten en laat uw licht over ons samenzijn schijnen.’

Maan bleef even op de drempel staan en keek naar Saeeda bai. Hij lachte van plezier en Saeeda bai moest wel teruglachen, of ze wilde of niet. Hij was eenvoudig en smetteloos gekleed in een netjes gesteven witte kurta-pyjama. Het fijne chikan borduursel op zijn kurta kwam terug in het borduursel op zijn mooie witkatoenen muts. Ook zijn schoenen – zachtleren juti’s met een puntige neus – waren wit.

‘Hoe bent u gekomen?’ vroeg Saeeda bai.

‘Te voet.’

‘Wel stoffig, voor zulke mooie kleren.’

‘Het is maar een paar minuten lopen,’ zei Maan eenvoudig.

‘Gaat u toch zitten alstublieft.’

Maan nam in kleermakerszit plaats op de met witte lakens bedekte vloer.

Saeeda bai begon bedrijvig paan klaar te maken. Maan zat bewonderend naar haar te kijken.

‘Gisteren ben ik ook langsgekomen, maar toen had ik minder geluk.’

‘Weet ik, weet ik. Die idoot van een nachtwaker had u weggestuurd. Wat moet ik zeggen? We zijn nu eenmaal niet allemaal met onderscheidingsvermogen gezegend...’

‘Maar vandaag ben ik er,’ zei Maan, enigszins overbodig.

‘Waar Dagh ook zit, daar blijft hij zitten?’ vroeg Saeeda bai met een lachje. Met neergeslagen blik strooide ze een snufje witte kalk over de betelbladeren.

‘Ditmaal verlaat hij uw bijeenkomst misschien wel helemaal niet,’ zei Maan.

Omdat ze hem niet rechtstreeks aankeek kon hij haar onbekommerd opnemen. Ze had haar sari over haar hoofd getrokken voordat hij was binnengekomen. Maar de zachte, gladde huid van haar hals en schouders was zichtbaar terwijl ze over haar werkje gebogen zat, en Maan vond de ronding van haar nek van een onbeschrijflijke bekoorlijkheid.

Toen ze twee paans klaar had spietste ze die aan een kleine zilveren tandenstoker met kwastjes en hield ze hem voor. Hij nam ze aan en stopte ze in zijn mond, aangenaam verrast door de smaak van kokos, een ingrediënt dat Saeeda bai graag aan haar paan toevoegde.

‘Ik zie dat u een Gandhi-muts van eigen ontwerp draagt,’ zei ze, nadat ze zelf ook een paar paans in haar mond had gestoken. Ishaq Khan en Motu Chand bood ze niets aan, maar die leken dan ook nagenoeg in de achtergrond opgelost.

Maan ging met zijn hand naar de zijkant van zijn geborduurde witte muts, nerveus en onzeker.

‘Nee nee, Dagh sahib, maakt u zich niet druk. Het is hier geen kerk, hoor.’ Saeeda bai keek hem aan en zei: ‘Het deed me denken aan andere witte mutsen die je in Brahmpur ziet ronddobberen. De hoofden eronder beginnen de laatste tijd meer praatjes te krijgen.’

‘Straks rekent u me het toeval van mijn afkomst nog aan.’

‘Welnee,’ zei Saeeda bai. ‘Uw vader is altijd een beschermheer van de kunst geweest. Het zijn de andere Congres-wallahs aan wie ik dacht.’

‘Misschien moet ik volgende keer maar een andere kleur muts opzetten,’ zei Maan.

Saeeda bai trok een wenkbrauw op.

‘Aangenomen dat ik tot u word toegelaten,’ voegde Maan er nederig aan toe.

Wat een wellevende jongeman, dacht Saeeda bai bij zichzelf. Ze beduidde Motu Chand de tabla en het harmonium te halen, die in een hoek van de kamer stonden, en zei tegen Maan: ‘Zo, en wat wenst hazrat Dagh dat we voor hem gaan zingen?’

Maan liet alle scherts varen en zei: ‘Nou ja... wat u maar wilt.’

Saeeda bai drukte een toets van het harmonium in om de tabla en de sarangi te helpen stemmen en zei: ‘Geen ghazel, hoop ik.’

‘O nee?’ zei Maan teleurgesteld.

‘Ghazelen horen bij openbare bijeenkomsten of bij de intimiteit van geliefden,’ zei Saeeda bai. ‘Ik zal zingen wat mijn familie haar grootste reputatie heeft bezorgd en wat mijn ustad me het beste geleerd heeft.’

Ze zette een thumri in raga Pilu in: ‘Waarom spreekt ge toch niet tegen me?’, en Maans gezicht klaarde op. Terwijl zij zong raakte hij als vanzelf in een roes. De aanblik van haar gezicht, de klank van haar stem en de geur van haar parfum versmolten met zijn geluksgevoel.

Na een stuk of drie thumri’s en een dadra gaf Saeeda bai te kennen dat ze moe was en dat Maan moest vertrekken.

Hij ging met tegenzin weg, al gaf hij meer blijk van opgewektheid dan van tegenzin. Beneden kreeg de nachtwaker tot diens verbazing een briefje van vijf roepie toegestopt.

Eenmaal op straat was Maan in de wolken.

Op een dag zal ze een ghazel voor me zingen, verzekerde hij zichzelf. Dat zal ze, dat zal ze beslist.

==

==

2.14

==

Het was zondagochtend. De lucht was licht en helder. Op de wekelijkse vogelmarkt bij de Barsaat Mahal was het een drukte van belang. Duizenden vogels – treurspreeuwen, patrijzen, duiven, parkieten – vechtvogels, consumptievogels, hardloopvogels, sprekende vogels – zaten of fladderden in kooien van ijzer of bamboe in kraampjes van waaruit kooplieden luidkeels de kwaliteit en de voordelige prijs van hun negotie aanprezen. Het trottoir was bezet door de vogelmarkt, en kopers of voorbijgangers als Ishaq moesten over de straatweg lopen, laverend tussen riksja’s, fietsen en een enkele tonga.

Er was zelfs een stalletje met boeken over vogels. Ishaq pakte een dun, in vlekkerige letters gedrukt pocketboekje over uilen en bezweringsformules en bladerde het vluchtig door om te zien waarvoor die onfortuinlijke vogel kon dienen. Het bleek een boekje over hindoeïstische zwarte magie te zijn, De tantra van uilen, maar in het Urdu. Hij las:

==

Probaat middel om een betrekking te bemachtigen

Neem de staartveren van een uil en een kraai en verbrand die tezamen in een vuur van mangohout totdat ze tot as zijn vergaan. Brengt u deze as als een kasteteken aan op uw voorhoofd wanneer u een betrekking gaat zoeken, dan bemachtigt u die zeer zeker.

==

Hij trok zijn wenkbrauwen op en las verder:

==

Methode om een vrouw in uw macht te houden

Als u een vrouw onder de duim wilt houden en wenst te voorkomen dat ze onder de invloed van een ander geraakt, past u dan de hieronder beschreven techniek toe:

Neem gelijke delen van het bloed van een uil, een boshoen en een vleermuis, smeer het mengsel op uw penis en heb daarna gemeenschap met de vrouw. Dan zal ze nooit meer een andere man begeren.

==

Ishaq werd er bijna onpasselijk van. Die hindoes ook! dacht hij. In een opwelling kocht hij het boek; het leek hem een uitstekend middel om zijn vriend Motu Chand op stang te jagen.

‘Ik heb er ook nog een over gieren,’ zei de boekverkoper gedienstig.

‘Nee, meer hoef ik niet,’ zei Ishaq en hij liep verder.

Hij bleef staan bij een kraampje waar in een met duigen omspannen kooi een groot aantal piepkleine, bijna vormeloze grijsgroene bolletjes stoppelig vlees lag opgesloten.

‘Hé!’ zei hij.

Zijn belangstelling had onmiddellijk effect op de witgemutste verkoper, die hem taxerend opnam, met een snelle blik op het boek dat hij in zijn hand had.

‘Dat zijn geen gewone parkieten, huzoor, het zijn bergparkieten, Grote Alexanderparkieten zoals de Engelse sahibs zeggen.’

De Engelsen waren al meer dan drie jaar weg, maar dat zag Ishaq maar door de vingers.

‘Weet ik, weet ik,’ zei hij.

‘Ik zie het altijd meteen als ik een kenner voor me heb,’ zei de verkoper op buitengewoon innemende toon. ‘Waarom neemt u deze niet? Maar twee roepie – en hij zal zingen als een engel.’

‘Een mannelijke of een vrouwelijke engel?’ vroeg Ishaq streng.

Op slag werd de verkoper kruiperig.

‘O, neemt u me niet kwalijk, neemt u me niet kwalijk. De mensen zijn hier zo dom dat je het haast niet opbrengt om afstand te doen van je veelbelovendste vogels, maar voor iemand met verstand van parkieten heb ik alles over, alles. Neemt u deze maar, huzoor.’ En hij koos er een met een grotere kop, een mannetje.

Ishaq hield hem even in zijn handen en zette hem toen in de kooi terug. Hoofdschuddend zei de man: ‘Wat kan ik een echte liefhebber nu voor beters bieden dan dit? Wilt u soms een vogel uit het district Rudhia? Of uit de bergen van Horshana? Die praten nog beter dan beo’s.’

Ishaq zei eenvoudigweg: ‘Laat me maar eens iets zien dat echt de moeite waard is.’

De man dook achter in zijn kraampje en opende een kooi waarin, dicht tegen elkaar aan gekropen, drie halfvolgroeide vogeltjes zaten. Ishaq bekeek ze zwijgend en vroeg toen of hij er een mocht zien.

Glimlachend dacht hij aan de parkieten die hij had gekend. Zijn tante was dol op parkieten en had er een die al zeventien was. ‘Deze,’ zei hij tegen de man. ‘En u zult al wel hebben begrepen dat u mij over de prijs ook niets wijs hoeft te maken.’

Ze marchandeerden nog een poosje. Tot het moment waarop het geld van eigenaar verwisselde maakte de verkoper een wat wrokkige indruk. Maar toen Ishaq aanstalten maakte om weg te gaan – zijn aankoop knus in zijn zakdoek – zei hij bezorgd: ‘Laat u me weten hoe het met hem gaat, de volgende keer dat u langskomt?’

‘Hoe heet u?’ vroeg Ishaq.

‘Muhammad Ismail, huzoor. En u?’

‘Ishaq Khan.’

‘Dan zijn we broers!’ zei de verkoper stralend. ‘U moet uw vogels altijd bij mij komen kopen.’

‘Ja ja,’ stemde Ishaq in, en haastig liep hij weg. Daar had hij een goed vogeltje aan, het zou het hart van de jonge Tasneem in verrukking brengen.

==

==

2.15

==

Ishaq ging naar huis, lunchte en gaf de vogel een beetje meel met water. Daarna ging hij met de parkiet in zijn zakdoek op weg naar Saeeda bai. Af en toe bekeek hij hem even bewonderend en bedacht wat een uitstekende, intelligente vogel het in aanleg was. Hij was in een opperbest humeur. Een goede Alexanderparkiet was zijn favoriete soort papegaai. Onderweg naar de Nabiganj liep hij bijna tegen een handkar op.

Tegen vieren arriveerde hij bij Saeeda bai, waar hij Tasneem vertelde dat hij iets voor haar had meegebracht. Ze moest raden wat het was.

‘Niet plagen, Ishaq bhai,’ zei ze, haar mooie grote ogen strak op hem gevestigd. ‘Zeg alsjeblieft wat het is.’

Ishaq bedacht dat ‘gazelle-achtig’ echt op Tasneem van toepassing was. Met haar fijne trekken en lange, slanke gestalte leek ze niet erg op haar oudere zuster. Haar ogen waren vochtig, haar blik zachtmoedig. Ze was levendig, maar leek altijd op het punt te staan zó weg te kunnen vluchten.

‘Waarom blijf je me toch zo hardnekkig bhai noemen?’ vroeg hij.

‘Omdat je eigenlijk mijn broer bent,’ zei Tasneem. ‘En ik heb er een nodig ook. Dat je dit geschenk voor me meeneemt bewijst het. Toe, laat me nu niet langer in spanning. Is het iets om aan te trekken?’

‘O nee – dat heeft jouw schoonheid niet nodig,’ zei Ishaq glimlachend.

‘Zulke dingen mag je niet zeggen,’ zei Tasneem streng. ‘Als apa je zou horen, dan zwaaide er wat.’

‘Goed dan, hier is het...’ En Ishaq haalde iets te voorschijn wat eruitzag als een zacht bolletje dons, gewikkeld in een zakdoek.

‘Een knot wol! Dus ik moet een paar sokken voor je breien. Ja zeg, dat ben ik niet van plan. Ik heb wel wat beters te doen.’

‘Wat dan?’ vroeg Ishaq.

‘Nou...’ begon Tasneem, en daarop zweeg ze. Ze wierp een onzekere blik in een langwerpige spiegel aan de muur. Ja, wat deed ze eigenlijk? Groente snijden om de kokkin te helpen, met haar zusje praten, romans lezen, met het dienstmeisje kletsen, over het leven nadenken. Maar voordat ze zich al te grondig in dit onderwerp kon verdiepen, bewoog het bolletje, en haar ogen begonnen te stralen van plezier.

‘Dus je ziet...’ zei Ishaq. ‘Het is een muis.’

‘Nietwaar...’ zei Tasneem minachtend. ‘Het is een vogel. Ik ben geen kind, hoor.’

‘En ik ben ook niet bepaald je broer, hoor,’ zei Ishaq. Hij bevrijdde de parkiet uit de zakdoek en ze bekeken hem samen. Daarna zette hij hem naast een roodgelakte vaas op een tafeltje. Het stoppelige bolletje vlees zag er nogal weerzinwekkend uit.

‘Wat snoezig,’ zei Tasneem.

‘Ik heb hem vanochtend uitgekozen,’ zei Ishaq. ‘Het heeft me uren gekost, maar ik wilde er een die precies geschikt was voor jou.’

Tasneem keek naar de vogel, stak haar hand uit en raakte hem aan. Ondanks zijn stoppels was hij fluweelzacht. Hij had een lichte zweem van groen over zich; zijn veren begonnen nog maar net uit te komen.

‘Een parkiet?’

‘Ja, maar geen gewone. Het is een bergparkiet. Hij zal net zo goed gaan praten als een beo.’

Na de dood van Mohsina bai was haar uiterst praatgrage beo haar snel gevolgd. Zonder die vogel had Tasneem zich nog eenzamer gevoeld, maar ze was blij dat Ishaq geen nieuwe beo maar iets heel anders voor haar mee had gebracht. Dat was des te attenter van hem.

‘Hoe heet hij?’

Ishaq moest lachen. ‘Waarom wil je hem een naam geven? Gewoon “tota” is genoeg. Het is geen strijdros, dat Ruksh of Bucephalus moet heten.’

Beiden stonden naar het parkietenjonkie te kijken. Ze staken tegelijk een hand uit om hem aan te raken. Tasneem trok de hare snel terug.

‘Toe maar,’ zei Ishaq. ‘Ik heb hem de hele dag al gehad.’

‘Heeft hij iets gegeten?’

‘Een beetje meel met water,’ zei Ishaq.

‘Hoe komen ze aan zulke kleine vogeltjes?’ vroeg Tasneem.

Hun ogen waren op gelijke hoogte, en terwijl Ishaq naar de gele sjaal keek die haar hoofd bedekte, merkte hij dat hij praatte zonder te beseffen wat hij zei.

‘O, ze halen ze uit het nest als nog heel jong zijn... als je dat niet doet leren ze niet praten... en je moet een mannetje hebben... die krijgen een mooie roze met zwarte ring om hun hals... en mannetjes zijn intelligenter. De beste praters komen uit de bergen, hè. Het marktkraampje had er drie uit hetzelfde nest, en ik moest heel goed nadenken voor ik wist welke...’

‘Wil je zeggen dat hij van zijn broertjes en zusjes gescheiden is?’ viel Tasneem hem in de rede.

‘Ja, natuurlijk,’ zei Ishaq. ‘Dat moest wel. Als je er twee neemt leren ze ons nooit napraten.’

‘Wat wreed,’ zei Tasneem. Haar ogen werden vochtig.

‘Maar hij was al uit het nest gehaald toen ik hem kocht,’ zei Ishaq, ontdaan dat hij haar van streek had gemaakt. ‘Als je ze terugzet worden ze door hun ouders verstoten.’ Hij legde zijn hand op de hare – die ze niet meteen terugtrok – en zei: ‘Voortaan is het jouw taak om hem een mooi leven te geven. Maak maar een nestje van lappen voor hem in de kooi waar je moeder vroeger haar beo in had. En geef hem de eerste dagen wat meel van kekererwten met water of een hapje geweekte dal. Als hij die kooi niet prettig vindt koop ik wel een andere voor hem.’

Tasneem trok zachtjes haar hand onder die van Ishaq uit. Arme parkiet, bemind en onvrij! Hij mocht de ene kooi verruilen voor een andere. En zij zou deze vier muren verruilen voor vier andere. Daar zou haar vijftien jaar oudere, wereldwijze zuster nu wel spoedig op toezien. En dan...

‘Soms wou ik dat ik kon vliegen...’ Ze zweeg, verlegen.

Ishaq keek haar ernstig aan. ‘Het is maar goed dat we dat niet kunnen, Tasneem – denk je eens in wat een verwarring dat zou geven! De politie heeft zo al moeite genoeg om het verkeer in Chowk onder controle te houden – maar als we behalve lopen ook konden vliegen, dan zou het wel honderdmaal erger zijn.’

Tasneem probeerde haar gezicht in de plooi te houden.

‘Maar het zou nog erger zijn als vogels net als wij alleen maar konden lopen,’ ging Ishaq verder. ‘Moet je je voorstellen, hoe ze ’s avonds over de Nabiganj heen en weer zouden slenteren met hun wandelstok.’

Nu lachte ze. Ook Ishaq schoot in de lach, en ze hadden allebei zo’n plezier in het beeld dat ze hadden opgeroepen dat ze de tranen over hun wangen voelden rollen. Ishaq veegde ze af met zijn hand, Tasneem met haar gele dupatta. Hun lach schalde door het huis.

Het parkietenjong zat doodstil naast de roodgelakte vaas op het tafeltje; zijn doorschijnende keeltje ging op en neer.

Saeeda bai, uit haar middagslaapje gewekt, kwam binnen en zei verbaasd, met een ietwat strenge ondertoon in haar stem: ‘Ishaq... wat heeft dit allemaal te betekenen? Is een mens dan zelfs ’s middags geen rust vergund?’ Toen viel haar blik op het parkietenjong, en ze klakte geërgerd met haar tong.

‘Nee... geen vogels meer hier in huis. Die ellendige beo van mijn moeder heeft me al genoeg problemen bezorgd.’ Ze zweeg even en zei er toen achteraan: ‘Eén zanger is wel genoeg voor een huishouden. Doe hem weg.’

==

==

2.16

==

Niemand zei iets. Na een poosje verbrak Saeeda bai de stilte. ‘Wat ben je vroeg, Ishaq,’ zei ze.

Ishaq keek schuldbewust. Tasneem sloeg haar blik neer, met een ingehouden snik. De parkiet deed een zwakke poging om in beweging te komen. Saeeda bai keek van de een naar de ander en zei opeens: ‘Waar is je sarangi trouwens?’

Ishaq realiseerde zich dat hij die niet eens had meegenomen. Hij werd rood.

‘Vergeten. Ik was met mijn gedachten bij de parkiet.’

‘En wat nu?’

‘Ik ga hem meteen halen natuurlijk.’

‘De radja van Marh heeft laten weten dat hij vanavond komt.’

‘Ik ga al,’ zei Ishaq, en daarna, met een blik op Tasneem: ‘Zal ik de parkiet meenemen?’

‘Nee, nee...’ zei Saeeda bai, ‘waarom zou je die willen meenemen? Ga je sarangi nou maar halen. En schiet een beetje op.’

Ishaq vertrok ijlings.

Tasneem, wie het huilen nader had gestaan dan het lachen, keek haar zuster dankbaar aan. Maar Saeeda bai was ver weg. Het gedoe met de vogel had haar uit een vreemde, beklemmende droom gewekt die met haar moeders dood en haar eigen vroegere leven samenhing, en toen Ishaq wegging had die sfeer van angst en zelfs schuldgevoel haar weer overvallen.

Tasneem zag dat haar zuster opeens bedroefd was en pakte haar hand.

‘Wat is er, apa?’ vroeg ze, met het respectvolle koosnaampje waarmee ze haar oudere zuster altijd aansprak.

Saeeda bai barstte in snikken uit, drukte Tasneem dicht tegen zich aan en kuste haar op het voorhoofd en de wangen.

‘Jij bent het enige ter wereld waar ik om geef,’ zei ze. ‘Moge God je geluk behoeden...’

Tasneem sloeg haar armen om haar heen en zei: ‘Maar waarom huil je dan, apa? Waarom ben je zo overstuur? Moet je soms aan het graf van ammi-jaan denken?’

‘Ja ja, daar komt het door, ja,’ zei Saeeda bai vlug, en ze draaide zich om. ‘Maar ga nu maar gauw die kooi uit ammi-jaans oude kamer halen. Poets hem op en breng hem hier. En zet even wat dal in de week – chané ki daal, dan kan hij dat straks eten.’

Tasneem vertrok naar de keuken. Enigszins verwezen ging Saeeda bai zitten. Toen nam ze het parkietje in haar handen om het warm te houden. Zo zat ze toen het dienstmeisje het vertrek in kwam met de mededeling dat er iemand van de nawab sahib aan de deur was.

Saeeda bai vermande zich en droogde haar ogen. ‘Laat maar binnen,’ zei ze.

Maar toen Firoz binnenkwam, knap en vriendelijk, zijn elegante wandelstok losjes in zijn rechterhand, hapte ze verschrikt naar adem.

‘U?’

‘Ja,’ zei Firoz. ‘Ik kom een envelop van mijn vader afgeven.’

‘Wat bent u laat... Ik bedoel, anders stuurt hij ’s ochtends altijd iemand,’ prevelde Saeeda bai terwijl ze haar verwarring meester trachtte te worden. ‘Gaat u zitten, gaat u zitten.’

Tot nu toe had de nawab sahib een bediende met de maandelijkse envelop gestuurd. De afgelopen twee maanden altijd net een paar dagen nadat ze ongesteld was geweest, herinnerde Saeeda bai zich. En deze maand ook, natuurlijk...

Haar gedachtegang werd onderbroken door Firoz, die zei: ‘Ik kwam toevallig mijn vaders secretaris tegen toen die net op weg wilde gaan...’

‘Ja ja.’ Saeeda bai zag er ontdaan uit. Firoz vroeg zich af waarom zijn verschijning haar zo van streek had gemaakt. Dat de nawab sahib en Saeeda bai’s moeder jaren geleden iets met elkaar hadden gehad en zijn vader haar elke maand een kleinigheidje was blijven sturen om het gezin te helpen, daarvan kon ze toch niet zo uit haar doen zijn geraakt? Toen begreep hij dat ze al voor zijn komst over iets heel anders ontdaan moest zijn geweest.

Ik kom op een slecht moment, dacht hij, en hij besloot weg te gaan.

Tasneem kwam binnen met de koperen vogelkooi en hield abrupt haar pas in toen ze hem zag.

Ze keken elkaar aan. Voor Tasneem was Firoz de zoveelste knappe aanbidder van haar zusje – maar wel een verbluffend knappe. Vlug sloeg ze haar blik neer, en daarop keek ze hem weer aan.

Zo bleef ze daar staan met haar gele dupatta, de vogelkooi in haar rechterhand, haar mond een tikje geopend van verbazing – misschien vanwege de zijne. Firoz gaapte haar aan, als aan de grond genageld.

‘Hebben wij elkaar al eens ontmoet?’ vroeg hij vriendelijk, met wild kloppend hart.

Tasneem wilde net antwoorden toen Saeeda bai zei: ‘Als mijn zuster het huis uit gaat neemt ze altijd de purdah in acht. En dit is de eerste keer dat de nawabzada mijn nederige woning vereert met zijn komst. Dus u kunt elkaar onmogelijk ontmoet hebben. Zet die kooi maar neer, Tasneem, en ga verder met je Arabische huiswerk. Ik heb niet voor niets een nieuwe leraar voor je aangesteld.’

‘Maar...’ begon Tasneem.

‘Ga nu meteen naar je kamer. Ik zorg wel voor de vogel. Heb je die dal al in de week gezet?’

‘Ik...’

‘Ga dat dan nu meteen doen. Moet die vogel soms omkomen van de honger?’

Toen de verbijsterde Tasneem de kamer uit was probeerde Firoz weer tot zichzelf te komen. Zijn mond was droog. Hij was merkwaardig ontredderd. We hebben elkaar wel degelijk ontmoet, dacht hij, zo niet op dit ondermaanse, dan toch vast in een vorig leven. Die gedachte, die indruiste tegen de religie die hij officieel beleed, trof hem juist daarom des te sterker. Het meisje met de vogelkooi had in die paar korte ogenblikken een buitengewoon diepe, verwarrende indruk op hem gemaakt.

Na een beknopte uitwisseling van beleefdheden met Saeeda bai, die even weinig aandacht voor zijn woorden leek te hebben als hij voor de hare, liep hij langzaam naar buiten.

Saeeda bai bleef een paar minuten doodstil op de bank zitten. Nog altijd lagen haar handen koesterend om de parkiet. Zo te zien was hij in slaap gevallen. Ze wikkelde hem warm in een lapje en legde hem weer naast de rode vaas. Buiten hoorde ze de oproep tot het avondgebed, en ze bedekte haar hoofd.

Overal in India en overal op aarde gaat de zon of de schaduw van de duisternis, glijdend van oost naar west, vergezeld van de oproep tot gebed en knielt een golf van mensen neer om tot God te bidden. Elke dag rollen er vijf golven – een per namaaz – over de wereldbol, van lengtegraad tot lengtegraad. De samenstellende bestanddelen veranderen van richting als ijzervijlsel in de buurt van een magneet, en keren zich naar het huis van God in Mekka. Saeeda bai stond op en ging naar een achterkamertje, waar ze de rituele wassing verrichtte en haar gebeden aanhief.

==

In de naam van God, de erbarmer, de barmhartige.

==

Lof zij God, de Heer van de wereldbewoners,

de erbarmer, de barmhartige,

de heerser op de oordeelsdag.

U dienen wij en U vragen wij om hulp.

Leid ons op de juiste weg,

de weg van hen aan wie U genade geschonken hebt,

op wie geen toorn rust en die niet dwalen.

==

Maar al die tijd, en telkens als ze daarna weer knielde en zich plat uitstrekte, kwam er steeds opnieuw één schrikwekkende regel uit het heilige boek in haar op, keer op keer:

==

En alleen God weet wat je verborgen houdt

en wat je openbaart.

==

==

2.17

==

Saeeda bai’s knappe jonge dienstmeisje Bibbo voelde dat haar mevrouw van streek was en bedacht dat ze haar misschien kon opmonteren met een gesprekje over de radja van Marh, die die avond zou komen. Nu was de radja, met zijn tijgerjachtpartijen en bergvestingen, zijn reputatie van tempelbouwer en tiran en zijn zonderlinge seksuele voorkeuren, niet het ideale onderwerp voor een vrolijk intermezzo. Hij was er vanwege de aanleg van de fundamenten voor zijn nieuwste onderneming, een tempel van Shiva, in het hart van de oude stad. De tempel zou pal naast de grote moskee komen te staan die tweeënhalve eeuw daarvoor op last van keizer Aurangzeb was gebouwd op de ruïnes van een oudere tempel van Shiva. Als de radja van Marh zijn zin had gekregen, zou het fundament van zijn tempel op het puin van de moskee zelf zijn opgetrokken.

Gezien zijn achtergrond was het curieus dat de radja van Marh ooit zo stapelgek op Saeeda bai was geweest dat hij haar een paar jaar geleden ten huwelijk had gevraagd, hoewel ze er niet over peinsde haar islamitische geloof af te zweren. Saeeda bai had zo’n onbehaaglijk gevoel gekregen bij het idee dat ze zijn vrouw zou worden, dat ze hem onmogelijke voorwaarden had gesteld. Hij moest al zijn potentiële erfgenamen via zijn huidige echtgenote onterven en Marh nalaten aan zijn oudste zoon van Saeeda bai – aangenomen dat ze zoons kreeg. Die eis stelde ze ondanks het feit dat de rani van Marh en de rani-douairière van Marh haar beiden met grote vriendelijkheid hadden bejegend toen ze naar het vorstendom was ontboden voor een optreden bij de bruiloft van de zuster van de radja; ze was gesteld op de rani’s en wist dat haar voorwaarden onmogelijk te accepteren waren. Maar de radja dacht meer met zijn kruis dan met zijn brein. Hij accepteerde de voorwaarden en Saeeda bai, klemgezet, had geen andere keus dan ernstig ziek worden en van onderdanige artsen te horen krijgen dat ze een verhuizing van de stad naar een vorstendom in de bergen hoogstwaarschijnlijk niet zou overleven.

De radja, die uiterlijk veel weghad van een enorme waterbuffel, schraapte een tijdje vervaarlijk met zijn hoeven over de grond. Hij verdacht haar van een complot en ontstak in beschonken en, letterlijk, bloeddorstige razernij. Vermoedelijk was het enige wat hem ervan weerhield Saeeda bai uit de weg te laten ruimen de wetenschap dat de Britten hem, als ze daar lucht van kregen, waarschijnlijk zouden afzetten – zoals ze dat ook met andere radja’s en zelfs maharadja’s hadden gedaan vanwege vergelijkbare schandalen en moorden.

Het fijne van die geschiedenis wist het dienstmeisje Bibbo niet, maar wel kende ze de roddel dat de radja haar mevrouw een paar jaar eerder ten huwelijk had gevraagd. Saeeda bai zat tegen Tasneems vogel te praten – ietwat voorbarig gezien zijn miniformaatje, maar volgens haar leerden vogels het zo het beste – toen Bibbo binnenkwam.

‘Moeten er voor de radja sahib nog bijzondere voorbereidingen worden getroffen?’ vroeg ze.

‘Hoezo? Nee, natuurlijk niet,’ zei Saeeda bai.

‘Misschien moet ik even een krans van goudsbloemen gaan kopen...’

‘Ben je gek, Bibbo?’

‘...dan heeft hij wat te eten.’

Saeeda bai glimlachte.

‘Moeten we straks naar Marh verhuizen, rani sahiba?’ ging Bibbo verder.

‘Ach, hou toch op,’ zei Saeeda bai.

‘Maar wie een staat moet regeren...’

‘Tegenwoordig regeert niemand zijn eigen staat nog echt, regeren doen ze in Delhi,’ zei Saeeda bai. ‘En hoor eens, Bibbo, ik zou niet met de kroon moeten trouwen maar met de buffel eronder. Ga nu maar, je bederft de opvoeding van die parkiet.’

Het dienstmeisje draaide zich al om.

‘O ja, en haal even een beetje suiker, en kijk dan meteen of die dal die je in de week hebt gezet al zacht is. Maar dat zal wel niet.’

Saeeda bai hervatte haar gesprek met de parkiet, die in een nest van schone lapjes zat midden in de koperen kooi die eens de beo van Mohsina bai had gehuisvest.

‘Tja, Miya Mitthu,’ zei Saeeda bai wat bedroefd tegen de parkiet, ‘fatsoenlijke, optimistische dingen leer je het beste als je nog jong bent, anders ben je voor het leven bedorven, net als die grofgebekte beo. Zoals men zegt, als je je alif-be-pe-te niet goed leert zul je het nooit tot schoonschrijver brengen. Wat heb je daar zelf op te zeggen? Wil je graag leren?’

Het ongevederde balletje vlees was niet tot antwoorden in staat en zei dan ook niets.

‘Neem mij nu,’ zei Saeeda bai. ‘Ik voel me nog jong, al geef ik toe dat ik natuurlijk niet zo jong ben als jij. Straks moet ik de avond doorbrengen met een afzichtelijke man van vijfenvijftig, die in zijn neus pulkt en boert en zich al heeft laten vollopen voor hij hier is. En die zal willen dat ik liefdesliedjes voor hem zing. Iedereen vindt mij de belichaming van liefdesromantiek, Miya Mitthu, maar wie bekommert zich om mijn gevoelens? Hoe kan ik nu iets voelen voor die oerbeesten die net zulke zwabberende lellen onder hun kinnebak hebben als de ouwe koeien die door Chowk rondzwerven?’

De parkiet deed zijn snavel open.

‘Miya Mitthu,’ zei Saeeda bai.

De parkiet schommelde licht heen en weer. Zijn grote kop had iets wiebeligs.

‘Miya Mitthu,’ zei Saeeda bai nog eens, in een poging hem de lettergrepen in het geheugen te prenten.

De parkiet deed zijn snavel dicht.

‘Eigenlijk wil ik vanavond niemand vermaken maar zelf vermaakt worden. Door iemand die jong en knap is,’ zei ze erbij.

En ze glimlachte bij de gedachte aan Maan.

‘Wat vind jij van hem, Miya Mitthu?’ ging ze verder. ‘O, neem me niet kwalijk, jij kent Dagh sahib nog niet, je hebt hier vandaag pas je opwachting gemaakt. En je zult wel honger hebben, daarom wil je niet met me praten – op een lege maag kun je nu eenmaal geen bhajans zingen. Het spijt me dat de bediening in deze zaak zo traag is, maar Bibbo is nogal een warhoofdje.’

Waarop Bibbo algauw binnenkwam en de parkiet te eten kreeg.

De oude kokkin had bedacht dat het beter was om het beetje dal voor de vogel te koken en daarna te laten afkoelen dan het alleen te laten weken. Nu kwam zij ook even naar hem kijken.

Ishaq Khan kwam binnen met zijn sarangi, lichtelijk beschaamd.

Motu Chand kwam binnen en bewonderde de parkiet.

Tasneem legde de roman weg waarin ze had zitten lezen en kwam binnen om een paar keer achter elkaar ‘Miya Mitthu’ en ‘Mitthu Miya’ tegen de parkiet te zeggen, waarbij ze Ishaq telkens weer in verrukking bracht. Van zijn vogel hield ze tenminste.

En ten slotte werd de radja van Marh aangekondigd.

==

==

2.18

==

Zijne hoogheid de radja van Marh was bij aankomst minder dronken dan anders, maar herstelde die toestand alras. Hij had een fles Black Dog bij zich, zijn lievelingswhisky. Dat deed Saeeda bai direct denken aan een van zijn minder prettige eigenschappen, en wel dat hij onvoorstelbaar opgewonden raakte bij de aanblik van copulerende honden. Toen ze in Marh was had hij tot tweemaal toe een loopse teef laten bespringen. Dat was het voorspel tot het moment waarop hij zíjn vette lijf op Saeeda bai wierp.

Een en ander had zich een paar jaar voor de Onafhankelijkheid afgespeeld, en ondanks haar weerzin had Saeeda bai niet meteen kans gezien om weg te komen uit Marh, waarover de onbehouwen radja, slechts in toom gehouden door een opeenvolging van walgende maar tactvolle Britse residenten, een absolute heerschappij voerde. Later was ze te bang voor de wrede vadsige man en het geboefte dat hij in dienst had om haar betrekkingen met hem rigoureus te verbreken. Ze kon alleen maar hopen dat hij mettertijd minder vaak naar Brahmpur zou komen.

De radja was verloederd geraakt na zijn studietijd in Brahmpur, toen hij er nog enigszins mee door leek te kunnen. Zijn zoon, die door de rani en de rani-douairière was behoed voor de leefwijze van zijn vader, studeerde nu zelf aan de universiteit van Brahmpur; ongetwijfeld zou hij als volwassen man, eenmaal terug in het feodale Marh, de moederlijke invloed van zich afschudden en net zo tamas-achtig worden als zijn vader: dom, wreed, laks en vuns.

De vader liet de zoon links liggen tijdens zijn verblijf in de stad en bezocht een hele reeks courtisanes en prostituees. Vandaag was Saeeda bai weer eens aan de beurt. Hij arriveerde getooid met diamantjes in zijn oren, een robijn op zijn zijden tulband, en sterk naar muskusolie riekend. Boven legde hij een zijden beursje met vijfhonderd roepie op een tafeltje bij de deur van het vertrek waar Saeeda bai ontving. Daar liet hij zich in een langwerpige witte peluw op de met witte lakens bedekte vloer zakken en zocht om zich heen naar glazen. Die stonden op de lage tafel met de tabla en het harmonium. De Black Dog werd geopend en de whisky in twee glazen geschonken. De muzikanten bleven beneden.

‘Hoelang is het al geleden sinds deze ogen u voor het laatst hebben gezien...’ zei Saeeda bai, die een slokje whisky nam en een rilling onderdrukte bij de sterke smaak.

De radja werd zo door zijn glas in beslag genomen dat het niet bij hem opkwam te antwoorden.

‘U bent tegenwoordig al even moeilijk in het vizier te krijgen als de maan op Id.’

De radja bromde wat bij dat grapje. Nadat hij een paar whisky’s achterover had geslagen, werd hij toeschietelijker; hij zei hoe mooi ze eruitzag – en duwde haar lodderig naar de deur van de slaapkamer.

Na een half uur kwamen ze weer naar buiten en werden de muzikanten boven geroepen. Saeeda bai maakte een ietwat onpasselijke indruk.

Hij liet haar dezelfde reeks ghazelen zingen als altijd; zij zong ze met dezelfde snik in haar stem bij dezelfde hartverscheurende verzen – iets wat haar moeiteloos afging. Ze deed lang met haar glas whisky. De radja had inmiddels een derde van zijn fles op en zijn ogen begonnen rooddoorlopen te raken. Af en toe riep hij lukraak ‘wah! wah!’, boerde, snoof, gaapte of krabde zich in zijn kruis.

==

==

2.19

==

Terwijl daarboven de ghazelen elkaar opvolgden liep Maan naar het huis. Vanaf de straat kon hij niet horen dat er gezongen werd. Hij zei tegen de nachtwaker dat hij Saeeda bai wilde spreken, maar de onverstoorbare man zei dat ze zich niet goed voelde.

‘O,’ zei Maan bezorgd. ‘Laat me binnen – dan kan ik zien wat er met haar is – misschien kan ik er een dokter bij halen.’

‘Begum sahiba ontvangt vandaag niet.’

‘Maar ik heb iets voor haar,’ zei Maan, die een groot boek in zijn linkerhand had. Hij stak zijn rechterhand in zijn zak en haalde zijn portefeuille te voorschijn. ‘Kunt u zorgen dat ze het krijgt?’

‘Jawel, huzoor,’ zei de nachtwaker terwijl hij een briefje van vijf roepie aannam.

‘Nou, goed dan...’ zei Maan, en met een teleurgestelde blik op het rozerode huis achter het lage groene hek liep hij langzaam weg.

Even later ging de nachtwaker met het boek naar de voordeur en gaf het aan Bibbo.

‘Hè – voor mij?’ zei Bibbo koket.

De nachtwaker keek haar aan met een dusdanig gebrek aan uitdrukking dat dat op zich al een uitdrukking was.

‘Nee. En zeg tegen de begum sahiba dat het van de jongeman is die laatst bij haar op bezoek was.’

‘Die je zo’n last met de begum sahiba heeft bezorgd?’

‘Ik heb nergens last mee gehad.’

En de nachtwaker ging terug naar het hek.

Bibbo giechelde en deed de deur dicht. Ze keek het boek even in. Het was heel mooi en behalve tekst stonden er ook afbeeldingen in van smachtende mannen en vrouwen in diverse romantische entourages. Er was één plaatje bij dat haar vooral beviel. Een vrouw in een zwart gewaad knielde bij een graf. Haar ogen waren gesloten. Boven een hoge muur op de achtergrond zag je een sterrenhemel. Op de voorgrond stond een kleine, knoestige, kale boom waarvan de wortels tussen grote stenen gekronkeld lagen. Bibbo bleef er korte tijd verwonderd naar kijken. Daarna sloeg ze het boek dicht om het, zonder aan de radja van Marh te denken, naar Saeeda bai te gaan brengen.

Als de vonk van een trage lont gleed het boek nu verder, de hal door, de trap op en via de galerij naar de openstaande deur van het vertrek waar Saeeda bai de radja bezighield. Toen Bibbo hem zag bleef ze abrupt staan en wilde zich over de galerij uit de voeten maken. Maar Saeeda bai had haar gezien. Ze brak de ghazel af die ze aan het zingen was.

‘Wat is er, Bibbo? Kom maar binnen.’

‘Niets, Saeeda begum. Ik kom straks wel terug.’

‘Wat is er met dat meisje? Eerst komt ze storen, dan is het “niets, Saeeda begum, ik kom straks wel terug”! Wat heb je daar?’

‘Niets, begum sahiba.’

‘Laat maar eens zien, dat niets,’ zei Saeeda bai.

Met een angstige buiging kwam Bibbo binnen en overhandigde haar het boek. Op het bruine omslag stond met gouden letters in het Urdu: Verzamelde gedichten van Ghalib. Geïllustreerd door Chughtai.

Dit was duidelijk geen gewone verzamelbundel van Ghalib. Saeeda bai kon het niet laten het boek in te kijken. Ze sloeg de bladzijden om. Het boek bevatte een paar inleidende woorden en een essay van de kunstenaar Chughtai, de volledige gedichten in het Urdu van de grote Ghalib, een serie afdrukken van bijzonder fraaie schilderijen in Perzische stijl die elk een of twee dichtregels illustreerden, en een tekst in het Engels. Die Engelse tekst zou wel een voorwoord zijn als je vanaf de andere kant las, bedacht Saeeda bai, die het nog steeds grappig vond dat boeken in het Engels aan de verkeerde kant begonnen.

Ze was zo opgetogen over het geschenk dat ze het op het harmonium legde en de illustraties begon door te kijken. ‘Wie heeft het gestuurd?’ vroeg ze, toen ze zag dat er geen opdracht in stond. In haar blijdschap was ze de hele radja vergeten, die zat te smeulen van woede en jaloezie.

Bibbo zocht even om zich heen naar inspiratie en zei: ‘De nachtwaker heeft het afgegeven.’

Ze had de gevaarlijke razernij van de radja bespeurd en wilde niet dat haar mevrouw onwillekeurig blijk zou geven van haar vreugde als de naam van haar bewonderaar openlijk genoemd werd. Bovendien zou de radja de schenker van het boek niet liefdevol gezind zijn, en al was Bibbo dan ondeugend, ze wenste Maan geen kwaad toe. Allesbehalve zelfs.

Intussen bekeek Saeeda bai met gebogen hoofd de afbeelding van een oude vrouw, een jonge vrouw en een jongen die bij zonsondergang voor een raam tot een nieuwe maan zaten te bidden. ‘Ja, ja,’ zei ze, ‘maar wie heeft het gestuurd?’ Ze keek geïrriteerd op.

Bibbo, die nu geen kant meer op kon, probeerde zo elliptisch mogelijk Maans naam te noemen. In de hoop dat de radja het niet zou zien, wees ze naar een vlek op de met witte lakens bedekte vloer, waar hij whisky had gemorst, en zei: ‘Dat weet ik niet. Er is geen naam achtergelaten. Mag ik nu gaan?’

‘Ja, ja... wat een zottin...’ zei haar mevrouw, geërgerd door Bibbo’s raadselachtige gedrag.

Maar de radja van Marh had genoeg van deze brutale onderbreking. Vervaarlijk snuivend schoof hij naar voren om Saeeda bai het boek uit handen te grissen. Als ze het niet net op het nippertje buiten zijn bereik had gehouden, was hem dat gelukt.

Nu zei hij hijgend: ‘Wie is dat? Hoeveel is zijn leven waard? Hoe heet hij? Hoort deze vertoning soms bij mijn vertier?’

‘Nee... nee...’ zei Saeeda bai, ‘vergeeft u het dat domme kind alstublieft. Het is niet te doen om die simpele kinderen etiquette en onderscheidingsvermogen bij te brengen.’ En daarop, met de bedoeling hem te vermurwen: ‘Maar kijkt u toch eens naar dit plaatje... zo mooi als dat is... hun handen geheven in gebed... die ondergaande zon, die witte koepel en minaret van de moskee...’

Dat woord had ze niet moeten zeggen. Met een schorre grom van razernij rukte de radja van Mahr de pagina die ze hem liet zien uit het boek. Verstijfd gaapte Saeeda bai hem aan.

‘Spelen jullie!’ brulde hij tegen Motu en Ishaq. En tegen Saeeda bai zei hij, met dreigend vooruitgestoken gezicht: ‘Zingen jij! Maak die ghazel af... Of nee! Begin maar opnieuw. Vergeet niet wie jou voor de avond heeft gereserveerd.’

Saeeda bai stopte de gescheurde bladzijde terug in het boek, deed het dicht en legde het naast het harmonium. Daarna sloot ze haar ogen en ving weer aan met het liefdeslied. Haar stem beefde en de verzen kwamen niet tot leven. Sterker nog, ze had haar gedachten er niet eens bij. Achter haar tranen was ze ziedend. Als ze er de vrijheid toe had gehad, was ze de radja aangevlogen – had ze hem haar glas whisky in zijn uitpuilende rode ogen gesmeten, zijn gezicht opengekrabd, hem het huis uit gegooid. Maar ze wist dat ze, ondanks al haar wereldwijsheid, volslagen machteloos was. Om daar niet aan te hoeven denken, liet ze haar gedachten afdwalen naar Bibbo’s gebaren.

Whisky? Drank? Vloer? Laken? vroeg ze zich af.

En opeens begreep ze wat Bibbo tegen haar had proberen te zeggen. Het was het woord voor vlek: ‘dagh’.

Met een lied in haar hart en niet meer alleen op haar lippen opende Saeeda bai haar ogen en keek glimlachend naar de whiskyvlek. Net de pis van een zwarte hond! dacht ze. Ik moet dat bijdehante kind een cadeautje geven.

Ze dacht aan Maan, ten minste één man – de enige man zelfs – die ze niet alleen graag mocht maar van wie ze bovendien het gevoel had dat ze hem bijna volledig in de hand kon houden. Misschien was ze niet aardig genoeg voor hem geweest... misschien was ze te luchthartig omgesprongen met zijn vurige verliefdheid.

De ghazel die ze zong bloeide open. Ishaq Khan was verbluft en begreep er niets van. Zelfs Motu Chand was bevreemd.

En haar lied was bepaald betoverend genoeg om het wilde beest te sussen. Zoetjesaan zakte het hoofd van de radja van Marh op zijn borst en even later begon hij te snurken.

==

==

2.20

==

Toen Maan de volgende avond bij de nachtwaker naar Saeeda bai’s gezondheid informeerde, zei deze dat hij opdracht had gekregen hem boven te laten komen. Dat was fantastisch, temeer omdat hij geen bericht had achtergelaten noch een briefje had gestuurd met de boodschap dat hij zou komen.

Halverwege de trap achter in de hal bleef hij even staan om zijn spiegelbeeld te bewonderen en bracht zichzelf, zijn gebogen hand aan zijn voorhoofd, binnensmonds een tevreden groet: ‘Adaab arz, Dagh sahib.’ Hij was als altijd chique gekleed in een smetteloze, gesteven kurta-pyjama en droeg dezelfde witte muts die Saeeda bai een opmerking had ontlokt.

Eenmaal boven in de galerij rondom de hal bleef hij staan. Er was geen flard muziek of gepraat te horen. Saeeda bai zou wel alleen zijn. Een gevoel van aangename verwachting doorstroomde hem, zijn hart begon luid te kloppen.

Ze moest zijn voetstappen hebben gehoord; ze legde de dunne roman neer die ze had zitten lezen – tenminste, naar de omslagillustratie te oordelen was het een roman – en was opgestaan om hem te begroeten.

Terwijl hij binnenkwam zei ze: ‘Dagh sahib, Dagh sahib, dat had u niet moeten doen.’

Maan keek haar aan; ze zag er een beetje moe uit. Ze droeg dezelfde roodzijden sari die ze op Prem Nivas had gedragen. Hij glimlachte en zei: ‘Elk voorwerp streeft ernaar de plaats te vinden waar het thuishoort. Een boek wil bij zijn waarachtigste bewonderaar zijn. Zoals deze hulpeloze nachtvlinder bij de kaars wil zijn die hem verblindt.’

‘Maar boeken worden met zorg gekozen en met liefde behandeld, Maan sahib,’ zei Saeeda bai. Voor het eerst – was het voor het eerst? – sprak ze hem bij zijn eigen naam aan, teder en volledig voorbijgaand aan zijn conventioneel hoffelijke opmerking. ‘Dit boek moet al jaren in uw bibliotheek hebben gestaan. U had er niet van mogen scheiden.’

Het stond inderdaad bij Maan in de kast, zij het in Benares. Hij had zich dat om de een of andere reden herinnerd, meteen aan Saeeda bai moeten denken en er na enig speurwerk een gaaf tweedehandsexemplaar van gevonden bij een boekverkoper in Chowk. Maar in de blijdschap zich zo met zo’n genegenheid aangesproken te horen worden, wist hij nu niet meer te zeggen dan: ‘Aan mij is het Urdu, zelfs van de gedichten die ik uit het hoofd ken, niet besteed. Ik kan het schrift niet lezen. Vond u het mooi?’

‘Ja,’ zei Saeeda bai heel zacht. ‘Iedereen geeft me sieraden en ander glitterspul, maar geen van die geschenken heeft mijn ogen of mijn hart ooit zo getroffen als het uwe. Maar waarom blijven we zo staan? Gaat u toch zitten.’

Maan ging zitten. In het vertrek hing hetzelfde flauwe parfum dat hij hier eerder had geroken. Vandaag was de geur van rozenolie echter licht doortrokken van die van muskusolie, een combinatie die de robuuste Maan bijna week van verlangen maakte.

‘Wilt u een glas whisky, Dagh sahib?’ vroeg Saeeda bai. ‘Tot mijn spijt is dit de enige soort die we in huis hebben,’ ging ze verder, met een gebaar naar de halflege fles Black Dog.

‘Maar dat is uitstekende whisky, Saeeda begum,’ zei Maan.

‘Hij staat hier al even,’ zei ze terwijl ze hem een glas aanreikte.

Maan leunde tegen een rolvormige lange peluw en dronk zwijgend van zijn scotch. Na een poosje zei hij: ‘Ik heb me vaak afgevraagd welke verzen Chughtais schilderijen hebben geïnspireerd, maar ik ben er nooit toe gekomen eens aan een Urdu-sprekende te vragen ze voor te lezen. Er is bijvoorbeeld één plaat die me altijd heeft geïntrigeerd. Ik kan hem zelfs beschrijven zonder het boek op te slaan. Het is een watergezicht in oranje en bruin, met een boom, een verdorde boom, die uit het water oprijst. En ergens midden in het water drijft een lotus met een rokerig olielampje erop. Weet u welke ik bedoel? Hij zit geloof ik ergens aan het begin. Op het zijdepapier dat de bladzijde beschermt staat alleen het woord “Leven!”. Meer staat er niet in het Engels, en dat is erg raadselachtig, want in het Urdu staat er een heel couplet onder. Misschien kunt u mij dat voorlezen?’

Saeeda bai pakte het boek. Ze ging links van Maan zitten, en terwijl hij zijn magnifieke geschenk doorbladerde hoopte ze vurig dat hij niet op de losgescheurde pagina zou stuiten die zij er met zorg weer in had geplakt. De Engelse opschriften waren merkwaardig beknopt. Nadat hij ‘Bij de geliefde’, ‘De boordevolle beker’ en ‘De vergeefse wake’ had omgeslagen, kwam Maan bij ‘Leven!’.

‘Dat is het,’ zei hij, en ze bekeken het geheimzinnige schilderij. ‘Ghalib heeft veel verzen geschreven waarin een lamp voorkomt. Ik vraag me af welke dit is.’

Saeeda bai sloeg het zijdepapier terug dat de illustratie beschermde en terwijl ze dat deed raakten hun handen elkaar heel even aan. Met licht ingehouden adem bekeek Saeeda bai het couplet in het Urdu en las het toen voor:

==

Het paard der tijd galoppeert gezwind: laat ons zien waar het staan blijft.

In de stijgbeugels rust geen voet, geen hand raakt de leidsels.

==

Maan schaterde het uit. ‘Nou,’ zei hij, ‘dat zal me leren hoe gevaarlijk het is om conclusies te trekken uit vage vermoedens.’

Ze namen nog een paar andere coupletten door, en daarna zei Saeeda bai: ‘Toen ik vanochtend door de gedichten bladerde vroeg ik me af waar die paar pagina’s Engels achterin over gingen.’

Voorin, vanuit mijn standpunt gezien, dacht Maan, nog steeds glimlachend. Hardop zei hij: ‘Dat zal wel een vertaling van het Urdu aan het andere eind zijn – zullen we dat maar niet eens nagaan?’

‘Goed,’ zei Saeeda bai. ‘Maar dan moet u met mij van plaats ruilen en links van mij komen zitten. Dan kunt u een bladzijde in het Engels voorlezen en lees ik de vertaling in het Urdu voor. Net privéles,’ liet ze erop volgen, terwijl zich een flauw glimlachje om haar lippen aftekende.

Dat Saeeda bai de afgelopen minuten zo dichtbij had gezeten bezorgde Maan nu, hoe heerlijk hij het ook had gevonden, een klein probleem. Alvorens op te staan om met haar van plaats te ruilen moest hij iets aan zijn kleding verschikken om te voorkomen dat ze zijn opwinding bespeurde. Maar toen hij weer ging zitten leek Saeeda bai hem geamuseerder dan hij haar ooit had gezien. Ze is echt een sitam-zareef, dacht hij bij zichzelf – een lachende tiran.

‘Zo, ustad sahib, laten we onze les maar beginnen,’ zei ze, met een opgetrokken wenkbrauw.

‘Goed,’ zei Maan, zonder haar aan te kijken maar zich sterk van haar nabijheid bewust. ‘Het eerste stukje is een inleiding op Chughtais illustraties, van een zekere James Cousins.’

‘O,’ zei Saeeda bai, ‘in het eerste stukje aan de Urdu-kant legt de kunstenaar zelf uit wat hij met de uitgave van dit boek hoopte te bereiken.’

‘En,’ ging Maan verder, ‘mijn tweede stukje is een voorwoord bij het hele boek, van de dichter Iqbal.’

‘En het mijne,’ zei Saeeda bai, ‘een lang essay, ook van Chughtai zelf, over allerlei onderwerpen, waaronder zijn artistieke opvattingen.’

‘Allemachtig,’ zei Maan, plotseling meegesleept door wat hij las. ‘Ik was vergeten wat een pompeus voorwoord Iqbal had geschreven. Goedbeschouwd heeft hij het alleen over zijn eigen boeken, niet over het boek dat hij inleidt. “In dit boek van mij heb ik dit gezegd, in dat boek van mij heb ik dat gezegd”... en verder maar een enkel neerbuigend zinnetje over Chughtai, en hoe jong hij nog is...’

Hij zweeg verontwaardigd.

‘U begint wél verhit te raken, Dagh sahib,’ zei Saeeda bai.

Ze keken elkaar aan, Maan een tikje beduusd van haar vrijmoedigheid. Hij had de indruk dat ze haar best deed om niet openlijk in lachen uit te barsten. ‘Misschien moet ik u maar wat afkoeling bezorgen met een melancholieke ghazel,’ ging Saeeda bai verder.

‘Ja, probeert u dat eens,’ zei Maan, die zich herinnerde wat ze een keer over ghazelen had gezegd. ‘Eens zien wat dat voor effect op me heeft.’

‘Ik zal mijn muzikanten even boven roepen,’ zei Saeeda bai.

‘Nee,’ zei Maan en hij legde zijn hand op de hare. ‘Alleen u en het harmonium, dat is genoeg.’

‘Maar de tablaspeler toch wel?’

‘Ik sla wel de maat met mijn hart,’ zei Maan.

Met een lichte neiging van haar hoofd – een gebaar waarvan Maans hart bijna een slag oversloeg – stemde Saeeda bai toe. ‘Denkt u dat u in staat bent om op te staan en het even hier te brengen?’ vroeg ze plagerig.

‘Hmm,’ zei Maan, maar hij bleef zitten.

‘En ik zie bovendien dat uw glas leeg is,’ liet Saeeda bai erop volgen.

Ditmaal wilde Maan zich door niets meer in verlegenheid laten brengen en hij stond op. Hij bracht haar het harmonium en schonk zich nog eens in. Saeeda bai neuriede wat voor zich uit en zei toen: ‘Ja, ik weet al iets geschikts,’ en daarop begon ze de volgende raadselachtige verzen te zingen:

==

In de tuin gaat geen korreltje aarde verloren.

Zelfs het pad is een lamp voor de vlek van de tulp.

==

Bij het woord ‘dagh’ wierp Saeeda bai Maan even een geamuseerde blik toe. Het couplet daarna bevatte niets bijzonders, maar het werd gevolgd door:

==

De roos lacht om de ijver van de nachtegaal –

Wat liefde heet is een mankement van de geest.

==

Maan, die deze verzen goed kende, moest er zichtbaar ontgoocheld bij hebben gezeten, want zodra Saeeda bai hem aankeek gooide ze het hoofd in de nek en schaterde het uit van de pret. Bij de aanblik van haar zachte witte hals, haar plotselinge, hesige lach en de prikkelende gedachte dat hij niet wist of ze nu met hem of om hem lachte, verloor Maan alle zelfbeheersing. Voor hij het wist en ondanks het harmonium, dat in de weg stond, had hij zich naar haar overgebogen en haar in haar hals gekust, en voor zij het wist was ze daarop ingegaan.

‘Niet nu, Dagh sahib, niet nu,’ zei ze, licht hijgend.

‘Nu... nu...’ zei Maan.

‘Dan kunnen we beter naar de andere kamer gaan,’ zei Saeeda bai. ‘U begint er wel een gewoonte van te maken om mijn ghazelen te onderbreken.’

‘Wanneer heb ik uw ghazelen dan eerder onderbroken?’ vroeg Maan terwijl ze hem voorging naar haar slaapkamer.

‘Dat vertel ik u nog weleens,’ zei Saeeda bai.

Deel drie

3.1

==

Zondags werd er bij Pran thuis meestal iets later ontbeten dan door de week. De Brahmpur Chronicle was er al en Pran zat met zijn neus in het zondagse bijvoegsel. Savita zat naast hem toast te eten en die van hem te smeren. Rupa Mehra kwam binnen en vroeg ongerust: ‘Hebben jullie Lata ergens gezien?’

Pran schudde achter de krant van nee.

‘Nee, Ma,’ zei Savita.

‘Ik hoop dat er niets met haar is,’ zei Rupa Mehra ongerust. Ze keek rond en zei tegen Mateen: ‘Waar is het specerijpoeder? Ik word bij het tafeldekken altijd vergeten.’

‘Waarom zou er iets gebeurd zijn, Ma?’ vroeg Pran. ‘We zitten hier in Brahmpur, niet in Calcutta.’

‘Calcutta is heel veilig,’ zei mevrouw Mehra, die voor de stad van haar enige kleinkind op de bres sprong. ‘Wel groot misschien, maar de mensen zijn er fatsoenlijk. Als meisje kun je er op alle uren van de dag veilig rondlopen.’

‘U hebt gewoon heimwee naar Arun, Ma,’ zei Savita. ‘We weten heus wel wie uw lievelingskind is.’

‘Ik heb geen lievelingskind,’ zei Rupa Mehra.

De telefoon rinkelde. ‘Ik neem hem wel,’ zei Pran terloops. ‘Gaat waarschijnlijk over de debatingwedstrijd van vanavond. Waarom laat ik me toch altijd overhalen om die ellendige activiteiten te organiseren?’

‘Vanwege de adorerende blikken van je studentes,’ zei Savita.

Pran nam op. De beide anderen gingen verder met ontbijten. Maar Savita hoorde aan een scherpe uithaal van Pran dat het iets ernstigs was. Pran zag er geschrokken uit en keek bezorgd naar Rupa Mehra.

‘Ma...’ zei Pran, maar verder kon hij niets uitbrengen.

‘Er is iets met Lata,’ zei Rupa Mehra toen ze de uitdrukking op zijn gezicht zag. ‘Ze heeft een ongeluk gehad.’

‘Nee...’ zei Pran.

‘Goddank.’

‘Ze is ervandoor...’ zei Pran.

‘O mijn god,’ zei Rupa Mehra.

‘Met wie dan?’ Savita zat verstard met een stuk toast in haar hand.

‘...met Maan,’ zei Pran. Vol ongeloof schudde hij langzaam zijn hoofd. ‘Hoe...’ ging hij verder, maar hij was niet bij machte zijn zin af te maken.

‘O mijn god,’ zeiden Savita en haar moeder als uit één mond.

Even zwegen ze onthutst.

‘Hij heeft vanaf het station mijn vader gebeld,’ ging Pran nog steeds hoofdschuddend verder. ‘Waarom heeft hij het niet met mij besproken? Ik zie geen bezwaar tegen de verbintenis op zich, behalve dan dat Maan al verloofd is...’

‘Geen bezwaar...’ fluisterde Rupa Mehra vol verbijstering. Haar neus was rood aangelopen en er biggelden hulpeloos twee tranen over haar wangen. Ze hield haar handen samengeklampt, als in gebed.

Savita begon verontwaardigd: ‘Je broer vindt zichzelf dan wel je van het, maar hoe kun je denken dat wij...’

‘O, mijn arme dochter, o, mijn arme dochter,’ huilde Rupa Mehra.

De deur ging open en Lata kwam binnen.

‘Ja, Ma?’ zei Lata. ‘Riep u mij?’ Ze keek vol verbazing naar het dramatische tableau en liep naar haar moeder om haar te troosten. ‘Wat is er aan de hand?’ vroeg ze, van de een naar de ander kijkend. ‘Toch niet de andere medaille, hoop ik?’

‘Zeg dat het niet waar is, zeg dat het niet waar is,’ riep Rupa Mehra. ‘Hoe heb je je zoiets in je hoofd kunnen halen? En dan met Maan! Hoe kun je mijn hart zo breken?’ Plots schoot haar iets te binnen. ‘Maar – dat kan helemaal niet. Het station?’

‘Ik ben niet naar een station geweest,’ zei Lata. ‘Wat is er aan de hand, Ma? Pran zei dat jullie samen uitvoerig gingen beraadslagen over mijn plannen en vooruitzichten’ (hierbij fronste ze licht haar wenkbrauwen) ‘en dat het voor mij alleen maar gênant zou zijn als ik erbij was. Hij zei dat ik pas laat moest komen ontbijten. Wat heb ik dan gedaan dat jullie allemaal zo van streek zijn?’

Savita keek Pran met verbijsterde woede aan; tot haar grote verbolgenheid geeuwde hij alleen maar.

Pran tikte op de bovenste regel van de krant. ‘Wie niet op de datum let, moet de gevolgen dragen.’

Het was 1 april.

Rupa Mehra huilde niet langer, maar wist nog steeds niet hoe ze het had. Savita keek haar man en zusje streng verwijtend aan en zei: ‘Ma, Pran en Lata denken dat ze een leuke aprilgrap hebben uitgehaald.’

‘Ik niet,’ zei Lata, wie het begon te dagen wat er in haar afwezigheid was voorgevallen. Ze schoot in de lach. Toen ging ze zitten en keek de anderen aan.

‘Pran toch,’ zei Savita. En tegen haar zusje zei ze: ‘Zo grappig is het niet, Lata.’

‘Nee,’ zei Rupa Mehra. ‘En dan nog in de examentijd – je studie zal er onder lijden – en dan is alle tijd en geld verspild. Niet lachen.’

‘Kop op, kop op allemaal. Lata is nog steeds niet getrouwd. Alles is nog pais en vree,’ zei Pran zonder spoor van berouw, om zich daarna weer achter zijn krant te verstoppen. Ook hij lachte, maar stilletjes. Savita en mevrouw Mehra richtten priemende blikken op de Brahmpur Chronicle.

Er schoot Savita iets te binnen. ‘Ik had wel een miskraam kunnen krijgen,’ zei ze.

‘Welnee,’ zei Pran luchtig. ‘Jij kan wel tegen een stootje. Ik ben het wrak. Bovendien is dit helemaal op touw gezet voor jou, om je zondagochtend wat op te vrolijken. Je klaagt altijd dat het zondags zo saai is.’

‘Liever saai dan zoiets. Je kunt je toch minstens verontschuldigen?’

‘Natuurlijk,’ zei Pran grif. Hij was niet erg trots op zichzelf dat hij zijn schoonmoeder aan het huilen had gemaakt, maar wel in zijn nopjes dat de grap zo goed gelukt was. Lata had het in ieder geval kunnen waarderen. ‘Het spijt me, Ma. Het spijt me, schat.’

‘Dat mag ik hopen. En nu Lata nog,’ zei Savita.

‘Het spijt me, Lata,’ zei Pran lachend. ‘Je zult wel honger hebben. Ik zou het ei maar laten brengen.’

‘Al snap ik eigenlijk niet,’ ging Pran verder, waarmee hij het grootste deel van zijn geredde krediet weer tenietdeed, ‘waarom ik me zou moeten verontschuldigen. Ik houd niet eens van die aprilgrappen. Maar omdat ik nu eenmaal door mijn huwelijk in een verwesterde familie ben beland, dacht ik, vooruit, Pran, draag ook je steentje bij of ze houden je voor een lomp boertje, en dan kun je Arun Mehra helemaal niet meer onder ogen komen.’

‘Hatelijke opmerkingen over mijn broer laat je maar achterwege,’ zei Savita. ‘Die maak je sinds de bruiloft al aan de lopende band. Over de jouwe valt evenveel te zeggen. Meer nog, eigenlijk.’

Dat zette Pran even aan het denken. Er werd al over Maan geroddeld.

‘Toe schat, vergeef me,’ zei hij met wat oprechter berouw in zijn stem. ‘Wat moet ik doen om het goed te maken?’

‘Ons meenemen naar de bioscoop,’ zei Savita prompt. ‘Vandaag wil ik een Hindi-film zien – om te benadrukken hoe verwesterd ik ben.’ Savita was dol op Hindi-films (ze konden haar niet sentimenteel genoeg zijn) en bovendien wist ze dat Pran ze doorgaans verafschuwde.

‘Een Hindi-film?’ vroeg Pran. ‘Ik dacht dat de rare voorkeuren van aanstaande moeders zich tot eten en drinken beperkten.’

‘Goed dan, afgesproken,’ zei Savita. ‘Naar welke gaan we?’

‘Sorry,’ zei Pran, ‘het kan echt niet. Ik heb vanavond dat debat.’

‘Dan wordt het een middagvoorstelling,’ zei Savita, die gedecideerd een klontje boter plette.

‘Al goed, al goed, ik heb erom gevraagd,’ zei Pran. Hij zocht de juiste bladzij in de krant op. ‘Wat zeg je hiervan? Sangraam. In de Odeon. “Alom geprezen – een groots filmwonder. Alleen voor volwassenen.” Ashok Kumar speelt erin – die doet Ma’s hart sneller kloppen.’

‘Wat ben je toch een plaaggeest,’ zei mevrouw Mehra, enigszins verzoend. ‘Maar ik vind hem inderdaad goed spelen. Aan de andere kant, ach, tja, al die films voor volwassenen, ik vind...’

‘Goed, goed,’ zei Pran. ‘De volgende. Nee – die zit niet in de middagvoorstelling. Dan die... die... aha, hier hebben we iets interessants. Kaalé Badal. Epos van liefde en romantiek. Meena, Shyam, Gulab, Jeewan, enzovoort, enzovoort, Baby Tabassum ook nog! Precies wat jij in je toestand nodig hebt,’ voegde hij er tegen Savita aan toe.

‘Nee,’ zei Savita. ‘Dat zijn allemaal acteurs die ik niet goed vind.’

‘Wonderlijke familie is dit toch,’ zei Pran. ‘Eerst willen ze met alle geweld naar de film, en vervolgens worden alle mogelijkheden verworpen.’

‘Ga verder,’ zei Savita tamelijk streng.

‘Jawel, memsahib,’ antwoordde Pran. ‘Goed, dan krijgen we Hulchul. Grote Galapremière. Nargis...’

‘Die vind ik goed,’ zei Rupa Mehra. ‘Ze heeft zo’n expressief gezicht...’

‘Daleep Kumar...’

‘Oh!’ zei Rupa Mehra.

‘Beheers u, Ma,’ zei Pran. ‘Sitara, Yaqub, K. N. Singh en Jeevan. “Groots verhaal. Grootse cast. Grootse muziek. De eerste film van dit kaliber in dertig jaar Indiase cinema.” Nou?’

‘Waar draait hij?’

‘In de Majestic. “Geheel vernieuwde, luxueuze inrichting, compleet met installatie voor luchtverversing voor aangename verkoeling.” ’

‘Dat klinkt in alle opzichten positief,’ zei mevrouw Mehra bedachtzaam optimistisch, alsof ze een huwelijkskandidaat voor Lata besprak.

‘Maar wacht eens!’ zei Pran. ‘Hier staat een advertentie die zo groot is dat ik hem over het hoofd zag: voor Deedar. Draait in de, even kijken, net zo goed aangeschreven Manorma Talkies, ook met een installatie voor luchtverversing. Luister: “Cast als een sterrenhemel. Nu vijfde week. Gelardeerd met lustige songs & hartverwarmende romantiek. Nargis, Ashok Kumar...” ’

Hij zweeg even voor de verwachte juichkreet van zijn schoonmoeder.

‘Je blijft een plaaggeest, Pran,’ zei Rupa Mehra vrolijk, al haar tranen vergeten.

‘ “Nimmi, Daleep Kumar...” (ongelooflijk gelukkig toeval, Ma) “...Yaqub, Baby Tabassum...” (bingo!) “... Musical-Miraclesongs die op iedere straathoek weerklinken. Alom bejubeld, belauwerd en bewierookt. De enige film voor het hele gezin. Filmische wervelwind. Zoete melodische regenval. Filmkars Deedar! Met sterren bezet juweel onder de rolprenten! Mooiste film die u in jaren zag.” Nou, wat vinden jullie?’

Pran keek in drie stomverbaasde gezichten. ‘Als door de bliksem getroffen!’ sprak hij goedkeurend. ‘Voor de tweede keer vanochtend.’

==

==

3.2

==

Die middag gingen ze gevieren naar de Manorma Talkies voor hun portie hartverwarmende romantiek. Ze kochten de beste kaartjes voor het balkon, hoog boven het volk, en een plak Cadburychocola, waarvan Lata en Savita het grootste deel voor hun rekening namen. Ondanks haar suikerziekte mocht Rupa Mehra ook een blokje en Pran wilde er maar een. Pran en Lata lieten nauwelijks een traan, Savita snufte en mevrouw Mehra snikte hartverscheurend. De film was inderdaad dieptreurig, de liedjes ook, en het viel niet te zeggen wat haar het meest aangreep: het jammerlijk lot van de blinde zanger of het innige liefdesverhaal. Hun gelukzaligheid was compleet geweest als er niet een paar rijen achter hen een man had gezeten die telkens als de blinde Daleep Kumar op het doek verscheen in tomeloos huilen losbarstte en een paar keer zelfs met zijn stok op de vloer begon te bonken, misschien als woest protest tegen het noodlot, of tegen de regisseur. Uiteindelijk werd het Pran te machtig; hij draaide zich om en riep: ‘Meneer, zou u zich misschien kunnen beheersen en niet zo met die stok...’

Hij zweeg abrupt toen hij de schuldige in het oog kreeg: de vader van Rupa Mehra. ‘O, mijn god,’ zei hij tegen Savita, ‘het is je grootvader! Het spijt me verschrikkelijk, meneer! Vergeet alstublieft wat ik gezegd heb. Ma is hier ook, meneer, ik bedoel, mevrouw Mehra is hier ook. Neem me niet kwalijk. En Savita en Lata. Hopelijk zien we u straks na afloop van de film.’

Pran werd toen inmiddels zelf door andere toeschouwers tot stilte gemaand, en hoofdschuddend draaide hij zich weer om naar het doek. De anderen waren al even onthutst. Dit alles had echter geen merkbaar effect op de emoties van dokter Kishen Chand Seth, die tijdens het laatste half uur van de film onverminderd heftig en luidruchtig verder weende.

‘Hoe hebben we hem in de pauze over het hoofd kunnen zien?’ vroeg Pran zich af. ‘En heeft hij ons dan ook niet gezien? We zitten toch vóór hem?’ Pran kon niet weten dat dokter Kishen Chand Seth blind en doof was voor alles wat er om hem heen gebeurde als hij eenmaal in de ban was van een film. En wat de pauze betrof, dat was en bleef een mysterie, temeer daar dokter Kishen Chand Seth vergezeld werd door zijn vrouw Parvati.

Toen ze na afloop van de film met de rest van het publiek naar buiten waren geperst, zagen ze elkaar weer in de lobby. Dokter Kishen Chand Seth vergoot nog zeeën van tranen, en de anderen betten hun ogen met een zakdoekje.

Parvati en Rupa Mehra deden een paar heldhaftige maar tot mislukken gedoemde pogingen om een schijn van wederzijdse genegenheid te wekken. Parvati was een sterke, knokige, nogal harde vrouw van vijfendertig. Ze had een bruine, door de zon gelooide huid en trad de wereld tegemoet met een houding die een voortzetting leek van die jegens haar hulpeloze patiënten: alsof ze plots had besloten nooit meer voor wie dan ook een ondersteek te legen. Ze droeg een sari van crêpe georgette, bedrukt met iets wat op roze denneappels leek. Haar lippenstift was echter niet roze maar oranje.

Mevrouw Mehra deinsde even terug voor dit indrukwekkende schouwspel en probeerde uit te leggen waarom ze niet op Parvati’s verjaardag had kunnen komen.

‘Maar wat fijn om je nu hier tegen te komen,’ voegde ze eraan toe.

‘Ja, dat vind ik ook,’ zei Parvati. ‘Ik zei pas nog tegen Kishy...’

Maar de rest van de zin ontging Rupa Mehra, die nog nooit op zo’n afschuwelijk triviale manier naar haar zeventigjarige vader had horen verwijzen. ‘Mijn man’ was al erg genoeg, maar ‘Kishy’? Ze keek naar hem, maar hij leek nog van de wereld afgesloten in een stolp van celluloid.

Na een tijdje wist dokter Kishen Chand Seth zich uit die sentimentele omhulling los te rukken. ‘We moeten naar huis,’ sprak hij plompverloren.

‘Komt u alstublieft eerst bij ons theedrinken,’ stelde Pran voor.

‘Nee nee, dat gaat vandaag echt niet. Een andere keer. Ja. Zeg maar tegen je vader dat we hem morgenavond verwachten voor een partijtje bridge. Klokslag half acht. Artsentijd uiteraard, niet die van politici.’

‘Aha,’ zei Pran nu glimlachend. ‘Met alle plezier. Ik ben blij dat het misverstand uit de weg is geruimd.’

Dokter Kishen Chand Seth besefte met een schok dat dat allerminst het geval was. Omhuld door de filmnevel – want in Deedar hadden goede vrienden elkaar bittere woorden toegevoegd – was hij zijn ruzie met Mahesh Kapoor vergeten. Hij keek Pran geërgerd aan. Parvati hakte met aplomb de knoop door.

‘Ja, mijn man heeft het voor zichzelf al uit de weg geruimd. Laat je vader alsjeblieft weten dat we ons op zijn komst verheugen.’ Ze keek haar man vragend aan; hij gromde narrig, maar liet de zaak verder wijselijk rusten. Zijn aandacht werd ineens getrokken door iets anders.

Met het handvat van zijn wandelstok wees hij op Savita’s buik. ‘Wanneer?’ wilde hij weten.

‘Augustus, of september, hebben ze tegen ons gezegd,’ zei Pran nogal ontwijkend, alsof hij bang was dat dokter Kishen Chand Seth de touwtjes weer in handen zou willen nemen.

Dokter Kishen Chand Seth wendde zich tot Lata. ‘Waarom ben jij nog niet getrouwd? Staat mijn radioloog je niet aan?’ vroeg hij.

Lata keek hem aan en probeerde haar verbazing te verbergen. Haar wangen gloeiden.

‘U hebt haar nog niet aan de radioloog voorgesteld,’ kwam Rupa Mehra haastig tussenbeide. ‘En haar examens beginnen binnenkort.’

‘Welke radioloog?’ vroeg Lata. ‘Aha, het is nog steeds 1 april. Dat is het zeker?’

‘Ja ja, de radioloog. Bel me morgen maar,’ zei dokter Kishen Chand Seth tegen zijn dochter. ‘Help me eraan denken, Parvati. En nu moeten we gaan. Ik moet volgende week weer naar deze film. Zo treurig,’ voegde hij er waarderend aan toe.

Op weg naar zijn grijze Buick zag dokter Kishen Chand Seth een fout geparkeerde auto staan. Hij schreeuwde naar de politieagent die dienst had op de drukke kruising. De agent, die de vreeswekkende dokter Seth van gezicht kende (zoals de meeste handhavers der orde en wanorde in Brahmpur) liet het verkeer aan zijn lot over, kwam meteen naar hem toe en noteerde het kenteken van de auto. Er kwam een bedelaar aangehobbeld die om wat kleingeld vroeg. Dokter Kishen Chand Seth keek hem woedend aan en gaf hem met zijn stok een harde pets tegen zijn been. Hij stapte met Parvati in de auto en de politieagent hield het verkeer voor hem tegen.

==

==

3.3

==

‘Niet praten, alstublieft,’ zei de surveillant.

‘Ik wilde alleen maar een liniaal lenen, meneer.’

‘Als dat nodig is, moet u het via mij doen.’

‘Goed, meneer.’

De jongen ging zitten en wijdde zich weer aan de opgaven die voor hem lagen.

Er zoemde een vlieg tegen de ruit van de tentamenzaal. Achter het raam was naast de stenen traptreden de rode kruin van een gul-mohurboom zichtbaar. De ventilatoren wentelden traag in het rond. Hoofden, handen, rij na rij, inkt, druppel na druppel, woorden, woorden en nog eens woorden. Er stond iemand op om water te drinken uit de aarden kruik bij de uitgang. Een ander leunde zuchtend achterover in zijn stoel.

Lata was een half uur geleden opgehouden met schrijven, en had al die tijd blind op haar papier zitten staren. Ze trilde. Het lukte haar niet om over de vragen na te denken. Ze ademde zwaar en het zweet stond op haar voorhoofd. De meisjes aan weerskanten hadden niets in de gaten. Wie waren het eigenlijk? Ze herkende ze niet van de colleges Engels.

Wat betekenen die vragen? vroeg ze zich af. En hoe heb ik die zo kort geleden nog kunnen beantwoorden? Verdienen de tragische helden van Shakespeare hun lot? Verdient wie dan ook haar lot? Ze keek weer om zich heen. Wat is er aan de hand met mij – ik, die zo goed ben in tentamens? Ik heb geen hoofdpijn, ik ben niet ongesteld, wat is mijn excuus? Wat zal Ma zeggen...

De slaapkamer in het huis van Pran kwam haar voor ogen. Ze zag er de drie koffers van haar moeder, met daarin het merendeel van haar aardse bezittingen. Daar lagen ze als vaste begeleiders van haar Jaarlijkse Treinpelgrimage in een hoek; haar grote handtas lag er als een zelfverzekerde zwarte zwaan bovenop. Erbij lag een kleine, vierkante, groene uitgave van de Bhagavad Gita en een glas met haar kunstgebit. Dat had ze sinds het auto-ongeluk van tien jaar geleden.

Wat zou mijn vader hebben gevonden? vroeg Lata zich af – met zijn briljante studieresultaten – zijn gouden medailles – hoe kan ik hem zo verzaken? Hij is gestorven in april. Toen stonden de gul-mohurs ook in bloei... Ik moet me concentreren. Ik moet me concentreren. Er is iets met me aan de hand en ik mag niet in paniek raken. Ik moet me ontspannen en dan komt het allemaal weer goed.

Opnieuw verviel ze in een droomtoestand. De vlieg zoemde gestaag.

‘Niet neuriën. Stilte, alstublieft.’

Met een schok besefte Lata dat zij degene was die zachtjes had zitten neuriën en dat haar buurvrouwen haar nu allebei aankeken: de een verwonderd, de ander geërgerd. Ze boog zich over haar antwoordenschriftje. De lichtblauwe lijnen strekten zich zonder enige mogelijke betekenis uit over de lege bladzijde.

‘Geef nimmer op bij d’eerste poging...’ hoorde ze haar moeder zeggen.

Ze ging haastig terug naar een vorige vraag, die ze al had beantwoord, maar alle zin van wat ze had opgeschreven ontging haar.

‘Dat Julius Caesar al in het derde bedrijf uit zijn eigen stuk is verdwenen, lijkt erop te wijzen dat...’

Lata liet haar hoofd in haar handen zakken.

‘Voel je je wel goed?’

Ze keek op, in het bezorgde gezicht van de jonge docent van de filosofiefaculteit die die dag toevallig surveillancedienst had.

‘Jawel.’

‘Weet je het zeker?’ vroeg hij zachtjes.

Lata knikte.

Ze pakte haar pen en begon iets in haar antwoordenschriftje te schrijven.

Er verstreken een paar minuten, en de surveillant kondigde aan: ‘Nog een half uur.’

Lata werd zich ervan bewust dat er minstens een uur van haar drie uur durende tentamen in rook was opgegaan. Ze had nog maar twee vragen beantwoord. Voortgejaagd door plotselinge angst begon ze bij de twee resterende vragen – ze koos ze vrijwel willekeurig – antwoorden op te kalken, in een haastig, paniekerig handschrift, haar vingers besmeurend met inkt, vlekken makend in het schriftje, nauwelijks beseffend wat ze schreef. Het gezoem van de vlieg leek zich in haar hoofd te hebben genesteld. Haar doorgaans zo aantrekkelijke handschrift zag er nu nog erger uit dan dat van Arun, en bij die gedachte raakte ze bijna weer verlamd.

‘Nog vijf minuten.’

Lata bleef doorschrijven, al wist ze nauwelijks wat ze schreef.

‘Pen neerleggen, alstublieft.’

Lata’s hand bleef zich over de bladzij bewegen.

‘Niet meer schrijven, alstublieft. Het is tijd.’

Lata legde haar pen neer en sloeg haar handen voor haar gezicht.

‘Breng uw tentamen naar voren alstublieft. Zorg dat uw registratienummer correct op de voorkant staat en dat uw eventuele extra schriftjes in de juiste volgorde liggen. Voor het verlaten van de zaal niet praten alstublieft.’

Lata leverde haar schriftje in. Toen ze de zaal uitliep legde ze haar rechterpols even tegen de koele aarden kruik.

Ze begreep niet wat er met haar aan de hand was.

==

==

3.4

==

Buiten de zaal bleef Lata een tijdje staan. Er stroomde zonlicht over de stenen traptreden. Het topje van haar middelvinger zat onder de donkerblauwe inkt, en ze stond er zorgelijk naar te kijken. Ze was bijna in tranen.

Op de trap stonden andere studenten Engels te praten. Het tentamen werd uitvoerig besproken; het hoogste woord had een optimistisch, mollig meisje dat op haar vingers natelde wat ze allemaal goed had beantwoord.