Ivan Toergenjev

Vaders en zonen

==

Vertaald door Karel van het Reve

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1955, 2010 UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

==

ISBN 978 90 282 7060 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2016

##

I

‘En, Pjotr, nog niets te zien?’ vroeg op 20 mei 1859, in bestofte jas, geruite broek en zonder hoed naar buiten komend op de lage stoep van een herberg aan de ***se straatweg, een heer van even in de veertig aan zijn knecht, een bolwangige knaap met witachtig dons op zijn wangen en kleine doffe oogjes.

De bediende, aan wie alles, zowel de turkooizen oorknop als zijn gepommadeerde haren van verschillende kleur en zijn beleefde gebaren, kortom alles iemand van de nieuwe, vervolmaakte generatie verried, keek toegeeflijk de weg af en gaf ten antwoord: ‘Nee meneer, niets te zien.’

‘Niets te zien?’ herhaalde zijn meester.

‘Niets te zien,’ gaf zijn knecht nogmaals ten antwoord.

Zijn meester zuchtte en ging op een bankje zitten. Wij willen de lezer met hem doen kennismaken terwijl hij daar met zijn beentjes onder zich zit en treurig rondkijkt.

Hij heet Nikolaj Petrovitsj Kirsanov. Hij heeft op vijftien werst van het herbergje een aardig landgoed van tweehonderd zielen, of, zoals hij zich uitdrukt sinds hij zijn boeren land gegeven heeft en een ‘ferme’ begonnen is: van tweeduizend desjatienen. Zijn vader, een generaal die in 1812 meegedaan had, een ruige Rus die nauwelijks lezen en schrijven kon maar de kwaadste niet was, had zijn hele leven in het gareel gelopen, eerst een brigade, toen een divisie gecommandeerd, en voortdurend in de provincie gewoond, waar hij krachtens zijn generaalsrang een vrij aanzienlijke rol speelde. Nikolaj Petrovitsj was in het Zuiden van Rusland geboren, evenals zijn oudere broer Pavel, met wie wij ons nog zullen bezighouden, en was tot zijn veertiende jaar thuis opgevoed, omringd door goedkope gouverneurs, ongegeneerde, maar kruiperige adjudanten en andere lieden van regiment en staf. Zijn moeder, ene Koljazina, als meisje Agathe, en als generaalsvrouw Agafoklea Koezminisjna Kirsanova, was een echte commandantenvrouw, droeg weelderige mutsen en ruisende zijden japonnen, was in de kerk altijd de eerste die het kruis kuste, sprak luid en veel, liet zich ’s morgens door haar kinderen de hand kussen en zegende ze ’s avonds, – kortom, had een heerlijk leven. Als generaalszoon had Nikolaj Petrovitsj net als zijn broer Pavel officier moeten worden – hoewel hij niet alleen niet bijster dapper was maar zelfs de naam van bloodaard verworven had. Maar hij had zijn been gebroken op de dag zelve dat het bericht kwam van zijn bevestiging, en na twee weken liggen was hij voor zijn verdere leven een ‘mankpoot’ gebleven. Zijn vader gaf de hoop op nog iets van hem te maken en deed hem bij de civiele dienst. Hij bracht hem naar Petersburg zodra hij achttien was en liet hem aan de universiteit inschrijven. Zijn broer was toen net officier in een garderegiment geworden. De jongelieden gingen samen op kamers wonen onder het verre toezicht van een oom van moederszijde, Oeja Koljazin, een hoge ambtenaar. Hun vader ging naar zijn divisie en naar zijn echtgenote terug en zond zijn zoons slechts af en toe grote kwarto vellen grijs papier, volgeklad in een wijdlopige schrijvershand. Onderaan die vellen prijkten dan in zorgvuldig uitgevoerde hanepoten de woorden ‘Piotr Kirsanof, generaal-majoor’. In 1835 verliet Nikolaj Petrovitsj de universiteit met de graad van kandidaat en in hetzelfde jaar kwam generaal Kirsanov, die ontslag gekregen had om een mislukte parade, in Petersburg wonen met zijn vrouw. Hij had al een huis gehuurd bij de Taurische Tuin en zich bij de Engelse club laten inschrijven, maar stierf plotseling aan een beroerte. Agafoklea Koezminisjna volgde hem al spoedig: ze kon maar niet wennen aan het eenzame leven in de hoofdstad; de treurige verveling van de uitgediende staat vrat haar op. Ondertussen had Nikolaj Petrovitsj kans gezien zich nog tijdens het leven van zijn ouders en tot hun niet gering verdriet te verlieven in het dochtertje van de ambtenaar Prepolovenski, zijn vroegere kostbaas, een aanvallige en wat men noemt ontwikkelde jongedame: ze las in de tijdschriften serieuze artikelen in de rubriek ‘Wetenschappen’. Hij trouwde met haar zodra hij uit de rouw was, verliet het ministerie van domeinen waar zijn vader hem met een kruiwagen in had gekregen en was gelukkig met zijn Masja, eerst in een landhuis bij het Bosbouw-instituut, daarna in de stad, in een aardig klein woninkje met een keurige trap en een wat kille salon, en ten slotte op zijn landgoed, waar hij zich definitief vestigde en waar hem al gauw een zoon Arkadi geboren werd. De echtelieden hadden een heel goed en rustig leven, ze verlieten elkaar haast nooit, lazen samen, speelden vierhandig piano, zongen duetten. Zij tuinierde en zorgde voor het pluimvee, hij ging een enkele keer op jacht en was met het bedrijf bezig, en Arkadi groeide op, eveneens goed en rustig. Tien jaren gingen als een droom voorbij. In 1847 stierf Kirsanovs vrouw. Hij kwam die slag nauwelijks te boven, werd in enkele weken grijs; was al op weg naar het buitenland om althans enige verstrooiing te vinden... maar 1848 kwam ertussen. Hij keerde noodgedwongen naar zijn dorp terug en na een vrij langdurige werkeloosheid ging hij zich met economische hervormingen bezighouden. In 1855 bracht hij zijn zoon naar de universiteit en bracht drie winters met hem in Petersburg door, waarbij hij haast nooit uitging en met de jonge studiegenoten van Arkadi kennis trachtte te maken. De laatste winter had hij niet kunnen komen, – en wij zien hem nu hier in mei 1859, al helemaal grijs, pafferig en een weinig gebogen: hij wacht op zijn zoon die net als hij eertijds de graad van kandidaat verkregen heeft.

De knecht ging fatsoenshalve of misschien ook omdat hij niet onder het oog van zijn meester wilde blijven de poort in en stak een pijp op. Nikolaj Petrovitsj boog het hoofd en begon de vervallen treetjes van de stoep te bekijken: er stapte gezapig, zijn dikke gele poten stevig neerzettend, een groot bont kuiken op rond, onvriendelijk aangestaard door een vlekkerige kat die aanstellerig op de balustrade hurkte. De zon broeide; uit de halfduistere gang van de herberg kwam een lucht van warm roggebrood. Onze Nikolaj Petrovitsj begon te dromen. Mijn zoon... kandidaat... Arkasja... maalde het hem onophoudelijk door het hoofd; hij probeerde aan iets anders te denken, en dan kwamen dezelfde gedachten weer terug. Hij dacht aan zijn overleden vrouw... ‘Ze heeft het niet mogen beleven!’ fluisterde hij droevig... Een dikke blauwe duif streek op de weg neer en ging haastig drinken uit een plas bij de waterput. Nikolaj Petrovitsj begon ernaar te kijken toen zijn oor al het geluid van naderende wielen opving...

‘Dat zijn ze zeker, meneer,’ meldde de knecht die uit de poort opdook.

Nikolaj Petrovitsj sprong op en tuurde de weg af. Er verscheen een met drie postpaarden bespannen tarantas, waarin de rand van een studentenmuts opdoemde en de omtrek van een dierbaar gezicht...

‘Arkasja! Arkasja!’ riep Kirsanov en begon te hollen en met zijn armen te zwaaien... Enkele ogenblikken later hingen zijn lippen al aan de baardeloze, bestofte en verbrande wang van de jonge kandidaat.

II

‘Laat me toch even het stof afslaan, papa,’ zei met een van de reis wat schor geworden, maar luide knapenstem Arkadi, die vrolijk de liefkozingen van zijn vader beantwoordde, ‘ik maak je helemaal vuil.’

‘Dat geeft niet, dat geeft niet,’ zei Nikolaj Petrovitsj met een vertederde glimlach, en sloeg een paar keer langs de kraag van Arkadi’s mantel en zijn eigen overjas. ‘Laat je eens bekijken, laat je eens bekijken,’ voegde hij eraan toe; hij trad achteruit, en liep dadelijk met haastige schreden op de herberg toe, zeggend: ‘Hierheen, hierheen, en zo vlug mogelijk paarden.’

Nikolaj Petrovitsj leek heel wat opgewondener dan zijn zoon, het leek wel of hij de kluts een beetje kwijt was, net of hij verlegen was. Arkadi hield hem staande.

‘Papa,’ zei hij, ‘mag ik je voorstellen aan mijn goede vriend Bazarov, over wie ik je zo vaak geschreven heb. Hij is zo vriendelijk bij ons te komen logeren.’

Nikolaj Petrovitsj keerde zich vlug om, trad op een grote, in een lange kiel met kwasten geklede man toe die juist uit de tarantas gestapt was, en drukte stevig de blote rode hand die hem niet dadelijk werd toegestoken.

‘Ik ben heel blij met u kennis te kunnen maken,’ begon hij, ‘en dankbaar voor uw goede voornemens ons te bezoeken; ik hoop... mag ik uw naam en vadersnaam weten?’

‘Jevgeni Vasiljevitsj,’ antwoordde Bazarov met een lijzige, maar mannelijke stem, en de kraag van zijn kiel terugslaand toonde hij Nikolaj Petrovitsj zijn hele gezicht. Lang en mager, met een breed voorhoofd, een van boven platte, naar beneden scherp toelopende neus, grote groenige ogen en zandkleurige neerhangende bakkebaarden, werd het verlevendigd door een rustige glimlach en sprak van zelfvertrouwen en verstand.

‘Ik hoop, waarde Jevgeni Vasilitsj, dat u zich bij ons niet vervelen zult,’ vervolgde Nikolaj Petrovitsj.

Bazarovs dunne lippen trilden even; hij gaf echter geen antwoord en lichtte alleen even zijn muts. Zijn donkerblond haar, lang en dicht, verborg de grote rondingen van zijn ruime schedel niet.

‘Dus wat zullen we doen, Arkadi,’ begon Nikolaj Petrovitsj weer, zich naar zijn zoon omdraaiend, ‘meteen de paarden laten inspannen? Of willen jullie uitrusten?’

‘Dat doen we thuis wel, papa, laat maar inspannen.’

‘Dadelijk, dadelijk,’ zei zijn vader. ‘Hé, Pjotr, heb je het gehoord? Zorg dat het gauw voor mekaar komt, kerel.’

Pjotr, die als de volmaakte bediende de jongeheer niet de hand gekust had, maar alleen uit de verte had gebogen, verdween weer in de poort.

‘Ik ben hier met een rijtuig, maar er is voor jouw tarantas ook wel een driespan,’ zei Nikolaj Petrovitsj bedrijvig, terwijl Arkadi water dronk uit een door de herbergier aangedragen ijzeren kroes en Bazarov een pijp opstak en naar de voerman toeliep die de paarden aan het uitspannen was, ‘maar in het rijtuig is maar plaats voor twee, en nou weet ik niet hoe je vriend...’

‘Hij neemt de tarantas,’ onderbrak Arkadi halfluid. ‘Je hoeft om hem geen drukte te maken. Hij is een prachtvent, zo eenvoudig – dat zul je wel zien.’

De koetsier van Nikolaj Petrovitsj bracht de paarden naar buiten.

‘Kom schiet op, dikbaard,’ wendde Bazarov zich tot de voerman.

‘Hoor je dat, Mitjoecha,’ zei een andere voerman, die er met zijn handen van achteren in zijn schapenpels gestoken bijstond, ‘hoor je hoe meneer je noemt? Dikbaard, net.’

Mitjoecha verschoof alleen zijn muts en nam de teugels van het bezwete middenpaard.

‘Vlug jongens, help eens even,’ riep Nikolaj Petrovitsj, ‘er zit wat voor jullie aan!’

In een paar minuten waren de paarden ingespannen; vader en zoon namen in het rijtuig plaats; Pjotr klom op de bok; Bazarov sprong in de tarantas, drukte zijn hoofd tegen het leren kussen – en de beide equipages zetten zich in beweging.

III

‘Zo, eindelijk ben je dan kandidaat en kom je thuis,’ zei Nikolaj Petrovitsj, nu eens zijn hand op Arkadi’s schouder, dan weer op zijn knie leggend. ‘Eindelijk!’

‘Hoe gaat het met oom, goed?’ vroeg Arkadi, die ondanks de oprechte, bijna kinderlijke blijdschap waar hij van vervuld was, het gesprek zo gauw mogelijk van een opgewonden in een alledaagse stemming wilde overbrengen.

‘Ja. Hij wou eerst met me mee je tegemoet rijden, maar om een of andere reden heeft hij zich bedacht.’

‘En heb je lang op me gewacht?’ vroeg Arkadi.

‘Een uur of vijf.’

‘Goeie papa!’

Arkadi draaide zich snel naar zijn vader om en gaf hem een klinkende kus op zijn wang. Nikolaj Petrovitsj begon zachtjes te lachen.

‘Wat een prachtpaard heb ik voor je klaarstaan!’ begon hij, ‘je zult het wel zien. En je kamer is behangen.’

‘En is er een kamer voor Bazarov?’

‘Voor hem vinden we ook wel iets.’

‘Wees alsjeblieft aardig voor hem, papa. Ik kan je niet zeggen hoezeer ik zijn vriendschap op prijs stel.’

‘Heb je pas met hem kennisgemaakt?’

‘Ja.’

‘Daarom heb ik hem vorige winter zeker niet gezien. Wat studeert hij?’

‘Zijn hoofdvak zijn de natuurwetenschappen. Maar hij weet alles. Volgend jaar wil hij artsexamen doen.’

‘O, studeert hij medicijnen,’ merkte Nikolaj Petrovitsj op en zweeg even. ‘Pjotr,’ vervolgde hij, een hand uitstekend, ‘zijn dat onze boeren niet die daar aankomen?’

Pjotr keek opzij naar waar zijn meester gewezen had. Een paar met afgetoomde paarden bespannen karren reden met een vaartje over een smalle landweg. Op iedere kar zaten een of twee boeren in open schaapspelzen.

‘Jawel, meneer,’ sprak Pjotr.

‘Waar gaan ze heen, naar de stad soms?’

‘Dat zal wel. Naar de kroeg,’ voegde hij er verachtelijk aan toe en boog zich een beetje naar de koetsier toe als wilde hij zich op hem beroepen. Maar de koetsier vertrok geen spier: het was iemand van de oude stempel die de nieuwe opvattingen niet deelde.

‘De boeren geven me van het jaar veel zorg,’ vervolgde Nikolaj Petrovitsj, zich tot zijn zoon wendend. ‘Ze betalen de cijns niet. Wat doe je daaraan?’

‘En ben je tevreden met je gehuurde arbeiders?’

‘Ja,’ zei Nikolaj Petrovitsj binnensmonds. ‘Ze worden opgehitst, dat is het erge; en de ware ijver ontbreekt nog steeds. Ze bederven het paardentuig. Ze hebben trouwens heel aardig geploegd. Het zal op den duur wel in orde komen. Maar je zult je nu wel niet voor het bedrijf interesseren, wel?’

‘Jullie hebt hier geen schaduw, dat is ellendig,’ merkte Arkadi op, zonder de laatste vraag te beantwoorden.

‘Ik heb aan de Noordkant een grote markies boven het balkon laten maken,’ zei Nikolaj Petrovitsj, ‘nu kunnen we ook buiten dineren.’

‘Lijkt wel erg veel op een landhuis... maar dat is allemaal trouwens niet belangrijk. Maar wat een lucht hier! Wat ruikt het heerlijk! Ik geloof werkelijk dat het nergens zo ruikt als in deze streken! En ook de hemel hier...’

Arkadi hield plotseling op, wierp een schuinse blik achterom en zweeg.

‘Natuurlijk,’ merkte Nikolaj Petrovitsj op, ‘je bent hier geboren, je moet hier alles wel bijzonder vinden...’

‘Welnee papa, het komt er niets op aan waar je geboren bent.’

‘Ja maar...’

‘Nee, dat maakt geen verschil.’

Nikolaj Petrovitsj keek zijn zoon van terzijde aan, en het rijtuig had een halve werst afgelegd voor het gesprek weer in gang kwam.

‘Ik weet niet of ik het je geschreven heb,’ begon Nikolaj Petrovitsj, ‘je oude voedster, Jegorovna, is gestorven.’

‘Ach! Het arme mensje! En leeft Prokofitsj nog?’

‘Jazeker, en hij is niets veranderd. Hij moppert nog precies zo. Je zult trouwens niet veel veranderd vinden in Marino.’

‘Heb je nog dezelfde rentmeester?’

‘Nee, die heb ik nou net vervangen. Ik heb besloten geen vrijgelatenen die vroeger in huis gediend hebben bij me te houden, of ze althans geen functies te geven die verantwoordelijkheid meebrengen.’ (Arkadi wees met zijn ogen op Pjotr.) ‘Il est libre, en effet,’ merkte Nikolaj Petrovitsj halfluid op, ‘maar hij is tenslotte bediende. Ik heb nu een rentmeester uit de burgerstand: een die zijn vak verstaat geloof ik. Ik geef hem tweehonderdvijftig roebel per jaar. Overigens,’ vervolgde Nikolaj Petrovitsj en wreef zich voorhoofd en wenkbrauwen, wat bij hem altijd een teken van innerlijke verlegenheid was, ‘ik heb je daarnet gezegd dat je geen veranderingen in Marino zou vinden... Dat is niet helemaal waar. Ik acht het mijn plicht je van tevoren... hoewel...’

Hij bleef even steken en ging verder in het Frans.

‘Een streng moralist zal mijn openhartigheid misplaatst vinden, maar ten eerste kan ik het niet verborgen houden en ten tweede weet je dat ik altijd bijzondere principes heb gehad over de verhouding van vader tot zoon. Overigens heb je natuurlijk het recht me te veroordelen. Op mijn leeftijd... Kortom, die... dat meisje, waar je zeker wel van gehoord zult hebben...’

‘Fenetjska?’ vroeg Arkadi ongedwongen.

Nikolaj Petrovitsj bloosde.

‘Noem haar naam alsjeblieft niet hardop... Nou, enfin, die woont nu bij me. Ik heb haar in huis genomen... er waren twee kleine kamertjes. Dat kan trouwens allemaal veranderd worden.’

‘Stel je voor, papa, waarom?’

‘Je vriend komt bij ons logeren... het is gênant...’

‘Maak je over Bazarov alsjeblieft geen zorgen. Hij staat boven al die dingen.’

‘En dan jij, ten slotte,’ zei Nikolaj Petrovitsj. ‘Als het bijgebouw niet zo slecht was...’

‘Maar papa toch,’ zei Arkadi, ‘het lijkt wel of je je verontschuldigt; je moest je schamen.’

‘Natuurlijk moest ik me schamen,’ antwoordde Nikolaj Petrovitsj, die maar steeds roder werd.

‘Schei toch uit, papa, doe me een plezier!’ – Arkadi glimlachte vriendelijk. Het is nogal iets om je over te verontschuldigen! dacht hij bij zichzelf, en een gevoel van vertederde toegevendheid jegens zijn brave en zachtaardige vader, gemengd met het gevoel van een heimelijke superioriteit, vulde zijn hart. ‘Schei toch uit alsjeblieft,’ herhaalde hij nog eens, onwillekeurig genietend van het bewustzijn van zijn eigen ontwikkeling en vrijheid.

Nikolaj Petrovitsj keek hem van onder de hand waarmee hij nog steeds zijn voorhoofd wreef aan, en er stak hem iets, sneed hem iets door de ziel... Maar hij weet dat dadelijk aan zichzelf.

‘Dit is ons land al,’ zei hij na een lange stilte.

‘En daar voor ons is geloof ik ons bos?’ vroeg Arkadi.

‘Ja. Alleen ik heb het verkocht. Dit jaar wordt het gekapt.’

‘Waarom heb je het verkocht?’

‘Ik had het geld nodig; bovendien krijgen de boeren dit land.’

‘De boeren die geen cijns betalen?’

‘Dat moeten zij weten, en trouwens, ze zullen toch ooit wel eens betalen.’

‘Jammer van het bos,’ merkte Arkadi op en begon om zich heen te kijken.

Het terrein waar zij reden kon niet schilderachtig worden genoemd. Het was niets dan bouwland dat zich tot aan de horizon uitstrekte, nu eens iets oplopend, dan weer dalend; af en toe zag men kleine stukken bos en kronkelende, met lage en ver uit elkaar staande struiken begroeide ravijnen, die het oog herinnerden aan hun eigen afbeeldingen op oude kaarten uit de tijd van Catharina. Ze kwamen ook beekjes tegen met afgebrokkelde oevers, en minuscule vijvers met smalle dijkjes, en dorpjes met lage hutten onder donkere, vaak voor de helft leeggewaaide daken en scheve maalschuurtjes met van twijgen gevlochten muren en gapende deuropeningen naast verlaten dorsvloeren, en kerken, nu eens van steen met hier en daar afgebrokkelde bepleistering, dan weer van hout, met scheef gezakte kruisen en verwaarloosde kerkhoven. Arkadi’s hart kromp allengs ineen. Alsof het zo wezen moest kwamen ze allemaal haveloze boertjes tegen op miserabele paarden; als bedelaars in lompen stonden er wilgen langs de weg met beschadigde bast en gebroken takken; magere, borstelige, als het ware afgeknaagde koeien knabbelden gulzig aan het gras langs de greppels. Het leek of ze net aan iemands dreigende, dood en verderf brengende klauwen ontsnapt waren – en, opgeroepen door de meelijwekkende aanblik der krachteloze dieren, verscheen midden op deze voorjaarsdag het witte spook van de troosteloze, oneindige winter met zijn stormen, vorst en sneeuw... Nee, dacht Arkadi, het is geen rijk land hier, het munt niet uit door overvloed of arbeidzaamheid; het kan onmogelijk zo blijven, hervormingen zijn noodzakelijk... maar hoe die hervormingen in te voeren, hoe de zaak aan te pakken?

Zo peinsde Arkadi... en terwijl hij peinsde hernam de lente zijn rechten. Alles rondom was goudgroen, alles golfde breed en zacht en schitterde onder de zachte adem van een zoel windje, alles – bomen, struiken en gras; van alle kanten klonk het onophoudelijk, luid gejubel van leeuweriken; kieviten cirkelden roepend over de laaggelegen weiden of renden zwijgend over de aardkluiten; fraai zwart afgetekend tegen het tere groen scharrelden kauwen in het nog lage winterkoren; in de al wat wit geworden rogge verdwenen ze, slechts af en toe kwamen hun koppen boven de nevelige golven uit. Arkadi keek en keek en langzamerhand verzwakten en verdwenen zijn overpeinzingen... Hij gooide zijn jas uit en keek zijn vader zo vrolijk en jongensachtig aan dat die hem nog een keer omhelsde.

‘We zijn er nu haast,’ merkte Nikolaj Petrovitsj op, ‘als we deze heuvel op zijn kun je het huis zien. We zullen een heerlijk leven samen hebben, Arkasja; jij zult me in het bedrijf helpen, als je dat tenminste niet verveelt. We moeten elkaar nu echt nader komen en elkaar eens goed leren kennen, vind je niet?’

‘Natuurlijk,’ zei Arkadi, ‘maar wat een prachtige dag vandaag!’

‘Te jouwer ere, mijn jongen. Ja, de lente is op zijn mooist. Ik ben het overigens eens met Poesjkin, in Jevgeni Onegin, weet je wel:

==

Hoe droevig is mij uw verschijnen,

O lente, lente, liefdes tijd!

Welk een...’

==

‘Arkadi!’ klonk de stem van Bazarov uit de tarantas, ‘stuur me een lucifer, ik heb niets om mijn pijp aan te steken.’

Nikolaj Petrovitsj zweeg, en Arkadi, die hem niet zonder enige verbouwereerdheid, maar ook weer niet zonder met hem mee te voelen had aangehoord, haastte zich een zilveren doosje met lucifers uit zijn zak te halen en liet het door Pjotr aan Bazarov brengen.

‘Sigaartje?’ riep Bazarov weer.

‘Graag,’ antwoordde Arkadi.

Pjotr kwam op de bok terug en overhandigde hem met het lucifersdoosje een dikke zwarte sigaar, die Arkadi dadelijk opstak, daarbij een zo sterke en zure lucht van zware tabak verspreidend dat Nikolaj Petrovitsj die van zijn leven nooit gerookt had, onwillekeurig, zij het ongemerkt, om zijn zoon niet te kwetsen, het hoofd afwendde.

Een kwartier later hielden beide equipages stil voor de stoep van een nieuw houten huis, grijs geschilderd en met een rood ijzeren dak. Dat was dan Marino, ook wel genaamd de Nieuwe Plaats, of zoals de boeren zeiden de Verlaten Hoeve.

IV

Geen menigte huispersoneel kwam naar buiten om de heren te verwelkomen; er verscheen alleen een meisje van een jaar of twaalf op de stoep, gevolgd door een jonge kerel die veel op Pjotr leek en gekleed was in een korte grijze livrei met witte wapenknopen, de knecht van Pavel Petrovitsj Kirsanov. Hij deed zwijgend het portier van het rijtuig open en knoopte het leer van de tarantas los. Nikolaj Petrovitsj begaf zich met zijn zoon en Bazarov door een donkere en bijna lege hal, waar even een jong vrouwengezicht om een deur gluurde, naar een volgens de nieuwste mode gemeubileerde salon.

‘Zo, we zijn thuis,’ zei Nikolaj Petrovitsj, zijn pet afzettend en zijn haren schuddend. ‘Nu komt het op souperen en slapen aan.’

‘Eten zou inderdaad niet kwaad zijn,’ merkte Bazarov op. Hij rekte zich uit en liet zich op een divan neer.

‘Ja, ja, souperen, laten we zo gauw mogelijk souperen.’ Nikolaj Petrovitsj stampvoette zonder enige merkbare reden. ‘Daar hebben we net Prokofitsj.’

Er kwam een man binnen van een jaar of zestig, blond, mager en donker, in een bruine jas met koperen knopen en met een rose doekje om de hals. Hij ontblootte zijn tanden, kuste Arkadi de hand en na een buiging voor de gast retireerde hij naar de deur en legde zijn handen op de rug.

‘Daar is hij nou, Prokofitsj,’ begon Nikolaj Petrovitsj, ‘eindelijk is hij dan gekomen... En? Hoe vind je hem?’

‘Meneer ziet er best uit,’ zei de oude en ontblootte zijn tanden weer, maar fronste onmiddellijk zijn dichte wenkbrauwen. ‘Wilt u de tafel gedekt hebben?’ zei hij streng.

‘Ja, ja, alsjeblieft. Maar gaat u niet eerst naar uw kamer, Jevgeni Vasiljevitsj?’

‘Nee, dank u, waarom? Laat u er alleen mijn koffertje even heenbrengen en dan dit kledingstukje,’ voegde hij eraan toe en nam zijn cape af.

‘Heel goed. Prokofitsj, neem meneers mantel aan.’ (Prokofitsj nam naar het leek met verbijstering Bazarovs ‘kledingstukje’ in beide handen, tilde het hoog boven zijn hoofd en verwijderde zich op de tenen.) ‘En jij, Arkadi, ga jij even naar je kamer?’

‘Ja, ik moet me een beetje opknappen,’ antwoordde Arkadi en begaf zich al naar de deur, maar op dat moment betrad een man van middelbare grootte de salon, gekleed in een donkere Engelse suit, een modieuze lage das en gelakte molières, Pavel Petrovitsj Kirsanov. Zo te zien was hij omtrent vijfenveertig jaar: over zijn kort geknipte grijze haren lag een donkere glans als bij nieuw zilver; zijn gezicht, geel, maar zonder rimpels, ongewoon regelmatig en zuiver, als was het uitgehakt met een fijne en lichte beitel, vertoonde sporen van opmerkelijke schoonheid: bijzonder fraai waren de heldere, zwarte, enigszins langwerpige ogen. Het hele gezicht van Arkadi’s oom, elegant en raszuiver, had nog steeds die jeugdige evenmaat, dat streven omhoog, weg van de aarde, dat meestal boven de dertig verdwijnt.

Pavel Petrovitsj nam zijn fraaie hand met lange roze nagels uit de zak van zijn pantalon, een hand die nog fraaier leek door een sneeuwwitte manchet, bijeengehouden door een enkele grote opaal, en reikte die hand aan zijn neef. Na eerst de Europese ‘shake hands’-ceremonie te hebben voltrokken kuste hij hem naar Russische trant drie maal, dat wil zeggen hij raakte driemaal met een geurige snor zijn wangen aan en zei: ‘Welkom.’

Nikolaj Petrovitsj stelde hem aan Bazarov voor: Pavel Petrovitsj boog licht zijn lenige gestalte en glimlachte even, maar een hand gaf hij niet, hij stak hem zelfs weer in zijn zak.

‘Ik dacht al dat jullie niet zouden komen vandaag,’ zei hij met een aangename stem, vriendelijk heupwiegend, zijn schouders op en neer bewegend en prachtige witte tanden tonend. ‘Is er iets gebeurd onderweg?’

‘Nee, er is niets gebeurd,’ antwoordde Arkadi. ‘We zijn alleen een beetje laat. Maar we zijn dan ook hongerig als wolven. Zeg dat Prokofitsj voortmaakt, papa, ik ben dadelijk terug.’

‘Wacht, ik ga met je mee,’ riep Bazarov, die plotseling van de divan opsprong. De beide jongelui vertrokken.

‘Wie is deze?’ vroeg Pavel Petrovitsj.

‘Een vriend van Arkadi, heel knap, naar zijn zeggen.’

‘Hij komt hier logeren?’

‘Ja.’

‘Met al die haren?’

‘Ja.’

Pavel Petrovitsj trommelde met zijn nagels op de tafel.

‘Ik vind dat Arkadi s’est dégourdi,’ merkte hij op. ‘Ik ben blij dat hij terug is.’

Aan tafel werd weinig gesproken. Vooral Bazarov zei haast niets, maar at veel. Nikolaj Petrovitsj haalde verschillende gebeurtenissen op uit wat hij noemde zijn ferme-leven, weidde uit over de komende regeringsmaatregelen, over comité’s, afgevaardigden, over de noodzaak machines in te voeren enzovoort. Pavel Petrovitsj stapte langzaam op en neer in de salon (hij soupeerde nooit), nam af en toe een slokje uit een glaasje rode wijn en liet een heel enkele keer een opmerking horen of eerder een uitroep als ‘ah! hé! hm!’ Arkadi deelde wat Petersburgse nieuwtjes mee, maar hij voelde zich niet helemaal op zijn gemak, zoals dat gaat bij een jongmens dat zojuist de kinderschoenen ontwassen is en terugkomt waar men gewend is hem als een kind te beschouwen. Hij was langer van stof dan nodig was, vermeed het woord ‘papa’ en verving dat zelfs een keer door ‘vader’, wat hij overigens wel met halfgesloten mond uitsprak. Met overbodige ongedwongenheid schonk hij zichzelf veel meer wijn in dan hij zelf lustte en dronk het allemaal op ook. Prokofitsj liet geen oog van hem af en maakte maar steeds kauwbewegingen. Na het souper gingen zij allen terstond uiteen.

‘Zonderlinge oom heb je,’ zei Bazarov, in een kamerjas naast Arkadi’s bed zittend en aan een kort pijpje zuigend. ‘Wat een pronkzucht buiten, stel je voor! Die nagels van hem kunnen zo naar een tentoonstelling.’

‘Maar dat weet je niet,’ antwoordde Arkadi, ‘hij is in zijn tijd een salonheld geweest. Ik zal je zijn geschiedenis wel eens vertellen. Hij was een schoonheid, bracht de vrouwen het hoofd op hol.’

‘Wel wel. Oude herinneringen dus. Het is jammer dat hij hier niemand charmeren kan. Ik zat steeds maar te kijken naar die merkwaardige manchetten die hij heeft, net of ze van steen zijn, en zijn kin is ook zo keurig geschoren. Vind je dat niet gek, Arkadi Petrovitsj?’

‘Och ja; maar hij is echt een brave man.’

‘Een archaïsch verschijnsel! Je vader is een prachtvent. Hij leest wel ten onrechte verzen en van landbouw snapt hij ook niet al te veel, maar het is een doodgoeie kerel.’

‘Mijn vader is een reuzevent.’

‘Heb je gemerkt dat hij verlegen was?’

Arkadi knikte, alsof hij zelf niet verlegen geweest was.

‘Verbazend is dat,’ vervolgde Bazarov, ‘die romantische oudjes! Ze ontwikkelen hun zenuwen tot overgevoeligheid, en dan is het evenwicht verstoord. Maar welterusten. In mijn kamer is een Engelse waskom, maar de deur kan niet op slot. Toch moet dat aangemoedigd worden – Engelse waskommen, dat wil zeggen vooruitgang!’

Bazarov verdween, en van Arkadi maakte zich een gevoel van vreugde meester. Het is zoet inslapen in eigen huis, in een bekend bed, onder een deken waaraan geliefde handen gewerkt hebben, misschien wel de handen van de voedster, die vriendelijke goede en onvermoeibare handen. Arkadi dacht aan Jegorovna en zuchtte, en bad voor haar zieleheil. Voor zichzelf bad hij niet.

Hij en Bazarov vielen spoedig in slaap, maar de anderen in huis sliepen nog lang niet. De terugkeer van zijn zoon maakte Nikolaj Petrovitsj opgewonden. Hij ging naar bed, maar doofde zijn kaars niet en bleef lang met het hoofd op de arm liggen nadenken. Zijn broer zat tot lang na middernacht in zijn studeerkamer in een grote leunstoel voor de haard, waarin zwakjes steenkool gloeide. Pavel Petrovitsj had zich niet ontkleed, alleen hadden rode Chinese pantoffels zonder hielen de lakschoenen aan zijn voeten vervangen. Hij hield het laatste nummer van Galiani in handen, maar lezen deed hij niet; hij keek strak in de haard, waar nu eens wegkwijnend, dan weer oplaaiend een blauwe vlam flakkerde... God weet waar zijn gedachten dwaalden, het was in ieder geval niet alleen in het verleden: de uitdrukking van zijn gezicht was geconcentreerd en somber, wat niet het geval is als iemand alleen met zijn herinneringen bezig is. En in een klein achterkamertje zat op een grote kist, in een blauw bont jakje en met een witte doek om haar donkere haren geslagen een jonge vrouw, Fenetsjka, te luisteren, te dutten en naar een open deur te kijken waarachter een bedje te zien was en de gelijkmatige ademhaling klonk van een slapend kind.

V

De volgende morgen werd Bazarov het eerst wakker en ging naar buiten. Hm! dacht hij, om zich heen kijkend, niet veel moois hier. Toen Nikolaj Petrovitsj zijn boeren land gegeven had, had hij voor zijn nieuwe bedrijf vier desjatienen volkomen vlak en kaal land moeten nemen. Hij had er een huis gezet, stallen en schuren, een tuin aangelegd, en een vijver en twee putten gegraven; maar de jonge bomen schoten slecht wortel, in de vijver kwam heel weinig water en het water in de putten bleek brak te smaken. Alleen een prieel van seringen en acacia’s was aardig opgegroeid; daar werd soms thee gedronken of gegeten. Bazarov liep in een paar minuten alle paadjes in de tuin af, bracht een bezoek aan de veeplaats en de stallen, vond twee boerenjongetjes met wie hij onmiddellijk kennismaakte en begaf zich met hen naar een klein moeras, ongeveer een werst van het erf, om kikkers te vangen.

‘Wat moet je met die kikkers, meneer?’ vroeg hem een van de jongetjes.

‘Dat zal ik je vertellen,’ antwoordde Bazarov, die de bijzondere kunst verstond het vertrouwen van het lagere volk te winnen, hoewel hij hun nooit naar de mond praatte en hen onverschillig behandelde. ‘Ik snij zo’n kikker open en dan kijk ik wat er binnen in hem gebeurt; en omdat jij en ik ook kikkers zijn, alleen lopen wij rechtop, weet ik dan wat er bij ons van binnen gebeurt.’

‘En waarom moet je dat weten?’

‘Om me niet te vergissen als jij ziek wordt en ik je beter moet maken.’

‘Ben je dan een doktoor?’

‘Ja.’

‘Waska, hoor eens, meneer zegt dat wij net kikkers zijn. Da’s toch vreemd!’

‘Ik ben bang voor kikkers,’ zei Waska, een jongen van een jaar of zeven met een vlasblond hoofd, een grijze kozakkenjas met een staande kraag en blootsvoets.

‘Waarom? Bijten ze dan?’

‘Vooruit, het water in, filosofen,’ zei Bazarov.

Ondertussen was Nikolaj Petrovitsj ook ontwaakt en had zich naar Arkadi begeven, die hij gekleed aantrof. Vader en zoon gingen het terras op onder de markies; naast de balustrade op een tafel kookte de samowar al. Er verscheen een klein meisje, hetzelfde meisje dat de reizigers gisteren als eerste op de stoep verwelkomd had, en nu met een ijl stemmetje zei: ‘Fedosja Nikolavna voelt zich niet erg goed en kan niet komen; ze laat u vragen of u zelf thee wilt schenken of dat ze Doenjasja zal sturen.’

‘Ik schenk zelf wel,’ zei Nikolaj Petrovitsj haastig. ‘Hoe drink jij je thee, Arkadi, met room of met citroen?’

‘Met room,’ antwoordde Arkadi en na enig zwijgen zei hij vragend: ‘Papa?’

Nikolaj Petrovitsj keek zijn zoon verlegen aan.

‘Wat?’ vroeg hij.

‘Neem me niet kwalijk, papa, als mijn vraag je ongepast voorkomt,’ begon Arkadi, ‘maar door je openhartigheid van gisteren maak je mij ook openhartig... zul je niet boos worden ...?’

‘Spreek op.’

‘Je geeft me de moed je te vragen... Zou Fen... zou ze niet komen theeschenken omdat ik er ben?’

Nikolaj Petrovitsj keek de andere kant op.

‘Misschien,’ zei hij ten slotte, ‘ze veronderstelt... ze schaamt zich...’

Arkadi keek snel naar zijn vader op.

‘Maar dat is toch helemaal niet nodig. Ten eerste ken je mijn opvattingen’ (Arkadi sprak deze woorden met veel genoegen uit) ‘en ten tweede – hoe zou ik je ooit de minste beperking willen opleggen in je leven, je gewoontes? Bovendien ben ik ervan overtuigd dat je geen slechte keus kunt hebben gedaan; als je haar onder een dak met je hebt laten wonen, dan verdient ze dat: in ieder geval, een zoon is geen rechter over zijn vader, zeker ik niet, en zeker niet met zo’n vader als jij, die me nooit in mijn vrijheid belemmerd hebt.’

Arkadi’s stem trilde eerst: hij voelde zich grootmoedig, maar tegelijkertijd voelde hij dat hij zijn vader in zekere zin de les las; maar het geluid van zijn eigen woorden heeft een grote uitwerking op de mens, en de laatste woorden sprak Arkadi met vaste stem uit, zelfs met aplomb.

‘Dank je, Arkasja,’ zei Nikolaj Petrovitsj dof, en zijn vingers streken weer over zijn voorhoofd en wenkbrauwen. ‘Je veronderstellingen zijn inderdaad gerechtvaardigd. Natuurlijk, als dat meisje niet waard was... Dit is geen lichtzinnige gril. Het valt me niet licht om hier met jou over te spreken; maar je begrijpt dat zij moeilijk hier kon komen nu jij er bent, vooral de eerste dag.’

‘In dat geval ga ik zelf naar haar toe,’ riep Arkadi in een nieuwe opwelling van grootmoedige gevoelens en sprong op. ‘Ik zal haar duidelijk maken dat ze zich voor mij niet hoeft te generen.’

Nikolaj Petrovitsj stond eveneens op.

‘Arkadi,’ begon hij, ‘doe me een genoegen... hoe kun je nu... daar... Ik heb je niet gewaarschuwd...’

Maar Arkadi luisterde al niet meer en snelde het terras af. Nikolaj Petrovitsj keek hem na en liet zich verbouwereerd op zijn stoel vallen. Zijn hart begon te bonzen... of hij zich op dit ogenblik de onvermijdelijke vreemdheid van de komende betrekkingen tussen hem en zijn zoon voorstelde, zich ervan bewust werd dat Arkadi hem wellicht met meer achting bejegend zou hebben als hij deze zaak helemaal niet ter sprake zou hebben gebracht, dan wel of hij zichzelf zwakheid verweet, is moeilijk te zeggen; al die dingen voelde hij wel, maar het bleven vage gevoelens; de blos bleef op zijn gezicht, en zijn hart klopte.

Snelle stappen weerklonken, en Arkadi kwam het terras op.

‘We hebben kennisgemaakt, vader!’ riep hij, met vriendelijke en goedige triomf op zijn gezicht. ‘Fedosja Nikolajevna voelt zich inderdaad vandaag niet goed en komt wat later. Maar waarom heb je me niet gezegd dat ik een broertje heb? Dan zou ik hem gisteren hebben kunnen kussen zoals ik hem nu net gekust heb.’

Nikolaj Petrovitsj wilde iets zeggen, wilde opstaan en zijn armen uitspreiden... Arkadi vloog hem om de hals.

‘Wat is dat? Alweer omhelzingen?’ klonk achter hen de stem van Pavel Petrovitsj.

Vader en zoon was zijn verschijning op dat ogenblik even welkom; er zijn roerende situaties die men toch maar liefst zo gauw mogelijk achter de rug wil hebben.

‘Waar verbaas je je over?’ zei Nikolaj Petrovitsj opgewekt. ‘Ik heb een eeuwigheid op Arkadi zitten wachten... Ik heb hem sinds gisteren nog nauwelijks kunnen bekijken.’

‘Ik verbaas me helemaal niet,’ merkte Pavel Petrovitsj op, ‘ik voel er zelf ook wel iets voor hem te omhelzen.’

Arkadi trad op zijn oom toe en voelde de aanraking van diens geurige snor weer op zijn wang. Pavel Petrovitsj kwam bij de tafel zitten. Hij droeg een elegant morgenkostuum naar Engelse snit; op zijn hoofd prijkte een kleine fez. Die fez en een nonchalant omgeknoopt dasje zinspeelden op de vrijheid van het buitenleven, maar de stijve boord van zijn weliswaar niet witte, maar zoals dat voor een ochtendtoilet past gestreepte overhemd drukte met de gewone onverbiddelijkheid tegen zijn gladgeschoren kin.

‘Waar is je nieuwe vriend?’ vroeg hij aan Arkadi.

‘Hij is niet thuis; hij staat meestal vroeg op en gaat dan ergens heen. Het voornaamste is niet te veel op hem te letten: hij houdt niet van omslag.’

‘Ja, dat heb ik gemerkt.’ Pavel Petrovitsj begon op zijn gemak een boterham te smeren. ‘Blijft hij lang logeren?’

‘Net naar het uitkomt. Hij is op weg naar zijn vader.’

‘En waar woont zijn vader?’

‘Hier in ons gouvernement, een werst of tachtig hiervandaan. Hij heeft daar een klein landgoed. Vroeger is hij regimentsarts geweest.’

‘Ta-ta-ta-ta... Ik dacht steeds al: waar heb ik die naam eerder gehoord: Bazarov... Zeg Nikolaj, was er in vaders divisie niet een dokter Bazarov?’

‘Ja, ik geloof van wel.’

‘Juist, juist. Dus die dokter is zijn vader. Hm!’ Pavel Petrovitsj bewoog zijn snor. ‘Zo, en wat is meneer Bazarov zelf?’ vroeg hij langzaam.

‘Bazarov?’ Arkadi lachte. ‘Zal ik u eens zeggen, oom, wat hij eigenlijk is?’

‘Graag, neef.’

‘Hij is nihilist.’

‘Wat?’ vroeg Nikolaj Petrovitsj, en Pavel Petrovitsj stak zijn mes in de lucht met een stukje boter aan het puntje en bleef onbewegelijk zitten.

‘Hij is nihilist,’ herhaalde Arkadi.

‘Nihilist,’ zei Nikolaj Petrovitsj. ‘Dat komt van het latijnse nihil, niets, voor zover ik het beoordelen kan; het moet dus betekenen iemand die... niets erkent?’

‘Zeg maar: die nergens respect voor heeft,’ zei Pavel Petrovitsj en ging verder met smeren.

‘Die overal kritisch tegenover staat,’ merkte Arkadi op.

‘Komt dat niet op hetzelfde neer?’ vroeg Pavel Petrovitsj.

‘Nee, dat komt niet op hetzelfde neer. Een nihilist dat is iemand die zich voor geen enkele autoriteit buigt, die geen enkel principe zomaar aanvaardt, hoeveel eerbied dat principe ook geniet.’

‘Zo, en is dat goed?’ onderbrak Pavel Petrovitsj.

‘Dat ligt eraan, oom. Voor sommigen is het goed, voor anderen heel slecht.’

‘Juist. Ik zie wel dat het voor ons niets is. Wij, mensen van den ouden stempel, houden het ervoor dat men geen stap kan doen, geen adem kan halen zonder zoals jij dat noemt op goed geloof aanvaarde principes.’ (Pavel Petrovitsj sprak dit woord met een Franse in uit, terwijl Arkadi gewoon prin zei.) ‘Vous avez changé tout cela, veel geluk en voorspoed ermee, wij zullen ons tot bewonderend toezien beperken, heren... hoe was het ook weer?’

‘Nihilisten,’ zei Arkadi, het woord zorgvuldig uitsprekend.

‘Ja. Vroeger had je de hegelianen, en nu de nihilisten. We zullen eens zien hoe jullie het bestaan in een lege, luchtloze ruimte afgaat; en als je nu even wilt bellen, waarde broeder, want het is tijd voor mijn cacao.’

Nikolaj Petrovitsj belde en riep: ‘Doenjasja!’ Maar in plaats van Doenjasja kwam Fenetsjka zelf het terras op, een jonge vrouw van omtrent drieëntwintig jaar, blank en zacht van huid, met donkere haren en ogen, rode, kinderlijk mollige lipjes en zachte handjes. Ze had een nette katoenen jurk aan; een blauwe nieuwe doek lag luchtig om haar ronde schouders. Ze droeg een grote kop cacao en toen ze die voor Pavel Petrovitsj had neergezet werd ze heel verlegen: het hete bloed stroomde haar in een hoogrode golf onder het dunne huidje van haar lief gezicht. Ze sloeg de ogen neer en bleef met de vingertoppen even op de tafel leunend staan. Ze schaamde zich, leek het, dat ze gekomen was, en tegelijk voelde ze als het ware dat ze er het recht toe had.

Pavel Petrovitsj fronste streng de wenkbrauwen, en Nikolaj Petrovitsj wist niet waar hij kijken moest.

‘Dag Fenetsjka,’ zei hij met moeite.

‘Dag meneer,’ zei ze niet luid, maar duidelijk, en na een scheve blik op Arkadi, die haar vriendelijk toelachte, ging ze stilletjes weg. Ze liep een beetje slingerend, maar zelfs dat stond haar goed.

Op het terras heerste gedurende enkele ogenblikken stilte. Pavel Petrovitsj nam af en toe een slokje cacao en keek opeens op.

‘Daar komt meneer de nihilist aan,’ zei hij halfluid.