L. N. Tolstoj

Verzamelde werken

Verhalen en novellen
1863 – 1910

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

==

© Copyright 2015 Vertaling, aantekeningen en nawoord Y. BLOEMEN & M. WIEBES, LEIDEN, FROUKJE SLOFSTRA, NEW YORK en UITGEVERIJ G.A. VAN OORSCHOT, AMSTERDAM.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7062 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015

Vertaald uit het Russisch en van aantekeningen en nawoord voorzien door Yolanda Bloemen, Froukje Slofstra en Marja Wiebes.

Polikoesjka

I

‘Zoals u wenst, mevrouw! Alleen zonde van de Doetlovs. Het zijn stuk voor stuk goeie jongens; en als we niemand van het huispersoneel sturen, moet een van hen eraan geloven,’ zei de rentmeester, ‘iedereen wijst al op ze. Maar het is aan u.’

En hij legde zijn rechterhand over de linker, hield ze allebei voor zijn buik, boog zijn hoofd naar de andere kant, zoog haast smakkend zijn dunne lippen naar binnen, sloeg zijn ogen ten hemel en zweeg met de kennelijke bedoeling lang te blijven zwijgen en zonder tegenwerpingen alle onzin aan te horen die mevrouw hierop zou aanvoeren.

Het was een rentmeester uit de bediendestand, gladgeschoren, in een lange geklede jas (van de typische rentmeestersnit), die op die herfstavond rapport uitbracht aan zijn meesteres. Dat rapport uitbrengen bestond, wat de mevrouw betrof, uit het aanhoren van verslagen over de gedane zaken in het huishouden, en het geven van instructies voor de toekomstige. Wat de rentmeester, Jegor Michajlovitsj, betrof was het rapport een ritueel waarbij hij kaarsrecht in de hoek, met zijn hakken tegen elkaar en zijn gezicht naar de divan gekeerd, stond te luisteren naar allerlei niet ter zake doende kletspraatjes, en op verschillende manieren probeerde mevrouw zover te krijgen dat ze vlug en ongeduldig ‘goed, goed’ zei op alle voorstellen van Jegor Michajlovitsj.

Nu ging het over de rekrutering. Pokrovskoje moest drie man leveren. Twee daarvan waren onmiskenbaar aangewezen door het lot zelf, dankzij een samenloop van morele, economische en familieomstandigheden. Wat hen aanging kon geen twijfel of discussie bestaan, noch van de kant van de dorpsgemeenschap, noch van de kant van de meesteres, noch van de kant van de publieke opinie. Over de derde bestond discussie. De rentmeester wilde de drie Doetlovs ontzien, en de knecht en huisvader Polikoesjka naar voren schuiven, die een hele slechte reputatie had en herhaaldelijk was betrapt op het stelen van zakken, teugels en hooi; maar de mevrouw, die de haveloze kinderen van Polikoesjka vaak knuffelde en hem met behulp van evangelische raadgevingen zedelijk probeerde te verheffen, wilde hem niet afstaan. Tegelijkertijd wenste ze de Doetlovs, die ze niet kende en nooit had gezien, evenmin enig kwaad toe. Maar om een of andere reden kon ze maar niet begrijpen, en de rentmeester waagde niet het haar onomwonden te verklaren, dat als Polikoesjka niet ging, Doetlov zou gaan. ‘Ik wil de Doetlovs toch zeker geen leed berokkenen,’ zei ze vol emotie. Als u dat niet wilt, betaalt u dan driehonderd roebel voor een rekruut, had hij haar moeten antwoorden. Maar dat was diplomatiek niet haalbaar.

En dus nam Jegor Michajlovitsj een ontspannen houding aan, hij leunde zelfs onmerkbaar tegen de bovendorpel, terwijl hij zijn onderdanige gezichtsuitdrukking behield, en begon te kijken hoe de lippen van de mevrouw bewogen en hoe de ruches op haar mutsje huppelden, tegelijk met hun schaduw op de muur onder het schilderijtje. Maar hij vond het volstrekt onnodig de betekenis van haar woorden te doorgronden. De mevrouw sprak lang en uitvoerig. Het verlangen om te gapen gaf hem kramp achter zijn oren, maar hij veranderde die stuiptrekking handig in een kuchje, hield zijn hand voor zijn mond en veinsde zijn keel te schrapen. Onlangs zag ik1 hoe Lord Palmerston met zijn hoed over zijn ogen zat, terwijl een oppositielid tekeerging tegen het ministerie, tot hij opeens opstond en zijn tegenstander met een drie uur durende rede punt voor punt van repliek diende; ik zag dat zonder verbazing aan, omdat ik iets dergelijks duizendmaal had gadegeslagen tussen Jegor Michajlovitsj en zijn mevrouw. Als hij vreesde in slaap te vallen of vond dat ze zich wel heel erg liet meeslepen, verplaatste hij zijn gewicht van zijn linkervoet naar zijn rechter en begon, zoals altijd, met een plechtige inleiding: ‘Zoals u wenst, mevrouw, alleen... alleen staat de dorpsvergadering nu voor mijn kantoor, en er moet een besluit vallen. In de verordening staat dat de rekruten voor Maria-Voorbede2 naar de stad gebracht moeten worden. De boeren wijzen allemaal naar de Doetlovs; iemand anders is er niet. Maar de dorpsgemeenschap behartigt niet uw belangen; het kan ze niets schelen dat we de Doetlovs ruïneren. Terwijl ik weet hoe ze gezwoegd hebben. Zolang ik hier ben, hebben ze in armoede geleefd. Nu krijgt de oude man eindelijk hulp van zijn jongste neef, en moeten ze weer geruïneerd worden. En ik, zoals u weet, ik draag zorg voor uw eigendom als voor het mijne. Het is zonde, mevrouw, maar zoals u wenst! Het zijn vrienden noch verwanten van me, ze hebben me niks toegestopt...’

‘Alsof ik dat ooit zou denken, Jegor,’ onderbrak de mevrouw hem, en ze dacht meteen bij zichzelf dat hij was omgekocht door de Doetlovs.

‘... Een beter erf vindt u in heel Pokrovskoje niet. Godvrezende, arbeidzame boeren zijn het. De oude man is al dertig jaar kerkoudste, hij drinkt niet, spreekt geen onvertogen woord, gaat naar de kerk.’ (De rentmeester wist hoe hij haar kon bespelen.) ‘En het voornaamste, laat me u zeggen, is dat hij maar twee zonen heeft, en verder neven. De dorpsgemeenschap bepaalt, maar eigenlijk had hij een tweemanslot3 moeten krijgen. Andere, minder degelijke gezinnen met drie zonen zijn uiteengevallen; die komen er goed van af, terwijl de Doetlovs moeten boeten voor hun deugd.’

Nu begreep de mevrouw er niets meer van: ze begreep niet wat een ‘tweemanslot’ was en wat voor ‘deugd’ hij bedoelde; ze hoorde alleen nog klanken en ze bestudeerde de nanking knopen aan de jas van de rentmeester: de bovenste deed hij waarschijnlijk minder vaak dicht, want die zat nog stevig vast, terwijl de middelste helemaal loshing en allang opnieuw aangenaaid had moeten worden. Maar zoals iedereen wel weet, is het in gesprekken, met name zakelijke, volstrekt onnodig te begrijpen wat u gezegd wordt, zolang u maar onthoudt wat u zelf wilde zeggen. Zo pakte ook de mevrouw het aan.

‘Waarom wil je toch niet begrijpen, Jegor Michajlov,’4 zei ze, ‘dat ik helemaal niet wens dat Doetlov in dienst gaat. Je kent me immers goed genoeg, je kunt getuigen dat ik alles doe wat ik kan om mijn boeren te helpen, en dat ik ze ieder leed wil besparen. Je weet dat ik bereid ben alles op te offeren om aan die droevige noodzaak te ontkomen en noch Doetlov noch Chorjoesjkin te sturen.’ (Ik weet niet of de rentmeester bedacht dat het, om aan die droevige noodzaak te ontkomen, niet nodig was om alles op te offeren, dat driehonderd roebel volstond, maar die gedachte had makkelijk bij hem kunnen opkomen.) ‘Eén ding kan ik je zeggen: dat ik Polikej in geen geval afsta. Toen hij na dat voorval met de klok zelf bij me kwam bekennen, en huilde en zwoer dat hij zich zou beteren, heb ik lang met hem gepraat, en ik zag dat hij aangedaan was en oprecht berouw had.’ (Nu draaft ze door! dacht Jegor Michajlovitsj, en hij begon de confituur in haar glas water5 te bestuderen: was het sinaasappel of citroen? Vast met een bitter schilletje, dacht hij.) ‘Sindsdien zijn er zeven maanden verstreken, en hij is niet een keer dronken geweest en gedraagt zich voorbeeldig. Zijn vrouw heeft me gezegd dat hij een ander mens geworden is. Hoe wil je nu dat ik hem straf, terwijl hij zich gebeterd heeft? En zou het ook niet onmenselijk zijn een man te sturen die vijf kinderen heeft en er alleen voor staat? Nee, ik wil er niets meer over horen, Jegor...’

En de mevrouw nam een slok.

Jegor Michajlovitsj volgde de beweging van het water door haar keel en antwoordde toen droog en kortaf: ‘U laat dus Doetlov aanwijzen?’

De mevrouw sloeg haar handen ineen.

‘Hoe kun je me nu niet begrijpen? Zou ik Doetlov enig kwaad toewensen, zou ik ook maar iets tegen hem hebben? God is mijn getuige, hoe ik tot alles bereid ben voor ze.’ (Ze wierp een blik op het schilderij in de hoek, maar herinnerde zich dat dat God niet was. Nou ja, daar gaat het niet om, dacht ze. Wederom vreemd dat de gedachte aan die driehonderd roebel haar niet inviel.) ‘Maar wat kan ik doen? Weet ik soms hoe en wat? Dat kan ik niet weten. Goed, ik vertrouw dus op jou, jij weet wat ik wil. Regel het zo dat iedereen tevreden is, en volgens de wet. Wat moeten we? Zij zijn de enigen niet. Iedereen maakt moeilijke momenten door. Alleen Polikej mag niet worden afgestaan. Je moet begrijpen dat dat verschrikkelijk zou zijn van mijn kant.’

Ze zou nog langer hebben doorgepraat, ze was zo op dreef; maar op dat moment kwam het kamermeisje de kamer binnen.

‘Wat is er, Doenjasja?’

‘Er is een boer die aan Jegor Michalytsj laat vragen of de dorpsvergadering moet blijven wachten,’ zei Doenjasja, en ze wierp een boze blik op Jegor Michajlovitsj. (Die vervelende rentmeester, dacht ze, die heeft de mevrouw van streek gebracht; nu houdt ze me vast weer tot twee uur wakker.)

‘Ga dan maar, Jegor,’ zei de mevrouw, ‘doe wat je goeddunkt.’

‘Ja, mevrouw.’ (Hij repte met geen woord meer van Doetlov.) ‘En wie wilt u naar de tuinman sturen voor het geld?’

‘Is Petroesja dan nog niet terug uit de stad?’

‘Nee, mevrouw.’

‘En kan Nikolaj niet gaan?’

‘Papa ligt in bed met spit,’ zei Doenjasja.

‘Hebt u niet liever dat ik morgen zelf ga?’ vroeg de rentmeester.

‘Nee, jij bent hier nodig, Jegor.’ (De mevrouw verzonk in gedachten.) ‘Hoeveel is het?’

‘Vierhonderdtweeënzestig roebel, mevrouw.’

‘Stuur Polikej dan,’ zei de mevrouw, met een vastberaden blik op het gezicht van Jegor Michajlov.

Jegor Michajlov trok zijn lippen in een glimlach, zonder zijn tanden te ontbloten en zonder van gezichtsuitdrukking te veranderen.

‘Ja, mevrouw.’

‘Laat hem bij me komen.’

‘Ja, mevrouw,’ – en Jegor Michajlovitsj liep naar het kantoor.

II

Als onbeduidend en bezoedeld man, bovendien afkomstig uit een ander dorp, genoot Polikej geen begunstiging van de huishoudster, noch van de buffetbediende, de rentmeester of het kamermeisje, en zijn hoek was de allerslechtste, ook al was hij, vrouw en kinderen meegeteld, met z’n zevenen. De hoeken waren, nog door wijlen de landheer, als volgt aangelegd: in het midden van een stenen gebouwtje van zo’n zeven meter in het vierkant stond een Russische kachel,6 daaromheen liep een kollidor7 (zoals de bedienden zeiden) en in elke hoek was met planken een woonhoek afgeschoten. Er was dus weinig ruimte, vooral in Polikejs hoek, die pal naast de deur lag. De echtelijke sponde met de gewatteerde deken en de sitsen kussens, de wieg met het kind, het driepotige tafeltje waarop werd gekookt en gewassen, waarop alle spullen lagen en waaraan Polikej zelf werkte (hij was paardendokter), de tobbes, de kleren, de kippen, het kalf en het zevenkoppig gezin zelf vulden de hele hoek, en ze hadden zich niet kunnen bewegen als ze niet een kwart van de gemeenschappelijke kachel tot hun beschikking hadden gehad, om spullen en mensen op te leggen, en als ze niet hadden kunnen uitwijken naar de veranda. Dat laatste kon trouwens niet altijd: het is koud in oktober, en ze bezaten met z’n zevenen maar één schapenpels; daar stond tegenover dat de kinderen zich op konden warmen door te rennen en de volwassenen door te werken, en zowel de enen als de anderen door op de kachelbank te klimmen, waar het wel veertig graden kon worden. Het lijkt vreselijk onder zulke omstandigheden te leven, maar het deed hun niets: ze hadden het best goed. Akoelina deed de was, naaide kleren voor haar kinderen en haar man, weefde en spon en bleekte haar linnen, kookte en bakte in de gemeenschappelijke kachel, roddelde en maakte ruzie met de buren. Hun maandrantsoen8 was niet alleen voldoende voor de kinderen, er waren zelfs restjes voor de koe. Brandhout was vrij, veevoer ook, en er schoot soms wat hooi over uit de paardenstal. Ze hadden een strookje moestuin. De koe had gekalfd; ze hielden hun eigen kippen. Polikej werkte bij de paardenstal: hij verzorgde de twee hengsten en gaf aderlatingen aan de paarden en het vee; hij maakte de hoeven schoon, prikte mondzweren door en diende smeersels van eigen vinding toe, en in ruil daarvoor kreeg hij een beetje geld en proviand toegeschoven. Er bleef ook geregeld haver van de heer over. In het dorp was een boertje dat hem voor twee maten haver elke maand twintig pond schapenvlees gaf. Ze zouden het best goed hebben, zonder het zielenleed dat ze meedroegen. Maar het hele gezin ging gebukt onder een groot leed. Polikej had van jongs af aan in een ander dorp bij een stoeterij gewerkt. De stalhouder bij wie hij was terechtgekomen was de ergste dief in de hele streek en werd verbannen naar een strafkolonie. Bij die stalhouder was Polikej in de leer geweest en hij was al jong zo gewend geraakt aan diens kunstjes, dat hij ze later, hoe graag hij ook wilde, niet meer kon afleren. Hij was een jonge, zwakke man; hij had vader noch moeder, en niemand om hem iets te leren. Polikej hield van een glaasje, en hij hield er niet van als dingen rondslingerden. Of het nu een verbindingsring, een schoftzadel, een slot, een draaipin of iets waardevollers was – bij Polikej Iljitsj vond alles een bestemming. Overal waren gegadigden voor die spulletjes, die ervoor betaalden met drank of geld, zoals het uitkwam. Dat was makkelijk verdiend, zoals het in de volksmond heet: er was geen opleiding, geen inspanning, niets voor nodig, en wie dat eenmaal heeft ondervonden, wil geen ander werk meer. Er kleeft maar één nadeel aan die verdiensten: je krijgt alles goedkoop in de schoot geworpen en leidt een prettig leventje, tot er opeens kwaadaardige lieden verschijnen die je handel verpesten, je voor alles ineens laten betalen en je het leven zuur maken.

Zo was het ook Polikej vergaan. Polikej was getrouwd, en God had hem goed bedeeld: zijn vrouw, de dochter van de veeknecht, bleek een gezond, verstandig, hardwerkend mens, dat hem het ene prachtkind na het andere schonk. Polikej had zijn handel nog steeds niet opgegeven, en alles ging goed. Maar op een dag had hij pech, en werd hij betrapt. Het ging om een kleinigheid: hij had een paar teugelriemen van een boer achtergehouden. Die werden gevonden, hij kreeg een pak slaag, ze brachten hem bij de mevrouw en hielden hem voortaan in de gaten. Hij werd een tweede en een derde keer betrapt. De mensen begonnen hem na te wijzen, de rentmeester dreigde hem met militaire dienst, de mevrouw gaf hem een uitbrander, zijn vrouw begon te huilen en te kniezen; alles liep helemaal verkeerd. Hij was een goedhartig man, niet slecht, alleen zwak, hij dronk graag en die gewoonte was zo ingesleten dat hij er onmogelijk van af kon komen. Soms, als hij dronken thuiskwam, werd hij uitgescholden en zelfs geslagen door zijn vrouw, en dan huilde hij: ‘Ongelukkige man die ik ben, wat kan ik eraan doen? Nu is het afgelopen, ik mag doodvallen als ik er niet mee uitschei.’ Maar nee hoor, een maand later ging hij weer van huis, bedronk zich en verdween spoorloos voor een dag of twee. ‘Hij moet toch ergens het geld vandaan halen om zich te bezatten,’ redeneerden de mensen. Het laatste incident was dat met de kantoorklok. In het kantoor hing een oude wandklok, die allang niet meer liep. Toevallig ging hij een keer alleen het openstaande kantoor binnen: de verleiding was te groot, hij nam de klok mee en verkocht hem in de stad. Het ongeluk wilde dat de winkelier aan wie hij de klok verkocht schoonfamilie was van een van de dienstmeisjes en op een feestdag naar het dorp kwam en vertelde over de klok. Ze begonnen het incident uit te zoeken, alsof iemand daarvan gediend was. Het was vooral de rentmeester die een hekel had aan Polikej. De zaak kwam uit, en werd aan de mevrouw gemeld. De mevrouw liet Polikej bij zich komen. Hij viel meteen aan haar voeten en legde een gevoelvolle, roerende bekentenis af, zoals zijn vrouw hem had geïnstrueerd. Hij volbracht zijn taak uitstekend. De mevrouw begon op hem in te praten, ze praatte en praatte en las hem uitvoerig de les over God, de deugd, zijn toekomstige leven, en zijn vrouw en kinderen – tot de tranen hem in de ogen sprongen. De mevrouw zei: ‘Ik vergeef je, je moet me alleen beloven het nooit meer te doen.’

‘Nooit van mijn leven! Ik mag hangen, mijn ingewanden mogen eruit gerukt!’ snikte Polikej hartverscheurend.

Polikej ging naar huis, en lag thuis de hele dag als een kalf op de kachel te loeien. Sinds die dag was er niets meer op Polikej aan te merken. Hij verloor alleen alle plezier in het leven: de mensen beschouwden hem als een dief, en toen het moment van de rekrutering kwam, wees iedereen naar hem.

Polikej was, zoals reeds gezegd, paardendokter. Hoe dat zo was gekomen wist niemand, hijzelf nog het minst. Op de stoeterij, bij de later naar een strafkolonie gestuurde stalhouder, had hij geen andere taken gehad dan het uitmesten van de stallen en soms het roskammen van de paarden en het aandragen van water. Daar had hij het niet kunnen leren. Daarna was hij wever geweest; daarna had hij in een tuin gewerkt, waar hij de paadjes schoonhield; daarna had hij voor straf bakstenen gekitst; daarna was hij tegen betaling van het pachtgeld in dienst gedaan bij een koopman. Dus ook daar had hij geen ervaring kunnen opdoen. Maar tijdens zijn laatste verblijf op het landgoed was het gerucht van zijn uitzonderlijke, zelfs enigszins bovennatuurlijke bekwaamheid als paardendokter zich langzamerhand gaan verbreiden. Hij deed een, twee keer een aderlating, vervolgens legde hij een paard op zijn zij en porde het wat in zijn dijbeen, daarna liet hij een paard naar de travalje brengen en begon tot bloedens toe in de hoornstraal te snijden, ook al spartelde het paard tegen en kreet het zelfs van de pijn: dat was ‘onderhoefs bloed aftappen’, zei hij. Vervolgens legde hij een boer uit dat een tweezijdige aderlating noodzakelijk was ‘voor meer verlichting’ en hij begon met een houten voorhamer op het botte lancet te slaan; vervolgens sjorde hij een reep van de hoofddoek van zijn vrouw om de buik van het paard van een herbergier. Ten slotte begon hij allerhande zweertjes met vitriool te bestrooien, sprenkelde wat uit een flesje en diende soms oraal toe wat bij hem opkwam. En hoe meer hij de paarden pijnigde en doodmartelde, hoe meer de mensen in hem geloofden en hoe meer paarden er bij hem werden gebracht.

Ik heb het gevoel, heren, dat het niet geheel gepast is voor ons met Polikej te spotten. De methoden die hij gebruikte om vertrouwen in te boezemen, hebben ook onze vaders en onszelf overtuigd, en zullen onze kinderen overtuigen. De boer die zich met zijn buik op het hoofd van zijn enige merrie heeft geworpen, die niet alleen zijn rijkdom vormt, maar haast een deel van zijn gezin, en die vol geloof en ontzetting kijkt naar het veelbetekenend gefronste gezicht van Polikej, zijn opgestroopte mouwen en zijn smalle handen, waarmee hij expres precies op de plek drukt die pijn doet en onvervaard in het levende vlees snijdt, met de heimelijke gedachte: op goed geluk!, terwijl hij doet alsof hij weet waar het bloed zit en waar de pus, waar de pezen lopen en waar de aders, en tussen zijn tanden een heilzaam lapje of een flesje vitriool geklemd houdt – die boer kan zich niet voorstellen dat Polikej zijn hand zou opheffen om te snijden zonder enige kennis van zaken. Zelf zou hij dat niet kunnen. En zodra de snee is gemaakt, zal hij zichzelf niet verwijten dat hij voor niets heeft laten snijden. Ik weet niet hoe dat voor u is, maar mijn gevoelens jegens de dokter die op mijn verzoek mensen pijnigde die me na aan het hart lagen waren precies dezelfde. Zijn het lancet en het matwitte flesje met sublimaat en de woorden ataxie, hemorroïden, aderlaten, etter afvloeien e.d. niet hetzelfde als onze zenuwen, reumatiek, organismen e.d.? Wage du zu irren und zu träumen!9 dat geldt niet zozeer voor dichters, als wel voor artsen en paardendokters.

III

Op de avond dat de dorpsvergadering die de rekruten moest aanwijzen stond te morren voor het kantoor in het koude duister van de oktobernacht, zat Polikej op de rand van het bed bij de tafel en wreef daarop met een fles een paardenmedicijn fijn, waarvan hij zelf niet wist wat het was. Er zaten sublimaat, zwavel en glauberzout in, en een kruid dat Polikej plukte omdat hij zich ooit had ingebeeld dat het hielp tegen dampigheid en waarvan hij meende dat het bij andere ziekten ook geen kwaad kon. De kinderen waren al gaan slapen: twee op de kachel, twee in het bed, één in het wiegje, waarnaast Akoelina zat te spinnen. Voor het raam stond een stompje kaars in een houten blaker, een restant van de rondslingerende kaarsen van de mevrouw, en opdat haar man zich niet zou hoeven losrukken van zijn belangrijke werk, stond Akoelina af en toe op om het stompje met haar vingers te snuiten. Er waren vrijdenkers die Polikej als een waardeloze paardendokter en een waardeloos man beschouwden. Anderen, en die vormden de meerderheid, beschouwden hem als een slecht mens maar een groot meester in zijn vak. Akoelina echter, hoewel ze hem vaak uitschold en zelfs sloeg, twijfelde er niet aan dat hij de beste paardendokter en de beste man ter wereld was. Polikej strooide een of andere specerij in zijn handpalm. (Een weegschaal gebruikte hij niet en hij liet zich ironisch uit over de Duitsers die er wel een gebruikten. ‘Het is hier geen apotheek!’ placht hij te zeggen.) Polikej woog het poeder op zijn hand en schudde het dooreen; maar het leek hem te weinig, en hij strooide er tien keer zoveel bij. Ik doe alles er maar in, dan helpt het beter, zei hij bij zichzelf. Akoelina keek vlug om bij het horen van de stem van haar gebieder, in afwachting van een bevel; maar toen ze zag dat het haar niet aanging, haalde ze haar schouders op. Wat een knapperd is het toch! Waar haalt-ie het vandaan! dacht ze, en ze ging verder met spinnen. Het papiertje waar de specerij in gezeten had, viel op de grond. Het ontging Akoelina niet.

‘Anjoetka!’ riep ze, ‘kijk, je vader heeft iets laten vallen, raap het eens op.’

Anjoetka zwaaide haar dunne, blote beentjes onder de ochtendjas uit waarmee ze was toegedekt, kroop als een poesje onder de tafel en pakte het papiertje.

‘Hier, papa,’ zei ze, en ze glipte weer in bed met haar verkleumde voetjes.

‘Niet aanstoten,’ piepte haar jongere zusje met lispelende, slaapdronken stem.

‘Ik zal jullie!’ zei Akoelina, en beide hoofden doken weg onder de ochtendjas.

‘Drie roebel geeft-ie me,’ zei Polikej, terwijl hij een kurk op de fles deed, ‘en daarvoor maak ik zijn paard beter. Eigenlijk nog goedkoop,’ voegde hij eraan toe. ‘Wat een hoofdbrekens! Akoelina, ga eens even wat tabak vragen bij Nikita. Hij krijgt het morgen terug.’

En Polikej haalde een ooit kleurig beschilderd pijpje van lindehout uit zijn zak, met zegellak op de plaats van het mondstuk, en begon het in elkaar te zetten.

Akoelina liet haar spinrok in de steek en liep naar buiten zonder ergens aan te blijven haken, wat heel moeilijk was. Polikej opende het kastje, zette het medicijnflesje weg en keerde een lege literfles om boven zijn mond; er was geen wodka meer. Hij fronste zijn wenkbrauwen, maar toen zijn vrouw hem de tabak had gebracht en hij, nadat hij zijn pijp had gestopt en opgestoken, op het bed was gaan zitten, straalde zijn gezicht met de trots en de voldoening van een man wiens dagelijks werk was volbracht. Dacht hij eraan hoe hij morgen de tong van het paard zou grijpen en hem de wonderlijke mixtuur in de mond zou gieten, of bepeinsde hij dat een nuttig man niets werd geweigerd en dat Nikita hem toch maar wat tabak gestuurd had? Hij was volmaakt tevreden. Plotseling zwaaide de deur, die aan één hengsel hing, open en kwam het meisje van boven zijn hoek binnen, niet het tweede maar het derde, het kleine meisje dat ze hielden voor boodschappen. Boven, dat was, zoals iedereen bekend, het huis van de landheer, ook al lag het lager. Aksjoetka, zo heette het meisje, vloog altijd als een pijl uit de boog, en daarbij kromden haar armen zich niet, maar ze zwaaiden als de slingers van een klok op het ritme van haar snelle passen, niet langs haar zijden maar voor haar lichaam; haar wangen waren altijd roder dan haar roze jurk; haar tong bewoog net zo snel als haar benen. Ze vloog de kamer binnen, greep zich om onduidelijke redenen aan de kachel vast, begon te wiegen, en sprak abrupt, buiten adem alsof ze vastbesloten was niet meer dan twee, drie woorden in één keer te zeggen, tot Akoelina: ‘De mevrouw gebiedt Polikej Iljitsj ogenblikkelijk boven te komen, ze gebiedt...’ Ze stopte en kwam moeizaam op adem. ‘Jegor Michalytsj was bij de mevrouw, ze hadden het over de rekruten, Polikej Iljitsj werd genoemd... Avdotja Mikolavna gebiedt hem ogenblikkelijk te komen. Avdotja Mikolavna gebiedt hem...’ opnieuw haalde ze diep adem ‘ogenblikkelijk te komen.’

Een halve minuut keek Aksjoetka naar Polikej, naar Akoelina, naar de kinderen die hun hoofd onder de deken uitstaken, ze raapte een notendop op van de kachel en gooide hem naar Anjoetka, en nadat ze nog één keer ‘ogenblikkelijk komen’ had gezegd, vloog ze als een wervelwind de kamer uit, en dwars op haar looprichting zetten haar armen hun gewone snelle slingerbeweging weer in.

Akoelina stond weer op en haalde de laarzen van haar man. Het waren afgetrapte, kapotte soldatenlaarzen. Ze pakte de kaftan van de kachel en gaf die aan Polikej, zonder hem aan te kijken.

‘Ga je geen andere kiel aantrekken, Iljitsj?’

‘Nee,’ zei Polikej.

Akoelina keek hem niet een keer in zijn gezicht, terwijl hij zwijgend zijn laarzen en zijn kleren aantrok, en ze deed er goed aan niet te kijken. Polikej zag bleek, zijn onderkaak trilde en in zijn ogen lag de huilerige, lijdzame en diepongelukkige uitdrukking die je alleen bij goede, zwakke en schuldige mensen ziet. Hij kamde zijn haar en wilde weggaan, zijn vrouw hield hem tegen, trok een bandje van zijn kiel recht dat over zijn kaftan hing, en zette hem zijn muts op.

‘Zo, Polikej Iljitsj, heeft de mevrouw u soms ontboden?’ klonk de stem van de meubelmakersvrouw van achter het tussenschot.

De meubelmakersvrouw had net die ochtend hooglopende onenigheid met Akoelina gehad om een pot loog die de kinderen van Polikej bij haar hadden omgestoten, en het beurde haar onmiddellijk op te horen dat Polikej bij de mevrouw was ontboden: dat betekende vast niets goeds. Daarbij kwam dat het een geslepen, uitgekookte en venijnige dame was. Niemand had zo’n scherpe tong als zij: zo dacht ze in ieder geval over zichzelf.

‘Waarschijnlijk wil ze u naar de stad sturen voor aankopen,’ vervolgde ze. ‘Ik neem maar aan dat ze daarvoor een betrouwbaar man kiest, u bijvoorbeeld. Koopt u dan een half pondje thee voor me, Polikej Iljitsj?’

Akoelina verbeet haar tranen en vertrok haar mond tot een nijdige streep. Ze kon dat loeder van een meubelmakersvrouw wel in haar smerige haren vliegen. Maar toen ze naar haar kinderen keek en bedacht dat ze wezen zouden worden, en zijzelf soldatenvrouw dan wel weduwe, vergat ze de vinnige meubelmakersvrouw, sloeg haar handen voor haar gezicht, ging op het bed zitten en liet haar hoofd op het kussen zakken.

‘Mammie, je plet me,’ bromde het slissende meisje, terwijl ze de ochtendjas onder haar moeders elleboog vandaan trok.

‘Jullie kunnen allemaal verrekken! Niets dan verdriet hebben jullie me gebracht!’ schreeuwde Akoelina, en ze barstte in gierende snikken uit, tot voldoening van de meubelmakersvrouw, die het loog van die ochtend nog niet was vergeten.

IV

Een halfuur ging voorbij. De baby begon te krijsen, Akoelina stond op en gaf hem de borst. Ze huilde niet meer, maar liet haar nog mooie, magere gezicht op haar handen rusten, staarde naar de bijna opgebrande kaars en vroeg zich af waarom ze getrouwd was, waarom er zoveel soldaten nodig waren, en ook hoe ze het de meubelmakersvrouw betaald kon zetten.

Daar klonken de stappen van haar man; ze veegde de sporen van haar tranen weg en stond op om hem erdoor te laten. Polikej kwam apetrots binnen, gooide zijn muts op het bed, blies uit en begon zijn riem af te doen.

‘En? Waarom liet ze je roepen?’

‘Nogal wiedes! Polikoesjka is het laagste van het laagste, maar als er een klus is, wie vragen ze dan? Polikoesjka.’

‘Wat voor klus?’

Polikej antwoordde niet meteen; hij stak zijn pijp op en spuugde.

‘Ze heeft me opgedragen naar een koopman te gaan om geld.’

‘Om geld te halen?’ vroeg Akoelina.

Polikej grijnsde en schudde met zijn hoofd.

‘Zo goed als die is met woorden! Je stond te boek, zegt ze, als een onbetrouwbaar man, maar ik heb meer vertrouwen in jou dan in alle anderen.’ (Polikej sprak luid, zodat de buren het zouden horen.) ‘Je hebt me beloofd je te beteren, zegt ze, hier heb je dan het eerste bewijs dat ik je geloof: rij naar de koopman, zegt ze, haal het geld en breng het hier. Ik, mevrouw, zeg ik, wij, zeg ik, zijn allen uw knechts en moeten u dienen zoals God, want ik voel bij mezelf dat ik voor uw welzijn alles wel kan doen en geen enkele dienst kan weigeren; ik doe zoals u beveelt, aangezien ik uw slaaf ben.’ (Hij grijnsde weer met dat typische lachje van een zwak, goed en schuldig man.) ‘Dus je zult eerlijk zijn? zegt ze. Begrijp je, zegt ze, dat je lot hiervan afhangt? Hoe zou ik niet kunnen begrijpen dat ik alles in eigen hand heb? En als ze me zwartgemaakt hebben, ja, zo kan je iedereen beschuldigen, maar het zou nooit bij me opkomen u ergens mee te schaden. Ik praatte haar net zolang naar de mond tot mevrouw helemaal week was. Jij, zegt ze, wordt mijn beste knecht.’ (Hij zweeg even, en weer speelde diezelfde glimlach om zijn mond.) ‘Ik weet precies hoe ik met ze moet praten. Toen ik nog uit werken ging, toen zaten ze me soms toch op mijn nek! Maar ik hoef maar even met ze te praten, of ze zijn als was in mijn handen.’

‘En is het veel geld?’ vroeg Akoelina nog.

‘Anderhalfduizend roebel,’ antwoordde Polikej achteloos.

Ze schudde haar hoofd.

‘Wanneer moet je gaan?’

‘Morgen zei ze. Neem welk paard je maar wilt, zegt ze, loop bij het kantoor langs, en ga met God.’

‘De Heer zij geprezen,’ zei Akoelina, terwijl ze opstond en een kruis sloeg. ‘God helpe je, Iljitsj,’ voegde ze er fluisterend aan toe, opdat ze haar niet zouden horen achter het tussenschot, en ze hield hem vast bij de mouwen van zijn kiel. ‘Luister naar me, Iljitsj, ik smeek je bij God: kus het kruis als je weggaat en zweer dat er geen druppel over je lippen komt.’

‘Alsof ik zou gaan drinken met zoveel geld bij me,’ snoof hij. ‘Er was iemand die pianospeelde daar, zo mooi, zonde gewoon!’ voegde hij er na een korte stilte grijnzend aan toe. ‘Dat moet de jongejuffrouw zijn geweest. Daar stond ik voor haar, voor de mevrouw, bij de porseleinkast, en achter de deur speelt de jongejuffrouw erop los. Ze speelt en ze speelt, ze rijgt alles precies aan elkaar, potverdorie! Ik zou graag pianospelen, eerlijk waar. Ik zou het vlug doorhebben, heus. Ik heb handigheid in die dingen. Geef me morgen een schone kiel.’

En ze gingen gelukkig gestemd naar bed.

V

Intussen stond de dorpsvergadering te roezemoezen voor het kantoor. Het was een serieuze zaak. Bijna alle boeren waren aanwezig, en terwijl Jegor Michajlovitsj bij de mevrouw was, hadden ze hun hoofd weer bedekt; er klonken meer stemmen boven het algemene rumoer uit en de stemmen werden luider. Een gebrom van zware bassen, nu en dan onderbroken door gejaagde, hese, schreeuwerige praat, vulde de lucht, en dat gebrom bereikte, als het geluid van een ruisende zee, de raampjes van de mevrouw, en gaf haar een nerveus, onrustig gevoel, zoals dat teweeggebracht door een hevig onweer. Het was haar half angstig, half onbehaaglijk te moede. Ze had steeds de indruk dat de stemmen ieder moment konden aanzwellen en zich vermenigvuldigen en dat er iets stond te gebeuren. Alsof het onmogelijk is de dingen kalm en vredig te regelen, zonder onenigheid, zonder geschreeuw, dacht ze, volgens de christelijke wet van broederliefde en lankmoedigheid.

Er klonken veel stemmen tegelijk, maar het luidst van allemaal schreeuwde Fjodor Rezoen, de timmerman. Hij had een tweemanslot en viel de Doetlovs aan. De oude Doetlov verdedigde zich: hij was uit de menigte naar voren gestapt, terwijl hij eerst achteraan stond, en deed stamelend, met brede armzwaaien en plukkend aan zijn baardje het woord, waarbij hij zo erg neuzelde dat hij zelf moeite zou hebben te begrijpen wat hij zei. Zijn zonen en zijn neven, de een nog flinker dan de ander, stonden op een kluitje achter hem, en de oude Doetlov deed aan de kloek in het spel van de wouw en de kuikens denken. Rezoen was de wouw, en niet alleen Rezoen, maar alle huisvaders met één- en tweemansloten, bijna de hele vergadering, richtten zich tegen Doetlov. Het ging erom dat Doetlovs broer zo’n dertig jaar geleden naar het leger was gestuurd, en daarom wilde hij niet op de lijst staan als huisvader van drie; hij wilde dat de dienst van zijn broer werd meegeteld, zodat hij met een tweemanslot kon deelnemen aan de algemene loting om een derde rekruut aan te wijzen. Behalve Doetlov waren er nog vier huisvaders met driemansloten; maar één daarvan was de dorpsoudste en de mevrouw had hem vrijgesteld; het andere gezin had bij de vorige lichting een rekruut geleverd; uit de beide overige gezinnen was een man aangewezen, en één van die twee was niet eens naar de dorpsvergadering gekomen, alleen zijn vrouw stond droevig helemaal achteraan, vaag verwachtend dat het rad van fortuin misschien nog haar kant uit zou wentelen; de andere van de twee aangewezenen, de roodharige Roman, stond in een versleten kaftan, hoewel hij niet arm was, tegen de veranda geleund; hij hield zijn hoofd gebogen en zweeg, af en toe keek hij gespannen op als iemand zijn stem verhief, en liet dan het hoofd weer hangen. Uit zijn hele houding sprak ellende. De oude Semjon Doetlov was het soort man aan wie ieder die hem een beetje kende honderden, duizenden roebels in bewaring zou geven. Hij was een bedachtzaam, godvrezend, degelijk man; bovendien was hij kerkoudste. Des te opmerkelijker was de opwinding waarin hij nu verkeerde.

Rezoen de timmerman daarentegen was een lange, donkere, onbehouwen kerel, een dronkaard en een durfal, bijzonder gewiekst tijdens ruzies en discussies op markten en bijeenkomsten van de dorpsvergadering, zowel met arbeiders, kooplieden en boeren als met heren. Nu was hij kalm en giftig, en met heel zijn lange gestalte, met de volle kracht van zijn welluidende stem en zijn redenaarstalent verpletterde hij de stamelende, helemaal uit zijn bedachtzame evenwicht gebrachte kerkoudste. Andere deelnemers aan de twist waren: de jeugdige, gedrongen Garaska10 Kopylov met zijn vollemaansgezicht, zijn vierkante hoofd en zijn krullende baardje, een van de sprekers van de jongere generatie die na Rezoen kwam, die met zijn altijd even scherpe tong al een zeker gewicht had verworven in de dorpsvergadering. Vervolgens Fjodor Melnitsjny, een tanige, lange, magere boer met een hoge rug, ook jong, met een vlassig baardje en kleine oogjes, die altijd kregel en somber was, overal kwaad in zag en de vergadering vaak verblufte met zijn onverwachte, bruuske vragen en opmerkingen. Beide sprekers stonden aan de kant van Rezoen. Daarnaast mengden zich soms twee praatjesmakers in de discussie: de één was Chrapkov, een man met een goedmoedige tronie en een volle donkerblonde baard, die zijn woorden doorspekte met ‘mijn waarde vriend’, de ander, een kleine man met een vogelkopje, was Zjidkov, die ook steeds hetzelfde tussenzinnetje gebruikte: ‘zo blijkt dus, makkers...’, zich tot iedereen tegelijk richtte en vlotte praatjes afstak die evenwel kant noch wal raakten. Alle twee kozen ze nu eens de ene, dan weer de andere zijde, maar niemand luisterde naar hen. Er waren meer van zulke sprekers, maar deze twee trippelden tussen de mensen door, schreeuwden het luidst van allemaal, tot schrik van de mevrouw, vonden het minste gehoor en gaven zich, bedwelmd door het lawaai en het geschreeuw, volkomen over aan het genot van het zwammen. Er waren nog allerlei verschillende karakters onder de dorpsgenoten: er waren sombere, fatsoenlijke, onverschillige en murw gebeukte types, er waren vrouwen die achter hun mannen stonden met stokken in de hand; maar over hen allen zal ik, als het God belieft, een andere keer vertellen. De menigte bestond voor het merendeel uit boeren, die erbij stonden als in de kerk en op de achtergrond fluisterend hun huiselijke aangelegenheden bespraken, wanneer ze het snoeihout zouden opladen, of die zwijgend het einde van het kabaal afwachtten. En dan waren er nog de rijke boeren, die in hun voorspoed niets te hopen of te vrezen hadden van de dorpsvergadering. Zo had je Jermil, met zijn brede, glimmende gezicht, die de boeren ‘Dikzak’ noemden vanwege zijn rijkdom. Zo had je ook Starostin, op wiens gezicht de zelfgenoegzame uitdrukking van de macht lag: wat jullie ook zeggen, mij deert het niet. Vier zonen heb ik, en ik sta er niet één af. Af en toe richtte de kritiek van vrijdenkers als Kopylov en Rezoen zich ook op hen, maar die pareerden ze kalm en onverstoorbaar, in het besef van hun onaantastbaarheid. Als Doetlov op de kloek in het spel van de wouw leek, dan deden zijn jongens niet bepaald aan de kuikens denken: ze wipten niet heen en weer, ze piepten niet, maar stonden rustig achter hem. De oudste, Ignat, was al dertig, de tweede, Vasili, was ook al een getrouwd man, maar ongeschikt voor de dienst; de derde, Iljoesjka, een neef die pas was getrouwd, een blanke, blozende jongen in een piekfijne schapenpels (hij werkte als koetsier), stond om zich heen te kijken naar de mensen en krabde zich soms op zijn achterhoofd onder zijn hoed alsof de zaak hem niet aanging, terwijl de wouwen juist hem wilden wegrukken.

‘Als we zo beginnen: mijn opa is ook soldaat geweest,’ zei Rezoen, ‘dus dan doe ik ook niet aan de loting mee. Zo’n wet is er niet, makker. Bij de laatste lichting werd Micheïtsjev aangewezen, terwijl zijn oom nog niet eens was teruggekeerd.’

‘Noch jouw vader noch jouw oom hebben de tsaar gediend,’ zei Doetlov op hetzelfde moment, ‘en jijzelf hebt noch de heren noch de dorpsgemeenschap gediend, je bent alleen maar aan de boemel geweest, en je kinderen zijn het huis uit gegaan. Omdat er met jou niet valt te leven, vel je oordelen en wijs je op anderen, terwijl ik tien jaar lang de veldwachter heb bijgestaan, dorpsoudste ben geweest, twee keer brand heb gehad, en niemand die me hielp; en omdat het bij ons op het erf vredig en fatsoenlijk toegaat, moet ik geruïneerd worden? Geef mij m’n broer terug. Allicht dat hij daar is omgekomen. Oordeel naar de waarheid, naar Gods recht, rechtgelovige dorpsgenoten, en luister niet naar dronken praat.’

Op hetzelfde moment zei Gerasim tegen Doetlov: ‘Jij haalt je broer erbij, maar die is niet door de dorpsgemeenschap gestuurd, maar door de heer vanwege zijn losbandigheid; daar kan je je dus niet op beroepen.’

Gerasim was nog niet uitgesproken, of de tanige, lange Fjodor Melnitsjnyj stapte naar voren en begon somber: ‘De heren sturen wie ze maar willen, en dan mag de dorpsgemeenschap het later uitzoeken. De dorpsgemeenschap heeft geoordeeld dat je zoon moet gaan, maar als het je niet bevalt dan ga je naar de mevrouw, en dan wijst ze mij, de enige man in huis, misschien wel aan om mijn kinderen achter te laten voor de dienst. Zo is de wet,’ zei hij kregel. En met een wegwerpgebaar stapte hij weer achteruit.

De roodharige Roman, wiens zoon was aangewezen, keek op en zei: ‘Zo is het!’, en hij zeeg van ergernis zelfs op een trede van de veranda neer.

Maar er waren nog meer stemmen die zich tegelijkertijd roerden. Afgezien van degenen die achteraan stonden en hun eigen aangelegenheden bespraken, verzaakten ook de praatjesmakers hun plicht niet.

‘Juist, rechtgelovige dorpsgenoten,’ zei de kleine Zjidkov, de woorden van Doetlov herhalend, ‘we moeten oordelen als christenen. Als christenen moeten we oordelen, zo blijkt dus, makkers.’

‘We moeten oordelen naar ons geweten, mijn waarde vriend,’ zei de goedmoedige Chrapkov, de woorden van Kopylov herhalend, terwijl hij Doetlov aan zijn schapenvacht trok, ‘het was de wil van de heer toen, geen beslissing van de dorpsgemeenschap.’

‘Precies! Zo is het!’ zeiden anderen.

‘Wie steekt hier dronken praat af?’ protesteerde Rezoen. ‘Heb jij me soms dronken gevoerd, of gaat je zoon, die ze van de straat moeten rapen, mij m’n borrel verwijten? Kom, makkers, we moeten een besluit nemen. Als jullie Doetlov willen sparen, dan wordt het iemand met een tweemanslot of een enkellot, en hij lacht in zijn vuistje.’

‘Doetlov moet gaan! Waar hebben we het nog over!’

‘Nogal wiedes! Vaders met drie zonen moeten het eerst loten,’ klonk het van verschillende kanten.

‘Het wachten is nog op wat de mevrouw gebiedt. Jegor Michalytsj zei dat ze misschien een huisknecht wilden sturen,’ zei een stem.

Die opmerking deed de discussie even stokken, maar al gauw brandde ze weer los en werd opnieuw persoonlijk.

Ignat, over wie Rezoen had gezegd dat hij van de straat geraapt moest worden, begon Rezoen ervan te beschuldigen dat hij een zaag had gestolen van langstrekkende timmerlui en dat hij zijn vrouw halfdood had geslagen toen hij dronken was.

Rezoen antwoordde dat hij zijn vrouw sloeg of hij nu dronken of nuchter was, en nog steeds niet genoeg, waarmee hij iedereen aan het lachen bracht. Maar dat van de zaag vatte hij opeens als een belediging op, hij stapte op Ignat toe en vroeg: ‘Wíe heeft hem gestolen?’

‘Jij hebt hem gestolen,’ antwoordde de potige Ignat uitdagend, terwijl hij nog dichterbij kwam.

‘Wie heeft hem gestolen? Was jij het soms?’ schreeuwde Rezoen.

‘Nee, jij!’ schreeuwde Ignat.

Van de zaag kwamen ze op een gestolen paard, een zak haver, een strook moestuin op braakliggende gemeentegrond, een of ander lijk. En de beide boeren wierpen elkaar zulke vreselijke dingen voor de voeten, dat als ook maar één honderdste deel van wat ze elkaar verweten waar was, ze allebei volgens de wet onmiddellijk ten minste naar een strafkolonie in Siberië verbannen hadden moeten worden.

De oude Doetlov had intussen een andere lijn van verdediging gekozen. Het geschreeuw van zijn zoon beviel hem niet; hij probeerde hem de mond te snoeren: ‘Foei, ophouden, zeg ik je!’ en betoogde zelf dat niet alleen gezinnen met drie zonen thuis een driemanslot moesten krijgen, maar ook uiteengevallen gezinnen. En hij wees ook nog op Starostin.

Starostin glimlachte flauwtjes, kuchte, en antwoordde, nadat hij zijn baard had gladgestreken met het gebaar van een rijke boer, dat zulks aan de mevrouw was. Kennelijk had zijn zoon het verdiend, als was bevolen hem te ontzien.

Wat de uiteengevallen gezinnen betrof haalde Gerasim Doetlovs argumenten onderuit, met de opmerking dat uiteengaan dan niet toegestaan had moeten worden, zoals vroeger onder de oude heer, maar dat gedane zaken geen keer namen en dat ze nu moeilijk gezinshoofden konden gaan afstaan.

‘Ze zijn toch niet voor hun plezier uit elkaar gegaan? Waarom moeten ze nu dan volledig geruïneerd worden?’ klonken de stemmen van de betrokkenen, en de praatjesmakers vielen hen bij.

‘Betaal anders een vervanger, als het je niet bevalt. Dat kun je best opbrengen!’ zei Rezoen tegen Doetlov.

Doetlov sloeg vertwijfeld de panden van zijn kaftan over elkaar en ging achter de andere boeren staan.

‘Jij hebt kennelijk mijn geld geteld,’ zei hij kwaad. ‘We zullen zien wat Jegor Michalytsj komt zeggen namens de mevrouw.’

VI

Inderdaad kwam Jegor Michajlovitsj op dat moment naar buiten. De mutsen gingen een voor een af, en naargelang de rentmeester naderde werden een voor een de hoofden met kale plekken bovenop en van voren, de grijze, de grijzende, de rode, de zwarte en de blonde hoofden ontbloot, en beetje bij beetje stierven de stemmen weg tot ze uiteindelijk helemaal verstomden. Jegor Michajlovitsj ging op de veranda staan en maakte duidelijk dat hij iets wilde zeggen. Zoals hij daar ferm wijdbeens op de verhoging stond, in zijn lange, geklede jas, met zijn ongemakkelijk in de voorzakken gestoken handen en de over zijn voorhoofd geschoven stadse pet, uittorenend boven de naar hem opgeheven, merendeels oude en merendeels mooie, bebaarde gezichten, zag hij er heel anders uit dan toen hij voor de mevrouw stond. Hij was majestueus.

‘Dit is het besluit van de mevrouw, jongens: ze is niet genegen iemand van het huispersoneel af te staan, maar jullie mogen zelf uit jullie midden degenen aanwijzen die zullen gaan. Op dit moment zijn drie man nodig. Eigenlijk tweeënhalf, maar die halve gaat alvast vooruit. Het is om het even: telt hij niet nu mee, dan de volgende keer.’

‘Nogal wiedes! Dat moet wel!’ zeiden de stemmen.

‘Naar mijn mening,’ vervolgde Jegor Michajlovitsj, ‘moeten Chorjoesjkin en Vaska Mitjoechin gaan, dat lijkt Gods wil te zijn.’

‘Juist, natuurlijk,’ zeiden de stemmen.

‘Als derde moet of Doetlov gaan, of iemand met een tweemanslot. Wat zeggen jullie?’

‘Doetlov,’ gingen verschillende stemmen op, ‘de Doetlovs hebben een driemanslot.’

En weer zwol beetje bij beetje het geschreeuw aan, en weer kwam de discussie op een of andere manier op de zaag, op de strook moestuin op het braakland en op een paar van het erf van de mevrouw gestolen jutezakken. Jegor Michajlovitsj beheerde het landgoed al twintig jaar en hij was een verstandig en ervaren man. Hij bleef een kwartier staan luisteren, toen legde hij plotseling iedereen het zwijgen op en liet de drie Doetlovs loten om te beslissen wie van hen moest gaan. De loten werden gesneden en in een hoed geschud; Chrapkov mocht kiezen en trok het lot van Iljoesjka. Iedereen werd stil.

‘Is het het mijne? Laat eens zien,’ zei Iljoesjka met gebroken stem.

Iedereen zweeg. Jegor Michajlovitsj verzocht de boeren de volgende dag het rekrutengeld mee te brengen, zeven kopeken per huishouden, verklaarde dat het afgelopen was en stuurde de dorpsvergadering naar huis. De menigte boeren kwam in beweging, om de hoek zetten ze hun mutsen op en het geluid van hun stemmen en voetstappen vulde de lucht. De rentmeester stond op de veranda en keek hen na. Toen de jonge Doetlovs de hoek om waren, riep hij de oude man bij zich, die zelf al was blijven staan, en ging met hem het kantoor binnen.

‘Het spijt me voor je, ouwe,’ zei Jegor Michajlovitsj, terwijl hij in zijn armstoel bij de tafel ging zitten, ‘het was jouw beurt. Je gaat geen vervanger voor je neef betalen, of wel?’

Zonder antwoord te geven keek de oude man Jegor Michajlovitsj veelbetekenend aan.

‘Het kan niet anders,’ zei Jegor Michajlovitsj in antwoord op zijn blik.

‘Dat zouden we graag doen, Jegor Michajlovitsj, maar we hebben de middelen niet. Ik heb twee paarden naar de vilder gebracht deze zomer. Ik heb mijn neef laten trouwen. Dit is kennelijk onze straf omdat we een eerzaam leven leiden. Hij heeft makkelijk praten’ (hij dacht terug aan Rezoen).

Jegor Michajlovitsj wreef over zijn gezicht en gaapte. Hij kreeg er blijkbaar genoeg van, en het was tijd voor thee.

‘Als je maar geen zonde begaat, ouwe!’ zei hij, ‘en doorzoek de kelder nog maar eens, misschien vind je nog vierhonderd ouwe roebels. Ik zal je een prima vrijwilliger leveren, een prachtkerel. Er heeft zich pas nog iemand gemeld.’

‘In het gouvernemens?’ vroeg Doetlov, waarmee hij de stad bedoelde.

‘Nou, betaal je?’

‘Ik zou graag willen, God is mijn getuige, maar...’

Jegor Michajlovitsj onderbrak hem streng: ‘Goed, luister dan naar me, oude man: zorg dat Iljoesjka zichzelf niets aandoet; als ik bericht stuur, vandaag of morgen, moet hij meteen gebracht worden. Jij brengt hem, en jij bent ook verantwoordelijk, en als er, wat God verhoede, iets met hem gebeurt, rekruteer ik je oudste zoon. Hoor je dat?’

‘Kan er dan echt niemand met een tweemanslot worden aangewezen, Jegor Michajlytsj, dit is toch onrechtvaardig,’ zei hij na een korte stilte, ‘mijn broer is omgekomen in het leger, en nu nemen ze ook mijn zoon nog. Waar heb ik zo’n lot aan verdiend?’ vervolgde hij, haast huilend en klaar om zich op zijn knieën te werpen.

‘Kom, ga nou maar, ga nou maar,’ zei Jegor Michajlovitsj, ‘er is niets aan te doen, dit is de wet. Let op Iljoesjka; jij bent verantwoordelijk.’

Doetlov liep naar huis, en tikte in gedachten verzonken met zijn lindehouten stok tegen de droge aardkluiten op de weg.

VII

De volgende dag stond ’s ochtends vroeg voor de veranda van de ‘bediendevleugel’ het reiswagentje (waarvan de rentmeester zelf ook gebruik maakte) klaar, bespannen met de zwaargebouwde, voskleurige ruin die om een of andere reden Baraban11 werd genoemd. Anjoetka, Polikejs oudste dochter, stond ondanks de met hagel vermengde regen en de koude wind blootsvoets bij het hoofd van de ruin en hield hem op een afstandje, zichtbaar angstig, met één hand bij de teugel, terwijl ze met haar andere hand het geelgroene gewatteerde jak op haar hoofd vasthield, dat in het gezin dienstdeed als deken, bontjas, hoofdbedekking, kleed, jas voor Polikej en nog veel meer. In de hoek heerste grote bedrijvigheid. Het was nog donker; flauwtjes drong het eerste licht van de regenachtige dag het hier en daar met papier dichtgeplakte raam binnen. Akoelina, die haar kookpotten op de kachel zolang had achtergelaten, evenals haar kinderen, van wie de kleintjes nog in bed lagen, kleumend, want hun deken was afgepakt om als kleding te dienen en in plaats daarvan hadden ze hun moeders hoofddoek gekregen – Akoelina was bezig haar man reisvaardig te maken. Zijn kiel was schoon. Het waren vooral zijn laarzen met de gapende neuzen, zoals dat heet, die haar zorgen baarden. Eerst trok ze haar enige paar dikke wollen kousen uit en gaf die aan haar man; daarna slaagde ze erin van een rondslingerend zadeldek uit de paardenstal, dat Iljitsj twee dagen daarvoor mee naar huis genomen had, inlegzolen te maken die de gaten dichtten en Iljitsj’ voeten drooghielden. Iljitsj zelf zat met opgetrokken benen op het bed en probeerde zijn gordel zo om te draaien dat die er niet uitzag als een smerig touw. En het boze, slissende meisje in de bontjas, waar ze zelfs nu hij om haar hoofd was gehangen over struikelde, werd naar Nikita gestuurd om een muts te lenen. De drukte werd nog vergroot door het komen en gaan van bedienden die Iljitsj kwamen vragen iets te kopen in de stad: de een wilde naalden, de ander thee, een derde boomolie, weer een ander wilde tabak en de meubelmakersvrouw – die al kans gezien had de samowar op te zetten, en om Iljitsj te paaien een mok voor hem meebracht met iets wat ze thee noemde – wilde wat suiker. Ook al weigerde Nikita zijn muts af te staan en moesten ze zijn eigen oplappen, dat wil zeggen: de plukken katoen die eruit staken en eraan hingen terugstoppen en het gat dichtnaaien met een veterinaire naald, ook al kreeg Polikej zijn laarzen met de uit het zadeldek gesneden inlegzolen eerst niet aan zijn voeten, ook al raakte Anjoetka verkleumd en liet ze Baraban bijna los, waarna Masjka in de bontjas haar kwam aflossen, tot Masjka de bontjas moest uitdoen, en Akoelina zelf Baraban kwam vasthouden, uiteindelijk slaagde Iljitsj er toch in bijna alle kledingstukken van het gezin aan te trekken, met achterlating van alleen het jak en de toffels; toen hij daarmee klaar was ging hij in de wagen zitten, sloeg zijn jaspanden over elkaar, verschikte het hooi, sloeg nogmaals zijn jaspanden over elkaar, ontwarde de teugels, trok de jas nog dichter om zich heen, zoals heel deftige mensen doen, en reed weg.

Zijn zoontje, Misjka, rende de veranda op en eiste een ritje in de wagen. De slissende Masjka begon ook te vragen of ze ‘een sjtukje mee mocht rijden en ze had het geeneens koud zonder sjaapsvacht’ en Polikej liet Baraban stilhouden en glimlachte zijn zwakke glimlachje, terwijl Akoelina de kinderen hielp instappen en Polikej fluisterend in zijn oor bezwoer zijn eed niet te vergeten en niets te drinken onderweg. Polikej bracht de kinderen tot aan de smidse, liet ze daar uitstappen, wikkelde zich opnieuw in zijn jas, schoof zijn muts nog eens recht en reed op een kalm sukkeldrafje weg, met schuddende wangen bij elke hobbel en bonkend met zijn voeten tegen het plankier. Masjka en Misjka vlogen zo snel en zo luid gillend op hun blote voetjes naar huis over de gladde helling, dat een aanlopende hond uit het dorp naar hen keek en het prompt, met zijn staart tussen zijn benen, blaffend op een lopen zette naar huis, waardoor het gegil van Polikejs kroost nog vertienvoudigde.

Het was ellendig weer, er stond een snijdende wind, en bij vlagen striemde iets tussen sneeuw, regen en hagel in Polikejs gezicht en op zijn blote handen met de koude teugels, die hij steeds wegstopte in de mouwen van zijn jas, en op de leren kap van het haam en het oude hoofd van Baraban, die zijn oren naar achteren legde en zijn ogen toekneep.

Dan stopte het plotseling, en klaarde het kortstondig op; blauwachtige sneeuwwolken werden helder zichtbaar en de zon leek haast door de wolken te breken, maar aarzelend en vreugdeloos, zoals de glimlach van Polikej. Desondanks was Iljitsj verzonken in prettige gedachten. Hij, die ze naar een strafkolonie hadden willen sturen, die ze met militaire dienst hadden gedreigd, die alleen door de grootste luiaards niet werd uitgescholden en geslagen, die altijd in de ellendigste hoek werd geduwd, hij was op weg om een som gelds in ontvangst te nemen, en een grote som ook, en de mevrouw had vertrouwen in hem, en hij reed in de wagen van de rentmeester, met Baraban, waarmee ook de mevrouw zelf reed, hij reed als een herbergier, met leren banden en teugels. En Polikej rechtte zijn rug, stopte een paar plukken katoen terug in zijn muts en sloeg zijn jas nog eens om zich heen. Als Iljitsj overigens dacht dat hij nu sprekend op een rijke herbergier leek, dan vergiste hij zich. Natuurlijk, iedereen weet dat ook kooplieden die tienduizenden roebels hanteren in een wagentje met leren tuig rijden; maar dit was toch niet helemaal hetzelfde. Stel, er rijdt een man met een baard voorbij, in een donkerblauwe of een zwarte kaftan, hij zit alleen in de bak, met een weldoorvoed paard voor de wagen: je hoeft maar even te kijken of het paard goed doorvoed is en de man zelf welgedaan, hoe hij zit, hoe het paard is ingespannen, wat voor banden de wagenwielen hebben, wat voor gordel de man zelf draagt, en je ziet meteen of hij in duizenden of in honderden handelt. Ieder ervaren mens zou, met één blik van dichtbij op Polikej, op zijn handen, zijn gezicht, de baard die hij sinds kort liet staan, zijn gordel, het achteloos in de bak gegooide hooi, de magere Baraban en de versleten banden meteen weten dat daar een lijfeigene reed en geen koopman, geen herder en geen herbergier, iemand die noch duizenden, noch honderden, noch tientallen roebels hanteerde. Maar Iljitsj dacht daar anders over, hij vergiste zich en verkeerde in een prettige waan. Anderhalfduizend roebel zou hij op zijn borst vervoeren. Als hij zin had liet hij Baraban niet naar huis maar naar Odessa rijden, en verder nog, waar God hen maar heen voerde. Maar dat zou hij niet doen, hij zou het geld eerlijk naar de mevrouw brengen en zeggen dat hij wel grotere bedragen vervoerd had. Toen ze langs een kroeg reden, begon Baraban aan de linkerteugel te trekken, zijn pas in te houden en scheef te gaan; maar hoewel Polikej geld bij zich had, dat hij had gekregen voor de inkopen, legde hij de zweep over Baraban en reed door. Bij een andere kroeg deed hij hetzelfde en tegen het middaguur klom hij van de wagen, opende de poort van het koopmanshuis waar alle bedienden van de mevrouw verbleven, voerde de wagen erdoor, spande het paard uit, zette het bij de ruif, gebruikte het middagmaal met het koopmanspersoneel, waarbij hij niet naliet te vertellen voor wat een belangrijke zaak hij kwam, en ging met de brief in zijn muts naar de tuinman. De tuinman las de brief en vroeg Polikej, die hij kende, zichtbaar twijfelend of hij echt degene was die het geld moest vervoeren. Iljitsj wilde zich beledigd tonen, maar hij kon het niet, en glimlachte alleen zijn typische glimlach. De tuinman las de brief nog eens over en gaf hem het geld. Toen hij het geld had gekregen, borg Polikej het weg op zijn borst, en ging naar zijn logement. Noch het bierhuis noch de taveernes konden hem verleiden. Hij voelde een aangename prikkeling in zijn hele wezen en bleef een paar keer stilstaan voor winkeltjes met aanlokkelijke waren: laarzen, kaftans, mutsen, lappen sits en etenswaren. Nadat hij even had staan kijken, liep hij weg met het prettige gevoel: ik kan alles kopen, maar ik doe het niet. Hij liep naar de markt om te kopen wat hem was opgedragen, vond alles en begon te onderhandelen over een Afghaanse jas, waarvoor vijfentwintig roebel werd gevraagd. De verkoper, die Polikej opnam, geloofde om een of andere reden niet dat hij het kon betalen, maar Polikej wees op zijn borst, zei dat hij de hele winkel kon opkopen als hij zou willen, en eiste de bontjas te mogen passen, kneep erin, klopte erop, blies in het bont, nam zelfs de stank ervan aan en trok hem toen met een zucht weer uit. ‘De prijs is overdreven. Als er nou vijftien roebel af kon,’ zei hij. De koopman wierp de bontjas kwaad over de tafel, en Polikej ging naar buiten en liep opgeruimd naar zijn logement. Toen hij zijn avondmaal had gebruikt, Baraban had gedrenkt en hem haver had gegeven, klom hij op de kachel, haalde de envelop tevoorschijn, bekeek hem langdurig en vroeg toen aan de herbergier, die kon lezen, hem het adres en het opschrift voor te lezen: ‘Ingesloten duizend zeshonderdzeventien roebel papiergeld.’ Het was een envelop van gewoon papier, de zegels waren van bruine lak met de afbeelding van een anker: een grote in het midden, vier langs de randen; aan de zijkant waren druppels zegellak gemorst. Iljitsj bekeek dat alles aandachtig, prentte het zich in en voelde zelfs aan de scherpe hoeken van de biljetten. Hij gaf hem een kinderlijk plezier te weten dat hij zo’n groot bedrag in handen had. Hij stopte de envelop weg in een gat van zijn muts, legde de muts onder zijn hoofd en ging liggen; maar ’s nachts werd hij een paar keer wakker en tastte naar de envelop. En elke keer dat hij de envelop op zijn plaats aantrof, schepte hij genoegen in het besef dat hij, Polikej, de gehoonde, de vernederde, zo’n bedrag vervoerde en het eerlijk zou afleveren, zo eerlijk als de rentmeester zelf niet eens zou doen.

VIII

Rond middernacht werden zowel de knechten van de koopman als Polikej gewekt door gebons op de poort en het geschreeuw van boeren. Dat was het transport rekruten uit Pokrovskoje. Ze waren met een man of tien: Chorjoesjkin, Mitjoesjkin en Ilja (de neef van Doetlov), twee plaatsvervangers, de dorpsoudste, de oude Doetlov en de voerlui. In de kleine ruimte brandde een nachtlampje; de kokkin sliep op een bank onder de iconen. Ze sprong op en ging een kaars aansteken. Polikej werd ook wakker, boog zich voorover vanaf de kachel en begon naar de binnenkomende boeren te kijken. Ze stapten allemaal binnen, sloegen een kruis en gingen op de banken zitten. Ze waren allemaal volkomen kalm, zodat niet uit te maken was wie wie wegbracht. Ze groetten, stonden te praten en vroegen om iets te eten. Sommigen waren weliswaar stil en treurig, maar anderen waren juist bijzonder vrolijk en zichtbaar aangeschoten. Daartoe behoorde ook Ilja, die tot dan toe nooit gedronken had.

‘Wat doen we, jongens, eten we nog iets of gaan we slapen?’ vroeg de dorpsoudste.

‘Eten,’ antwoordde Ilja, die zijn bontjas had opengeslagen en op een bank was gaan zitten. ‘Laat wodka brengen.’

‘Genoeg wodka voor jou,’ zei de dorpsoudste terloops en hij wendde zich weer tot de anderen. ‘Dan eten jullie een stuk brood, jongens. Waarom zouden we de mensen wakker maken?’

‘Geef me wat wodka,’ herhaalde Ilja, zonder iemand aan te kijken en op een toon die duidelijk maakte dat hij zich niet liet afschepen.

De boeren volgden de raad van de dorpsoudste, haalden wat brood uit de wagens, aten, voegen om kwas en gingen liggen slapen, sommigen op de grond, anderen op de kachel.

Ilja bleef af en toe herhalen: ‘Geef me wat wodka, zeg ik, kom op.’ Plotseling zag hij Polikej.

‘Iljitsj, hé, Iljitsj! Jij ook hier, beste vriend? Ik ga in dienst, ik heb mijn moedertje helegaar vaarwelgezegd, en moeder de vrouw... Wat die gejammerd heeft! Ze sturen me weg naar het leger. Geef jij me eens wat wodka.’

‘Ik heb geen geld,’ antwoordde Polikej. ‘Ze kunnen je, God geve, altijd nog afkeuren,’ voegde hij er bij wijze van troost aan toe.

‘Nee, makker, ik ben zo fris als een hoentje, nooit van mijn leven ziek geweest. Hoezo afkeuren? Wat voor soldaten heeft de tsaar dan wél nodig?’

Polikej begon een verhaal te vertellen over een boer die de dokter een vijfroebelbiljet had toegestopt en zo vrijstelling had gekregen.

Ilja schoof dichter naar de kachel toe en kwam op dreef: ‘Nee, Iljitsj, het is afgelopen nu, ik wil ook zelf niet meer blijven. Mijn oom heeft me eruit geschopt. Alsof we geen vervanger konden betalen! Nee, het spijt hem van zijn zoon en het spijt hem van zijn geld. En dus sturen ze mij... Nu hoeft het voor mij niet meer.’ (Hij sprak zachtjes en vertrouwelijk, onder invloed van een stille droefheid.) ‘Het spijt me alleen voor mijn moedertje; wat een verdriet voor die arme stakker! En dan moeder de vrouw: het mens is zomaar te gronde gericht, nu is ze verloren; een soldatenvrouw, dat zegt alles. Ze hadden me beter niet laten trouwen. Waarvoor hebben ze me laten trouwen? Morgen komen ze.’

‘Maar waarom brengen ze jullie zo vroeg?’ vroeg Polikej. ‘We wisten van niks, en dan opeens...’

‘Tja, ze zijn bang dat ik mezelf iets aandoe,’ antwoordde Ilja glimlachend. ‘Weinig kans. Met mij is het nog niet gedaan, ook in het leger niet, het spijt me alleen voor mijn moedertje. Waarvoor hebben ze me laten trouwen?’ zei hij zachtjes en bedroefd.

De deur ging open en sloeg met een klap dicht; de oude Doetlov kwam schuddend met zijn muts binnen, op zijn bastschoenen die er altijd enorm uitzagen, alsof hij schuiten aan zijn voeten had.

‘Afanasi,’ zei hij, terwijl hij een kruis sloeg en zich tot de herbergier wendde, ‘heb je geen lantaarntje, zodat ik wat haver kan strooien?’

Zonder een blik op Ilja begon Doetlov kalm een stompje kaars aan te steken.

Zijn wanten en zijn zweep waren achter zijn gordel gestoken en zijn kaftan was zorgvuldig dichtgebonden; alsof hij met een konvooi wagens was gekomen, zo gewoon en vredig stond zijn arbeidersgezicht, in beslag genomen door zijn dagelijkse taken.

Ilja zweeg toen hij zijn oom zag, keek weer mismoedig omlaag naar een punt op de bank en zei toen tegen de dorpsoudste: ‘Geef me wat wodka, Jermila. Ik wil een borrel.’

Zijn stem klonk somber en verbolgen.

‘Een borrel, nu?’ antwoordde de dorpsoudste, slurpend uit zijn kom. ‘Zie je niet dat iedereen heeft gegeten en is gaan slapen? Wat ga je nou nog tekeer?’

Het woord ‘tekeergaan’ bracht Ilja kennelijk op een idee.

‘Ik bega een ongeluk, ouwe, als je me geen wodka geeft.’

‘Kan jij hem niet tot rede brengen,’ wendde de dorpsoudste zich tot Doetlov, die de lantaarn al had aangestoken, maar kennelijk was blijven staan om te horen hoe het verder zou gaan en met scheve, meewarige blik naar zijn neef keek, alsof hij zich verbaasde over diens kinderachtigheid.

Met neergeslagen ogen herhaalde Ilja: ‘Geef me een borrel, ik bega een ongeluk!’

‘Ophouden, Ilja!’ zei de dorpsoudste zachtmoedig, ‘echt, hou op, dat is beter.’

Maar hij was nog niet uitgesproken, of Ilja sprong op, sloeg met zijn vuist door een ruit en schreeuwde uit volle macht: ‘Jullie willen niet luisteren, hier dan!’ en hij stormde naar het andere raam, om dat ook stuk te slaan. In een oogwenk rolde Ilja twee keer over de grond en schoot weg in de hoek achter de kachel, tot schrik van alle kakkerlakken. De dorpsoudste liet zijn lepel vallen en snelde op Ilja af. Doetlov zette langzaam de lantaarn neer, deed zijn gordel af, klakte met zijn tong, schudde zijn hoofd en liep naar Ilja toe, die al in een worsteling verwikkeld was met de dorpsoudste en de herbergier, die hem de weg naar het raam versperden. Ze grepen hem bij zijn armen en leken hem stevig vast te houden, maar zodra Ilja zijn oom met de gordel in zijn hand zag, vertienvoudigden zijn krachten; hij rukte zich los, en stapte rollend met zijn ogen en met gebalde vuisten op Doetlov af.

‘Ik vermoord je, kom niet dichterbij, bruut! Jij hebt me te gronde gericht, jij met je schurken van zonen, jij hebt me te gronde gericht. Waarvoor hebben jullie me laten trouwen? Kom niet dichterbij, ik vermoord je!’

Iljoesjka zag er vervaarlijk uit. Zijn gezicht was vuurrood, zijn ogen schoten alle kanten uit, hij beefde koortsachtig over heel zijn robuuste, jonge lijf. Het leek alsof hij alle drie de boeren die hem belaagden wilde en kon vermoorden.

‘Het is je broeders bloed dat je drinkt, bloedzuiger!’

Er flitste iets op in het altijd even rustige gezicht van Doetlov. Hij deed een stap naar voren.

‘Als je niet goedschiks wil,’ zei hij, en plotseling greep hij – waar haalde hij de energie vandaan – met een vlugge beweging zijn neef beet, rolde met hem op de grond en begon met behulp van de dorpsoudste zijn armen op de rug te draaien. Een minuut of vijf vochten ze; daarna stond Doetlov geholpen door de boeren op, waarbij hij zijn bontjas moest losrukken uit Ilja’s verkrampte greep – hij stond zelf op, daarna hielp hij Ilja overeind, wiens handen op zijn rug waren vastgebonden, en zette hem op de bank in de hoek.

‘Ik heb je gewaarschuwd dat je slechter af zou zijn,’ zei hij, terwijl hij nog hijgend van het gevecht het riempje van zijn kiel rechttrok. ‘Waarom zou je zondigen? We gaan allemaal dood. Leg zijn jas eens onder zijn hoofd,’ voegde hij eraan toe, zich tot de herbergier richtend, ‘anders loopt alle bloed naar zijn hoofd’, en zelf pakte hij de lantaarn op, bond zijn gordel van touw om en liep weer naar de paarden.

Ilja zat met verwarde haren, een bleek gezicht en een opgekropen kiel de kamer rond te kijken alsof hij zich probeerde te herinneren waar hij was. De herbergier raapte de scherven van het raam op en stopte het gat dicht met een pelsjasje, zodat het niet tochtte. De dorpsoudste ging weer achter zijn kom zitten.

‘Ach, Iljoecha, Iljoecha, het spijt me voor je, echt. Wat kunnen we doen! Neem Chorjoesjkin, die is ook getrouwd; kennelijk is er geen ontkomen aan.’

‘Het is mijn oom, die schurk, die me te gronde richt,’ herhaalde Ilja met verbeten woede. ‘Het spijt hem van zijn eigen goed... Mijn moeder vertelde dat de rentmeester hem zei een rekruut te kopen. Hij wil niet, hij kan het niet opbrengen, zegt-ie. Hebben mijn broer en ik soms niet genoeg binnengebracht? Een schurk is het!’

Doetlov kwam de kamer binnen, zei een gebed voor de iconen, trok zijn jas uit en ging bij de dorpsoudste zitten. De dienstmeid gaf hem nog wat kwas en een lepel. Ilja werd stil, sloot zijn ogen en strekte zich uit op zijn jas. De dorpsoudste wees zwijgend naar hem en schudde zijn hoofd. Doetlov haalde zijn schouders op.

‘Denk je dat het me niet spijt? De zoon van mijn eigen broer. En het is niet alleen spijtig, nu ben ik ook nog tot de boosdoener gemaakt in zijn ogen. Zijn vrouw, een slim wijfie, zo jong als ze is, heeft hem aangepraat dat we het geld hebben om een rekruut te kopen. Dus nu krijg ik het voor de voeten geworpen. Terwijl ik zo met die jongen te doen heb!’

‘Ja, het is een goede jongen,’ zei de dorpsoudste.

‘Maar ik kan hem niet aan. Morgen stuur ik Ignat, en zijn vrouw wilde ook komen.’

‘Stuur maar,’ zei de dorpsoudste, die opstond en op de kachel klom. ‘Wat is geld? Geld is stof.’

‘Wie zou er op de centen kijken, als-ie ze maar had?’ zei een koopmansbediende, terwijl hij zijn hoofd oprichtte.

‘Ach geld, geld! Daar komt een hoop zonde van,’ antwoordde Doetlov. ‘Niets brengt zoveel zonde in de wereld als het geld, zo staat het ook in de Schrift.’

‘Zo is het,’ beaamde de herbergier. ‘Iemand vertelde me een keer het volgende verhaal: er was eens een koopman die veel geld had gespaard, en niets wilde nalaten; hij hield zoveel van zijn geld, dat hij het meenam in zijn graf. Toen hij op sterven lag, vroeg hij alleen of ze een kussentje bij hem in het graf wilden leggen. Niemand vermoedde iets. Later gingen zijn zonen op zoek naar het geld: niets te vinden. Een van de zonen raadde dat het geld in het kussen moest zitten. De zaak kwam voor de tsaar, die toestemming gaf hem op te graven. En wat denk je? Ze openden het graf, in het kussen zat niets, en de kist zat vol adders; toen hebben ze het weer dichtgegooid. Dat komt er nu van dat geld.’

‘Er is een hoop zonde, zoveel is zeker,’ zei Doetlov, en hij stond op en begon te bidden tot God.

Toen hij zijn gebeden had gezegd, keek hij naar zijn neef. Die sliep. Doetlov liep naar hem toe, deed zijn jasgordel voor hem af en ging liggen. De andere boer ging bij de paarden slapen.

IX

Zodra alles rustig was, klom Polikej, alsof hij zich schuldig voelde, stilletjes van de kachel en begon zich klaar te maken voor vertrek. Om een of andere reden was hij bang hier bij de rekruten te overnachten. De hanen kraaiden al vaker naar elkaar, Baraban had zijn haver opgegeten en reikte naar de spoeling. Iljitsj spande hem in en leidde hem tussen de boerenwagens door naar buiten. Zijn muts met de inhoud was ongeschonden, en opnieuw ratelden de wielen van het wagentje over de licht bevroren weg naar Pokrovskoje. Pas toen hij de stad uit was, werd het Polikej lichter te moede. Tot dan toe had hij steeds gemeend dat hij ieder moment achtervolgers achter zich kon horen, die hem zouden aanhouden en hem in plaats van Ilja de armen op de rug zouden draaien en morgen naar de legerplaats zouden brengen. Rillingen, van kou of van angst, liepen over zijn rug, en hij bleef Baraban aanjagen. De eerste die hij was tegengekomen was een pope met een hoge wintermuts, vergezeld van een eenogige arbeider. Dat had hem nog meer schrik aangejaagd. Maar buiten de stad was zijn angst langzaam verdwenen. Baraban liep stapvoets, de weg voor hen werd beter zichtbaar; Iljitsj nam zijn muts af en betastte het geld. Zal ik het op mijn borst wegstoppen? dacht hij, dan moet ik mijn gordel afdoen. Laat ik eerst tot de voet van de helling rijden, dan stap ik daar uit en breng het in orde. De muts is stevig dichtgenaaid van boven, en het zal niet van onder uit de voering schieten. En ik doe mijn muts niet af voor ik thuis ben. Toen hij onder aan de helling was, galoppeerde Baraban eigener beweging in volle vaart tegen de berg op, en Polikej, die net als Baraban zo snel mogelijk naar huis wilde, hield hem niet tegen. Alles was in orde, zo leek het hem tenminste, en hij gaf zich over aan dagdromen over de dankbaarheid van de mevrouw, over de vijf roebel die ze hem zou geven en de vreugde van zijn gezin. Hij deed zijn muts af, voelde nog een keer aan de brief, duwde de muts steviger op zijn hoofd en glimlachte. Het katoenfluweel bovenop was verrot, en precies omdat Akoelina hem de vorige avond vlijtig had dichtgenaaid op de gescheurde plaats, was de stof aan de andere kant losgeraakt, en juist de beweging waarmee Polikej, toen hij zijn muts had afgezet, in het donker de brief met het geld dieper weg dacht te stoppen onder de plukken katoen, diezelfde beweging had de muts verder opengereten, zodat een hoek van de envelop onder het katoenfluweel uit was gekomen.

Het begon licht te worden, en Polikej, die de hele nacht niet had geslapen, dommelde in. Nadat hij zijn muts over zijn oren had getrokken en de brief daarmee nog verder naar buiten had geduwd, begon Polikej in zijn halfslaap met zijn hoofd tegen het zijschot te bonken. Vlak bij huis werd hij wakker. Het eerste wat hij deed was naar zijn muts grijpen: die zat stevig op zijn hoofd; hij nam hem niet eens af, overtuigd als hij was dat de envelop erin zat. Hij spoorde Baraban aan, herschikte het hooi, gaf zichzelf opnieuw de houding van een herbergier en hotste, gewichtig om zich heen kijkend, naar huis.

Daar was de keuken, daar was de ‘vleugel’, daar was de meubelmakersvrouw met haar linnen op de arm, daar was het kantoor, en daar het huis van de mevrouw, waar Polikej straks zou aantonen dat hij een eerlijk en betrouwbaar man was, dat ‘er over iedereen wel lasterpraatjes rondgestrooid konden worden’, en de mevrouw zou zeggen: ‘dank je wel hoor, Polikej, hier heb je drie roebel...’, of misschien wel vijf, of zelfs tien roebel, en ze zou hem thee laten brengen, en misschien ook een wodkaatje. Met die kou kon dat geen kwaad. Van tien roebel kunnen we de feestdag vieren, en laarzen kopen, en Nikita, dat moest wel, de vierenhalve roebel teruggeven waar hij steeds over begon... Toen hij geen honderd passen meer te gaan had tot het huis sloeg Polikej zijn jaspanden nog eens over elkaar, trok zijn riem en zijn kraag recht, deed zijn muts af, fatsoeneerde zijn haren en stak zonder enige haast zijn hand onder de voering. Zijn hand tastte rond in de muts, sneller en sneller, zijn andere hand verdween ook in de muts, zijn gezicht werd bleker en bleker, één hand ging er dwars doorheen... Polikej viel op zijn knieën, liet het paard stilhouden en begon de wagen te doorzoeken, het hooi, de aankopen, hij voelde op zijn borst, in zijn broek: het geld was nergens te vinden.

‘Lieve hemel! Hoe kan dat nou? Hoe moet dat nou?’ brulde hij, terwijl hij in zijn haren greep.

Maar hij bedacht meteen dat ze hem konden zien, liet Baraban rechtsomkeert maken, zette zijn muts op en joeg de verbaasde en ontevreden Baraban terug over de weg.

Ik heb het land aan rijden met Polikej, moest Baraban denken. Nu heeft hij me voor één keer in zijn leven op tijd gevoerd en gedrenkt, alleen maar om me zo gemeen te misleiden. Ik deed zo mijn best naar huis te rennen! Ik ben moe, en net nu ik ons hooi kan ruiken, jaagt-ie me terug.

‘Schiet op, duivelse knol!’ schreeuwde Polikej door zijn tranen heen, rechtop in de wagen, rukkend aan Barabans mond met de teugels en zwiepend met zijn zweep.

X

Die hele dag kreeg niemand in Pokrovskoje Polikej te zien. De mevrouw vroeg een paar keer naar hem na het middageten, waarop Aksjoetka naar Akoelina toe vloog; maar Akoelina zei dat hij er nog niet was, dat de koopman hem kennelijk had opgehouden, of dat er iets met het paard was gebeurd. ‘Zou het niet zijn gaan hinken?’ zei ze. ‘Vorige keer heeft Maksim er een heel etmaal over gedaan, hij moest de terugweg helemaal te voet afleggen!’ En Aksjoetka zette haar slingers weer in gang en draafde terug naar het huis, terwijl Akoelina redenen verzon voor het oponthoud van haar man en zichzelf gerust probeerde te stellen, wat haar echter niet lukte. Het was haar zwaar te moede, en geen van de karweitjes voor de feestdag van morgen ging haar goed af. Haar vertwijfeling was des te groter omdat de meubelmakersvrouw volhield dat ze met eigen ogen had gezien ‘hoe een man, net Iljitsj, tot aan de oprijlaan was gereden en toen weer was omgekeerd’. De kinderen wachtten ook vol spanning en ongeduld op hun papa, maar om andere redenen. Anjoetka en Masjka waren achtergebleven zonder de schapenvacht en de kaftan die het hun mogelijk maakten tenminste om de beurt naar buiten te gaan, en met alleen hun jurkjes aan moesten ze wel vlak bij het huis rondrennen, steeds sneller, waarmee ze alle in- en uitlopende bewoners van de vleugel danig hinderden. Eén keer rende Masjka in volle vaart tegen de benen van de meubelmakersvrouw op, die met water sjouwde, en hoewel ze al bij voorbaat begon te brullen toen ze tegen haar knieën opbotste, kreeg ze toch een draai om de oren, waarna ze nog harder begon te huilen. Als ze tegen niemand opbotste vloog ze door de deur naar binnen en klom over een tobbe op de kachel. Alleen de mevrouw en Akoelina maakten zich oprecht zorgen over Polikej zelf; de kinderen ging het alleen om wat hij aanhad. Ondertussen bracht Jegor Michajlovitsj rapport uit aan de mevrouw, en beantwoordde haar vraag of Polikej nog niet was aangekomen en waar hij zou kunnen zijn, glimlachend met: ‘Daar kan ik niets van zeggen’, zichtbaar tevreden dat zijn vermoedens bewaarheid werden. ‘Tegen het middageten zou hij er wel moeten zijn,’ zei hij veelbetekenend. Die hele dag wist niemand in Pokrovskoje iets van Polikej; pas later hoorden ze dat de boeren van het aangrenzende dorp hem hadden gezien, terwijl hij zonder muts over de weg rende en aan iedereen vroeg of ze geen brief hadden gevonden. Een andere man had hem zien slapen langs de kant van de weg, naast een vastgebonden paard en een wagen. ‘Ik dacht nog,’ zei die man, ‘dat hij dronken was, en dat het paard een dag of twee niet was gedrenkt of gevoerd, zulke ingevallen flanken had het.’ Akoelina lag de hele nacht wakker en bleef scherp luisteren, maar ook ’s nachts kwam Polikej niet. Als ze alleen was geweest en een kok en een dienstmeid had gehad, was ze nog ongelukkiger geweest; maar zodra de hanen voor de derde keer kraaiden en de meubelmakersvrouw uit bed kwam, moest Akoelina opstaan en beginnen met koken. Het was een feestdag: voor het licht werd moest ze de broden uit de oven halen, kwas maken, koeken bakken, de koe melken, de jurken en de kielen strijken, de kinderen wassen, water halen en voorkomen dat de buurvrouw de hele kachel in beslag nam. Akoelina, nog steeds haar oren spitsend, ging aan het werk. De dag was al aangebroken, de kerkklokken luidden al, de kinderen waren al opgestaan, en Polikej was er nog steeds niet. De dag ervoor had de vorst ingezet, de akkers, de weg en de daken waren onregelmatig bedekt met sneeuw; en nu, als speciaal voor de feestdag, was het mooi, zonnig vriesweer, zodat je ver kon horen en zien. Maar Akoelina, die aan de kachel stond met haar hoofd in de ovenmond gestoken, was zo druk met het bakken van de koeken, dat ze Polikej niet hoorde aankomen, en pas uit het geschreeuw van de kinderen afleidde dat haar man er was. Anjoetka, als oudste, had haar haren gevet en zich zelf aangekleed. Ze droeg een nieuwe jurk van roze sits, nog ongewassen, een geschenk van de mevrouw, die stijf uitstond als een stuk schors en de buren de ogen uitstak; haar haren glommen, ze had er een halve kaarsstomp in gesmeerd; haar schoentjes waren fijn, zij het niet nieuw. Masjka had haar jak nog aan en was helemaal vuil, en Anjoetka liet haar niet dichtbij komen zodat ze haar niet vuil zou maken. Masjka stond op het erf, toen haar vader eraan kwam met zijn baal spullen. ‘Papa is er!’ gilde ze, en ze stormde halsoverkop, langs Anjoetka, door de deur en besmeurde haar. Anjoetka, niet meer bang om vuil te worden, gaf Masjka meteen een pak slaag, terwijl Akoelina haar werk niet in de steek kon laten. Ze schreeuwde alleen tegen de kinderen: ‘Schei uit! Ik krijg jullie nog wel!’ en keek om naar de deur. Iljitsj kwam met de baal in zijn handen het voorhuis binnen en kroop meteen weg in zijn hoek. Akoelina had de indruk dat hij bleek was en dat zijn gezicht ofwel op huilen ofwel op glimlachen stond; maar ze had geen tijd om beter te kijken.

‘En, Iljitsj, is het goed gegaan?’ vroeg ze van bij de kachel.

Iljitsj mompelde iets wat ze niet begreep.

‘Nou?’ riep ze. ‘Ben je bij de mevrouw geweest?’

Iljitsj zat in zijn hoek op het bed, keek verwilderd om zich heen en glimlachte zijn schuldbewuste en diepongelukkige glimlach. Hij gaf een hele tijd geen antwoord.

‘Nou, Iljitsj? Waarom duurde het zo lang?’ klonk de stem van Akoelina.

‘Ik heb het geld aan de mevrouw gegeven, Akoelina, en wat was ze dankbaar!’ zei hij opeens, en hij begon nog rustelozer om zich heen te kijken en te glimlachen. Er waren twee dingen in het bijzonder waaraan zijn rusteloze, koortsige, wijd opengesperde ogen bleven haken: de touwen die aan de wieg waren vastgemaakt en het kind. Hij liep naar de wieg en begon met zijn dunne vingers haastig de knoop in het touw los te maken. Daarna bleven zijn ogen op het kind rusten; maar op dat moment kwam Akoelina met de koeken op een blad de hoek in. Iljitsj verborg het touw vlug onder zijn kiel en ging op het bed zitten.

‘Wat heb je, Iljitsj, wat doe je vreemd?’ vroeg Akoelina.

‘Niet geslapen,’ antwoordde hij.

Plotseling flitste er iets langs het raam, en even later kwam Aksjoetka, het meisje van boven, als een pijl binnenvliegen.

‘De mevrouw laat Polikej Iljitsj onmiddellijk ontbieden, zei ze. Onmiddellijk, heeft Avdotja Mikolavna gezegd... onmiddellijk.’

Polikej keek naar Akoelina, en toen naar het meisje.

‘Nu!? Wat wil ze dan nog?’ vroeg hij zo gewoon dat Akoelina zich gerustgesteld voelde: misschien wilde ze hem belonen. ‘Zeg maar dat ik eraan kom.’

Hij stond op en liep naar buiten. Akoelina pakte de tobbe, zette hem op de bank, goot er water in uit de emmers die bij de deur stonden en uit de hete ketel op de kachel, stroopte haar mouwen op en keurde de temperatuur.

‘Kom, Masjka, ik ga je wassen.’

Het boze, slissende meisje begon te brullen.

‘Kom, rotkind, ik trek je een schoon hemdje aan. Stel je niet zo aan! Kom, ik moet je zusje ook nog wassen.’

Polikej was intussen niet achter het meisje van boven aan gelopen naar de mevrouw toe, maar heel ergens anders heen. In het voorhuis stond een ladder tegen de muur, die naar de zolder leidde. Toen Polikej in het voorhuis kwam keek hij om zich heen, en toen hij niemand zag dook hij ineen en schoot vlug en behendig, haast rennend die ladder op.

==

‘Wat heeft dat te betekenen, dat Polikej niet komt?’ zei de mevrouw ongeduldig, zich richtend tot Doenjasja, die haar haren kamde. ‘Waar is Polikej? Waarom komt hij niet?’

Aksjoetka vloog weer naar de bediendevleugel, vloog het voorhuis binnen en sommeerde Polikej bij de mevrouw te komen.

‘Maar hij is allang weg,’ antwoordde Akoelina, die, klaar met Masjka, op dat moment net haar zuigeling in de tobbe had gezet en, in weerwil van zijn geschreeuw, zijn schaarse haartjes bevochtigde. Het jongetje krijste, rimpelde zijn gezichtje en probeerde iets te grijpen met zijn hulpeloze handjes. Akoelina ondersteunde met één grote hand zijn zachte, mollige ruggetje vol kuiltjes en waste hem met de andere.

‘Kijk eens of hij niet ergens in slaap gevallen is,’ zei ze, ongerust om zich heen kijkend.

Op dat moment klom de meubelmakersvrouw, ongekamd, met openhangend jak en opgeschorte rokken naar de zolder om haar kleren te halen die daar te drogen hingen. Plotseling klonk op de zolder een schreeuw van ontzetting, en de meubelmakersvrouw vloog als een waanzinnige, met dichtgeknepen ogen, op handen en voeten, achterstevoren de trap af, eerder tuimelend dan klauterend.

‘Iljitsj!’ schreeuwde ze.

Akoelina liet de baby uit haar handen vallen.

‘Hij heeft zich opgehangen!’ brulde de meubelmakersvrouw.

Akoelina rende het voorhuis in, zonder te merken dat de baby als een bolletje achterover rolde en met zijn beentjes in de lucht kopjeonder ging.

‘Hij hangt... aan de balk,’ zei de meubelmakersvrouw, maar ze stokte toen ze Akoelina zag.

Akoelina stormde naar de ladder en voordat ze haar konden tegenhouden was ze boven en liet zich met een ijselijke kreet, als een dood lichaam, naar beneden vallen; ze zou doodgevallen zijn als de uit alle hoeken toegesnelde mensen haar niet bijtijds hadden opgevangen.

XI

Een paar minuten lang werd niemand iets wijzer in de algehele chaos. Er was een menigte mensen toegestroomd, iedereen schreeuwde, iedereen praatte, de kinderen en de oude vrouwen huilden, Akoelina lag bewusteloos op de grond. Ten slotte gingen een paar mannen, onder wie de meubelmaker en de rentmeester die was komen aansnellen, naar boven, terwijl de meubelmakersvrouw voor de twintigste keer vertelde hoe ze, nietsvermoedend, haar pelerientje was gaan halen: ‘Ik wierp, zo, een blik op de zolder, en ik zie een man staan, ik keek nog eens beter: zijn muts lag naast hem, binnenstebuiten gekeerd. Opeens zie ik zijn benen bungelen. Toen liep het me koud over de rug. Zal je net hebben: iemand heeft zich opgehangen, en ik moet het zien! Hoe ik naar beneden ben gedonderd weet ik zelf niet meer. Het is een wonder dat God me gered heeft. Ja, de Heer is me genadig geweest. Het is nogal wat! Zo steil en zo hoog! Ik had zo kunnen doodvallen.’

De mannen die naar boven waren gegaan vertelden hetzelfde. Iljitsj hing aan een balk, in alleen zijn kiel en zijn broek, aan het touw dat hij van de wieg had gehaald. Zijn muts, binnenstebuiten gekeerd, lag naast hem. De kaftan en de schapenvacht had hij uitgedaan en netjes opgevouwen opzijgelegd. Zijn voeten raakten de grond, maar hij vertoonde geen enkel levensteken meer. Akoelina kwam bij en stormde weer naar de ladder, maar ze werd tegengehouden.

‘Mammie, Sjomka is gesjtikt,’ piepte het slissende meisje plotseling uit hun hoek.

Akoelina rukte zich weer los en rende naar de hoek. De baby lag roerloos op zijn rug in de tobbe, ook zijn beentjes bewogen niet meer. Akoelina griste hem eruit, maar de baby ademde niet en bewoog niet. Akoelina wierp hem op het bed, liet haar hoofd op haar ellebogen rusten en barstte in zo’n luide, galmende en verschrikkelijke lach uit dat Masjka, die eerst ook was begonnen te lachen, haar oren dichthield en huilend het voorhuis in rende. De mensen dromden schreeuwend en jammerend de hoek in. Ze droegen het kind naar buiten en begonnen het warm te wrijven, maar alles was vergeefs. Akoelina rolde over het bed en gierde van het lachen, ze lachte zo dat iedereen die haar hoorde huiverde. Pas nu, bij het zien van de bonte menigte vrouwen, oude mannen en kinderen samengedromd in het voorhuis, werd duidelijk hoe veel en wat voor mensen in de bediendevleugel woonden. Iedereen draafde rond, iedereen praatte, veel mensen huilden, en niemand deed iets. De meubelmakersvrouw vond nog steeds mensen die haar verhaal niet hadden gehoord, en vertelde keer op keer hoe haar tere gevoelens waren geschokt door de onverwachte aanblik en hoe God haar had behoed voor een val van de ladder. De oude buffetbediende, die een gewatteerd vrouwenjak droeg, vertelde hoe onder wijlen de heer een vrouw zich in de vijver had verdronken. De rentmeester stuurde bodes naar de veldwachter en de priester en wees degenen aan die moesten waken. Aksjoetka, het meisje van boven, bleef met wijd opengesperde ogen naar het gat van de zoldering staren, en hoewel ze daar niets zag, kon ze zich er niet van losrukken om naar de mevrouw te gaan. Agafja Michajlovna, het voormalige kamermeisje van de oude mevrouw, verlangde thee om haar zenuwen te kalmeren en huilde. Opoe Anna legde de kleine dode met haar praktische, mollige en van boomolie doortrokken handen op een tafeltje neer. De vrouwen stonden om Akoelina heen en keken zwijgend naar haar. De kinderen, bij elkaar gekropen in een hoekje, gluurden naar hun moeder en begonnen te brullen, daarna werden ze stil, gluurden opnieuw naar Akoelina en kropen nog dichter bij elkaar. Jongetjes en mannen verdrongen zich rond de veranda, keken met verschrikte gezichten naar de deur en de ramen, zonder iets te zien of te begrijpen, en vroegen elkaar wat er aan de hand was. De een zei dat de meubelmaker zijn vrouw met een bijl haar been had afgehakt. De ander zei dat de wasvrouw een drieling had gebaard. Een derde zei dat de kat van de kok dol geworden was en verschillende mensen had gebeten. Maar de waarheid verbreidde zich geleidelijk, en kwam ten slotte de mevrouw ter ore. En kennelijk had niemand haar zelfs maar durven voorbereiden: de botte Jegor meldde het haar onomwonden en bracht haar zo van streek dat het een hele tijd duurde voor ze zich herstelde. De menigte begon al te kalmeren; de meubelmakersvrouw zette de samowar op en maakte thee, waarna de niet uitgenodigde omstanders het onbeleefd vonden langer te blijven. De jongetjes bij de veranda begonnen te stoeien. Iedereen wist nu wat er aan de hand was en de mensen begonnen zich onder het slaan van een kruis te verspreiden, toen er plotseling een geroezemoes opging: ‘De mevrouw, de mevrouw!’ en ze allemaal weer samenstroomden en dicht opeen gingen staan om haar erdoor te laten, terwijl ze tegelijkertijd allemaal wilden zien wat ze zou doen. De mevrouw, bleek en met een behuild gezicht, stapte over de drempel en liep door het voorhuis naar Akoelina’s hoek. Tientallen hoofden drukten zich tegen elkaar en keken toe bij de deur. Een zwangere vrouw raakte zo beklemd dat ze een schrille kreet slaakte, maar wist meteen daarna, gebruikmakend van diezelfde omstandigheid, een plek vooraan te bemachtigen. En hoe konden ze anders dan zich vergapen aan de mevrouw in de hoek van Akoelina! Dat was voor de bedienden zoiets als het Bengaals vuur ter afsluiting van een spektakel. Alles ging in vervulling als het Bengaals vuur werd aangestoken, alles ging in vervulling als de mevrouw gehuld in zijde en kant de hoek van Akoelina betrad. De mevrouw stapte op Akoekina toe en pakte haar hand, maar Akoelina rukte hem los. De oude bedienden schudden afkeurend hun hoofd.

‘Akoelina!’ zei de mevrouw. ‘Je hebt kinderen, neem jezelf in acht.’

Akoelina barstte in lachen uit en stond op.

‘Mijn kinderen zijn allemaal van zilver, allemaal van zilver... Ik pak geen briefjes aan,’ prevelde ze haastig. ‘Ik zei nog tegen Iljitsj: geen briefjes aanpakken, ze hebben je gewoon de handen gesmeerd, gesmeerd met teer. Met teer en zeep, mevrouw. Wat voor schurft je ook hebt, in één klap is het weg.’ En ze barstte opnieuw in lachen uit, nog erger dan eerst.

De mevrouw keerde zich om en zei dat de hulparts moest komen met mosterdkompressen. ‘Geef me koud water,’ zei ze, en ze begon zelf water te zoeken, maar toen ze het dode kind zag en opoe Anna die ervoor stond, wendde de mevrouw zich af, en iedereen zag hoe ze haar gezicht bedekte met een zakdoek en begon te huilen. Opoe Anna intussen (jammer dat de mevrouw het niet zag: zij zou het op prijs gesteld hebben; voor haar werd het tenslotte allemaal gedaan) bedekte het kind met een linnen doek en vlijde zijn handje mooi neer met haar mollige, bedreven hand, waarbij ze zo gevoelvol zuchtte, haar hoofd schudde, haar lippen tuitte en haar ogen tot spleetjes kneep dat iedereen kon zien wat een gouden hart ze had. Maar de mevrouw zag het niet, ze kon helemaal niets zien. Ze barstte in snikken uit, ze kreeg een zenuwtoeval en ze werd bij de arm het voorhuis in geleid en naar huis gebracht. Meer valt van haar ook niet te verwachten, dachten veel mensen, en ze begonnen uiteen te gaan. Akoelina bleef lachen en wartaal uitslaan. Ze brachten haar naar een andere kamer, gaven haar een aderlating, brachten mosterdkompressen aan, legden ijs tegen haar hoofd; maar ze volhardde in haar onbegrip, ze huilde niet, maar lachte en praatte en deed dingen waar de brave mensen die haar verzorgden onwillekeurig om moesten lachen.

XII

De feestdag verliep vreugdeloos in Pokrovskoje. Hoewel het een prachtige dag was, gingen de mensen niet naar buiten om feest te vieren; de meisjes kwamen niet bijeen om liedjes te zingen, de fabrieksjongens die uit de stad waren gekomen speelden niet op hun harmonica’s en hun balalaika’s en ze stoeiden niet met de meisjes. Ze zaten allemaal in hun hoek en als ze al praatten, dan praatten ze zachtjes, alsof er een kwade geest aanwezig was die hen kon horen. Overdag ging het nog. Maar ’s avonds, toen de schemering viel, begonnen de honden te janken, en tegelijkertijd stak ongelukkigerwijs de wind op en begon te loeien in de schoorstenen, en de bewoners van de bediendevleugel werden bevangen door zo’n angst dat wie kaarsen had ze aanstak voor de icoon, wie alleen in zijn hoek was ging vragen of hij bij de buren mocht overnachten, waar meer volk was, en wie naar de stallen moest niet ging, en het vee liever zonder voer liet die nacht. En het wijwater, waarvan iedereen een flesje bewaarde, werd die nacht helemaal opgebruikt. Veel mensen hoorden zelfs hoe iemand die nacht steeds met zware passen over de zolder liep, en de smid zag een slang recht naar de zolder vliegen. In Polikejs hoek was niemand; de kinderen en de waanzinnige vrouw waren elders ondergebracht. Alleen het dode kindje lag daar, en er waren twee oude vrouwen en een bedevaartgangster die in haar ijver uit het psalmboek las, niet voor het kindje, maar zomaar, vanwege alle onheil. Zo had de mevrouw het gewenst. Die oude vrouwen en de bedevaartgangster hoorden zelf hoe bij ieder kathisma12 dat werd voorgelezen de balk daarboven begon te trillen en iemand begon te steunen. Bij de woorden ‘God zal opstaan’13 werd het weer stil. De meubelmakersvrouw had haar petemoei laten komen, met wie ze die nacht, zonder te gaan slapen, haar hele weekvoorraad thee opdronk. Ook zij hoorden de balken daarboven kraken en een geluid alsof er zware zakken neerploften. De boeren die de wake hadden gaven de bedienden enige moed, anders waren ze die nacht gestorven van angst. De boeren lagen in het voorhuis, in het hooi, en beweerden later dat ook zij wonderbaarlijke dingen gehoord hadden op zolder, hoewel ze diezelfde nacht doodkalm hadden gepraat over de rekrutering, op broodkorsten hadden gekauwd en zich hadden gekrabd, en vooral: het voorhuis zo hadden doortrokken van hun typische boerenlucht, dat de meubelmakersvrouw op de grond spuugde toen ze langsliep en hen voor boerenpummels uitschold. Hoe het ook zij, de zelfmoordenaar hing nog steeds op zolder, en het leek alsof de boze geest zelf die nacht het bediendeverblijf overschaduwde met zijn enorme vleugel, zijn macht demonstreerde en de mensen dichter naderde dan ooit tevoren. Dat voelden ze in elk geval. Ik weet niet of dat terecht was. Ik denk zelfs dat het volkomen onterecht was. Ik denk dat als een waaghals in die griezelige nacht een kaars of een lantaarn had gepakt en, na het slaan van een kruis of zelfs zonder zich te bekruisen, naar de zolder was gegaan, zich met de kaarsvlam – de balken, het zand, de met spinrag bedekte schoorsteenpijp en de vergeten pelerientjes van de meubelmakersvrouw belichtend – langzaam een weg had gebaand door de verschrikking van de nacht tot hij bij Iljitsj was, en als hij, zonder toe te geven aan zijn angst, de lantaarn ter hoogte van het gezicht had gebracht, dat hij dan het bekende iele lichaam zou hebben gezien, met de voeten op de grond (het touw was omlaag gezakt), levenloos opzij gebogen, met de losgeknoopte kraag van zijn kiel waaronder geen kruis te zien was, en het op de borst gezakte hoofd, en het goedmoedige gezicht met de open, nietsziende ogen, en de zachtaardige, schuldbewuste glimlach, alles omgeven met een strenge rust en stilte. Ja, de meubelmakersvrouw, die met verwarde haren en verschrikte ogen was weggekropen in de hoek van haar bed en vertelde dat ze zakken hoorde vallen, was veel akeliger en ijzingwekkender dan Iljitsj, ook al was zijn kruis afgenomen en op een balk gelegd.

Boven, dat wil zeggen: bij de mevrouw, heerste net zo’n ontsteltenis als in de vleugel. In de kamer van de mevrouw rook het naar eau de cologne en medicijnen. Doenjasja verwarmde gele was en maakte een waszalf. Waarom juist een waszalf, weet ik niet; maar ik weet dat er altijd een waszalf werd gemaakt als de mevrouw ziek was. En nu was ze zo van streek dat ze onwel was. Om Doenjasja moed in te boezemen was haar tante bij haar komen overnachten. Met z’n vieren, het dienstmeisje meegerekend, zaten ze in de meidenkamer, en praatten zachtjes.

‘Wie gaat er olie halen?’ vroeg Doenjasja.

‘Voor geen goud, Avdotja Mikolavna, ik ga niet,’ antwoordde het tweede dienstmeisje vastberaden.

‘Onzin, ga maar samen met Aksjoetka.’

‘Ik ren er wel even alleen heen, ik ben nergens bang voor,’ zei Aksjoetka, maar op hetzelfde moment kreeg ze het benauwd.

‘Ga maar, brave meid, vraag het aan opoe Anna, in een glas, en niet morsen onder het lopen,’ zei Doenjasja tegen haar.

Aksjoetka hield met een hand haar rokzoom op, en hoewel ze daardoor niet meer met beide armen kon zwaaien, begon ze twee keer zo krachtig met haar ene arm te zwaaien, dwars op haar looprichting, en ze vloog ervandoor. Het was haar angstig te moede, en ze voelde dat ze, als ze ook maar iets zou zien of horen, al was het haar eigen levende moeder, zou sterven van angst. Ze snelde met half dichtgeknepen ogen over het bekende pad.

XIII

‘Slaapt de mevrouw of niet?’ vroeg plotseling een zware boerenstem naast Aksjoetka. Ze opende haar dichtgeknepen ogen en zag een gestalte die boven de bediendevleugel leek uit te torenen; ze gilde en vloog zo snel terug dat haar rok met enige vertraging achter haar aan zwiepte. Met één sprong was ze op de veranda, met een volgende in de meidenkamer, waar ze zich met een woeste kreet op het bed wierp. Doenjasja, haar tante en het andere dienstmeisje bestierven het van angst; en ze waren nog maar nauwelijks tot zichzelf gekomen, of ze hoorden zware, langzame en onzekere stappen in het voorhuis en bij de deur. Doenjasja stormde naar de mevrouw toe, waarbij ze de waszalf liet vallen; het tweede kamermeisje verstopte zich achter de rokken die aan de muur hingen; de tante, doortastender van aard, wilde de deur tegenhouden, maar de deur ging al open en de boer stapte de kamer in. Het was Doetlov op zijn schuiten. Zonder acht te slaan op de angst van de meisjes, zocht hij met zijn ogen de iconen, en toen hij het kleine icoontje dat in de linkerhoek hing niet vond, sloeg hij een kruis bij het kastje met de kopjes, legde zijn muts op de vensterbank, stak zijn hand diep onder zijn korte pelsjas alsof hij zich onder de oksel wilde krabben en haalde een brief tevoorschijn met vijf bruine zegels die ankers voorstelden. Doenjasja’s tante greep naar haar hart... Met moeite bracht ze uit: ‘Je hebt me laten schrikken, Naoemytsj! Ik kan geen wo-ord uitbrengen. Ik dacht dat mijn einde gekomen was.’

‘Wat zijn dat voor manieren!’ zei het tweede meisje, terwijl ze achter de rokken vandaan gluurde.

‘Zelfs de mevrouw is ongerust gemaakt,’ zei Doenjasja, uit de kamer komend, ‘wie loopt er nou zonder vragen de meidenvertrekken binnen? Een echte boer ben je!’

Doetlov herhaalde, zonder zich te verontschuldigen, dat hij de mevrouw moest zien.

‘Ze is onwel,’ zei Doenjasja.

Op dat moment barstte Aksjoetka uit in zo’n onbehoorlijk luid geproest, dat ze haar hoofd opnieuw in de kussens van het bed moest verstoppen, waaruit ze, ondanks de dreigementen van Doenjasja en haar tante, een uur lang niet meer kon opkijken zonder het uit te proesten, alsof er iets explodeerde in haar roze borst en haar rode wangen. Het kwam haar zo komisch voor dat ze zich allemaal waren doodgeschrokken – en weer verstopte ze haar hoofd en schuifelde met haar schoen en schokte met haar hele lichaam als in een stuip.

Doetlov stopte en keek aandachtig naar haar, alsof hij zich ervan probeerde te vergewissen wat er met haar gebeurde, maar hij werd er geen wijs uit, wendde zich af en ging verder.

‘Het is namelijk, zogezegd, een heel belangrijke kwestie,’ zei hij. ‘Zegt u maar dat een boer de brief met het geld gevonden heeft.’

‘Welk geld?’

Voordat ze hem aandiende las Doenjasja het adres en vroeg Doetlov waar en hoe hij het geld had gevonden dat Iljitsj uit de stad had moeten meebrengen. Toen ze alles tot in detail had uitgevist en het boodschappenmeisje, dat niet ophield met proesten, het voorhuis in had geduwd, ging Doenjasja naar de mevrouw, maar tot Doetlovs verbazing wilde de mevrouw hem toch niet ontvangen, en had ze niets zinnigs gezegd tegen Doenjasja.

‘Ik weet van niets en ik wil het ook niet weten,’ had de mevrouw gezegd. ‘Welke boer? Welk geld? Ik kan en ik wil niemand zien. Dat hij me met rust laat.’

‘Wat zal ik dan doen?’ vroeg Doetlov, terwijl hij de envelop omkeerde. ‘Het is nogal een som. Wat staat erop geschreven?’ vroeg hij aan Doenjasja, die hem opnieuw het adres voorlas.

Doetlov leek nog steeds zijn twijfels te hebben. Hij hoopte dat het geld misschien niet van de mevrouw was en dat ze hem het adres verkeerd hadden voorgelezen. Maar Doenjasja bevestigde het hem nog eens. Hij zuchtte, stopte de envelop weg op zijn borst en wilde gaan.

‘Dan zal ik hem aan de veldwachter moeten geven,’ zei hij.

Doenjasja, die nauwlettend had toegezien op het verdwijnen van de envelop onder de kiel van de boer, hield hem tegen.

‘Wacht, ik probeer het nog een keer, ik zal het haar zeggen. Geef de brief eens hier.’

Doetlov haalde hem weer tevoorschijn, maar legde hem niet meteen in Doenjasja’s uitgestrekte hand.

‘Zegt u dat Doetlov, Semjon hem heeft gevonden op de weg.’

‘Goed, geef hier.’

‘Ik dacht: gewoon een brief; maar een soldaat las me voor dat er geld in zat.’

‘Goed, geef maar hier.’

‘Ik durfde niet eens eerst langs huis te gaan...’ vervolgde Doetlov, zonder afstand te doen van de kostbare envelop, ‘zegt u dat erbij.’

Doenjasja pakte de envelop aan en ging nog een keer naar de mevrouw.

‘Ach, mijn God, Doenjasja!’ zei de mevrouw op verwijtende toon, ‘praat me niet van dat geld. Als ik alleen al terugdenk aan dat hummeltje...’

‘De boer, mevrouw, weet niet aan wie u wilt dat hij het afgeeft,’ zei Doenjasja weer.

De mevrouw opende de envelop, huiverde bij het zien van het geld en verzonk in gedachten.

‘Afschuwelijk geld, zoveel kwaad als het aanricht!’ zei ze.

‘Het is Doetlov, mevrouw. Kan hij gaan, of wenst u hem te spreken? Is het bedrag nog volledig?’ vroeg Doenjasja.

‘Ik wil dat geld niet. Het is verschrikkelijk geld. Wat het niet heeft aangericht! Zeg hem dat hij het mag houden, als hij wil,’ zei de mevrouw opeens, terwijl ze Doenjasja’s hand wegduwde. ‘Ja, ja, ja,’ herhaalde de mevrouw tegen de verbaasde Doenjasja, ‘laat hij het helemaal zelf houden en ermee doen wat hij wil.’

‘Anderhalfduizend roebel,’ merkte Doenjasja met een flauwe glimlach op, als tegen een kind.

‘Laat hij het allemaal maar houden,’ herhaalde de mevrouw ongeduldig. ‘Begrijp je me soms niet? Dat geld brengt ongeluk, ik wil er nooit meer iets over horen. Laat die boer die het gevonden heeft het maar houden. Ga, ga dan toch!’

Doenjasja kwam de meidenkamer weer binnen.

‘Is alles er nog?’ vroeg Doetlov.

‘Tel het zelf maar na,’ zei Doenjasja, terwijl ze hem de envelop aanreikte, ‘het moet aan jou gegeven worden.’

Doetlov klemde zijn muts onder zijn arm, boog zich voorover en begon te tellen.

‘Is er geen telraam?’

Doetlov begreep dat de mevrouw in haar onnozelheid niet kon tellen en hem had opgedragen dat te doen.

‘Thuis kun je het tellen! Het is voor jou! Jouw geld!’ zei Doenjasja kwaad. ‘Ik wil het niet zien,’ zegt ze, ‘geef het aan degene die het heeft gebracht.’

Zonder zijn rug te rechten gaapte Doetlov Doenjasja aan.

Doenjasja’s tante sloeg haar handen ineen.

‘Moedertjelief! Wat een door God gezonden geluk! Moedertjelief!’

Het tweede kamermeisje kon het niet geloven.

‘Maakt u een grapje of zo, Avdotja Mikolavna?’

‘Niks geen grapje! Ze gebiedt het aan de boer te geven... Nou, neem het geld en ga,’ zei Doenjasja, zonder haar ergernis te verbergen. ‘De een zijn dood is de ander zijn brood.’

‘Het is niet niks, anderhalfduizend roebel,’ zei de tante.

‘Wel meer nog,’ beaamde Doenjasja. ‘Nou, brand maar een kaarsje van tien kopeken voor de Heilige Nicolaas,’ zei ze schamper. ‘Wat is er, kan je d’r niet over uit? Als het nou nog voor een arme man was! Maar hij heeft van zichzelf al genoeg.’

Uiteindelijk begreep Doetlov dat het geen grapje was, en hij begon het geld dat hij had uitgespreid om het te tellen bijeen te rapen en in de envelop te stoppen; maar zijn handen trilden, en hij bleef opkijken naar de meisjes om zich ervan te verzekeren dat het geen gekheid was.

‘Kijk nou, hij is buiten zinnen – zo blij,’ zei Doenjasja, duidelijk blijk gevend van haar minachting voor zowel de boer als het geld. ‘Ik help je wel even.’

En ze stak haar hand uit. Maar Doetlov liet haar niet begaan; hij verfrommelde het geld, stopte het nog dieper weg en greep naar zijn muts.

‘Ben je blij?’

‘Ik weet niet wat ik moet zeggen! Het is net...’

Hij maakte zijn zin niet af, wuifde alleen met zijn hand, grijnsde alsof hij moest huilen en ging weg.

In de kamer van de mevrouw rinkelde het belletje.

‘Heb je het hem teruggegeven?’

‘Ja, mevrouw.’

‘En, was hij erg blij?’

‘Hij leek helemaal buiten zichzelf.’

‘Ach, roep hem eens. Ik zal hem vragen hoe hij het heeft gevonden. Roep hem eens hierheen, ik kan niet naar buiten komen.’

Doenjasja rende weg en haalde de boer in het voorhuis in. Met zijn muts nog onder zijn arm had hij zijn beurs tevoorschijn gehaald en stond hem voorovergebogen los te knopen, waarbij hij het geld tussen zijn tanden hield. Misschien had hij het gevoel dat het geld niet van hem was zolang het niet in zijn beurs zat. Toen Doenjasja hem riep, schrok hij.

‘Wat is er, Avdotja... Avdotja Mikolavna. Wil ze het weer terugnemen? Als u het voor me opneemt, breng ik u wat honing, op mijn woord.’

‘Nee maar! Dat moet ik nog zien.’

Weer ging de deur open, en de boer werd bij de mevrouw gebracht. Hij was niet vrolijk gestemd. Ach, ze neemt het terug!, dacht hij; om een of andere reden tilde hij zijn voeten helemaal op alsof hij door hoog gras liep en probeerde niet te klossen met zijn bastschoenen op zijn gang door de kamers. Hij begreep niets en zag niets van wat er om hem heen was. Hij kwam langs een spiegel, hij zag bloemen en een boer op bastschoenen die zijn voeten hoog optrok, de landheer geschilderd met een monocle, een of ander groen kuipje en iets wits... Kijk, dat witte daar begon te praten: het was de mevrouw. Hij kon er geen wijs uit, hij sperde alleen zijn ogen wijd open. Hij wist niet waar hij was, en alles leek hem in een waas gehuld.

‘Ben jij dat, Doetlov?’

‘Ja, mevrouw. Het is onaangeroerd, ik ben er niet aan geweest,’ zei hij. ‘Het doet me heus geen genoegen, eerlijk niet! Zoals ik mijn paard heb afgejakkerd...’

‘Nou, je hebt geluk,’ zei ze met een minzaam laatdunkende glimlach. ‘Neem het maar, je mag het houden.’

Hij zette alleen grote ogen op.

‘Ik ben blij dat het bij jou terechtkomt. God geve dat het je tot voordeel strekt! En, ben je blij?’

‘Hoe kan ik anders! En of ik blij ben, moedertje! Ik zal altijd voor u bidden tot God. Ik ben zo blij dat onze mevrouw, goddank, in leven is. Elke fout lag aan mijn kant.’

‘Hoe heb je het gevonden?’

‘Dat wil zeggen, wij hebben ons altijd naar behoren voor de mevrouw kunnen inzetten, het is niet dat...’

‘Hij is helemaal de draad kwijt, mevrouw,’ zei Doenjasja.

‘Ik had mijn neef weggebracht naar de rekrutering, ik reed terug en ik vond het op de weg. Polikej moet het per ongeluk hebben laten vallen.’

‘Ga nu maar, ga, beste man. Ik ben er blij om.’

‘Ik ben zo blij, moedertje!’ zei de boer.

Toen bedacht hij dat hij niet had bedankt en zich niet had weten te gedragen zoals het hoorde. De mevrouw en Doenjasja glimlachten, en hij begon weer te stappen alsof hij door hoog gras liep en kon zich nauwelijks bedwingen om niet weg te draven. Anders, bleef hij denken, konden ze hem ieder moment nog tegenhouden en hem het geld afnemen.

XIV

Toen hij eindelijk buiten in de frisse lucht was, week Doetlov van de weg af en liep naar de lindeboompjes; hij maakte zelfs zijn gordel los om beter bij zijn beurs te kunnen en begon het geld weg te stoppen. Zijn lippen bewogen, stulpten uit en strekten zich, hoewel hij geen enkel geluid uitbracht. Nadat hij het geld had opgeborgen en zijn gordel had vastgemaakt, sloeg hij een kruis en liep slingerend als een dronkeman verder over het weggetje, zozeer werd hij in beslag genomen door de gedachten die door zijn hoofd schoten. Plotseling zag hij de gestalte opdoemen van een boer die hem tegemoetkwam. Hij riep: het was Jefim die met een knuppel in zijn hand wachtliep rond de bediendevleugel.

‘Hé, oom Semjon,’ zei Jefimka verheugd, terwijl hij dichterbij kwam. (Jefimka was doodsbang alleen.) ‘En, hebt u de rekruten weggebracht, oompje?’

‘Die zijn weggebracht. Wat doe jij hier?’

‘Ik ben op wacht gezet bij Iljitsj die zich opgehangen heeft.’

‘Waar is hij dan?’

‘Daar op zolder hangt-ie, zeggen ze,’ antwoordde Jefimka, terwijl hij met zijn knuppel in het donker naar het dak van de bediendevleugel wees.

Doetlov keek in de aangegeven richting, en hoewel hij niets zag fronste hij zijn voorhoofd, kneep zijn ogen tot spleetjes en schudde zijn hoofd.

‘De veldwachter is gekomen, hoorde ik van de koetsier,’ zei Jefimka. ‘Ze halen hem er zo meteen af. Wat een verschrikking midden in de nacht, oompje. Mij krijgen ze voor geen goud naar boven in het donker. Al slaat Jegor Michalytsj me dood, ik ga niet.’

‘Een zonde is het, een zonde,’ herhaalde Doetlov, kennelijk fatsoenshalve, zonder na te denken bij wat hij zei, en hij wilde zijns weegs gaan. Maar de stem van Jegor Michajlovitsj hield hem tegen.

‘Hé, waker, kom eens hier,’ schreeuwde Jegor vanaf de veranda.

Jefimka gaf gehoor.

‘Met wie stond je daar te praten?’

‘Met Doetlov.’

‘Kom jij ook eens hier, Semjon.’

Toen hij dichterbij gekomen was, kon Doetlov bij het licht van de lantaarn die de koetsier meedroeg Jegor Michajlovitsj onderscheiden, en een kleine ambtenaar die een pet met een kokarde en een uniformjas droeg: dat was de veldwachter.

‘Deze oude man gaat ook met ons mee,’ zei Jegor Michajlovitsj toen hij Doetlov zag.

De oude man was onaangenaam getroffen, maar er was niets aan te doen.

‘En jij, Jefimka, jij bent een jonge vent, ren jij eens naar de zolder waar hij zich heeft opgehangen en zet de ladder recht, zodat Zijne Edele naar boven kan.’

Jefimka, die voor geen goud naar de bediendevleugel wilde, rende erheen, klossend op zijn bastschoenen als op houtblokken.

De veldwachter sloeg vuur en stak zijn pijp aan. Hij woonde twee werst verderop, en omdat hij net scherp was berispt door de rentmeester wegens dronkenschap, spreidde hij nu grote ijver tentoon: om tien uur ’s avonds aangekomen, wilde hij onmiddellijk de zelfmoordenaar inspecteren. Jegor Michajlovitsj vroeg Doetlov wat hij hier deed. Onder het lopen vertelde Doetlov de rentmeester over het gevonden geld en over wat de mevrouw had gedaan. Doetlov zei dat hij Jegor Michajlovitsj’ goedkeuring kwam vragen. Tot Doetlovs ontzetting verzocht de rentmeester om de envelop en bekeek hem nauwkeurig. De veldwachter pakte de envelop ook beet en informeerde droog en kortaf naar de bijzonderheden. Dat geld ben ik kwijt, dacht Doetlov, en hij begon zich al te verontschuldigen. Maar de veldwachter gaf hem het geld terug.

‘Het geluk is met de dommen!’ zei hij.

‘Hij kan het goed gebruiken,’ zei Jegor Michajlovitsj, ‘hij heeft net zijn neef naar de legerplaats gebracht; nu kan hij hem vrijkopen.’

‘Aha!’ zei de veldwachter, en hij liep vooruit.

‘En, ga je Iljoesjka vrijkopen?’ vroeg Jegor Michajlovitsj.

‘Hoe moet ik hem vrijkopen? Is het genoeg daarvoor? Misschien is het ook al te laat.’

‘Je moet het zelf weten,’ zei de rentmeester, en ze liepen allebei achter de veldwachter aan.

Ze liepen naar de vleugel, waar de stinkende wakers in het voorhuis wachtten met een lantaarn. Doetlov kwam achter hen aan. De wakers keken schuldig, wat alleen te maken kon hebben met de geur die ze verspreidden, want ze hadden niets verkeerd gedaan. Iedereen zweeg.

‘Waar is het?’ vroeg de veldwachter.

‘Hier,’ fluisterde Jegor Michajlovitsj. ‘Jefimka,’ voegde hij eraan toe, ‘jij bent een jonge vent, ga jij voorop met de lantaarn.’

Jefimka, die boven al een vloerplank had hersteld, leek zijn angst helemaal kwijt te zijn. Twee of drie treden tegelijk nemend, klom hij met een vrolijk gezicht omhoog, slechts af en toe omkijkend om de veldwachter bij te lichten. Achter de veldwachter aan kwam Jegor Michajlovitsj. Toen ze uit het zicht waren slaakte Doetlov, die al een voet op de trede had gezet, een zucht en bleef stilstaan. Na een minuut of twee verstomden hun stappen op zolder; ze waren kennelijk bij het lijk.

‘Oom! Je wordt geroepen!’ schreeuwde Jefimka door het gat.

Doetlov klom omhoog. Bij het licht van de lantaarn waren alleen de bovenlijven van de veldwachter en Jegor Michajlovitsj te zien achter de dakbalk; achter hen stond nog iemand met de rug naar hem toe. Dat was Polikej. Doetlov klom over de balk, sloeg een kruis en bleef staan.

‘Draai hem eens om, jongens,’ zei de veldwachter.

Niemand verroerde zich.

‘Jefimka, jij bent een jonge vent,’ zei Jegor Michajlovitsj.

De jonge vent stapte over de balk, en toen hij Iljitsj had omgedraaid ging hij naast hem staan en keek met vrolijke blik van Iljitsj naar de autoriteiten, zoals iemand die een albinovrouwtje of Julia Pastrana14 vertoont van het publiek naar zijn attractie kijkt, klaar om alle wensen van de toeschouwers te vervullen.

‘Draai hem nog eens om.’

Iljitsj zwenkte nog eens om, zwaaide zachtjes met zijn armen en sleepte met een voet door het zand.

‘Aan de slag, haal hem eraf.’

‘Moet het touw doorgehakt, Vasili Borisovitsj?’ vroeg Jegor Michajlovitsj. ‘Geef een bijl aan, makkers.’

De wakers en Doetlov moesten twee keer worden gemaand om te komen helpen. De jonge vent ging met Iljitsj om als met een geslacht schaap. Ten slotte hakten ze het touw door, haalden het lichaam eraf en dekten het toe. De veldwachter zei dat morgen de dokter zou komen en zond de mannen heen.

XV

Doetlov liep geluidloos prevelend naar huis. Aanvankelijk voelde hij zich beklemd, maar naarmate hij het dorp naderde ging dat over en raakte zijn hart geleidelijk vervuld van vreugde. In het dorp klonken liederen en dronken stemmen. Doetlov dronk nooit en ging nu regelrecht naar huis. Het was al laat toen hij binnenstapte. Zijn oudje sliep. Zijn oudste zoon en zijn kleinkinderen lagen op de kachel te slapen, zijn tweede zoon lag in de voorraadkamer. Alleen Iljoesjka’s vrouw sliep niet en zat blootshoofds, in een groezelig, afgedragen hemd op een bank te jammeren. Ze kwam niet opendoen voor haar oom, ze begon alleen nog luider te snikken en te klagen zodra hij het huisje binnenkwam. De oude vrouw was van mening dat ze heel vlot en mooi weeklaagde,15 hoewel ze op haar leeftijd nog geen oefening kon hebben.

Het oudje stond op en begon voor het avondeten van haar man te zorgen. Doetlov joeg Iljoesjka’s vrouw weg van de tafel. ‘Genoeg zo, genoeg!’ zei hij. Aksinja stond op, ging op de bank liggen en bleef jammeren. Het oudje dekte zwijgend de tafel en ruimde daarna weer af. De oude man zei ook geen woord. Nadat hij tot God had gebeden, liet hij een boer, waste zijn handen, pakte het telraam van de spijker en ging naar de voorraadkamer. Daar stond hij eerst te fluisteren met zijn oudje, waarna zij naar buiten kwam en hij kletterend begon te rekenen op zijn telraam; ten slotte klapte hij het deksel van de geldkist dicht en kroop de kelder in. Hij was langdurig aan het rommelen in de voorraadkamer en de kelder. Toen hij de kamer binnenkwam, was het al donker in huis, de houtspaander brandde niet meer. De oude vrouw, die overdag meestal stil en onhoorbaar was, had zich al op de slaapbank laten vallen en vulde het hele huis met haar gesnurk. Iljoesjka’s luidruchtige vrouw sliep ook en ademde geluidloos. Ze lag te slapen op de bank met al haar kleren nog aan en zonder kussen onder haar hoofd. Doetlov begon te bidden, keek toen naar Iljoesjka’s vrouw, schudde zijn hoofd, doofde de gloeiende houtspaander, liet nog een boer, klom op de kachel en kroop naast zijn kleinzoontje. In het donker gooide hij zijn bastschoenen naar beneden en hij ging op zijn rug liggen, starend naar de dwarsbalk boven de kachel die vaag zichtbaar was boven zijn hoofd en luisterend naar het geritsel van de kakkerlakken op de muur, naar de zuchten, het gesnurk, het schuren van benen over elkaar en de geluiden van het vee op het erf. Het duurde lang voor hij in slaap viel; de maan kwam op, het werd lichter in huis, hij zag Aksinja in de hoek, en nog iets wat hij niet goed kon onderscheiden: was zijn zoon een kaftan vergeten, hadden de vrouwen daar een tobbe neergezet, of stond er iemand? Als hij al even indutte, begon hij meteen daarna weer te turen... Kennelijk had de duistere geest die Iljitsj tot zijn verschrikkelijke daad had gedreven en wiens nabijheid de bedienden die nacht hadden gevoeld, zijn vleugel ook uitgespreid over het dorp en het huis van Doetlov, waar het geld lag dat hij had gebruikt om Iljitsj te gronde te richten. In ieder geval voelde Doetlov hem hier en hij raakte helemaal van slag. Hij kon niet slapen en niet opstaan. Bij het zien van die omtrek die hij niet herkende dacht hij terug aan Iljoecha met zijn armen op de rug gebonden, aan het gezicht van Aksinja en haar volleerde weeklachten, aan Iljitsj met zijn bungelende handen. Plotseling meende de oude man iemand langs het raam te zien lopen. Wat is dat, zou de dorpsoudste zo vroeg al langs de deuren gaan? dacht hij. Hoe heeft hij de deur open gekregen? vroeg de oude man zich af, toen hij stappen in het voorhuis hoorde. Of zou het oudje de deur niet hebben vergrendeld, toen ze het voorhuis in liep? Op het achtererf begon een hond te janken, en hij liep door het voorhuis, vertelde de oude man later, alsof hij de deur zocht, eraan voorbij liep, opnieuw langs de muur begon te tasten en tegen de tobbe stootte, die dreunde. En weer begon hij te tasten, alsof hij de deurklink zocht. Daar pakte hij de klink. De rillingen liepen de oude man over de rug. Daar trok hij aan de klink en kwam binnen in menselijke gedaante. Doetlov wist al dat hij het was. Hij wilde een kruis slaan, maar hij kon niet. Hij liep naar de tafel, waarop een kleed lag, rukte het eraf, smeet het op de grond en klom op de kachel. De oude man herkende hem: hij had de gedaante van Iljitsj aangenomen. Hij grijnsde, zijn handen bungelden. Hij klom op de kachel, wierp zich boven op de oude man en begon hem te verstikken.

‘Mijn geld,’ stootte Iljitsj uit.

‘Laat me los, ik pak het niet af,’ wilde Semjon zeggen, maar hij kon niet.

Iljitsj drukte op zijn borst en verstikte hem met het volle gewicht van een stenen berg. Doetlov wist dat hij hem los zou laten als hij een gebed zei, en hij wist welk gebed hij moest zeggen, maar hij kon de woorden niet uitbrengen. Zijn kleinzoon lag naast hem te slapen. De jongen slaakte een schelle kreet en begon te huilen: zijn grootvader drukte hem plat tegen de muur. De kreet van het kind ontsloot de lippen van de oude man. ‘God zal opstaan,’ zei Doetlov. Zijn greep verslapte enigszins. ‘Zijn vijanden zullen verstrooid worden...’ mompelde Doetlov. Hij gleed van de kachel. Doetlov hoorde hoe hij met twee voeten op de vloer bonkte. Doetlov bleef bidden, hij zei alle gebeden die hij kende achter elkaar op. Hij liep naar de deur, kwam langs de tafel en sloeg de deur zo hard dicht dat het huis ervan trilde. Iedereen sliep echter door, behalve de grootvader en zijn kleinzoon. De grootvader zei gebeden op en beefde over zijn hele lichaam, de kleinzoon viel huilend in slaap en drukte zich tegen zijn grootvader aan. Alles werd weer stil. De oude man lag roerloos. Een haan kraaide achter de muur, vlak bij Doetlovs oor. Hij hoorde hoe de kippen begonnen te scharrelen, en hoe een jonge haan vergeefs probeerde te kraaien zoals de oude. Er bewoog iets aan het voeteneind van de oude man. Het was de kat: ze sprong op haar zachte pootjes van de kachel op de grond en ging bij de deur staan miauwen. De oude man stond op en schoof het raam omhoog: buiten was het donker en modderig; het voorstel van de wagen stond vlak onder het raam. Terwijl hij een kruis sloeg, liep hij blootsvoets het erf op naar de paarden toe: hier was de boze duidelijk ook geweest. De merrie, die onder het afdak bij de trog stond, was met haar been in het leidsel verstrikt geraakt, had kaf gemorst en wachtte met opgetrokken been en gedraaid hoofd op haar baas. Het veulen was omgevallen in de mest. De oude man zette het op zijn benen, maakte de merrie los, vulde het voer bij en ging het huis weer binnen. Zijn oudje was opgestaan en had de houtspaander aangestoken. ‘Maak de jongens wakker,’ zei hij, ‘ik ga naar de stad’, en hij pakte een waskaarsje van voor de iconen, stak het aan en ging ermee naar de kelder. Toen hij weer bovenkwam waren niet alleen bij de Doetlovs maar bij alle buren de lichten aan. De jongens waren opgestaan en maakten zich al klaar. De vrouwen liepen in en uit met emmers water en kruiken melk. Ignat spande de wagen in. Zijn tweede zoon smeerde de andere. De jonge echtgenote jammerde niet meer, maar had zich opgeknapt en zat met een hoofddoek omgeknoopt op de bank te wachten tot het vertrek naar de stad om afscheid te nemen van haar man.

De oude man leek bijzonder bars. Hij zei tegen niemand een woord, trok een nieuwe kaftan aan, deed een riem om en ging met al het geld van Iljitsj op zijn borst naar Jegor Michajlovitsj toe.

‘Wat treuzel je nou!’ schreeuwde hij naar Ignat, die de wielen liet draaien rond de gesmeerde, in de lucht geheven as. ‘Ik ben zo terug. Zorg dat het klaar is!’

De rentmeester, die net was opgestaan, dronk thee en maakte zichzelf ook klaar om naar de stad te gaan om de rekruten af te leveren.

‘Wat is er?’ vroeg hij.

‘Ik, Jegor Michalytsj, wil de jongen vrijkopen. Wees zo vriendelijk: u zei laatst dat u een vrijwilliger kende in de stad. Zeg me wat ik moet doen. Wij weten van niets.’

‘Heb je je bedacht?’

‘Ik heb me bedacht, Jegor Michalytsj: het gaat me aan het hart, hij blijft toch de zoon van mijn broer, ik heb met hem te doen. Er komt een hoop zonde van, dat geld. Wees zo vriendelijk en zeg me wat ik moet doen,’ zei hij, terwijl hij een diepe buiging maakte.

Zoals altijd bij dergelijke gelegenheden smakte Jegor Michajlovitsj langdurig diepzinnig zwijgend met zijn lippen; vervolgens, nadat hij de zaak had overwogen, schreef hij twee briefjes en vertelde hem wat hij in de stad moest doen en hoe.

Toen Doetlov thuiskwam, was de jonge echtgenote al weggereden met Ignat, en stond de gespikkelde, dikbuikige merrie helemaal ingespannen bij de poort. Hij brak een droge twijg uit de omheining, sloeg zijn jaspanden over elkaar, ging in de bak zitten en spoorde het paard aan. Doetlov joeg de merrie zo snel voort dat haar flanken meteen invielen, en keek niet meer naar haar om geen medelijden te krijgen. Hij werd gekweld door de gedachte dat hij te laat op de legerplaats zou komen, dat Iljoecha soldaat zou worden en dat hij het duivelse geld in handen zou houden.

Ik zal niet al Doetlovs wederwaardigheden op die ochtend uitvoerig beschrijven; laat ik alleen zeggen dat het hem bijzonder meezat. De baas voor wie Jegor Michajlovitsj hem een briefje had meegegeven had een vrijwilliger klaarstaan, die al drieëntwintig roebel had opgebruikt en al was goedgekeurd door het college. De baas wilde vierhonderd roebel voor hem hebben, terwijl de koper, een burgerman die al drie weken langskwam, bleef afdingen tot driehonderd. Doetlov beklonk de zaak met een paar woorden. ‘Neem je driehonderdvijfentwintig aan?’ zei hij, terwijl hij zijn hand uitstrekte, maar met een gezichtsuitdrukking waaruit bleek dat hij bereid was nog hoger te gaan. De baas trok zijn hand terug en bleef vierhonderd vragen. ‘Doe je het niet voor driehonderdvijfentwintig?’ herhaalde Doetlov, terwijl hij met zijn linkerhand de rechterhand van de baas greep en er een klap op dreigde te geven met zijn rechter. ‘Nee? Goed, God zij met je!’ zei hij toen opeens, sloeg op de hand van de baas en wendde zich met een zwaai geheel van hem af. ‘Blijkbaar moet het zo zijn! Driehonderdvijftig dan. Zorg voor een fitantie.16 Breng de jongen bij me. Hier heb je een aanbetaling. Twee tientjes – in orde zo?’

En Doetlov maakte zijn gordel los en haalde het geld tevoorschijn.

De baas trok zijn hand weliswaar niet terug, maar leek toch niet helemaal akkoord, en begon, zonder de aanbetaling aan te pakken, een drankje en een hapje voor de vrijwilliger te bedingen.

‘Zondig niet,’ zei Doetlov meermaals, terwijl hij hem het geld toestak, ‘we moeten allemaal sterven,’ voegde hij er op zo’n zachtaardige, stichtelijke, zelfverzekerde toon aan toe, dat de baas zei: ‘Niets aan te doen’, en hij gaf nog een klap op Doetlovs hand en begon te bidden tot God. ‘Moge God beschikken,’ zei hij.

Ze wekten de vrijwilliger, die zijn roes lag uit te slapen, monsterden hem om een of andere reden, en gingen gezamenlijk naar de legeradministratie. De vrijwilliger was opgewekt, vroeg om een glaasje rum tegen de kater, waarvoor Doetlov hem geld gaf, en werd pas onzeker op het moment dat ze de wachtkamer van de administratie binnengingen. Lange tijd stonden ze daar in het voorhuis te wachten, de oude man, de baas in zijn blauwe sibirka17 en de vrijwilliger in zijn korte pelsjas, zijn wenkbrauwen opgetrokken en zijn ogen wijd opengesperd; lange tijd stonden ze daar te fluisteren, vroegen om een onderhoud, keken iedereen zoekend aan, namen voor elke passerende klerk hun muts af, maakten een buiging en hoorden diepzinnig zwijgend het oordeel aan van een klerk die een kennis van de baas was. Elke hoop de zaak die dag te regelen was al opgegeven en de vrijwilliger begon alweer vrolijker en vrijmoediger te worden, toen Doetlov Jegor Michajlovitsj zag, hem meteen aanklampte en begon te bidden en te smeken. Jegor Michajlovitsj hielp hem zo goed dat de vrijwilliger tegen drie uur, tot zijn grote ongenoegen en verbazing, werd binnengeleid, aangemeld en – onder algemene hilariteit om het een of ander, van de bewakers tot de voorzitter – werd uitgekleed, kaalgeschoren, aangekleed en naar buiten geleid; en vijf minuten later telde Doetlov het geld uit, ontving een kwitantie en, nadat hij afscheid had genomen van de baas en de vrijwilliger, ging hij naar het logement bij de koopman waar de rekruten uit Pokrovskoje verbleven. Ilja en zijn jonge vrouw zaten in een hoek van de keuken; zodra de oude man binnenkwam hielden ze op met praten en staarden hem aan met een gelaten, stuurse gezichtsuitdrukking. De oude man bad, zoals altijd, tot God, maakte zijn gordel los, haalde een stuk papier tevoorschijn en riep zijn oudste zoon Ignat en Iljoesjka’s moeder, die op de binnenplaats was, bij zich.

‘Zondig niet, Iljoecha,’ zei hij, op zijn neef toe lopend. ‘Wat je gisteravond tegen me zei... Denk je dat ik niet met je te doen heb? Ik weet nog hoe mijn broer je aan me toevertrouwde. Als het in mijn macht lag, zou ik je dan afstaan? God heeft me geluk geschonken, en ik heb geen moeite gespaard. Hier is het, het papier,’ zei hij, terwijl hij de kwitantie op tafel legde en hem voorzichtig gladstreek met zijn kromme, stijve vingers.

Alle boeren van Pokrovskoje, het personeel van de koopman en zelfs een paar buitenstaanders kwamen het huis binnen. Ze vermoedden allemaal wat er aan de hand was, maar niemand onderbrak de plechtige woorden van de oude man.

‘Hier is het, het papiertje. Vierhonderd roebel heb ik betaald. Draag het je oom niet na.’

Iljoecha stond op, maar bleef zwijgen, niet wetend wat hij moest zeggen. Zijn lippen trilden van emotie; zijn oude moeder liep snikkend naar hem toe en wilde hem om de hals vliegen; maar de oude man weerde haar af met een langzaam, gebiedend handgebaar en sprak verder.

‘Je hebt me gisteren iets gezegd,’ herhaalde de oude man nog eens, ‘iets wat me als een mes in het hart stak. Je vader heeft je op zijn sterfbed aan me toevertrouwd, je bent als een zoon voor me geweest, en als ik je ergens mee heb gegriefd – we leven allemaal in zonde. Is het niet zo, rechtgelovigen?’ wendde hij zich tot de boeren die eromheen stonden. ‘Je eigen moedertje is hier, en je jonge vrouw, hier hebben jullie de fitantie. Zand erover, dat geld! En vergeven jullie mij, in Christus’ naam.’

En, zijn jaspanden omhooghoudend, liet hij zich langzaam op zijn knieën zakken en deed een voetval voor Iljoesjka en zijn vrouw. Vergeefs probeerden de jonge mensen hem ervan te weerhouden: pas toen hij met zijn hoofd de grond had geraakt, stond hij op en ging, na zich te hebben afgeklopt, op een bank zitten. Iljoesjka’s moeder en zijn jonge vrouw huilden van vreugde; in de menigte gingen stemmen van bijval op. ‘Zo hoort het, Gods wil is geschied,’ zei de een. ‘Wat is geld? Zijn jongen is hem meer waard,’ zei de ander. ‘Wat een vreugde,’ zei een derde, ‘een rechtvaardig man, om kort te gaan.’ Alleen de als rekruut aangewezen boeren zeiden niets en liepen stilletjes naar buiten.

Twee uur later reden de twee wagens van de Doetlovs de voorstad uit. In de eerste, getrokken door de gespikkelde merrie met haar ingevallen flanken en haar bezwete hals, zaten de oude man en Ignat. Achterin schudden de bijeengebonden zoute krakelingen en de zoete vlechtbroodjes. In de tweede wagen, die door niemand werd gemend, troonden de gelukkige jonge echtgenote en haar schoonmoeder, gewikkeld in omslagdoeken. De jonge echtgenote hield een fles wodka onder het dekkleed. Iljoesjka zat ineengedoken, met zijn rug naar de paarden en een rood aangelopen gezicht, voorin te hotsen, terwijl hij in een vlechtbroodje hapte en onafgebroken praatte. De stemmen, het geratel van de wagens over het plaveisel, het briesen van de paarden – alles smolt samen tot een vrolijk rumoer. De paarden zwaaiden met hun staart en begonnen steeds sneller te draven, ze roken de nabijheid van hun stal. Voorbijgangers, te voet en in andere wagens, keken onwillekeurig om naar het vrolijke gezin.

Precies op het moment dat ze de stad uit reden, passeerden de Doetlovs een groep rekruten. Een ploegje rekruten stond in een kring bij een taveerne. Een van hen, met de onnatuurlijke gezichtsuitdrukking die een man krijgt van een geschoren voorhoofd,18 had zijn grijze pet naar achteren geschoven en tokkelde verwoed op de balalaika; een ander, zonder muts, met een fles wodka in zijn hand, danste midden in de kring. Ignat liet het paard stilhouden en stapte uit om een disselriem aan te trekken. Alle Doetlovs begonnen nieuwsgierig, goedkeurend en opgewekt naar de dansende man te kijken. De rekruut leek niemand te zien, maar voelde dat zijn bewonderende publiek steeds groter werd, en dat gaf hem extra kracht en vaardigheid. De rekruut danste met verve. Zijn wenkbrauwen waren gefronst, zijn blozende gezicht stond onbeweeglijk; zijn mond was verstard in een glimlach die allang elke uitdrukking had verloren. Al zijn zielskracht was erop gericht, leek het, om zo snel mogelijk de ene voet na de andere nu eens op de hak, dan weer op de teen te plaatsen. Soms stopte hij opeens en knipoogde naar de balalaikaspeler, die dan nog levendiger op alle snaren begon te tingelen en zelfs met zijn knokkels op de klankkast begon te roffelen. De rekruut stopte, maar zelfs als hij onbeweeglijk stilstond, leek hij nog te dansen. Ineens begon hij langzaam weer te bewegen, schuddend met zijn schouders, en schoot dan plotseling omhoog, landde vanuit de sprong op zijn hurken en zette met een woeste kreet een hurkdans19 in. De kleine jongens lachten, de vrouwen schudden hun hoofd, de mannen glimlachten goedkeurend. Een oude onderofficier stond kalm naast de dansende rekruut, met een gezicht alsof hij wilde zeggen: ‘Jullie kijken je ogen uit, maar voor ons is het niks nieuws.’ De balalaikaspeler was kennelijk moe geworden, hij keek lui om zich heen, sloeg een vals akkoord aan, tikte toen plotseling met zijn vingers op de klankkast en de dans was afgelopen.

‘Hé, Aljocha!’ zei de balalaikaspeler tegen de danser, terwijl hij op Doetlov wees. ‘Daar heb je je peetvader.’

‘Waar? Ah, mijn waarde vriend!’ riep Aljocha, de rekruut die Doetlov had gekocht, en kwam, struikelend over zijn vermoeide benen en de fles wodka boven zijn hoofd heffend, op de wagen af.

‘Misjka! Een glas!’ riep hij. ‘Mijn meester! Waarde vriend! Nee echt, wat een plezier!’ schreeuwde hij, terwijl hij met zijn dronken hoofd in de wagen tuimelde en de mannen en vrouwen wodka begon aan te bieden. De mannen dronken, de vrouwen weigerden. ‘Beste mensen, wat kan ik jullie aanbieden?’ riep Aljocha uit, terwijl hij de oudjes omhelsde.

In de menigte stond een koopvrouw met lekkernijen. Aljocha zag haar, greep haar korf en schudde hem leeg in de wagen.

‘Ik betaal heus wel, verdomme!’ loeide hij huilerig en hij diepte meteen een buidel geld op uit zijn broek en gooide die naar Misjka.

Hij stond met zijn ellebogen op de wagen geleund, en keek met vochtige ogen naar de inzittenden.

‘Wie van jullie is de moeder?’ vroeg hij. ‘Jij soms? Haar wil ik ook iets schenken.’

Hij dacht even na, stak zijn hand in zijn zak, haalde een nieuwe, opgevouwen zakdoek tevoorschijn, knoopte de handdoek los die hem als gordel diende onder zijn uniformjas en deed haastig zijn rode halsdoek af, frommelde alles tot een bal en duwde die het oudje in de schoot.

‘Hier, ik doe het je cadeau,’ zei hij met een stem die steeds zachter werd.

‘Waarvoor? Dankjewel, mijn beste. Kijk nou toch, wat een brave kerel,’ zei het oudje, zich wendend tot Doetlov, die op hun wagen afliep.

Aljocha was helemaal stil geworden, en liet versuft, alsof hij indommelde, zijn hoofd steeds lager hangen.

‘Het is voor jullie dat ik ga, voor jullie kom ik om!’ zei hij. ‘Daarom geef ik jullie geschenken.’

‘Hij heeft vast ook een moedertje,’ zei iemand in de menigte, ‘zo’n brave kerel! Zonde!’

Aljocha hief zijn hoofd op.

‘Ik heb een moedertje. En een bloedeigen vader. Ze hebben me allemaal verloochend. Luister, oude vrouw,’ voegde hij eraan toe, terwijl hij Iljoesjka’s oude moeder bij de hand greep. ‘Ik heb je gul begiftigd. Luister naar me, in godsnaam. Ga naar het dorp Vodnoje, vraag daar naar het oudje van Nikon, dat is mijn moedertjelief, hoor je, en zeg tegen die oude vrouw, Nikons oudje, de derde hut vanaf de rand van het dorp, bij de nieuwe put... zeg haar dat Aljocha, haar zoon... dus... Muzikant! Toe dan!’ schreeuwde hij.

En al pratend begon hij weer te dansen, en hij smeet de fles met het restje wodka tegen de grond.

Ignat klom op de wagen en wilde wegrijden.

‘Vaarwel, God zal het je lonen!’ zei de oude vrouw, terwijl ze haar bontjas om zich heen trok.

Plotseling stond Aljocha stil.

‘Loop naar de duivel jullie,’ schreeuwde hij, dreigend zijn vuisten ballend. ‘Je moeder kan doodvallen...’

‘Ach, here!’ zei Iljoesjkins moeder, terwijl ze een kruis sloeg.

Ignat gaf een rukje aan de teugels van de merrie, en de wagens zetten zich weer ratelend in beweging. Alexej de rekruut stond midden op de weg en schold met gebalde vuisten en van woede vertrokken gezicht de boeren de huid vol.

‘Wat willen jullie nou nog? Wegwezen! Satans! Kannibalen!’ schreeuwde hij. ‘Ik krijg jullie nog wel! Duivels! Boerenkinkels!’

Bij dat woord brak zijn stem, en hij klapte ter plekke languit tegen de grond.

Algauw reden de Doetlovs door het open veld en als ze omkeken zagen ze de troep rekruten niet meer. Na een werst of vijf stapvoets te hebben gereden, klom Ignat van zijn vaders wagen, waarin de oude man lag te slapen, en ging naast die van Iljoesjka lopen.

Samen dronken ze de uit de stad meegebrachte fles wodka op. Na een tijdje hief Ilja een lied aan, de vrouwen vielen in. Opgetogen spoorde Ignat het paard aan op de maat van het lied. Een vrolijke postkoets snelde hun tegemoet. De koetsier schreeuwde uitgelaten tegen zijn paarden, terwijl hij de twee vrolijke wagens passeerde; de postiljon keek om en knipoogde naar de rood aangelopen mannen en vrouwen, die onder het zingen van een vrolijk lied heen en weer hotsten in de wagen.

1. Onlangs zag ik – Tolstoj is aan Polikoesjka begonnen in maart 1861, in Brussel. Een maand daarvoor was hij in Londen aanwezig geweest bij een parlementsvergadering, waar hij een toespraak van de Britse premier Lord Palmerston had gehoord.

2. Maria-Voorbede – feest op 1 oktober (juliaanse kalender).

3. tweemanslot – het was een getrapte loting: rekruten werden in de eerste plaats geworven uit gezinnen met drie zonen van dienstplichtige leeftijd; gezinnen met twee zonen vielen in een gunstiger categorie.

4. Michajlov – Jegor Michajlovitsj Michajlov wordt hier door de mevrouw met zijn achternaam in plaats van zijn vadersnaam aangesproken. Het dienstmeisje verbastert zijn vadersnaam juist tot het volkse Michalytsj.

5. de confituur in haar glas water – in Rusland wordt, behalve suiker, ook confituur gebruikt om thee en water te zoeten.

6. Russische kachel – tegelkachel die niet alleen de ruimte verwarmt, maar waarin ook gekookt kan worden, en die warme slaap- en zitplaatsen biedt op de kachelbank.

7. kollidor – volkse verbastering van het uit het Frans afkomstige woord korridor.

8. maandrantsoen – bedienden en lijfeigen boeren die geen land pachtten, kregen in het achttiende-eeuwse en vroeg negentiende-eeuwse Rusland een maandelijks voedselrantsoen. In ruil daarvoor moesten ze zes dagen per week voor de landheer werken.

9. Wage du zu irren und zu träumen! – ‘Durf je te vergissen en durf te dromen!’ Citaat uit het gedicht Thekla, eine Geisterstimme (1802) van Friedrich von Schiller.

10. Garaska – informele variant van Gerasim, zoals hij later wordt genoemd.

11. Baraban – trommel.

12. kathisma – in de orthodoxe liturgie worden de psalmen onderverdeeld in twintig secties of kathismata.

13. God zal opstaan – Psalmen 68:2. ‘God zal opstaan, Zijn vijanden zullen verstrooid worden, en Zijn haters zullen van Zijn aangezicht vlieden.’

14. Julia Pastrana – (1834–1860), ook wel ‘de baardvrouw’ genoemd, was een vrouw met ernstige overbeharing in haar gezicht, die in de jaren 1850 door Rusland werd gevoerd en aan het publiek vertoond.

15. weeklaagde – het gaat hier om de rituele wijze waarop Russische boerinnen iemand bewenen, improviserend op het traditionele patroon.

16. fitantie – volkse verbastering van ‘kwitantie’.

17. sibirka – korte, getailleerde kaftan.

18. een geschoren voorhoofd – nieuwe rekruten werden gedeeltelijk kaalgeschoren, zodat ze eenvoudig herkenbaar zouden zijn in het geval van een ontsnapping.

19. hurkdans – prisjadka, beroemde kozakkendans in hurkzit, waarbij de benen een voor een in de lucht worden gegooid.

Cholstomer

DE GESCHIEDENIS VAN EEN PAARD

==

==

Aan de nagedachtenis van M.A. Stachovitsj

I

Steeds hoger en hoger verhief zich de hemel, steeds breder vloeide het morgenrood uit, steeds witter werd het matte zilver van de dauw, steeds bleker werd de sikkel van de maan, steeds luider werd het bos, de mensen begonnen op te staan, en in de stoeterij van de landheer klonk steeds vaker gebries, geritsel in het stro en zelfs het boze, schelle gehinnik van de opeengedrongen, ergens om ruziënde paarden.

‘Ho-o! Rustig! Hebben jullie zo’n honger!’ zei de oude paardenknecht, terwijl hij de knarsende poort opende. ‘Waar gaat dat heen?’ schreeuwde hij en hij haalde uit naar een merrie die door de poort naar buiten wilde.

De paardenknecht Nester droeg een kozakkenjas, omgord met een riem met een gesp, zijn zweep lag over zijn schouder, en onder zijn riem stak een doek met daarin brood. In zijn armen droeg hij een zadel en een hoofdstel.

De paarden waren geschrokken noch beledigd door de spottende toon van de paardenknecht, ze deden of het ze niet uitmaakte, en liepen ongehaast bij de poort vandaan alleen een oude donkerbruine merrie met lange manen legde een oor plat en draaide zich snel om. Een jonge merrie die achter haar stond en er niets mee te maken had, hinnikte luid en trapte achteruit naar het paard dat toevallig het dichtst bij stond.

‘Ho-o!’ schreeuwde de paardenknecht nog luider en dreigender en hij liep naar de hoek van de stal.

Van alle paarden die zich in de loopstal bevonden (het waren er ongeveer honderd) vertoonde een bonte ruin, die eenzaam in een hoek onder een afdak met samengeknepen ogen aan een eiken steunbalk van de schuur stond te likken, de minste onrust. Of hij het lekker vond is niet te zeggen, maar de bonte ruin zag er ernstig en nadenkend uit terwijl hij dit deed.

‘Ben je weer bezig!’ riep de paardenknecht hem op dezelfde toon toe; hij liep op hem af en legde het zadel en het glanzende zadeldek op de mest naast hem.

De bonte ruin hield op met likken en keek zonder zich te verroeren Nester lang aan. Hij lachte niet, werd niet boos, fronste niet, maar zijn buik ging op en neer en hij zuchtte heel diep en wendde zich af. De paardenknecht sloeg zijn armen om de hals van het paard en deed hem het hoofdstel om.

‘Wat zucht je dan?’ zei Nester.

De ruin zwaaide met zijn staart alsof hij wilde zeggen: ‘Zomaar, nergens om, Nester.’ Nester legde hem het zadeldek en het zadel op, waarbij de ruin zijn oren platlegde, waarschijnlijk om zijn ongenoegen kenbaar te maken, maar dat leverde hem alleen maar een scheldpartij op en de zadelriem werd aangetrokken. Daarbij blies de ruin zich op, maar Nester stak een vinger in zijn mond en gaf hem een knietje in zijn buik, zodat hij zijn adem wel moest uitblazen. Toch legde hij toen Nester de zadelriem met zijn tanden aantrok nog een keer zijn oren plat en hij keek zelfs om. Hoewel hij wist dat het niet zou helpen, vond hij het toch nodig om te laten zien dat hij het niet prettig vond en dit altijd zou laten blijken. Toen hij gezadeld was zette hij zijn gezwollen rechterbeen opzij en begon op het bit te kauwen, waar ook bepaalde bijzondere overwegingen aan ten grondslag moesten liggen, want hij moest allang weten dat er aan een bit geen enkele smaak zit.

Nester steeg gebruikmakend van de korte stijgbeugel op de ruin, wikkelde zijn knoet af, trok zijn kozakkenjas onder zijn knieën vandaan, ging in de speciale zit van koetsiers, jagers en paardenknechten in het zadel zitten en trok de teugels aan. De ruin hief het hoofd, waarmee hij te kennen gaf dat hij bereid was om te gaan waarheen men beval, maar kwam niet van zijn plaats. Hij wist dat er voor hij ging lopen nog veel geschreeuwd zou worden door zijn berijder, en veel bevelen aan Vaska en de paarden gegeven zouden worden. En inderdaad begon Nester te schreeuwen: ‘Vaska! Vaska! Heb je de merries naar buiten gelaten? Waar ga je heen, ezel! Nou! Slaap je nog. Doe open, laat de merries erdoor’ – enzovoort.

De poort knarste, Vaska stond met een boos en slaperig gezicht met een paard aan de teugel bij de deur en liet de paarden naar buiten. De paarden liepen achter elkaar aan voorzichtig door het stro, roken eraan en kwamen naar buiten: jonge merries, jaarlingen, veulens en drachtige merries, die voorzichtig, een voor een, hun buiken door de poort droegen. De jonge merries drongen soms met twee of drie tegelijk op, waarbij ze hun hoofden over elkaars ruggen legden, en draafden naar de poort, waarvoor ze elke keer door de paardenknechten uitgescholden werden. De veulens stortten zich soms op de benen van vreemde moeders en hinnikten luid in antwoord op de korte lokroep van hun moeders.

Een jonge, baldadige merrie boog zodra ze de poort uit was haar hoofd naar beneden en opzij, schopte achteruit en hinnikte; maar toch durfde ze de oude, grijze, bruingespikkelde Zjoeldyba niet te passeren, die met rustige zware pas en heen en weer schommelende buik, statig als altijd, voor alle paarden uit liep.

In enkele minuten was de eerst zo levendige, volle loopstal bedroevend leeg; somber staken de palen onder de lege afdaken omhoog, en overal was alleen het vertrapte, met mest vermengde stro te zien. Dit beeld van verlatenheid was de bonte ruin weliswaar bekend, maar toch leek het hem droevig te stemmen. Hij boog langzaam, alsof hij groette, zijn hoofd omlaag en omhoog, zuchtte, voor zover de aangetrokken zadelriem het toeliet, en hinkte op zijn kromme benen achter de kudde aan, met de oude Nester op zijn knokige rug.

Ik weet het: zodra we op de weg zijn, gaat hij vuur slaan en zal hij zijn houten pijpje met het koperbeslag en het kettinkje opsteken, dacht de ruin. Dat heb ik graag want de lucht is lekker, zo vroeg in de morgen, als er dauw ligt, en doet me aan iets prettigs denken; het is alleen jammer dat de oude man met het pijpje tussen zijn tanden zich altijd van alles gaat verbeelden, dan denkt hij dat hij heel wat is en gaat steevast scheef in het zadel zitten, net aan de kant waar het pijn doet. Overigens is het voor mij, God zij met hem, niets nieuws pijn te lijden voor het genoegen van anderen. Ik ben er zelfs een zeker paardengenoegen in gaan vinden. Laat hem maar dik doen, de arme kerel! Hij doet immers alleen maar dapper als niemand het ziet, laat hem maar scheef zitten, zo overwoog de ruin, terwijl hij voorzichtig stappend op zijn kromme benen over het midden van de weg liep.

II

Nadat Nester de kudde naar de rivier had gedreven, waar de paarden moesten weiden, steeg hij af en zadelde hij het paard af. De kudde begon zich intussen langzaam te verspreiden over de nog niet vertrapte weide, bedekt met een dauw en damp die zowel opsteeg van de weide als van de eromheen lopende rivier.

Nadat hij het hoofdstel van de bonte ruin had afgenomen, kriebelde Nester hem onder de hals, waarop de ruin als teken van dankbaarheid en genoegen de ogen sloot. ‘Dat vindt hij lekker, die ouwe!’ zei Nester. De ruin hield niet erg van dat gekriebel, en hij deed slechts uit tactische overwegingen of hij het prettig vond, hij schudde met zijn hoofd als teken van instemming. Maar opeens, volkomen onverwacht en zonder enige aanleiding, duwde Nester, misschien omdat hij veronderstelde dat een te grote familiariteit de bonte ruin op verkeerde gedachten zou kunnen brengen, zonder enige voorbereiding het hoofd van de ruin van zich af, hij zwaaide met de teugel waarbij hij het dorre been van de ruin met de gesp pijnlijk raakte en liep zonder iets te zeggen de heuvel op naar een boomstam, waar hij gewoonlijk ging zitten.