Anton P. Tsjechov

Verzamelde werken
Deel 1

Verhalen 1880 – 1885
Drama op de jacht

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2005 T. EEKMAN, A. PRINS, A. STOFFEL en UITGEVERIJ G.A. VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7065 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2014

Vertaald uit het Russisch door Tom Eekman, Aai Prins en Anne Stoffel; van een nawoord voorzien door Aai Prins

Verhalen

1880 – 1885

Brief aan een geleerde buurman

Het dorp Bliny-Sjedeny1

==

Mijn beste Buurman.

==

Maksim... (Uw vadersnaam ben ik vergeten, verpardeneer me grootmoedig!) Verpardeneer en vergeef mij, grijze grijsaard en dwaze mensenziel, dat ik het waag U lastig te vallen met mijn armzalig schriftelijk gebabbel. Er is alweer een heel jaar verstreken sinds het U beliefde zich in ons deel van de wereld te vestigen als buurman van mijn onbeduidende persoontje, maar nog altijd ken ik U niet en U mij, armzalige libel, ook niet. Sta mij toe lieve beste buurman tenminste middels onderhavige oudemannenhiëroglyfen met U kennis te maken, in gedachten Uw geleerde hand te drukken en U te feliciteren met Uw komst uit Sankt-Peterboerg naar ons onwaardige vasteland, dat bevolkt wordt door boeren en landvolk d.w.z. plebeïsche elementen. Reeds lang dorstte ik naar een gelegenheid om met U kennis te maken, omdat de wetenschap in zekere zin onze eigen moeder is, krek hetzelfde als de civilisatie en omdat ik van harte die mensen respecteer wier beroemde naam en rang, gekroond met het aureool van populaire roem, lauweren, cimbalen, ridderorden, lintjes en attestaties als donder en bliksem bulderen over alle delen dezer zichtbare en onzichtbare wereld d.w.z. ondermaanse. Ik houd vurig van astronomen, dichters, metafysici, privaatdocenten, chemici en andere dienaren der wetenschap, waartoe U zichzelf rekent vanwegens Uw intellectuele feiten en takken van wetenschap, d.w.z. producten en vruchten. Ze zeggen dat U veel boeken heeft gepubliceerd, intellectueel gezeten achter buizen, thermometers en stapels buitenlandse boeken met verlokkelijke tekeningen. Onlangs bracht de plaatselijke pontifex maximus vader Gerasim een bezoek aan mijn armzalige bezittingen, mijn ruïnes en bouwvallen, en verketterde en betwistte hij met het hem eigen fanatisme Uw gedachten en ideeën omtrent de menselijke herkomst en andere verschijnselen van de zichtbare wereld en trok hij van leer en ging tekeer over Uw intellectuele sferen en de horizon van Uw met hemellichamen en aëroglieten bewolkte denken. Ik ben het niet met vader Gerasim eens omtrent Uw intellectuele ideeën, omdat ik louter leef voor en mij voed met de wetenschap die door de Voorzienigheid is geschonken aan het menselijke geslacht om uit de krochten van de zichtbare en onzichtbare wereld waardevolle metalen, metalloïden en briljanten op te graven, maar toch, vadertje, moet U het mij, nauwelijks waarneembaar insect, vergeven dat ik het waag op mijn oudemannenmanier enkele van Uw ideeën omtrent de aard der natuur te weerleggen. Vader Gerasim deelde mij mee dat u een geschrift geschreven heeft waarin het U belieft niet geheel steekhoudende ideeën uiteen te leggen over de mensen en hun oorspronkelijke toestand en voorhistorische bestaan. U blieft te schrijven dat de mens afstamt uit apevolken van meerkatten orang-oetangen enz. Vergeef het mij grijsaard, maar omtrent dit belangrijke punt ben ik het niet met U eens en kan ik U terecht zetten. Immers, als de mens, de gebieder der wereld, het verstandigste schepsel van alles wat adem heeft, van een domme en onwetende aap afstamde, zou hij een staart en een woeste stem hebben. Als wij van de apen afstamden, zouden we nu door Zigeuners in de steden vertoond worden en zouden we geld betalen voor elkaars vertoning terwijl we dansten op bevel van de Zigeuner of in een menagerie achter tralies zaten. Zijn we soms rondom met een vacht bedekt? Dragen we soms geen klederen, waar apen van verstoken zijn? Zouden we van een vrouw houden en haar niet verachten als ze ook maar een beetje naar de aap rook die we iedere dinsdag bij de Adelsprefect zien? Als onze voorouders van de apen afstamden, waren ze niet op een christelijk kerkhof begraven; mijn betovergrootvader Amvrosi bijvoorbeeld, die in vroeger tijden in het koninkrijk Polen leefde, is niet als aap ter aarde besteld, maar naast de katholieke abé Ioakim Sjostak, wiens aantekeningen over het gematigde klimaat en onmatig gebruik van sterke dranken tot op heden nog bewaard worden door mijn broer Ivan (Majoor). Abé betekent katholieke pope. Verpardeneer mij, onwetende, dat ik me met Uw geleerde zaken bemoei en op mijn eigen oudemannenmanier redeneer en u mijn ongelikte en enigszins onbehouwen ideeën opdring die bij geleerde en geciviliseerde mensen eerder in hun buik dan in hun hoofd huizen. Ik kan niet zwijgen en verdraag het niet wanneer geleerden met hun verstand verkeerd denken en ik moet U wel tegenspreken. Vader Gerasim heeft me meegedeeld dat U verkeerde ideeën heeft over de maan d.w.z. over het hemellichaam dat voor ons de zon vervangt in duistere en donkere uren, als de mensen slapen, terwijl U elektriciteit van de ene plaats naar de andere brengt en fantaseert. Lach niet om een oude man omdat ik zo dom schrijf. U schrijft dat op de maan d.w.z. het hemellichaam mensen en volken wonen en huizen. Dat kan nooit zo zijn, want als er mensen op de maan woonden zouden ze voor ons het magische en betoverende licht afschermen met hun huizen en grazige weiden. Mensen kunnen niet zonder regen leven, en regen valt neer op de aarde, en niet omhoog naar de maan. Mensen die op de maan wonen zouden op de aarde neervallen, en dat gebeurt nooit. Van een bewoonde maan zouden vuilnis en spoelwater op ons vasteland neer regenen. Kunnen mensen soms op de maan wonen terwijl die alleen ’s nachts bestaat en overdag verdwijnt? En regeringen kunnen bewoning van de maan onmogelijk toestaan, omdat je daar vanwege de grote afstand en onbereikbaarheid heel makkelijk de belastingen kunt ontduiken. U vergist zich een beetje. In Uw intelligente geschrift, zo zei vader Gerasim mij, staat geschreven en gedrukt dat er op het allergrootste hemellichaam, de zon, zwarte vlekjes zitten. Dat is onmogelijk, omdat dat nooit mogelijk is. Hoe heeft u op de zon vlekken kunnen zien als je niet met gewone mensenogen naar de zon kunt kijken, en waarom zitten er vlekken op als we ook zonder kunnen? Van wat voor vochtige substantie zijn die vlekken gemaakt, dat ze niet verbranden? Leven er volgens U misschien ook vissen op de zon? Verpardeneer mij boosaardige sukkel mijn domme spitsmoedigheid! Ik ben de wetenschap verschrikkelijk toegewijd. De roebel het hartebloed van de negentiende eeuw heeft voor mij geen enkele waarde, verduisterd als hij is voor mijn ogen door de vérstrekkendste wieken der wetenschap. Iedere ontdekking teistert mij als een spijker in de rug. Hoewel ik een leeghoofd en een landheer van de oude stempel ben, verdiep ik oude nietsnut mij niettemin in de wetenschap en ontdekkingen die ik eigenhandig vervaardig en vul mijn onnozele hoofd, mijn onbeschaafde schedel met gedachten en een verzameling van de allergrootste kennis. Moedertje natuur is een boek dat je moet lezen en zien. Veel ontdekkingen heb ik op eigen denkkracht vervaardigd – ontdekkingen zoals nog niet één reformator heeft uitgevonden. Zonder pochen kan ik zeggen dat ik niet de minste ben omtrent beschaafdheid, verworven ten koste van blaren en niet de rijkdom van ouders d.w.z. vader en moeder of voogden, die vaak hun kinderen te gronde richten middels rijkdom, weelde en huizen van vijfhoog met horigen en elektrische belletjes. Dit is wat mijn erwtebrein heeft ontdekt. Ik heb ontdekt dat onze grootse vurige stralende chlamys de zon op de heilige Paasdag ’s morgens vroeg vermakelijk en schilderachtig wemelt van bonte kleuren en met zijn wonderschone schittering een speelse indruk nalaat. Een andere ontdekking. Waarom is een dag ’s winters kort en een nacht lang, en zomers andersom? Een dag is ’s winters kort omdat hij net als alle overige zichtbare en onzichtbare voorwerpen krimpt van de kou en omdat de zon vroeg ondergaat, terwijl een nacht door het aangaan van de hemellichamen en lantaarns uitdijt, daar hij warmer wordt. Verder heb ik nog ontdekt dat honden in de lente gelijk schapen gras eten en dat koffie schadelijk is voor volbloedige mensen omdat dit duizelingen in het hoofd teweegbrengt en een troebel gezichtsveld in de ogen en meer van dergelijke dingen. Ook buiten dat heb ik vele ontdekkingen gedaan al heb ik geen attestaties en getuigschriften. Kom bij me langs, lieve beste buurman, echt. Dan gaan we samen iets ontdekken, ons in literatuur verdiepen en U mij aardworm allerlei berekeningen leren.

Ik heb onlangs bij een Franse geleerde gelezen dat een leeuwekop helemaal niet op een menselijk aangezicht lijkt, zoals geleerden menen. Daar hebben we het ook nog over. Kom langs, alstublieft. Kom desnoods morgen bijvoorbeeld. Wij eten nu vastenspijzen, maar voor U zullen we gewoon eten klaarmaken. Mijn dochter Natasjenka vraagt of U wat intelligente boeken meeneemt. Ze is émancipé, voor haar is iedereen een idioot, en alleen zij intelligent. De jeugd doet tegenwoordig van zich spreken kan ik U vertellen. Mijn zegen hebben ze! Over een week komt mijn broer Ivan (Majoor) over, een goeie vent maar tussen ons gezegd en gezwegen een lomperik en de wetenschappen niet toegedaan. Deze brief moet mijn majordomus Trofim klokslag 8 uur vanavond bij U bezorgen. Als hij later is, moet U hem een paar professorale oorvijgen geven – met dat volkje moet je geen omhaal maken. Als hij hem later bezorgt, is het stuk verdriet dus naar de kroeg geweest. De gewoonte om buren te bezoeken is niet door ons verzonnen en wordt door ons ook niet beëindigd, en daarom moet U beslist met uw machientjes en boeken komen. Ik zou zelf naar U toe komen, maar ben heel verlegen en niet flink genoeg. Verpardeneer mij nietsnut dat ik U lastigval.

Ik verblijf hoogachtend Uw onderofficier van het Donkozakkenleger in ruste edelman en uw buurman

Vasili Semi-Boelatov.

1. Bliny sjedeny – ‘De pannekoeken zijn op’.

29 Juni2

Het verhaal van een jager die nooit doel treft

Het was vier uur in de morgen...

De steppe, overgoten door het goud van de eerste zonnestralen en dauwbedekt, fonkelde als bezaaid met het stof van briljanten. De nevel was door de ochtendwind verjaagd en hing nu als een loden muur achter de rivier. De roggearen, de kopjes van de klissen en rozebottels stonden er stil, deemoedig bij en bogen alleen af en toe fluisterend naar elkaar over. Boven het gras en onze hoofden snelden wouwen, roodpootvalken en uilen met soepele vleugelslagen voorbij. Ze waren op jacht...

Akim Petrovitsj Otletajev, de vrederechter, de plaatselijke dokter, Otletajevs schoonzoon Predpolozjenski, boerenafgevaardigde Kozojedov en ik waren met z’n zessen in Otletajevs boerenbrik op weg om te gaan jagen. Achter de brik renden vier honden met de tong uit de bek. De dokter en ik zijn aan de magere kant, maar aangezien de overige gasten als tonnetjes zo rond zijn, zaten we, hoewel de voorvaderlijke brik breed en diep was, verschrikkelijk dicht opeengepakt. Voortdurend prikte ik met mijn elleboog en mijn geweerkolf in Kozojedovs buik. We stootten elkaar aan, puften, trokken grimassen, verafschuwden elkaar uit de grond van ons hart en keken vol ongeduld uit naar het moment waarop we uit het rijtuig konden klauteren. We reden diep de steppe in om patrijzen, dwergtrapganzen, kwartels, moeraswild en, als het geluk ons goedgezind was, grote trapganzen te schieten. We werden aangevoerd door de eigenaar van de brik en de paarden, Otletajev, bij de gratie van wie we ook uit jagen gingen. Onze lichamen werden geplet, maar onze harten liepen over van vreugde van het allerhoogste gehalte!

Wie nooit uit jagen is gegaan, kan deze vreugdegevoelens niet begrijpen. We hielden onze geweren vast en keken er met evenveel liefde naar als moeders naar hun veelbelovende zoontjes.

‘Wat wordt onze route?’ vroeg ik, toen we een werst of tien van Otletajevka verwijderd waren.

‘We rijden nu naar Jelantsjik,’ antwoordde Otletajev, ‘om watersnippen te schieten... Vanaf hier zal dat een werst of acht zijn. Daar gaan we ook kwartels schieten in het gierstveld... Na de kwartels overnachten we, en morgen bij het ochtendgloren begint het echte werk...’

‘Wat denkt u, heren,’ vroeg ik, wijzend met een vinger naar een wouw die zich in het verre hemelblauw onderdompelde, ‘is die vanhier te raken? Raakt u hem?’

‘Nee!’ zei Otletajev. ‘Veel te ver! Hoewel, met mijn geweer wel...’

‘Met uw geweer raak je hem ook niet,’ beweerde Predpolozjenski.

‘Wel waar. Niet met hagel, dat haal je niet, maar met een kogel zeker.’

‘Ook met een kogel raak je hem niet.’

‘Mag ik misschien uitmaken of ik hem wel of niet raak?! U kent mijn geweer niet, maar ik wel... U hebt van uw leven nog geen goed geweer gezien, daarom komt het u ook zo vreemd voor... Ik heb nog wel verdere doelen geraakt...’

Predpolozjenski wierp het hoofd in de nek en begon te lachen...

‘Wat lach je nou?’ vervolgde Otletajev. ‘Je gelooft het zeker niet?’

‘Natuurlijk niet.’

‘Hm... Dus je kent mijn geweer niet... Een prachtgeweer! Het kost niet voor niets zeshonderd roebel...’

‘Hoe-veel??’ vroeg Predpolozjenski en hij rekte zijn nek uit... ‘Hoeveel? Zeg dat nog eens, papaatje!’

‘Zeshonderd roebel... Wat lach je nou? Kijk naar mijn geweer, kun je daarna grijnzen!’

‘Ik zie het... Uit welke fabriek komt het?’

‘Uit Marseille... Uit de Lepelier-fabriek...’

‘Lepelier? Nooit van gehoord... Een geweer als alle andere... Van een roebel of honderd... Ik zie u niet graag liegen, schoonvader! Waarom liegen? Ik snap dat niet, waarom liegen?’

‘Het is een goed geweer,’ verklaarde de vrederechter, ‘maar het is geen zeshonderd roebel waard. U hebt teveel betaald, Akim Petrovitsj!’

‘Hij heeft helemaal niet teveel betaald,’ wond Predpolozjenski zich op, ‘hij liegt! Hij liegt als een schoolbengel!’

Otletajev begon op zijn plaats te draaien en werd rood.

‘Ik ben er niet zo eentje die liegt,’ zei hij. ‘O zo! Maar jij... moet je jou zien liegen! Jazeker! En altijd moet je zonodig treiteren! Met jou moet je nergens heen gaan. Ik weet niet waarom ik met jou op pad ben gegaan!..’

‘Had het dan niet gedaan... Ik snap niet waarom je liegt! Hij liegt als een varken!’

‘Je bent zelf een varken! Een varken en ook nog eens een idioot...’

We begonnen op Predpolozjenski’s geweten te werken.

‘Laat hij niet liegen!’ rechtvaardigde de opstandige schoonzoon zich. ‘Ik word vanbinnen woest als iemand liegt... En laat hij anderen niet voor varkens uitschelden. Hij is zelf een varken, jawel! En als hij het vervelend vindt dat ik meega, dan... bekijkt hij het maar! Ik kan ook thuisblijven!’

‘Toe, genoeg! Akim Petrovitsj was er niet op uit u te beledigen! Is dat nou nodig: zo’n heisa maken om een kleinigheid?’

Predpolozjenski zwol op als een volgevreten kalkoen en zweeg. ‘Dat gaat niet aan!’ sprak Kozojedov even later tot Predpolozjenski. ‘Dat gaat niet aan! Hij verplaatst nu zogezegd uw ouders, hij is uw schoonvader, en u bent grof... U moest u schamen!’

De schoonzoon wierp de boerenafgevaardigde een minachtende blik toe en grijnsde sardonisch...

‘Wordt jou wat gevraagd?’ vroeg hij. ‘Nou? Zwijg als je... Blijf zitten waar je zit!.. ‘‘Verplaatst mijn ouders...’’ Dat praat nog niet fatsoenlijk en bemoeit zich er al mee... Hm... Uitgestreken smoe... Pummel!’

‘Ziet u nou hoe u doet? U houdt er niet van als mensen rustig zitten. Ik kom dan wel uit een eenvoudige stand, zogezegd, en heb dan wel geen enkele scholing doorlopen, maar ik kan wel zeggen dat ik op mijn lever en mijn hart en mijn gemoed allerlei gevoelens heb, maar u helemaal niet, hoewel u wetenschappen in alle graden heeft doorlopen... O zo!’

‘Schei uit, heren!’ mengde ik me in het gesprek. ‘Hou op elkaar de les te lezen! Laten we liever zwijgen...’

Snuivend haalde Otletajev een kloeke, sterk gesleten sigarettenkoker uit zijn zijzak en stak er zijn dikke vingers in. De dokter en de vrederechter reikten naar de sigarettenkoker.

‘Nee, excuseer!’ sprak Otletajev gewichtig. ‘Vriendschap is best, maar tabak staat daar los van. Ik heb zelf niet genoeg... De weg is lang, en ik heb maar veertig sigaretten bij me...’

De dokter en de vrederechter raakten hevig in verwarring, en om hun verwarring diep voor de wijde wereld te verstoppen, begonnen ze iets uit Madame Angot3 te fluiten.

Otletajev was zo dom als veertigduizend broeders4 en een verschrikkelijke lomperik...

We konden hem niet uitstaan. Opgelaten stak de dokter een sigaret van zichzelf op en begon moppen te tappen. Hij vertelde er een stuk of twintig; daarvan was er maar eentje niet schunnig, de overige deden onze oren tintelen.

‘U bent een meesterverteller, vriend!’ prees ik de dokter. ‘Nooit geweten dat u zo’n humorist bent!’

‘Ja... Ik kan wel wat,’ zei de dokter. ‘Als ik voor tijdschriften had willen werken, was ik miljonair geweest. Ik zou meer verdienen dan u.’

‘Daar twijfel ik niet aan... Waarom doet u het niet?’

‘Ik wil het niet!’

‘Waarom niet?’

‘Ik wil het niet, daarmee uit! Ik heb een geweten! Kan iemand met een geweten in die tijdschriften van u schrijven? Nooit! Ik lees zelfs nooit kranten. Ik vind degenen die daarop geabonneerd zijn en er geld aan uitgeven onbenullen...’

‘Ik daarentegen,’ merkte de vrederechter op, ‘vind degenen die geen geld uitgeven aan kranten onbenullen...’

‘De dokter is niet in de stemming vandaag,’ zei ik. ‘We zullen hem maar met rust laten...’

‘Wie heeft u gezegd dat ik niet in de stemming ben? Ik ben wel in de stemming... U neemt het zo voor de kranten op omdat u ervoor schrijft, maar volgens mij zijn het... bah! Ze stellen geen fluit voor. Leugens, leugens, niks dan leugens. De grootste leugenaars en roddelaars! Journalisten zijn net advocaten... Ze liegen en hebben geen geweten!’

‘Ik ben advocaat geweest,’ zei de vrederechter, ‘maar ik had wel een geweten.’

Predpolozjenski en Kozojedov wisselden blikken en glimlachten vals.

‘Ik heb het niet over u... Ik spreek in het algemeen... In het algemeen zijn het allemaal schurken... Zowel journalisten als advocaten en alle...’

In plaats van mijn mond te houden bleef ik de journalisten verdedigen. De vrederechter bleef de advocaten verdedigen... In de brik brak een woordenstrijd uit.

‘En die geneeskunde van u?’ viel ik uit. ‘De geneeskunde? Wat stelt dat voor? Liegt u soms niet? U haalt alleen maar centen binnen! Wat is een dokter? Een dokter is het voorwoord van een doodgraver... zo is dat! Trouwens, ik weet niet waarom ik met u debatteer. Alsof u weet wat logica is! U komt van de universiteit, maar redeneert als een badhuisknecht...’

‘Maak van uw hart geen moordkuil! Al kan het naar mijn mening ook zonder beledigingen!’

‘We schelden op journalisten en advocaten,’ baste Predpolozjenski, ‘maar het grootste liegbeest zien we niet eens... Babbel maar eens met mijn schoonpapa, op het gebied van kletskoek steekt hij iedere advocaat in zijn zak...’

En zo voort... Woord na woord, grimas na grimas, roddel na roddel, en de zaak ontaardde in God mag weten wat...

Alles wat we gedurende de winter tegen de anderen hadden opgekropt deden we uit de doeken. We staken oude vrijsters naar de kroon.

Terwijl we, niet uitgeslapen en nog halfdronken, tegen elkaar konkelefoesden, was de zon almaar hoger geklommen... De nevel verdween geheel en een zomerse dag brak aan... Om ons heen was het stil, heerlijk...

Alleen wij verstoorden de stilte...

Bij het eerste moeras dat we tegenkwamen, klommen we uit de brik en sjokten kwaad, verongelijkt verschillende kanten uit. Kozojedov nam het op zich de onderlinge harmonie te herstellen. Hij wierp een driekopekemunt hoog de lucht in, schoot erop en miste niet. Met z’n allen pakten we het muntstuk op, telden het aantal hagelsporen en raakten zo’n beetje aan de praat.

Predpolozjenski joeg een kwartelkoning op en doodde hem. We feliciteerden hem en riepen ‘hoera’. De harmonie zou definitief zijn weergekeerd als de dokter er geen stokje voor had gestoken. Terwijl wij Predpolozjenski feliciteerden met zijn eerste succes, liep hij naar de brik, knoopte de proviandbundel open en begon zichzelf te vergasten op een slokje en een hapje.

‘Dokter! Wat doet u daar?’ riep Otletajev.

‘Eten en drinken.’

‘Waar haalt u het recht vandaan daarover te beschikken?’

‘Hoezo?’

‘Is dat voor u gereserveerd? Neem me niet kwalijk, maar zo’n ploertigheid snap ik niet! Hij kon niet wachten! Welke fles hebt u opengemaakt? Hemellief! Dat is mijn brandewijn! Waar haalt u het recht vandaan, mijnheer?’

‘Niet schreeuwen, alstublieft! Zachtjes!’

‘Maar die brandewijn heb ik voor mezelf meegenomen! Ik heb een zwakke gezondheid, neem brandewijn mee, en... moet je nou zien! Heeft hij hem opengemaakt! Verdorie! Pak die balyk5 in!’

‘Dat doe ik niet! Het moet een onfatsoenlijk en onverfijnd man als u bekend zijn dat op de jacht alles gemeenschappelijk is... Neem me niet kwalijk, wat bent u een lomperik!’

De dokter leegde zijn glaasje brandewijn en sneed om Otletajev te pesten een enorm stuk balyk af. Predpolozjenski vloog op de brik af en sloeg om zijn schoonvader dwars te zitten zó uit de fles de helft van de brandewijn achterover. De tranen sprongen Otletajev in de ogen.

‘Doen jullie dat expres?’ fluisterde hij, ‘ook goed! Goed! Dus zo willen jullie... Merci beaucoup...’

De vrederechter, onwetend van het gebeurde, kwam naar de brik.

‘Hé... Aan de hapjes?’ vroeg hij. ‘Is dat niet wat vroeg? Nou ja, eentje kan geen kwaad... Op jullie gezondheid!’

De vrederechter schonk zich een glaasje brandewijn in en dronk het leeg.

‘Heel goed! Prachtig!’ riep Otletajev nu.

‘Wat is prachtig?’ vroeg de vrederechter.

‘Niks...’

Otletajev ging in de brik zitten, gooide de bundel in het gras, maakte een ironische buiging naar ons en sloeg de koetsier Pjotr op zijn rug.

‘Rijden!’ riep hij.

‘Waar gaat u heen?’ vroegen wij verbaasd...

‘Als jullie mij weerzinwekkend vinden... onbeschaafd... Kozojedov! Ga zitten, mijn beste! Hoe kunnen wij boeren met de geleerde heren uit jagen gaan? We zullen ze van onze aanwezigheid verlossen. Kom, vriend!’

‘Waar gaat u heen? Waarom hangt u de paljas uit?’

‘Als ik een paljas ben, waarom maakt u zich dan druk?.. Best! Ik bén ook een paljas... Vaarwel... ik ga naar huis...’

‘En wij dan?’

‘Jullie zien maar... Het is mijn brik.’

‘Zeg schoonpapa, zie je ze soms vliegen?’ riep Predpolozjenski.

Kozojedov ging naast Otletajev zitten en zette deemoedig zijn hoed af.

‘Ben je gek geworden?’ vervolgde Predpolozjenski. ‘Kom uit die brik!’

‘Dat doe ik niet. Vaarwel, schoonzoon. Je bent een ontwikkeld man, humaan, geciviliseerd... Terwijl ik... Wat ben ik?’

‘Jij bent een paljas! Heren, wat is dit? Wie heeft hem kwaad gemaakt? U, dokter? Verdomme, altijd steekt u uw geleerde neus in andermans zaken!’

‘Ik ben uw schoonvader niet... Ik verzoek u niet te brullen,’ zei de dokter beledigd. ‘Als u gaat brullen, vertrek ik ook...’

‘U doet maar! Een groot gemis! Allemachtig!’

De dokter haalde zijn schouders op, slaakte een zucht en klom in de brik. Met een moedeloos gebaar klom ook de vrederechter in de brik.

‘Zo doen we nou altijd,’ verzuchtte hij. ‘Nooit wordt het wat bij ons...’

‘Karren!’ riep Otletajev.

Pjotr smakte met zijn lippen, trok aan de leidsels en de brik kwam van zijn plaats.

Predpolozjenski en ik keken elkaar aan.

‘Stop!’ riep ik en rende achter het voertuig aan. ‘Stop!’

‘Stop!’ brulde Predpolozjenski. ‘Stop, schoften!’

De brik kwam tot stilstand en we stapten in.

‘Ik zal je hieraan herinneren,’ zei Predpolozjenski met fonkelende ogen, en hij dreigde zijn schoonvader met een vuist. ‘Aan alles! Tot je dood zal deze dag je heugen!’

De hele weg naar huis legden we in stilzwijgen af. In onze harten hadden de vreugdegevoelens van de hoogste orde plaatsgemaakt voor de akeligste sentimenten. We konden elkaar wel verscheuren en deden dit alleen niet omdat we niet wisten waar te beginnen... Toen we bij het huis van Otletajev aankwamen, zat madame Otletajeva op het terras koffie te drinken...

‘Zijn jullie er al?’ vroeg ze verbaasd. ‘Waarom zo vroeg?’

We stapten uit en begaven ons zwijgend naar de poort.

‘Heren, waar gaan jullie heen?’ riep madame Otletajeva. ‘En de koffie? En het middageten? Waar gaan jullie heen?’

We draaiden ons om naar het bordes en dreigden zwijgend en indringend met onze enorme vuisten. Predpolozjenski spuwde in de richting van het bordes, vloekte en liep naar de paardestal om te gaan slapen.

Een dag of twee later speelden Otletajev, Predpolozjenski, Kozojedov, de vrederechter, de dokter en ik thuis bij Otletajev een potje stoekolka.6 Al kaartend vlogen we elkaar gewoontegetrouw in de haren...

Een dag of drie later scholden we elkaar stijf, en vijf dagen later staken we samen vuurwerk af...

We maken ruzie, roddelen, haten en verachten elkaar, maar opbreken kunnen we niet. Verbaas u niet en lach niet, lezer! Kom naar Otletajevka, breng er een winter en een zomer door, en u zult zien hoe het zit...

Een negorij is geen metropool... In Otletajevka is een kreeft een vis, domme August een mens, en ruzie een levend begrip...

2. 29 Juni – op deze dag, ook wel ‘Petrus-dag’ genoemd, begon het jachtseizoen.

3. Madame Angot – naar de operette La fille de Madame Angot van de Franse componist A. C. Lecocq (1832–1918).

4. zo dom als veertigduizend broeders – naar Hamlet: ‘I lov’d Ophelia: forty thousand brothers / Could not, with all their quantity of love, / Make up my sum...’/; in het vroege werk van Tsjechov komen verschillende bewerkingen van dit Shakespeare-citaat voor.

5. balyk – gerookt en gezouten rugdeel van een vis, speciaal van de steur.

6. stoekolka – kaartspel.

De mevrouw

I

Naar het boerenhuisje van Maksim Zjoerkin kwam, schurend en ritselend door het uitgedroogde, stoffige gras, een kales aanrijden, bespannen met een paar mooie Vjatka-paardjes. In de kales zaten mevrouw Jelena Jegorovna Strelkova en haar rentmeester Feliks Adamovitsj Rzewiecki. De laatste sprong behendig uit de kales, liep naar de hut toe en tikte met zijn wijsvinger op de ruit. In de hut ging een vlammetje branden.

‘Wie is daar?’ vroeg een oudevrouwenstem en voor het venster vertoonde zich het hoofd van Maksims vrouw.

‘Kom naar buiten, moedertje!’ riep mevrouw.

Een minuut later kwamen Maksim en zijn vrouw uit de hut. Ze stonden stil bij het hek en bogen zwijgend voor mevrouw, en daarna voor de rentmeester.

‘Zeg me eens,’ zei mevrouw tegen de oude man, ‘wat betekent dit allemaal?’

‘Wat bedoelt u?’

‘Wat zou ik bedoelen? Snap je dat niet? Is Stepan thuis?’

‘Nee mevrouw. Die is naar de molen.’

‘Wat haalt hij in zijn hoofd? Ik begrijp niets van die man! Waarom is hij bij mij weggegaan?’

‘Dat weten wij niet, mevrouw. Hoe kunnen wij dat weten?’

‘Het is ontzettend onhebbelijk van hem! Hij laat me zonder koetsier zitten! Door hem moet nu Feliks Adamovitsj zelf de paarden inspannen en mennen. ’t Is heel onaangenaam! Begrijpt u toch dat dit een malle situatie is! Vond hij het loon te laag of zo?’

‘Christus mag het weten!’ zei de oude man, glurend naar de rentmeester, die door de ramen naar binnen keek. ‘Met ons praat hij er niet over, en je weet niet wat er in zijn kop omgaat. Hij is bij u weggegaan, zegt hij, en daarmee uit! ’t Is zijn wil! Je moet wel aannemen dat hij het loon te weinig vond.’

‘Wie ligt daar onder de ikonen op de bank?’ vroeg Feliks Adamovitsj, naar binnen kijkend.

‘Dat is Semjon, vadertje. Maar Stepan is er niet.’

‘Het is brutaal van hem!’ vervolgde mevrouw terwijl ze een sigaret opstak. ‘Monsieur Rzewiecki, hoeveel loon kreeg hij bij ons?’

‘Tien roebel per maand.’

‘Als hij tien roebel te weinig vond, had ik hem vijftien kunnen geven! Maar hij heeft geen woord gezegd en is zomaar weggegaan. Is dat nu zoals het hoort? Is dat correct?’

‘Ik heb u toch al zo vaak gezegd dat je nooit plichtplegingen moet hebben met dat volk!’ zei Rzewiecki, die elke lettergreep benadrukte en zijn best deed niet altijd de klemtoon op de voorlaatste lettergreep te leggen.7 ‘U hebt die klaplopers verwend! Je moet ook nooit het hele maandloon tegelijk geven! Waarom zou je? En waarom wilt u het loon verhogen? Hij komt toch wel! Hij heeft de baan aangenomen en afspraken gemaakt! Zeg hem,’ richtte de Pool zich tot Maksim, ‘dat hij een zwijn is en meer niet.’

‘Finissez donc!’

‘Hoor je, boer? Hij heeft de baan aangenomen – dan moet hij werken, en niet wegblijven als het hem goeddunkt, de duvel! Laat hij het niet wagen morgen niet te komen! Dan zal ik hem eens leren om niet te gehoorzamen! En jullie krijgen er ook nog van langs! Hoor je me, oudje?’

‘Finissez, Rzewiecki!’

‘Jullie zullen er allemaal van lusten! Vertoon je dus niet bij mij op het kantoor, oude hond! Moet ik tegenover jullie plichtplegingen maken?! Zijn jullie nou mensen? Begrijpen jullie redelijke woorden? Die snappen jullie alleen maar als jullie op je donder krijgen en in moeilijkheden komen! Laat hij er morgen zijn!’

‘Ik zal het hem zeggen. Waarom zou ik het hem niet zeggen? Dat kan ik doen...’

‘Zeg hem maar dat ik zijn loon verhoog,’ zei Jelena Jegorovna. ‘Ik kan nu eenmaal niet zonder koetsier. Als ik een andere vind, laat hem dan weggaan als hij zich dat in zijn hoofd haalt. Maar laat hij morgenochtend bij me zijn! Zeg hem dat ik diep gekrenkt ben door zijn onwellevende gedrag! Jij, omaatje, zeg jij hem dat ook! Ik hoop dat hij komt en dat hij me niet dwingt hem te laten halen. Kom eens hier, oudje! Hier heb je wat, goed mens! Tja, het is zeker een moeilijk karwei om met zulke grote kinderen om te springen? Hier, pak aan!’

De mevrouw nam een fraaie sigarettenkoker uit haar zak, haalde onder de sigaretten een geel bankbiljet vandaan en gaf het aan de oude vrouw.

‘Als hij niet komt opdagen,’ voegde ze eraan toe, ‘dan krijgen we ruzie, wat ik helemaal niet zou willen. Maar ik hoop... Geven jullie hem een verstandige raad. Laten we gaan, Feliks Adamytsj! Goedendag.’

Rzewiecki sprong op de bok, greep de leidsels, en de kales reed heen over de mulle weg.

‘Hoeveel heeft ze gegeven?’ vroeg de grijsaard.

‘Een roebel.’

‘Geef op!’

Hij nam het roebelbiljet, streek het met beide handen glad, vouwde het zorgvuldig op en borg het in zijn zak.

‘Stepan, ze is weg!’ zei hij, het huisje binnentredend. ‘Ik heb haar wijsgemaakt dat je naar de molen was. Sjonge, wat zat ze in de rats!’

Zodra de kales was weggereden en uit het gezicht verdwenen vertoonde Stepan zich voor het raam. Doodsbleek en bevend boog hij zich half uit het raam en schudde zijn grote vuist naar de boomgaard die in de verte donker afstak. Dat was de boomgaard van de landeigenares. Nadat hij een keer of zes met zijn vuist gedreigd had mompelde hij wat, dook terug in de kamer en sloot luidruchtig het venster.

Een halfuur nadat mevrouw was weggereden werd in Zjoerkins huisje het avondmaal genuttigd. In de keuken zaten Maksim en zijn vrouw vlak naast de kachel aan de vuile tafel. Tegenover hen zat hun oudste zoon Semjon, die met tijdelijk verlof was; hij had een rood, uitgemergeld gezicht, een lange pokdalige neus en vettige oogjes. Hij leek op zijn vader, hij was alleen niet grijs en kaal en had niet zulke sluwe, zigeunerachtige ogen als Maksim. Naast Semjon zat de tweede zoon, Stepan. Die at niet, maar steunde zijn niet onknappe blonde hoofd op zijn vuist en keek diep nadenkend naar de zwartgeblakerde zoldering. Stepans vrouw Marja diende op. Ze verorberden hun koolsoep in stilte.

‘Pak aan,’ zei Maksim toen zijn kom leeg was. Marja nam de lege kom van tafel, maar het lukte haar niet hem veilig op de kachel te zetten, al was die dichtbij. Ze wankelde en viel op de bank neer. De kom gleed uit haar hand via haar knieën op de grond. Er klonk gesnik.

‘Grient er iemand?’ vroeg Maksim.

Marja ging harder huilen. Een minuut of twee verstreek. De oude moeder stond op en zette zelf de pap op tafel. Stepan zuchtte en stond op.

‘Hou je stil!’ mompelde hij.

Marja ging door met huilen.

‘Hou op, zeg ik je!’ riep Stepan.

‘Vrouwengejank kan ik niet uitstaan!’ gromde Semjon met besliste stem, en hij krabde zijn ruwe nek. ‘Ze jankt en weet zelf niet waarom! Dat heb je met vrouwen! Ga buiten janken als je zo nodig moet!’

‘Vrouwentranen zijn druppels water!’ zei Maksim. ‘Tranen hoef je niet te kopen, die krijg je gratis. Nou, wat krijs je? Kom, hou op! Ze pakken je Stjopka8 heus niet af! Je bent verwend! Een bedorven kind! Hup, laten we pap eten!’

Stepan boog zich over naar Marja en sloeg haar zachtjes tegen haar elleboog.

‘Nou, en? Hou je bek! Hoor je! Ooo, kreng!’ Toen haalde hij uit en bonkte met zijn vuist op de bank waarop Marja lag. Over zijn wang kroop een dikke, glinsterende traan. Hij wreef de traan van zijn gezicht, ging aan tafel zitten en begon zijn pap te eten. Marja stond op en ging, nog snikkend, achter de kachel zitten, wat verder van de anderen vandaan. Ze aten de pap.

‘Marja, breng de kvas!9 Doe je werk, meid! Schaam je om zo te janken!’ riep de vader. ‘Je bent geen klein kind!’

Marja kwam met een bleek, behuild gezicht tevoorschijn, ze keek niemand aan en gaf haar schoonvader het steelpannetje. Dat werd rondgegeven. Semjon nam het in de hand, bekruiste zich, slurpte wat kvas en verslikte zich.

‘Waar moet je om lachen?’

‘Nergens om... Zo maar. Ik moest aan iets grappigs denken.’

Semjon keek omhoog, opende zijn grote mond en giechelde.

‘Mevrouw is dus geweest?’ vroeg hij met een schuine blik op Stepan. ‘Hè? En wat zei ze? Nou? Hahaha!’

Stepan keek naar Semjon en kreeg een hevige kleur.

‘Ze betaalt vijftien roebel,’ zei Maksim.

‘Sjonge! Nou, ze zou je wel honderd roebel betalen als je maar zou willen! Wedden?!’

Semjon knipoogde en rekte zich uit.

‘Tja, had ik maar zo’n vrouwmens!’ vervolgde hij. ‘Ik zou het wijf uitzuigen! Al het sap zou ik uit haar knijpen!’

Hij kromp ineen, sloeg Stepan op zijn schouder en schaterde het uit.

‘Kom, jongen! Jij geneert je ook gauw! Ons soort mensen moet zich helemaal niet generen!! Je bent een sufferd, Stjopka! Een reuzesufferd!’

‘Ja, dat is hij zeker,’ beaamde de vader.

Er klonk weer gesnik.

‘Je wijf heeft het weer te kwaad! Ze is dus jaloers, en bang voor plagerijtjes! Maar ik hou niet van vrouwengejank. Dat gaat als een mes door je heen! O, vrouwen, vrouwen! Met wat voor doel heeft God jullie geschapen? Voor welk nut? Bedankt voor het maal, dames en heren! Nu zou ik een wijntje willen drinken, om daarna mooie dromen te hebben! Ik neem aan dat jouw mevrouw wijn bij de vleet heeft! Meer dan ik op zou kunnen!’

‘Je bent een botte hond, Sjomka!’

Nadat hij dat gezegd had zuchtte Stepan, greep een armvol dekens en liep daarmee naar buiten. Semjon kwam achter hem aan.

De Russische zomernacht zette stil en onbewogen in. Van achter de verre heuvels kwam de maan op. Plukkige wolkjes met zilverwitte randen dreven haar tegemoet. De horizon verbleekte, en langs de hele breedte strekte zich een fletse, maar aangenaam aandoende groene strook uit. De sterren flonkerden minder sterk, ze leken bang te zijn voor de maan en trokken hun straaltjes in. Van de rivier verspreidde zich naar alle kanten een nachtelijke, de wangen strelende vochtige lucht. Vanuit het huisje van vader Grigori klingelde over het hele dorp de klok negen uur. De joodse kroeghouder sloot met geraas de ramen en hing een viezig lantarentje boven de deur. Op straat en op de binnenplaatsen was geen levende ziel te bekennen. Stepan spreidde de dekens uit op het gras, sloeg een kruis en ging liggen met zijn elleboog onder zijn hoofd. Semjon ging met een zucht aan zijn voeten zitten.

‘Tja...’ zei hij. Hij zweeg een tijdje, ging toen wat gemakkelijker zitten, stak een klein pijpje op en begon te praten: ‘’k Ben vandaag bij Trofim geweest... Bier gedronken. Drie flesjes. Wil je roken, Stjopa?’

‘Nee, geen zin.’

‘’t Is goeie tabak. Ik zou nu thee willen drinken! Heb jij bij mevrouw vaak thee gedronken? Goeie? Vast wel hele goeie? Kostte vast wel zo’n vijf roebel per pond. Er bestaat thee die honderd roebel per pond kost. Verdomd, die heb je. Heb ik nooit gedronken, maar ik weet dat hij bestaat. Toen ik in de stad winkelbediende was heb ik hem gezien... Er was een dame die hem dronk. Die geur alleen al! Ik heb hem geroken. Gaan we morgen naar mevrouw?’

‘Schei uit!’

‘Waarom word je boos? Ik scheld niet, ik praat gewoon. Kwaad worden heeft geen zin. Maar waarom zou je niet gaan, rare? Dat snap ik niet. Je krijgt er veel geld, en goed te eten, je kan drinken zoveel je hartje begeert... Je kunt haar sigaretten roken, je drinkt puike thee...’

Semjon zweeg een poosje en ging toen door: ‘En ze is knap ook. Als je nou met een oud mens moest omgaan zou het rampzalig zijn; maar met haar mag je van geluk spreken! (Hij spuwde en zweeg even.) Een vrouw met temperament! Eén en al vuur! Ze heeft een prachthals, zo mollig...’

‘En als dat een zonde voor mijn ziel is?’ vroeg Stepan plotseling, zich naar Semjon draaiend.

‘Zonde? Hoe kom je daar nou bij? Voor de armen bestaat er geen zonde.’

‘De arme moet ook naar de hel, naar de duivel, als hij... En ben ik soms een arme? Ik ben niet arm.’

‘Maar waar zit hier de zonde? Jij gaat immers niet naar haar toe, maar zij komt bij jou! Je bent een sukkel!’

‘En jij een wildeman; je redeneert ook als een wildeman...’

‘Ach, je bent dom!’ zei Semjon met een zucht. ‘Ja, dom! Je weet niet waar je geluk ligt! Je voelt het niet! Je zal wel veel geld hebben... Dus hoef je niet meer.’

‘Wel waar, maar niet van een ander.’

‘Je steelt het toch niet, zij geeft het je zelf, met haar eigen handje. Maar ja, wat helpt het om met jou, domoor, te redeneren! Dat is praten tegen een muur... Met jou is het boter aan de galg gesmeerd...’

Semjon stond op en rekte zich uit.

‘Je zult nog berouw krijgen, maar dan is het te laat! Ik wil jou daarna niet meer kennen. Dan ben je geen broer meer van me. Dan hale de duivel je... Trek jij maar op met je suffe koe...’

‘Is Marja een koe?’

‘Ja.’

‘Hm... Jij bent nog niet de hoef onder de poot van die koe waard. Hoepel op!’

‘Het zou goed voor jou én voor ons zijn. Halve gare!!’

‘Hoepel op!’

‘Ik ga al... Een pak slaag moest je hebben, was er maar iemand om het je te geven!’

Semjon draaide zich om en slenterde fluitend naar de hut. Een minuut of vijf later ritselde het gras dichtbij Stepan. Hij tilde zijn hoofd op. Marja kwam op hem af. Ze naderde, stond even stil en ging toen naast Stepan liggen.

‘Ga er niet heen, Stjopa!’ fluisterde ze. ‘Ga er niet heen, m’n lieve! Ze zal je te gronde richten! Dat vervloekte wijf had nog niet genoeg aan die Pool, ze heeft jou ook nog nodig. Ga niet naar haar toe, Stjopoenka.’

‘Zeur niet!’

Op Stepans gezicht druppelden Marja’s tranen als een regentje neer.

‘Maak mij niet ongelukkig, Stepan! En neem geen zonde op je geweten. Hou alleen van mij, ga niet naar anderen! Met mij heeft God je in de echt verbonden – leef dan ook met mij. Ik heb niemand anders... Jij bent de enige die ik heb.’

‘Laat me toch met rust! Ach, verdomme... Ik zeg toch – ik ga niet.’

‘Goed... Ga dan ook niet, lieveling! Ik ben zwanger, Stjopoesjka... Over een tijdje komen er kindertjes... Laat ons niet in de steek – dan zal God je straffen! Vader en Sjomka leggen het erop aan dat je naar haar toe gaat, maar doe het niet! Luister niet naar ze. Het zijn beesten, geen mensen.’

‘Ga nu slapen!’

‘Doe ik ook, Stjopa, ik slaap.’

‘Marja!’ klonk Maksims stem. ‘Waar zit je? Kom, moeder roept je.’

Marja sprong op, fatsoeneerde haar haar en holde de hut binnen. Maksim liep langzaam op Stepan toe. Hij had zich al uitgekleed en zag er in zijn ondergoed uit als een lijk. De maan scheen op zijn kale hoofd en glinsterde in zijn zigeunerogen.

‘Ga je morgen of overmorgen naar mevrouw?’ vroeg hij.

Stepan antwoordde niet.

‘Als je gaat, ga dan morgen, en bijtijds. De paarden zullen wel niet geborsteld zijn. En vergeet niet dat ze vijftien roebel beloofd heeft. Voor tien roebel moet je ’t niet doen.’

‘Ik ga helemaal niet,’ zei Stepan.

‘Wat nou?’

‘Ik ga niet... Ik wil niet...’

‘Waarom niet?’

‘Dat weet u ook wel.’

‘Ja, maar hoor eens, Stjopa, ik moet jou toch op m’n oude dag geen pak rammel geven?’

‘Geeft u me maar een pak rammel.’

‘Hoe kun je zo praten tegen je ouders? Tegen wie heb je het? Denk eens na! Je bent nog maar een melkmuil, en je bent grof tegen je vader.’

‘Ik ga niet, en daarmee afgelopen! U gaat wel naar de kerk, maar bent niet bang voor de zonde.’

‘Stommerd, ik wil je laten gaan! Moet je een nieuw huis bouwen of niet? Wat dacht jij? Bij wie ga je hout halen? Bij Strelkova toch zeker? En bij wie ga je geld lenen? Bij haar, of niet soms? Zij zal geld geven en hout geven. Ze zal je heus wel belonen!’

‘Laat ze anderen maar belonen. Ik hoef geen beloningen.’

‘Ik ga je afranselen!’

‘Ranselt u maar! Toe dan!’

Maksim glimlachte en stak zijn hand naar voren. Daarin had hij een zweep.

‘Je krijgt een pak slaag, Stepan!’

Stepan draaide zich op zijn andere zij en deed of hem het slapen belet werd.

‘Dus je gaat niet? Weet je zeker wat je zegt?’

‘Ja. God mag me op mijn ziel slaan als ik ga!’

Maksim hief zijn arm op, en Stepan voelde een hevige pijn in zijn schouder en zijn wang. Hij sprong overeind als een bezetene.

‘Sla niet, vader!’ schreeuwde hij. ‘Sla niet! Hoor je! Sla me niet!’

‘Wat dan?’

Maksim dacht even na en sloeg Stepan nog een keer. En een derde maal.

‘Jij zult je vader gehoorzamen! Je gaat erheen, rotjong!’

‘Niet slaan, hoor je me?’

Stepan brulde en liet zich snel op de dekens zakken.

‘Nou, ik ga! Goed dan! Ik ga... Maar bedenk wel: je zult geen plezier in je leven hebben! Je zult het vervloeken!’

‘Nou nou – je gaat voor jezelf, en niet voor mij. Ik heb geen nieuw huis nodig, jij wel. Ik heb je gezegd: ik geef je een pak ransel, en dat heb ik gedaan.’

‘Goed, ik ga! Maar... maar je zult nog aan die zweep denken!’

‘Wel ja, maak me maar bang! Heb maar praatjes tegen mij!’

‘Goed... Ik ga...’

Stepan hield op met schreeuwen, hij draaide zich op zijn buik en huilde zachtjes.

‘Kijk hem nu met zijn schouders trekken! Hoor hem grienen! Jammer nog maar meer! Morgen vroeg ga je erheen. Vraag om een maand loon vooruit. En eis ook geld voor die vier dagen dat je al gewerkt hebt. Dan houdt je wijf er nog een hoofddoek aan over. En die zweep – maak je daar niet boos over. Ik ben je vader. Als ik wil sla ik je, en als ik wil vergeef ik je. Zo is dat. Ga nou maar slapen!’

Maksim streek zijn baard glad en keerde terug naar de hut. Het leek Stepan of Maksim, toen hij naar binnen ging, zei: ‘Die heb ik flink afgerost!’ Er klonk gelach van Semjon.

In de hut van vader Grigori werd klaaglijk op de valse piano gespeeld: om een uur of negen deed de vrouw van de pope gewoonlijk aan muziek. Door het dorp heen klonken vreemde zachte klanken. Stepan stond op, klom over het hek en liep de dorpsstraat af. Hij ging naar de rivier. Die flonkerde als kwikzilver en weerspiegelde de hemel met de maan en de sterren. Een doodse stilte heerste rondom. Niets bewoog. Alleen een krekel liet zich af en toe horen... Stepan ging aan de kant zitten, vlak aan het water, en steunde zijn hoofd op zijn hand. Duistere denkbeelden wisselden elkaar af en krioelden in zijn hoofd.

Aan de overkant verhieven zich hoge, slanke populieren, die de grondbezitterstuin omgaven. Door de bomen heen glom een lichtje uit een der ramen. Mevrouw sliep vast nog niet. Stepan zat te peinzen totdat de zwaluwen over de rivier begonnen te strijken. Hij stond op toen de rivier niet meer door de maan werd beschenen, maar door de opkomende zon. Hij waste zich, deed een gebed naar het oosten en liep toen vlug, met besliste stap, langs de waterkant naar de ondiepe oversteekplaats. Daar stak hij de rivier over en richtte zijn schreden toen naar de binnenplaats van het grondbezittershuis...

II

‘Is Stepan gekomen?’ vroeg Jelena Jegorovna toen ze de volgende dag wakker werd.

‘Ja mevrouw,’ zei het dienstmeisje. Mevrouw Strelkova glimlachte.

‘Aha... Goed. Waar is hij nu?’

‘In de paardenstal.’

Mevrouw sprong uit bed, kleedde zich vlug aan en ging naar de eetkamer om koffie te drinken.

Strelkova zag er nog jong uit, jonger dan ze was. Alleen haar ogen verrieden dat ze al een goed deel van haar vrouwenjaren doorleefd had en boven de dertig was. Ze had bruine, diepe, wantrouwige ogen, eerder mannelijk dan vrouwelijk. Ze was geen schoonheid, maar ze wist iemand te behagen. Ze had een rond, aantrekkelijk, gezond gezicht, en haar hals, waarover Semjon had gesproken, en haar buste waren grandioos. Als Semjon fraaie handjes en voetjes had weten te waarderen zou hij vast niet gezwegen hebben over die van Strelkova. Ze ging uiterst eenvoudig, luchtig en lenteachtig gekleed. En ze had een heel eenvoudig kapsel. Ze was lui en hield er niet van lang met haar toilet bezig te zijn. Het landgoed waar ze woonde behoorde toe aan haar ongetrouwde broer, die in St. Petersburg woonde en erg zelden aan zijn landgoed dacht.

Zij woonde er sinds ze van haar man gescheiden was. Haar echtgenoot, kolonel Strelkov, een heel betamelijk man, woonde ook in St. Petersburg en dacht nog minder aan zijn vrouw dan haar broer aan zijn landgoed. Zij had hem binnen een jaar na hun huwelijk in de steek gelaten. Ze was hem al de twintigste dag na de bruiloft ontrouw geworden.

Nadat ze was gaan zitten koffie drinken liet ze Stepan roepen. Die verscheen en bleef bij de deur staan. Hij zag bleek, was ongekamd en keek als een gevangen wolf: boos en somber. Mevrouw keek hem aan en bloosde licht.

‘Dag Stepan!’ zei ze terwijl ze zich koffie inschonk. ‘Vertel me alsjeblieft eens wat je voor streken uithaalt. Waarom ben je weggegaan? Je hebt hier vier dagen gewoond en weg was je! Verdwenen, zonder iets te vragen. Je had het me toch moeten vragen!’

‘Ik heb erom gevraagd,’ bromde Stepan.

‘Wie heb je erom gevraagd?’

‘Feliks Adamytsj.’

Strelkova zweeg even en vroeg toen: ‘Was je boos? Stepan, geef me antwoord! Ik vraag je: was je boos?’

‘Als u niet van die woorden had gezegd zou ik niet zijn weggegaan. Ik ben voor de paarden aangesteld, niet voor...’

‘Laten we daar niet over praten... Je hebt me niet begrepen, dat is het. Je moet niet boos worden. Ik heb niets bijzonders gezegd. En als ik al iets gezegd heb dat jij beledigend vond, dan had jij... had jij... Ik heb toch zeker... Ik mag toch wel zomaar iets zeggen... Hm... Ik zal je loon verhogen. Ik hoop dat er nu tussen ons geen misverstanden meer zullen zijn.’

Stepan draaide zich om en stapte weg.

‘Wacht, wacht!’ hield Strelkova hem staande. ‘Ik was nog niet klaar. Zie je, Stepan... Ik heb een nieuw koetsiersuniform. Neem dat en trek het aan; wat je aan hebt lijkt nergens naar. Ik heb een mooi uniform voor je. Ik laat het je door Fjodor brengen.’

‘Ja mevrouw.’

‘Wat trek je een gezicht... Blijf je nog mokken? Voel je je zo beledigd? Kom nou! Ik doe je toch niets... Je zult een goed leven bij me hebben... Je zult overal tevreden over zijn. Wees niet boos... Ben je niet boos?’

‘Mogen wij dan niet boos zijn?’

Hij zwaaide met zijn arm, knipperde met zijn ogen en wendde zich af.

‘Wat is er met je, Stepan?’

‘Niets... Mogen wij niet boos zijn? Nee, dat mogen wij niet...’

Mevrouw stond op, trok een bezorgd gezicht en liep op Stepan toe.

‘Stepan, ben je... huil je?’

Ze greep hem bij zijn mouw.

‘Wat heb je? Wat is er? Zeg toch wat! Heeft iemand je beledigd?’

Ze kreeg tranen in haar ogen.

‘Toe dan toch!’

Stepan maakte een armzwaai, knipperde sterk met zijn ogen en begon luid te huilen.

‘Mevrouw!’ mompelde hij. ‘Ik zal van je houden... Ik zal alles doen wat je wilt! Ik ben tot alles bereid! Alleen – geef niets aan dat vervloekte stel! Geen kopeke, geen houtspaander! Ik ben tot alles bereid! Ik verkoop mijn ziel aan de duivel – als je hun maar niets geeft!’

‘Wie zijn die ‘‘hun’’?’

‘Mijn vader en mijn broer. Geen houtspaan! Laat ze maar creperen van kwaadheid, de pestkoppen!’

Mevrouw glimlachte, droogde haar tranen af en barstte in een luid lachen uit.

‘Goed hoor!’ zei ze. ‘Nu, ga dan maar! Ik zal je meteen je kostuum laten bezorgen.’

Stepan verliet de kamer.

Wat goed dat hij dom is! dacht mevrouw terwijl ze hem nakeek en zich verlustigde in zijn brede schouders. Hij heeft mij een verklaring bespaard... Hij begon het eerst over ‘liefde’...

Tegen de avond, toen de ondergaande zon de hemel met purper overtoog en de aarde met goud, snelden de paarden van Strelkova als bezeten over de eindeloze weg door de steppe van het dorp naar de verre einder... De kales sprong op als een bal en rukte op zijn weg genadeloos aan de zwaar geworden roggearen die over de weg uitstaken. Op de bok zat Stepan, hij liet zijn zweep verwoed op de paarden neerkomen en leek de leidsels wel in duizend stukjes te willen scheuren. Hij was met veel smaak gekleed. Het was te zien dat aan zijn toilet heel wat tijd en geld was besteed. Het dure fluweel en calicot zaten strak om zijn krachtige figuur. Op zijn borst hing een ketting met hangertjes. Zijn laarzen van geplooid leer waren met heel echte was gepoetst. De koetsiershoed met pauwenveer stond los op zijn golvende blonde haren. Op zijn gezicht waren botte gehoorzaamheid en tegelijk vinnige razernij te lezen, waarvan de paarden het slachtoffer waren... In de kales zat, de armen en benen wijd gespreid, mevrouw en ademde uit volle borst de gezonde lucht in. Op haar wangen speelde een jeugdige blos... Ze voelde dat ze van het leven genoot.

‘Goed zo, Stjopa! Goed zo!’ riep ze telkens. ‘Zet ’m op! Jaag ze voort! Als de wind!’

Als er stenen onder de wielen hadden gelegen, zouden die in vonken uit elkaar zijn gespat... Het dorp raakte steeds verder van hen vandaan... De boerenhutten waren verdwenen, evenals de graanschuren van het landgoed. De klokketoren was al haast niet meer te zien... Ten slotte veranderde het dorp in een nevelige strook aan de horizon, toen verdween ook die in de verte. En Stepan joeg en joeg de paarden maar voort. Hij wilde zo ver mogelijk weg snellen van de zonde, waarvoor hij zo bang was. Maar nee, de zonde zat achter zijn rug, in de kales. Het lukte hem niet ervan los te komen. Die avond waren de steppe en de hemel er getuigen van hoe hij zijn ziel verkocht.

Om een uur of elf galoppeerden de paarden terug. Het ene paard hinkte, het andere was met schuim bedekt. Mevrouw zat in een hoek van de kales met half gesloten ogen, in haar mantel gewikkeld. Op haar lippen speelde een tevreden glimlach. Ze ademde zo licht, zo rustig! Stepan mende de paarden en dacht dat hij zou sterven. In zijn hoofd was het leeg, mistig, en in zijn borst knaagde de weemoed...

Elke dag werden tegen de avond verse paarden uit de stal gehaald. Stepan spande ze voor de kales en reed ermee tot bij het tuinhek. Door het hek kwam dan mevrouw, stralend, ze stapte in, en daar begon de dolle rit. Geen dag werd die rit overgeslagen. Tot Stepans ongeluk viel hem nooit een regenachtige avond ten deel, waarop hij thuis kon blijven.

Na een van die ritten kwam Stepan, teruggekeerd uit de steppe, de binnenplaats af en liep langs de oever. Zoals gewoonlijk voelde hij een mist in zijn hoofd, hij had geen enkele gedachte, en in zijn borst stak een vreselijke zwaarmoedigheid. Het was een mooie, stille nacht. Er hingen subtiele geuren in de lucht die zijn gezicht fijntjes beroerden. Hij moest aan het dorp denken, dat aan de overkant van de rivier voor zijn ogen lag. Hij dacht aan hun huisje, de moestuin, zijn paard, de bank waarop hij altijd sliep met zijn Marja en waar hij zo tevreden was... Hij voelde zich ondraaglijk gekweld...

‘Stjopa!’ hoorde hij een zwakke stem.

Hij keek om. Marja kwam op hem af. Ze was zojuist door de doorwaadbare plaats gekomen en hield haar schoenen in de hand.

‘Stjopa, waarom ben je weggegaan?’

Stepan keek haar dof aan en wendde zich af.

‘Stjopoesjka, waarom heb je mij alleen gelaten?’

‘Hou op!’

‘Maar God zal straffen, Stjopoesjka! Jou zal hij straffen! Hij zal je een vreselijke dood laten sterven voordat je gebiecht hebt. Je zult aan mijn woorden denken! Oom Trofim leefde met de vrouw van een soldaat – weet je nog? – en hoe is die gestorven? De Heer verhoede dat.’

‘Wat val je me lastig? Toe...’

Stepan deed twee stappen vooruit. Marja greep hem met beide handen bij zijn kaftan.

‘Ik ben toch je vrouw, Stepan! Je kunt me niet zo maar in de steek laten! Stjopoesjka!’

En ze begon te jammeren.

‘Lieverd! Ik zal je voeten wassen, ik zal water drinken! Kom mee naar huis!’

Stepan vloog op haar aan en gaf haar een vuistslag – zo maar, van ellende. De slag kwam midden in haar buik terecht. Marja kreeg een schok, greep naar haar buik en zakte op de grond.

‘O-o-o!’ steunde ze.

Stepan knipperde met zijn ogen, sloeg met zijn vuist tegen zijn slaap en liep zonder om te zien naar de binnenplaats.

Toen hij bij zijn bank in de paardestal kwam viel hij erop neer, legde het kussen op zijn hoofd en beet zich pijnlijk in zijn hand.

Ondertussen zat mevrouw in haar slaapkamer en trachtte te weten te komen of het morgenavond mooi weer zou zijn of niet. De kaarten zeiden van wel.

III

Vroeg in de ochtend reed Rzewiecki naar huis; hij kwam van een buurman, bij wie hij op bezoek was geweest. De zon was nog niet op. Het was een uur of vier, niet later. Het suisde hem in zijn hoofd. Hij mende het paard en schommelde licht heen en weer. De halve weg moest hij door het bos rijden.

Wat is dat, voor de duivel? dacht hij toen hij het landgoed naderde waar hij rentmeester was. Er is toch niet iemand een boom aan het omhakken?

Uit het kreupelbos bereikten Rzewiecki geluiden van gehak en takkengekraak. Hij spitste zijn oren, dacht na, vloekte, klom toen onhandig uit de sjees en liep naar het kreupelhout.

Semjon Zjoerkin zat op de grond en hakte met zijn bijl groene takken af. Om hem heen lagen drie omgehakte elzen. Terzijde stond een paard, voor een boerenwagen gespannen, gras te eten. Toen Rzewiecki Semjon zag waren zijn roes en zijn slaperigheid onmiddellijk verdwenen. Hij verbleekte en vloog op Semjon af.

‘Wat voer jij daar uit?’

‘Wat voer jij daar uit?’ antwoordde de echo.

Maar Semjon gaf geen antwoord. Hij stak een pijp op en ging door met zijn werk.

‘Hé, schurk, ik vraag je wat je uitvoert!’

‘Zie je dat dan niet? Is er bij jou een steekje los?’

‘Wàt? Wat zei jij daar? Zeg dat nog eens!’

‘Ik zei: hoepel op!’

‘Wat, wat, wat?’

‘Hoepel op! En schreeuw niet zo...’

Rzewiecki liep rood aan en schokte met zijn schouders.

‘Wat zei jij daar? Hoe durf je?’

‘Gewoon: ik durf. Wat moet jij nou? Je maakt mij heus niet bang, hoor! Er zijn er zoveel van jullie! Als je het jullie allemaal naar de zin moet maken – ga d’r maar aan staan!’

‘Hoe durf je bomen om te hakken? Is dit jouw bos?’

‘’t Is ook niet van jou.’

Rzewiecki hief zijn zweep omhoog en sloeg Semjon alleen niet omdat die hem op zijn bijl wees.

‘Weet jij, boef, wiens bos dit is?’

‘Ja, dat weet ik wel, pan10! Het is van Strelkova, en met Strelkova zal ik praten. Het bos is van haar, dus ik zal me tegenover haar verantwoorden. Maar jij? Jij bent een lakei! Een knecht! Jou ken ik niet. Ga voorbij, voorbijganger! Weg jij!’

Semjon klopte met zijn pijp tegen zijn bijl en grijnsde venijnig.

Rzewiecki holde naar de sjees, sloeg met de leidsels en vloog als een pijl uit de boog naar het dorp. Daar haalde hij enige getuigen bij elkaar en snelde met hen naar de plaats van het misdrijf. De getuigen troffen Semjon al hakkende aan. Meteen kwam de zaak aan het rollen. De dorpsoudste kwam op de proppen, de onderdorpsoudste, een klerk en dorpsafgevaardigden. Enige papieren werden volgeschreven. Rzewiecki ondertekende en Semjon werd ook gedwongen te ondertekenen. Hij lachte maar wat...

Voor het middageten verscheen Semjon bij mevrouw. Die wist al van de houtroof. Zonder te groeten begon hij meteen te klagen dat dit geen leven was, dat die Pool hun het leven zuur maakte, dat hij maar drie boompjes omgehakt had enzovoorts.

‘Hoe durf je bomen van iemand anders om te hakken?’ stoof mevrouw op.

‘Van hem heb je alleen maar narigheid,’ gromde Semjon, die voldoening vond in mevrouw haar boosheid en tot elke prijs de Pool zwart wou maken. ‘Je zegt maar één woordje en – ráng!! Dat is toch geen doen! En hij mikt altijd op je gezicht! Dat kan toch zo niet langer... Wij zijn toch ook mensen.’

‘Ik vraag je hoe je in mijn bos bomen durft om te hakken, schurk!’

‘Dat heeft hij u maar voorgelogen, mevrouw! Ik heb wel... wat gehakt... Dat beken ik... Maar waarom moet hij mij te lijf gaan?’

In mevrouw ging nu het adellijke bloed opspelen. Zij vergat dat Semjon een broer van Stepan was, ze vergat haar goede opvoeding, alles op de wereld, en ze sloeg Semjon op zijn wang.

‘Schiet op jij met je boerentronie!’ riep ze. ‘Maak dat je weg komt! Onmiddellijk!’

Semjon raakte in de war. Hij had zo’n schandaal allerminst verwacht.

‘Gegroet mevrouw!’ zei hij met een diepe zucht. ‘Tja, wat moeten we! Wat nou!’

Hij mompelde nog wat en verliet de kamer. Hij vergat zelfs zijn muts op te zetten toen hij buiten kwam.

Een uur of twee later verscheen Maksim bij mevrouw. Zijn gezicht was langgerekt, zijn ogen keken somber. Aan zijn gelaatsuitdrukking was te zien dat hij kwam om iets brutaals te zeggen of te doen.

‘Wat heb je?’ vroeg mevrouw.

‘Goeiendag mevrouw. Ik kwam eigenlijk meer om u iets te vragen. Om wat hout, ziet u. Ik wil een hut voor Stepan bouwen, maar we hebben geen hout. Als u ons wat plankjes zou kunnen geven...’

‘Nou, ja, ga je gang maar.’

Maksims gezicht begon te stralen.

‘Er moet een hut gebouwd worden, maar er is geen hout, ziet u. Dat is zo hard nodig! Je gaat soep zitten eten en er is geen soep! Haha... Ja, plankjes, hout... Nou is die Sjomka brutaal geweest... Weest u daar niet boos over, mevrouw. Hij is een driedubbele zot. De wilde haren is hij nog niet kwijt. Hij voelt dat niet zo. Zo is het volk, mevrouw. Dus mogen wij wat hout komen halen?’

‘Ja, vooruit maar.’

‘Wilt u dat dan tegen Feliks Adamytsj zeggen. God geve u gezondheid! Nou zal Stjopka een huis hebben!’

‘Maar het is niet goedkoop, Zjoerkin! Je weet, ik verkoop eigenlijk geen hout, ik heb het zelf nodig, en als ik het al verkoop, dan voor veel geld.’

Maksims gezicht betrok.

‘Hoe bedoelt u?’

‘Zoals ik zeg. Ten eerste: je moet direct betalen; en ten tweede...’

‘Maar voor geld wil ik het niet.’

‘Hoe dan?’

‘Nou gewoon... dat weet u toch. Wat hebben boeren tegenwoordig voor geld? Een halve kopeke, en zelfs dat nog niet.’

‘Maar ik geef het niet voor niets.’

Maksim kneep zijn muts in zijn hand en keek naar de zoldering.

‘Meent u dat echt?’ vroeg hij na een kort stilzwijgen.

‘Jazeker. Had je nog wat te zeggen?’

‘Wat kan ik nog zeggen? U geeft ons geen hout, dus waarom zou ik nog met u praten? Gegroet. Maar u doet er verkeerd aan ons geen hout te geven... U zult er spijt van hebben... Het kan mij niet schelen, maar u zal het spijten... Is Stepan in de paardestal?’

‘Weet ik niet.’

Maksim keek mevrouw aan met een veelzeggende blik, kuchte, treuzelde nog wat en ging weg. Zijn gezicht was vertrokken van boosheid.

Dus dat ben jij er voor eentje, feeks! dacht hij terwijl hij zich naar de paardenstal begaf. Daar zat Stepan op dat ogenblik op zijn bank, en al zittend, lui, borstelde hij de flank van het voor hem staande paard. Maksim ging de stal niet in, maar bleef bij de deur staan.

‘Stepan!’ zei hij.

Stepan antwoordde niet, hij keek zijn vader niet aan. Het paard schommelde wat heen en weer.

‘Ga naar huis!’ zei Maksim.

‘Dat wil ik niet.’

‘Hoe kun je dat tegen je vader zeggen?’

‘Je ziet dat ik het kan, want ik doe het.’

‘Ik zeg dat je moet gaan.’

Stepan sprong op en sloeg de staldeur dicht voor Maksims neus.

’s Avonds kwam er een jongen uit het dorp naar Stepan lopen en vertelde hem dat Maksim Marja uit huis gejaagd had en dat zij niet wist waar ze moest overnachten.

‘Ze zit nu bij de kerk te huilen,’ zei het jongetje, ‘en om haar heen staan mensen en schelden op jou.’

De volgende ochtend, toen men in het herenhuis nog sliep, trok Stepan zijn oude kleren aan en ging naar het dorp. De klok werd geluid voor de ochtenddienst. Het was een lichte, blijde, zondagse morgen – leven en vrolijk zijn, dat is alles wat je zou willen! Stepan liep langs de kerk, keek met doffe blik naar de klokketoren en ging naar de kroeg. Die gaat helaas eerder open dan de kerk. Toen hij er binnenging zaten er al lieden te drinken aan de toog.

‘Wodka!’ commandeerde Stepan. Die werd hem ingeschonken. Hij dronk, zat een tijdje en dronk nog een glaasje. Hij raakte dronken en ging anderen trakteren. Er begon een luidruchtig drinkgelag.

‘Krijg je een hoog loon bij Strelkova?’ vroeg Sidor.

‘Zo hoog als het hoort. Drink, ezel!’

‘Goed zo. Op de zondag, Stepan Maksimytsj! Op de zondag. Jij drinkt toch ook?’

‘Nou en of... Ik drink ook...’

‘Zo mag ik het zien. Dat is werkelijk heel mooi en aantrekkelijk, Stepan Maksimysj! Jaja... En mag ik je vragen: verdien je wel tien roebel?’

‘Haha! Kan een heer soms van tien roebeltjes rondkomen? Kom nou! Die verdient wel honderd!’

Stepan keek naar degene die dat gezegd had en herkende zijn broer Semjon, die op een bank in de hoek zat te drinken. Van achter Semjon kwam het aangeschoten gezicht van de kerkbewaarder Manafoeilov kijken dat heel venijnig glimlachte.

‘Mag ik u eens vragen, mijnheer,’ zei Semjon, en hij nam zijn pet af, ‘heeft mevrouw goede paarden of niet? Bevallen ze u wel?’

Stepan schonk zich zwijgend nog een wodka in en dronk zwijgend.

‘Ze zijn zeker heel goed,’ ging Semjon door. ‘Jammer alleen dat er geen koetsier is. Zonder koetsier is het niet je dat...’

Manafoeilov kwam naar Stepan toe en schudde zijn hoofd.

‘Jij... jij bent een zwijn!’ zei hij. ‘Ja, een zwijn! Weet je niet dat dat een zonde is? Mannen, rechtgelovigen! Is het geen zonde wat hij doet? Wat staat er in de Schrift, hè?’

‘Hou op jij! Idioot!’

‘Idioot... Maar jij bent een slimmerik. Koetsier, maar niet bij de paarden. Haha... Geeft ze jullie ook koffie?’

Stepan haalde uit en sloeg met zijn fles op het grote hoofd van Manafoeilov. Die wankelde, maar ging door: ‘Liefde! Wat voor gevoel is dat... Jammer, trouwen kun je niet. Dan zou je een heer worden! Hij zou een reuze landheer worden, jongens! Een strenge heer, een hoog ontwikkelde!’

Er klonk gelach. Stepan haalde uit en sloeg opnieuw met een fles op hetzelfde hoofd. Manafoeilov wankelde weer en ditmaal viel hij.

‘Wou jij knokken?’ schreeuwde Semjon en hij kwam op zijn broer af. ‘Eerst trouwen, dan knokken! Jongens, wat moet hij hier knokken? Wat kom je hier knokken, vraag ik je?’

Semjon kneep zijn ogen half dicht, greep Stepan in zijn borst en gaf hem een stomp in zijn maag. Manafoeilov krabbelde overeind en zwaaide met zijn lange vingers voor Stepans ogen.

‘Jongens, een knokpartij! Verdomd, een knokpartij! Zet ’m op!’

In de kroeg begon het lawaai. Gepraat vermengde zich met gelach. Bij de deur verdrongen zich mensen. Stepan greep Manafoeilov bij zijn kraag en smeet hem naar de deur. De kerkbewaarder kreet en rolde als een bal van de stoep af. Het lachen werd luider. De kroeg liep stampvol mensen. Sidor bemoeide zich met andermans zaken en zonder te weten waarom sloeg hij Stepan op zijn rug. Stepan pakte Semjon bij zijn schouder en sleurde hem naar de deur. Semjon stootte met zijn hoofd tegen de deurpost, buitelde de treden af en viel met zijn natte gezicht in het stof. Zijn broer vloog op hem af en ging op zijn buik staan dansen. Hij danste verwoed, met genot, met hoge sprongen, en een hele tijd...

De klokken luidden het ‘Waardig.’ Stepan keek om zich heen. Rondom zag hij lachende smoelen: de een nog vrolijker en bezopener dan de ander. Wat een menigte smoelen! Een verfomfaaide en bebloede Semjon krabbelde overeind, met gebalde vuisten en een woeste uitdrukking op zijn gezicht. Manafoeilov lag in het stof en huilde. Het stof plakte zijn ogen dicht. Rondom heerste een wilde chaos.

Stepan schrok, verbleekte en holde als een bezetene weg. Anderen holden hem achterna.

‘Pak hem! Pak hem!’ schreeuwden ze achter hem. ‘Houd hem! Hij heeft er een vermoord!’

Stepan raakte in paniek. Hij dacht dat ze hem beslist dood zouden slaan als ze hem zouden inhalen. Hij rende zo hard hij kon.

‘Pak hem! Houd hem!’

Zonder dat hij het zich bewust was rende hij naar het huis van zijn vader. De poort stond wijd open, beide halve deuren zwiepten in de wind... Hij liep het erf op.

Op een hoop spaanders en schaafsel, drie passen van de poort, zat zijn Marja. Ze had haar benen onder zich gevouwen, hield haar krachteloze armen voor zich uit en staarde naar de grond. Toen hij haar zag flitste er door Stepans gealarmeerde en dronken brein plotseling een heldere gedachte...

Hiervandaan hollen, zo ver mogelijk weg, met die doodsbleke, murw geslagen, vurig geliefde vrouw. Vluchten, ver weg van die monsters, naar de Koeban11 bijvoorbeeld... Wat heerlijk was het in de Koeban! Als je oom Pjotrs brieven mocht geloven, was het een wonderbaarlijk vrij bestaan daar in de Koebanse steppen! Het leven was er weidser, de zomer duurde er langer, de mensen durfden er meer dan hier... De eerste tijd zouden zij, Stepan en Marja, arbeiders zijn, maar dan zouden zij hun eigen stuk grond krijgen. Daar zou de kale Maksim met zijn zigeunerogen niet bij ze zijn, noch de vals en dronken grijnzende Semjon...

Met die gedachte liep hij op Marja toe en bleef hij voor haar staan... Zijn hoofd duizelde intussen van de roes, in zijn ogen flonkerden kleurige vlekjes, in zijn hele lijf voelde hij pijn... Hij kon nauwelijks op zijn benen staan...

‘Naar de Koeban... weet je...’ zei hij, voelend dat hij de macht over zijn tong verloor. ‘Naar de Koeban... Naar oom Pjotr... Weet je wel? Die die brieven schreef...’

Maar dat ging niet door! De Koeban werd in flarden gescheurd... Marja richtte haar smekende ogen op naar zijn bleke, waanzinnige gezicht, dat half bedekt was door zijn lang niet gekamde haren, en stond op... Haar lippen trilden.

‘Ben jij daar, schurk!’ jammerde ze. ‘Jij? Hebben ze dus je smoel in de kroeg opengehaald? Vervloekte kerel! Jij kwelgeest van me! Laat het in de andere wereld voor jou even erg zijn, schoft, als het hier voor mij is, die je helemaal hebt leeggezogen! Je hebt me doodgemaakt, mij ongelukkige!’

‘Hou je mond!’

‘Wreedaards! Jullie ontzien geen christelijke ziel! Helemaal doodgepest hebben jullie me, ploerten... Je bent een moordenaar, Stjopka! De Moeder Gods zal je straffen! Wacht maar! Je zult ervan lusten. Je denkt dat ik alleen gepijnigd word? Dan denk je verkeerd! Jij zult ook gepijnigd worden...’

Stepan knipperde met zijn ogen en wankelde.

‘Hou je mond! Kom, om Christus’ wil!’

‘Dronkelap! Ik weet met wiens geld jij je bezopen hebt... Dat weet ik, vuilak! Zuip je van vrolijkheid? Ben je dus blij?’

‘Hou je mond! Masjka! Kom...’

‘Waarom ben je hier gekomen? Wat moet je? Kwam je soms opscheppen? We kennen jou heus wel zonder dat je opschept... Iedereen weet van jou... Ik schaam me de hele dag dood voor jou, vermaledijde...’

Stepan stampte op de grond, wankelde, zijn ogen schoten vuur; hij gaf Marja een stoot met zijn elleboog.

‘Hou je mond, zeg ik! Werk niet op m’n gemoed!’

‘Ik blijf praten! Wil je vechten? Nou, vooruit. Sla me maar... Sla iemand die helemaal alleen staat. Er is toch maar één eind... Wat voor genade kan ik nog verwachten? Toe maar, sla me... Maak me maar af, schoft! Waarvoor heb je mij nog nodig? Jij hebt mevrouw... Die is rijk... en mooi... Ik ben een boerentrien, en zij is van adel... Waarom sla je me niet, ploert?’

Stepan haalde uit en sloeg met volle kracht met zijn vuist op Marja’s van woede vertrokken gezicht. De dronkemansklap trof haar tegen haar slaap. Zij wankelde en viel neer zonder een geluid te geven. Terwijl ze viel sloeg hij haar nog eens op haar borst.

De man boog zich over het warme, maar al gestorven lichaam van zijn vrouw, hij keek met troebele ogen naar haar van lijden verwrongen gezicht, en zonder iets te begrijpen ging hij naast het lijk zitten.

De zon kwam al boven de hutten uit en begon te steken. De wind werd heet. In de zwoele lucht hing een drukkende zwaarmoedigheid toen de mensen, sidderend, in een dichte menigte Stepan en Marja omringden... Ze zagen en begrepen dat hier een moord was gepleegd en konden hun ogen niet geloven. Stepan liet een troebele blik over de menigte gaan, knarste met zijn tanden en mompelde onsamenhangende woorden. Niemand kwam ertoe Stepan vast te binden. Maksim, Semjon en Manafoeilov stonden tussen de mensen en drukten zich tegen elkaar aan.

‘Waarom heeft hij haar...?’ vroegen ze, bleek als de dood.

De moeder liep rond en jammerde...

Het gebeurde werd aan mevrouw gemeld. Die weeklaagde, greep een flesje alcohol, maar viel niet flauw.

‘Afschuwelijk volk!’ fluisterde ze. ‘O, wat een volk! Ellendige schepsels! Goed – ik zal ze leren! Nu zullen ze ervaren wat ik voor persoon ben!’

Rzewiecki kwam haar troosten. Hij sprak haar troostend toe en nam zijn plaats weer in, die door de grillige mevrouw van hem was afgenomen en aan Stepan gegeven. Een goedbetaald, warm en hem heel goed passend baantje. Tien maal per jaar werd hij uit dat baantje verdreven en tien maal werd hem een schadeloosstelling betaald. En die was niet mis.

7. de klemtoon op de voorlaatste lettergreep te leggen – in het Pools valt het woordaccent op de voorlaatste lettergreep.

8. Stjopka – familiaire vorm voor Stepan.

9. kvas – gegiste zure drank op basis van water, roggemeel en mout.

10. pan – ‘heer’ in het Pools.

11. Koeban – rivier en streek in de noordelijke Kaukasus.

Laatbloeiers

Voor N. I. Korobov12

I

Op een donkere herfstdag, na het middagmaal, speelde zich ten huize van de vorsten Priklonski het volgende tafereel af.

De oude vorstin en haar dochter Maroesja stonden handenwringend in de kamer van de jonge vorst en smeekten. Ze smeekten zoals alleen ongelukkige, huilende vrouwen dat kunnen: bij God en de eer en nagedachtenis van de vader van de vorst.

De vorstin stond onbeweeglijk voor hem en huilde.

Haar tranen en woorden de vrije loop latend, waarbij ze Maroesja voortdurend onderbrak, overlaadde ze de vorst met verwijten, harde en zelfs schimpende woorden, tederheden en smeekbeden... Duizendmaal herinnerde ze hem aan koopman Foerov, die hun wissel had laten protesteren, aan zijn vader zaliger, wiens botten zich nu in het graf omdraaiden enzovoort. Ze bracht hem zelfs dokter Toporkov in herinnering.

Dokter Toporkov was de vorsten Priklonski een doorn in het oog. Zijn vader was een lijfeigene geweest: Senka, de huisknecht van wijlen de vorst. Nikifor, zijn oom van moederszijde, was tot op heden de huisknecht van zijne hoogheid Jegoroesjka. En zelf had hij, dokter Toporkov, als klein kind oorvegen gekregen als de vorstelijke messen, vorken, laarzen en samowars slecht gepoetst waren. En nu was hij – tja, is het niet idioot? – een voortreffelijke jonge dokter, hij leefde als een heer in een verduiveld groot huis en verplaatste zich in een tweespan, als om de Priklonski’s te pesten die te voet gingen en lang marchandeerden als ze een rijtuig huurden.

‘Hij wordt alom gerespecteerd,’ zei de vorstin huilend, zonder haar tranen af te vegen, ‘is bij iedereen geliefd, rijk, knap, wordt overal ontvangen... En dat is jouw vroegere bediende, een neef van Nikifor! Om je dood te schamen! En waarom? Omdat hij zich gedraagt, niet uit de band springt, niet met slechte mensen omgaat... Hij werkt van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat... Maar jij? Mijn God, heremetijd!’

De jonge vorstin Maroesja, een meisje van een jaar of twintig, knap als de heldin van een Engelse roman, met prachtige vlasblonde krullen en grote verstandige ogen in de kleur van een zuidelijke hemel, smeekte haar broer Jegoroesjka zo mogelijk nog hartstochtelijker.

Ze sprak door haar moeder heen en kuste haar broer op zijn prikkende, naar verschaalde wijn ruikende snor, streek over zijn kale kruin, zijn wangen en drukte zich als een doodsbang hondje tegen hem aan. Ze sprak niets dan tedere woorden. Maroesja was niet in staat haar broer ook maar iets te zeggen dat zweemde naar venijn. Ze hield zo van hem! Volgens haar was haar bandeloze broer, de gewezen huzaar vorst Jegoroesjka, een pleitbezorger van de hoogste waarheid en een toonbeeld van deugd van de hoogste orde! Ze was ervan overtuigd, op het fanatieke af, dat deze dronken sufferd een hart had waar alle sprookjesfeeën jaloers op konden zijn. Ze zag in hem een pechvogel die niet begrepen, miskend werd. Zijn dronken uitspattingen vergoelijkte ze bijna bevlogen. Natuurlijk! Jegoroesjka had haar lang geleden al aangepraat dat hij dronk van verdriet: met wijn en wodka verdronk hij een hopeloze liefde die zijn ziel verzengde, en in de armen van zedeloze meiden probeerde hij haar betoverende beeld uit zijn huzarenhoofd te verdringen. En welke Maroesja, welke vrouw beschouwt liefde niet als een duizendwerf te respecteren, alles excuserende reden? Welke vrouw?

‘Georges!’ zei Maroesja, terwijl ze zich tegen hem aandrukte en zijn verlopen gezicht met de rode neus kuste. ‘Je drinkt van verdriet, dat is waar... Maar vergeet je verdriet, het is nu eenmaal niet anders! Moeten alle ongelukkige mensen soms drinken? Hou vol, wees flink, vecht! Wees een held! Met een verstand als het jouwe, met zo’n eerlijk, liefhebbend hart zijn de klappen van het lot te dragen! O! Jullie pechvogels zijn allemaal zo kleinzielig!..’

Waarop Maroesja (vergeef haar, lezer!) aan Toergenjevs Roedin13 moest denken en tegen Jegoroesjka over hem begon.

Vorst Jegoroesjka lag op bed en keek met zijn rode konijneoogjes naar het plafond. In zijn hoofd galmde het licht en zijn maagstreek voelde aangenaam verzadigd. Hij had zojuist gegeten, een fles rode wijn gedronken en vertoefde nu, onder het genot van een sigaartje van drie kopeke, in hoger sferen. De meest uiteenlopende gevoelens en ideeën wemelden in zijn benevelde brein en zijn miezerige hartje. Hij had met zijn huilende moeder en zuster te doen en tegelijkertijd had hij grote zin hen de kamer uit te sturen: ze verstoorden zijn dutje, zijn hazeslaapje... Hij was boos omdat ze hem durfden te beleren en tegelijkertijd had hij een klein beetje last van zijn (vermoedelijk eveneens heel kleine) geweten. Hij was dom, maar niet zo dom om niet te beseffen dat het huis van de Priklonski’s werkelijk ten onder ging, en gedeeltelijk door zijn schuld...

De vorstin en Maroesja praatten heel lang op hem in. In de salon gingen de lichten aan, er kwam een dame op bezoek, en nog altijd praatten ze op hem in. Ten slotte had Jegoroesjka er genoeg van op bed te liggen en niet te slapen. Hij rekte zich krakend uit en zei: ‘Al goed, ik zal me beteren!’

‘Echt, erewoord?’

‘God is mijn getuige!’

Moeder en zuster pakten hem beet en dwongen hem nogmaals te zweren bij God en zijn eer. Jegoroesjka zwoer nogmaals bij God, gaf zijn erewoord en zei dat hij ter plekke door de bliksem gedood mocht worden als hij geen einde maakte aan zijn ongeregelde leven. De vorstin dwong hem de ikoon te kussen. Hij kuste de ikoon, waarbij hij zich driemaal bekruiste. Kortom, de eed was zo echt als maar zijn kon.

‘We geloven je!’ zeiden de vorstin en Maroesja, en ze vielen hem in de armen.

Ze geloofden hem. Hoe konden ze ook niet geloven in dit alles: een alleroprechtst erewoord, een heilige, dure eed en het kussen van de ikoon? En bovendien, waar liefde is, daar is ook een roekeloos geloof. Ze leefden allebei op, en stralend als Joden die hun nieuwe Jeruzalem vieren, begonnen ze de nieuwe Jegoroesjka te vieren. Nadat ze het bezoek uitgeleide hadden gedaan, gingen ze in een hoekje zitten fluisteren over hoe hun Jegoroesjka zich zou beteren, over het nieuwe leven dat hij ging leiden... Ze besloten dat Jegoroesjka het ver zou schoppen, binnenkort zou hij orde op zaken stellen en zouden zij geen bittere armoede hoeven lijden – de akelige Rubicon die een ieder moet oversteken die zijn bezit verkwanselt. Ze besloten zelfs dat Jegoroesjka zeker zou trouwen met een rijke schoonheid. Hij was zo aantrekkelijk, intelligent en voornaam dat er nauwelijks een vrouw te vinden zou zijn die het zou wagen niet van hem te houden! Tot slot vertelde de vorstin over de levens van hun voorouders, in wier voetspoor Jegoroesjka binnenkort zou treden. Grootvader Priklonski was een gezant geweest die alle Europese talen sprak, vader was commandant van een van de beroemdste regimenten geweest, en de zoon zou... zou... wat zou hij worden?

‘Jullie zullen nog zien wat hij wordt!’ besloot de jonge vorstin. ‘Jullie zullen het zien!’

Nadat ze elkaar naar bed hadden gebracht, praatten ze nog lang over hun prachtige toekomst. Eenmaal in slaap hadden ze de meest verrukkelijke dromen. Al slapend glimlachten ze van geluk – zo heerlijk droomden ze. Met deze dromen vergoedde het lot hun waarschijnlijk de gruwelen die ze de volgende dag doormaakten. Het lot is niet altijd vrekkig: soms betaalt het zelfs vooruit.

Om een uur of drie ’s nachts, net toen de vorstin droomde van haar bébé in een schitterend generaalsuniform en Maroesja in haar droom applaudisseerde voor haar broer die een briljante redevoering had afgestoken, reed bij het huis van de vorsten Priklonski een eenvoudige koetsiersbrik voor. In de brik zat een kelner van Château de Fleur met in zijn armen het nobele lichaam van de straalbezopen vorst Jegoroesjka. Jegoroesjka was compleet bewusteloos en bungelde in de armen van de ‘knnnecht’ als een zojuist geslachte gans die naar de keuken wordt gedragen. De koetsier sprong van de bok en belde aan bij de voordeur. Nikifor en de kok kwamen naar buiten, betaalden de koetsier en droegen het dronken lichaam de trap op. De oude Nikifor, niet verbaasd en niet ontsteld, kleedde het bewegingloze lichaam met geoefende hand uit, legde het zo diep mogelijk in het donsbed en dekte het toe met een deken. Het personeel zei geen woord. Sinds jaar en dag gewend hun heer te zien als iets dat gedragen, uitgekleed, toegedekt moest worden, was het allerminst verbaasd of ontsteld. Een dronken Jegoroesjka was voor hen de regel.

De ontsteltenis kwam de volgende morgen.

Om een uur of elf, toen de vorstin en Maroesja koffie dronken, kwam Nikifor de eetkamer binnen om de hoogheden te melden dat er iets mis was met vorst Jegoroesjka.

‘Meneer gaat vast dood!’ zei Nikifor. ‘Kom alstublieft kijken!’

De gezichten van de vorstin en Maroesja werden spierwit. Uit de mond van de vorstin viel een stukje biscuit. Maroesja stootte haar kopje om en greep met beide handen naar haar borst, waar haar overrompelde, gealarmeerde hart tekeerging.

‘Drie uur vannacht kwam meneer dus aangeschoten thuis,’ rapporteerde Nikifor met trillende stem. ‘Net als anders... Nou, en nu, God mag weten hoe het komt, ligt meneer te draaien en te kreunen...’

De vorstin en Maroesja grepen elkaar beet en renden naar Jegoroesjka’s slaapkamer.

Vaalgroen, verfomfaaid en sterk vermagerd lag Jegoroesjka woelend, bevend en moeizaam ademend onder een zware moltondeken. Zijn hoofd en armen bewogen en schokten, lagen geen moment stil. Uit zijn borst kwam gekreun. Aan zijn snor hing iets kleins en roods, kennelijk bloed. Als Maroesja zich naar zijn gezicht had gebogen, zou ze een wondje in zijn bovenlip en het ontbreken van twee boventanden hebben opgemerkt. Zijn hele lichaam wasemde hitte en een walm van alcohol.

De vorstin en Maroesja vielen op hun knieën en barstten in tranen uit.

‘Wij zijn schuld aan zijn dood!’ zei Maroesja naar haar hoofd grijpend. ‘Wij hebben hem gisteren verdriet gedaan met onze verwijten, en... hij heeft het niet kunnen verdragen! Hij heeft een tere ziel! Onze schuld, maman!’

Schuldbewust sperden beiden hun ogen open en klampten elkaar bevend over hun hele lichaam vast, als mensen die zien dat straks het plafond met geraas en een verschrikkelijk gekraak naar beneden zal komen en hen onder zijn gewicht zal verpletteren.

De kok kwam op het idee de dokter te halen. Dokter Ivan Adolfovitsj arriveerde, een klein mannetje, geheel bestaande uit een grote kale kruin, domme varkensoogjes en een bol buikje. Ze waren blij met hem als was hij hun eigen vader. Hij snoof de lucht in Jegoroesjka’s slaapkamer op, voelde zijn pols, slaakte een diepe zucht en fronste.

‘Zij niet ongerust, uwe hoogheid!’ zei hij op smekende toon tegen de vorstin. ‘Ik weis het niet, maar naar mijner mening, uwe hoogheid, meine ik niet dat uw zoon in groten gevaar ist, zogezegd... Maakt nieks!’

Maar tegen Maroesja zei hij iets heel anders: ‘Ik weis het niet, vorstin. Naar mijner mening ist zijne hoogheid... pfff... swach, zoals der Duitser zegt... Maar alles hangt... hangt zogezegd van de crise ab.’

‘Is er gevaar?’ vroeg Maroesja zacht.

Ivan Adolfovitsj fronste zijn voorhoofd en begon te betogen dat iedereen zijn eigen mening had... Ze gaven hem een drieroebelbiljet. Hij bedankte opgelaten, kuchte en maakte zich uit de voeten.

Eenmaal gekalmeerd besloten de vorstin en Maroesja een beroemdheid te laten komen. Beroemdheden zijn duur, maar... wat moesten ze? Het leven van een naaste is meer waard dan geld. De kok haastte zich naar Toporkov. Uiteraard trof hij hem niet thuis. Noodgedwongen liet hij een briefje achter.

Toporkov gaf niet snel gehoor aan de oproep. Met bonzend hart, ongerust, wachtten ze een dag op hem, ze wachtten de hele nacht, de volgende ochtend... Ze wilden al een andere dokter laten komen en besloten Toporkov, wanneer hij zou komen, uit te maken voor lomperik, recht in zijn gezicht, zodat hij het niet nogmaals zou wagen anderen zo lang op zich te laten wachten. Ondanks hun verdriet waren de vorstelijke bewoners van het huis Priklonski tot op het bot gegriefd. Eindelijk kwam om twee uur de volgende middag zijn rijtuig voorrijden. Nikifor trippelde haastig naar de deur en hielp even later zijn neef allereerbiedigst uit diens keperstoffen jas. Toporkov kondigde met een kuchje zijn komst aan en begaf zich, zonder iemand te groeten, naar de kamer van de patiënt. Zonder iemand aan te kijken, gewichtig als een generaal, liep hij door de zaal, de salon en de eetkamer en vulde het hele huis met het kraken van zijn glimmende laarzen. Zijn enorme gestalte boezemde respect in. Hij was rijzig, gewichtig, imponerend en verduiveld uitgestreken, als uit ivoor gesneden. Een gouden bril en een extreem ernstig, onbeweeglijk gezicht completeerden zijn trotse houding. Hij was een plebejer van afkomst, maar behalve sterk ontwikkelde spieren had hij bijna niets plebejisch. Op en top een heer, een gentleman zelfs. Een roze, knap en, als je zijn patiëntes mocht geloven, zelfs een heel knap gezicht. Zijn hals was blank, als van een vrouw. Zijn haar zijdezacht en mooi, maar jammer genoeg kortgeknipt. Als Toporkov zich met zijn uiterlijk zou bezighouden, zou hij zijn haar niet knippen, maar tot op zijn kraag laten krullen. Zijn gezicht was knap, maar te nors en te ernstig om prettig over te komen. Nors, ernstig en onbeweeglijk, drukte het niets uit dan hevige uitputting door zijn dagelijkse zware arbeid.

Maroesja liep Toporkov tegemoet en riep hem handenwringend te hulp. Nooit eerder had ze iemand om hulp gevraagd.

‘Red hem, dokter!’ zei ze, haar grote ogen naar hem opslaand. ‘Ik smeek u! Alle hoop is op u gevestigd!’

Toporkov liep Maroesja voorbij en begaf zich naar Jegoroesjka.

‘Ventilatie openen!’ beval hij, in de kamer van de patiënt aangekomen. ‘Waarom wordt hier niet geventileerd? Hoe krijgt iemand hier adem?’

De vorstin, Maroesja en Nikifor stoven op de vensters en de kachel af. De vensters, waarin al dubbele ramen zaten, hadden geen ventilatieraampjes. De kachel werd niet gestookt.

‘Er is geen ventilatie,’ zei de vorstin schuchter.

‘Vreemd... Hm... Zie onder zulke omstandigheden maar eens iemand te behandelen! Ik begin er niet aan.’

En met enige stemverheffing voegde Toporkov eraan toe: ‘Draag hem naar de zaal! Daar is het niet zo benauwd. Roep het huispersoneel.’

Nikifor vloog naar het bed en posteerde zich bij het hoofdeind. Met een rood hoofd omdat ze buiten Nikifor, de kok en een halfblind dienstmeisje verder geen personeel had, pakte de vorstin het bed. Maroesja pakte het bed ook beet en trok uit alle macht. De aftandse grijsaard en de twee zwakke vrouwen tilden het bed steunend op, en zonder vertrouwen in hun eigen krachten, struikelend en bang het bed te laten vallen, droegen ze het weg. Jegoroesjka was zo zwaar dat de vorstin uit de schouders van haar jurk scheurde en er in haar buik iets knapte, terwijl het Maroesja groen voor de ogen werd en haar armen verschrikkelijk pijn deden. En hij, dokter in de geneeskunde Toporkov, schreed gewichtig achter het bed en fronste boos omdat men zijn tijd in beslag nam met dit soort futiliteiten. Hij stak nog geen vinger uit om de dames te helpen! De bruut!..

Ze zetten het bed bij de vleugel. Toporkov trok de deken weg en begon, terwijl hij de vorstin vragen stelde, de woelende Jegoroesjka uit te kleden. Zijn hemd was in een seconde uitgetrokken.

‘Houdt u het kort, alstublieft. Dat heeft er niets mee te maken,’ zei Toporkov afgemeten, al luisterend naar de vorstin. ‘Wie hier niets te zoeken heeft, kan weg.’

Nadat hij met een hamertje Jegoroesjka’s borst had beklopt, draaide hij de patiënt op zijn buik en klopte verder; snuivend beluisterde hij hem (artsen snuiven altijd bij het beluisteren) en constateerde een drankdelirium zonder complicaties.

‘Het kan geen kwaad hem een koortshemd aan te trekken,’ zei hij met zijn effen stem, die elk woord staccato uitsprak.

Na nog wat adviezen gegeven te hebben, schreef hij een recept uit en liep snel naar de deur. Onder het schrijven vroeg hij tussen neus en lippen door de achternaam van Jegoroesjka.

‘Vorst Priklonski,’ zei de vorstin.

‘Priklonski?’ vroeg Toporkov.

Wat ben jij de naam van je vroegere... landheren snel vergeten! dacht de vorstin.

Het woord ‘meesters’ ging haar denken te boven – daarvoor was de gestalte van de vroegere lijfeigene te imposant!

In de vestibule liep ze op hem toe en vroeg met stokkend hart: ‘Dokter, is hij buiten gevaar?’

‘Ik denk het wel.’

‘Wordt hij volgens u beter?’

‘Vermoedelijk,’ antwoordde de dokter koeltjes, en met een licht hoofdknikje liep hij de trap af naar zijn paardespan, dat al even rijzig en gewichtig was als hijzelf.

Toen de dokter weg was, haalden de vorstin en Maroesja na een etmaal vol martelingen voor het eerst vrij adem. De beroemde Toporkov had hun hoop gegeven.

‘Wat is hij attent en aardig!’ zei de vorstin, in haar hart alle dokters op aarde zegenend. Moeders houden van de geneeskunde en geloven erin als hun kinderen ziek zijn!

‘Een gewichtige meneer!’ verklaarde Nikifor, die in het huis van zijn heren allang niemand anders zag dan de zuipende, losgeslagen kameraden van Jegoroesjka. Het kwam niet bij de oude baas op dat deze gewichtige meneer niemand anders was dan de smoezelige Kolka, die hij in vroeger tijden meermaals aan zijn benen onder de waterkar vandaan had moeten trekken en afranselen.

De vorstin had voor hem verzwegen dat de dokter zijn neef was.

’s Avonds, toen de zon onder was, kreeg de van verdriet en vermoeidheid uitgeputte Maroesja opeens hevige rillingen die haar op bed deden neervallen. Daarop kreeg ze hoge koorts en pijn in haar zij. De hele nacht lag ze te ijlen en te steunen: ‘Ik ga dood, maman!’

En toen Toporkov ’s ochtends na negenen kwam, had hij in plaats van één, twee patiënten te behandelen: vorst Jegoroesjka en Maroesja. Bij haar constateerde hij een longontsteking.

Het huis van de Priklonski’s rook nu naar de dood. Onzichtbaar maar angstwekkend dook hij op aan het hoofdeinde van twee bedden en dreigde ieder moment de oude vorstin haar kinderen af te nemen. De vorstin was gek van wanhoop.

‘Ik weet het niet!’ zei Toporkov haar. ‘Ik kan het niet weten, ik ben geen profeet. Over een paar dagen is het duidelijk.’

Hij sprak deze woorden stug, kil uit en sneed daarmee het ongelukkige oudje door de ziel. Al sprak hij maar één woord van hoop! Tot overmaat van ramp schreef Toporkov de zieken bijna niets voor en beperkte hij zich tot bekloppen, beluisteren en verwijten dat de lucht niet zuiver was, of dat een kompres niet op de juiste plek en niet bijtijds was aangebracht. De vorstin beschouwde al deze nieuwlichterij als onzin die nergens toe leidde. Alles op aarde vergetend, onder plechtige beloften en gebeden, sleepte ze zich dag en nacht onophoudelijk van het ene bed naar het andere.

Koorts en longontsteking beschouwde ze als de dodelijkste ziekten, en toen er in Maroesja’s spuwsel bloed zat, verbeeldde ze zich dat de jonge vorstin ‘het laatste stadium van de tering’ had en viel ze flauw.

Men kan zich haar vreugde voorstellen toen Maroesja op de zevende dag van haar ziekbed glimlachte en zei: ‘Ik ben beter.’

Op de zevende dag kwam ook Jegoroesjka bij. Biddend als tegen een halfgod, huilend en lachend van geluk liep de vorstin op de binnengekomen Toporkov toe en zei: ‘Aan u heb ik de redding van mijn kinderen te danken, dokter! Ik dank u!’

‘Wat?’

‘Ik heb zoveel aan u te danken! U hebt mijn kinderen gered!’

‘Eh... Zeven dagen! Ik had vijf dagen verwacht. Overigens, maakt niet uit. Dit poeder ’s ochtends en ’s avonds toedienen. Doorgaan met de kompressen. Deze zware deken kan vervangen worden door een lichtere. Geef uw zoon zure dingen te drinken. Morgenavond kom ik langs.’

En met een hoofdknikje schreed de beroemdheid in afgemeten generaalspas naar de trap.

II

Een heldere, transparante, licht vriezende dag – een van die herfstdagen waarop je je gewillig schikt in zowel kou als vochtigheid en zware overschoenen. De lucht is helemaal doordrenkt van de geur van de herfst en zo helder dat je de snavel van een kraai op de hoogste klokketoren kunt zien. Ga naar buiten, en op je wangen verschijnt een grote, gezonde blos die doet denken aan een mooie appel uit de Krim. Lijdzaam wachtend op de eerste sneeuw, door voeten vertrapt, liggen de reeds lang gevallen gele bladeren als gouden tientjes te stralen in de zon. De natuur slaapt zacht en vredig in. Geen wind, geen geluid. Onbeweeglijk en stom, alsof ze uitgeput is door het voorjaar en de zomer, koestert de natuur zich in de warmende, strelende zonnestralen, en al kijkend naar deze intredende rust krijg je zelf ook zin tot rust te komen...

Op zo’n dag zaten Maroesja en Jegoroesjka bij het raam en wachtten voor de laatste keer op Toporkov. Een warmend, koesterend licht bescheen ook de ramen van de Priklonski’s; het speelde op de kleden, de stoelen, de vleugel. Alles baadde in dit licht. Maroesja en Jegoroesjka keken door het raam naar buiten en vierden hun genezing. Mensen die beter worden, vooral jonge mensen, zijn altijd heel gelukkig. Ze voelen, beseffen dat ze gezond zijn – een gevoel en een besef dat een gewoon gezond mens niet heeft. Gezondheid is vrijheid, en wie anders dan een vrijgelaten slaaf weet van het besef van vrijheid te genieten? Maroesja en Jegoroesjka voelden zich voortdurend als vrijgelaten slaven. Wat voelden ze zich goed! Ze wilden ademen, naar buiten kijken, bewegen, kortom – leven, en al die wensen werden elk moment vervuld. Foerov die de wissel had laten protesteren, de roddels, Jegoroesjka’s gedrag, de armoede – alles was vergeten. Niet vergeten waren alleen de fijne dingen, die geen paniek zaaiden: het mooie weer, bals die in het verschiet lagen, lieve maman en... de dokter. Maroesja lachte en praatte aan één stuk door. Het belangrijkste gespreksonderwerp was de dokter, die elk moment kon komen.

‘Een verbazingwekkend, almachtig man!’ zei ze. ‘Wat zijn vakmanschap niet vermag! Zeg zelf, Georges, wat een verheven heldendaad: strijden tegen de natuur, en overwinnen!’

Al pratend zette ze met haar handen en ogen na iedere bombastische, maar oprecht gesproken zin een groot uitroepteken.

Jegoroesjka luisterde naar de geestdriftige woorden van zijn zuster, knipperde met zijn oogjes en stemde in. Hij keek zelf op tegen Toporkovs strenge gezicht en was ervan overtuigd dat hij zijn genezing louter aan hem te danken had. Maman zat ernaast en deelde stralend en jubelend de geestdrift van haar kinderen.

Ze was niet alleen te spreken over Toporkovs heelkunst, maar ook over het ‘positieve’ dat ze van het gezicht van de dokter wist af te lezen.

Oude mensen houden om een of andere reden van dit ‘positieve’.

‘Jammer alleen dat hij... van zo’n lage afkomst is,’ zei de vorstin met een schuchtere blik op haar dochter. ‘En zijn handwerk is... niet echt proper. Eeuwig wroeten in van alles en nog wat... Bah!’

Maroesja werd vuurrood en ging in een andere stoel zitten, een stukje bij haar moeder vandaan. Jegoroesjka was ook onaangenaam getroffen.

Hij verafschuwde adellijke verwatenheid en gewichtigdoenerij.

Van armoede leer je nog iets! Hij had meermalen aan den lijve gewichtigdoenerij ondervonden van lieden die rijker waren dan hij.

‘Vandaag de dag, Mutter,’ sprak hij met een minachtend schouderophalen, ‘is iemand met een goed stel hersens en een grote broekzak van goede afkomst, en iemand met een menselijke derrière in plaats van een hoofd en een zeepbel in plaats van een broekzak een... nul, o zo!’

Zo pratende zat Jegoroesjka te papegaaien. Exact dezelfde woorden had hij twee maanden eerder gehoord van een seminarist met wie hij in een biljartlokaal had gevochten.

‘Ik zou met alle plezier mijn vorstelijke titel verruilen voor zijn hersens en broekzak,’ voegde Jegoroesjka eraan toe.

Maroesja sloeg haar ogen, vervuld van dankbaarheid, naar haar broer op.

‘Ik zou u nog heel wat kunnen vertellen, maman, maar u zou het niet begrijpen,’ verzuchtte ze. ‘U bent niet om te praten... Heel jammer!’

Betrapt op een vooroordeel begon de vorstin zich ongemakkelijk te rechtvaardigen.

‘Ik heb trouwens in Petersburg een dokter gekend die baron was,’ zei ze. ‘Ja, ja... En in het buitenland ook... Echt waar... Scholing zegt veel. Ja...’

Na twaalven arriveerde Toporkov. Hij kwam precies zo binnen als de eerste keer: gewichtig, zonder iemand aan te kijken.

‘Geen alcoholhoudende dranken gebruiken en onmatigheid waar mogelijk vermijden,’ zei hij tegen Jegoroesjka nadat hij zijn hoed had afgelegd. ‘Let op uw lever. Hij is al behoorlijk vergroot. Die vergroting is geheel aan uw drankgebruik toe te schrijven. Drink het voorgeschreven water.’

Hij draaide zich om naar Maroesja en gaf ook haar tot slot enkele adviezen.

Maroesja luisterde aandachtig, als naar een boeiend sprookje, terwijl ze de geleerde man recht in de ogen keek.

‘Wel? U hebt het begrepen, neem ik aan?’ vroeg Toporkov haar.

‘O ja! Merci.’

De visite had exact vier minuten geduurd.

Toporkov kuchte, pakte zijn hoed en knikte. Maroesja en Jegoroesjka vuurden een blik op hun moeder af. Maroesja werd zelfs rood.

Blozend en waggelend als een eend liep de vorstin op de dokter toe en stak onhandig haar hand in zijn witte vuist.

‘Staat u me toe u te bedanken,’ zei ze.

Jegoroesjka en Maroesja sloegen hun ogen neer. Toporkov bracht zijn vuist naar zijn bril en zag een rolletje. Zonder in verlegenheid te raken of zijn ogen neer te slaan bevochtigde hij een vinger in zijn mond en telde nauwelijks hoorbaar de bankbiljetjes na. Hij kwam tot twaalf bankjes van vijfentwintig. Nikifor was de vorige avond niet zomaar met hun moeders armbanden en oorbellen ergens heen gesneld! Over Toporkovs gezicht gleed een oplichtend vleugje, iets als het schijnsel waarmee heiligen worden afgebeeld; een flauw glimlachje speelde om zijn mond. Kennelijk was hij zeer tevreden met zijn beloning. Nadat hij het geld geteld en in zijn zak gestopt had, knikte hij nogmaals en draaide zich om naar de deur.

De vorstin, Maroesja en Jegoroesjka staarden naar de doktersrug en voelden alle drie tegelijk hun hart samenkrimpen. Hun ogen straalden van een warm gevoel: deze man ging weg en kwam niet meer terug, terwijl zij zo gewend waren geraakt aan zijn afgemeten passen, zijn staccatostem en strenge gezicht. De moeder kreeg een ideetje. Ze had opeens zin aardig te doen tegen de houten klaas.

Arme, eenzame wees, dacht ze.

‘Dokter,’ zei ze met een vriendelijke oudevrouwenstem.

De dokter keek om.

‘Wablief?’

‘Drinkt u een glas koffie met ons? Alstublieft?’

Toporkov fronste zijn voorhoofd en haalde langzaam zijn horloge uit zijn zak, keek erop, dacht even na en zei: ‘Ik neem thee.’

‘Gaat u zitten, alstublieft! Hier!’

Toporkov legde zijn hoed af en ging zitten; hij zat rechtop, als een paspop met geknakte knieën en rechtgetrokken schouders en nek. De vorstin en Maroesja gingen druk in de weer, Maroesja met grote, zorgelijke ogen alsof ze een onoplosbare som had opgekregen. In zijn sleetse zwarte frak en grijze handschoenen rende Nikifor alle kamers af. In alle hoeken van het huis begon theeservies te rinkelen en vielen theelepeltjes kletterend op de grond. Zachtjes en geheimzinnig werd Jegoroesjka even voor iets uit de zaal geroepen.

Een minuut of tien zat Toporkov op zijn thee te wachten. Al zittend keek hij zonder een vin te verroeren of een kik te geven naar een pedaal van de vleugel. Ten slotte ging de deur vanuit de salon open. Stralend verscheen Nikifor met een groot dienblad in zijn handen. Op het dienblad stonden twee glazen in zilveren houders: het ene voor de dokter, het andere voor Jegoroesjka. Rond de glazen stonden, met inachtneming van een strenge symmetrie, melkkannetjes met ongekookte en warme room, suikerklontjes met tang, citroenschijfjes met een vorkje, en biscuitjes.

Achter Nikifor liep Jegoroesjka met een van gewichtigheid stupide gezicht.

De vorstin, het voorhoofd bezweet, en Maroesja, die grote ogen opzette, sloten de processie.

‘Tast toe, alstublieft!’ sprak de vorstin tegen Toporkov.

Jegoroesjka pakte een glas, stapte opzij en nam voorzichtig een slokje. Toporkov pakte zijn glas en nam ook een slok. De oude en de jonge vorstin gingen terzijde zitten en begonnen het doktersgezicht te bestuderen.

‘Is het misschien niet zoet genoeg?’ vroeg de vorstin.

‘Jawel, het is zoet genoeg.’

Zoals te verwachten trad er een stilte in, zo’n nare, akelige stilte waarin men zich om een of andere reden vreselijk opgelaten voelt en wel onder tafel wil kruipen. De dokter dronk en zweeg. Kennelijk negeerde hij de mensen om zich heen en zag hij niets voor zich dan zijn thee.

De vorstin en Maroesja, die verschrikkelijk graag met de geleerde man wilden praten, wisten niet waar te beginnen; beiden waren bang dom te lijken. Jegoroesjka keek naar de dokter, en aan zijn ogen was te zien dat hij op het punt stond iets te vragen en er maar niet toe kon komen. De ijzige stilte werd nu en dan onderbroken door slikgeluiden. De dokter slikte heel luid. Hij geneerde zich blijkbaar niet en dronk zoals hij wou. Daarbij maakte hij geluiden die klonken als ‘klu’. Net of elke slok vanuit zijn mond in een soort afgrond stortte en daar tegen iets groots en glads kletste. Ook Nikifor onderbrak nu en dan de stilte; voortdurend kauwde en smakte hij met zijn lippen als om het doktersbezoek te proeven.

‘Klopt het dat roken slecht is?’ besloot Jegoroesjka ten slotte te vragen.

‘Nicotine, tabaksalkaloïde, werkt op het organisme in als een van de sterkere giffen. Het gif dat met elke sigaret het lichaam wordt toegediend, bedraagt een onaanzienlijke hoeveelheid, maar de toediening ervan is van lange duur. De hoeveelheid gif alsook de werking ervan is omgekeerd evenredig aan de duur van het gebruik.’

De vorstin en Maroesja wisselden een blik: wat was hij knap! Jegoroesjka knipperde met zijn ogen en vertrok zijn vissekop. De stakker begreep de dokter niet.

‘Bij ons in het regiment,’ begon hij, in de hoop het geleerde gesprek op iets gewoons te brengen, ‘was een officier. Ene Kosjetsjkin, een heel fatsoenlijke vent. Hij leek sprekend op u. Sprekend! Als twee druppels water. Je zou niet eens het verschil zien! Is hij geen familie van u?’

In plaats van te antwoorden maakte de dokter een luid slikgeluid, zijn mondhoeken gingen iets omhoog en vormden een misprijzend lachje. Hij verachtte Jegoroesjka onmiskenbaar.

‘Vertelt u me, dokter, ben ik definitief genezen?’ vroeg Maroesja. ‘Mag ik rekenen op volledig herstel?’

‘Vermoedelijk. Ik reken op volledig herstel op grond van...’

En met zijn hoofd in de hoogte, Maroesja strak in de ogen ziend, begon de dokter uit te leggen hoe een longsteking kon aflopen. Hij sprak afgemeten, ieder woord in staccato, zonder zijn stem te verheffen of te dempen. Ze luisterden meer dan graag, verrukt naar hem, maar helaas was de droogstoppel niet in staat zijn wetenschap te populariseren en vond hij het niet nodig zich naar andermans brein te richten. Hij liet een paar maal het woord ‘abces’ vallen, en ‘kaasachtige granulomen’, en sprak al met al heel goed en mooi, maar zeer onbegrijpelijk. Hij hield een compleet college, doorspekt met medische termen, en bezigde niet één zin die zijn toehoorders konden begrijpen. Dit verhinderde hen echter niet de geleerde met open mond, bijna in aanbidding aan te kijken. Maroesja kon haar ogen niet van de dokter afhouden en dronk elk woord in. Ze keek naar hem en vergeleek zijn gezicht met de gezichten waar ze elke dag tegenaan keek.

Wat verschilde dit geleerde, uitgeputte gelaat van de aftandse, stompzinnige koppen van haar aanbidders, vrienden van Jegoroesjka, die haar dagelijks met hun bezoekjes verveelden. De koppen van pierewaaiers en zuipschuiten, waar Maroesja nog nooit een goed, fatsoenlijk woord uit had horen komen en die niet konden tippen aan dit koude, emotieloze, maar intelligente, hooghartige gezicht.

Een prachtgezicht! dacht Maroesja, verrukt van zowel zijn gezicht, als zijn stem en zijn woorden. Wat een intellect en wat een kennis. Waarom is Georges een militair? Hij zou ook een geleerde moeten zijn.

Jegoroesjka keek vertederd naar de dokter en dacht: als hij over intelligente dingen praat, houdt hij ons dus voor intelligent. Goed dat wij ons zo in de maatschappij presenteren. Het was alleen verschrikkelijk dom van me om die onzin over Kosjetsjkin te verkopen.

Toen de dokter klaar was met zijn college, slaakten zijn toehoorders een diepe zucht alsof ze een glorieuze heldendaad hadden verricht.

‘Wat goed om alles te weten!’ verzuchtte de vorstin.

Maroesja stond op, ging aan de vleugel zitten en sloeg wat toetsen aan als om de dokter te bedanken voor zijn college. Ze wilde hem dolgraag tot een gesprek verleiden, zo diep en gevoelig mogelijk, en muziek brengt mensen altijd aan de praat. En ook wilde ze tegenover de intelligente, begrijpende man pronken met haar kunnen...

‘Dit is Chopin,’ begon de vorstin met een smachtende glimlach, als een kostschoolmeisje haar handen heffend. ‘Een verrukkelijk stuk! Ik ben zo brutaal te pochen dat mijn meisje ook een schitterende zangeres is, dokter. Mijn pupil... In vroeger tijden beschikte ik over een prachtige stem. Neem bijvoorbeeld... Kent u haar?’

De vorstin noemde de naam van een bekende Russische zangeres.

‘Die heeft het aan mij te danken... Jazeker... Ik heb haar lesgegeven. Een lief meisje! In de verte familie van mijn man zaliger... Houdt u van zang? Trouwens, waarom vraag ik dat? Wie houdt er niet van zang?’

Maroesja begon aan de mooiste passage van de wals en keek glimlachend om. Ze moest op het gezicht van de dokter aflezen wat voor indruk haar spel op hem maakte.

Maar er viel niets op af te lezen. Het stond nog even onverstoorbaar en bars. Hij dronk snel zijn thee op.

‘Op deze passage ben ik verliefd,’ zei Maroesja.

‘Mijn dank,’ zei de dokter. ‘Meer hoef ik niet.’

Hij nam een laatste slok, kwam overeind en pakte zijn hoed, zonder een blijk van de geringste behoefte de wals ten einde te horen. De vorstin sprong op. Maroesja raakte in verlegenheid en deed beledigd de vleugel dicht.

‘U gaat al weg?’ sprak de vorstin hevig fronsend. ‘Wilt u niet nog iets? Ik hoop, dokter... U kent nu de weg. Een keer ’s avonds... Vergeet u ons niet...’

De dokter knikte twee keer, drukte onhandig de toegestoken hand van de vorstin en liep zwijgend naar zijn bontjas.

‘Koude kikker! Hork!’ begon de vorstin toen de dokter weg was. ‘Verschrikkelijk! Hij kan niet lachen, de houten klaas! Je had nooit voor hem moeten spelen, Marie! Alsof hij alleen voor de thee is gebleven! Glas leeg, en weg was hij!’

‘Maar wat is hij intelligent, maman! Enorm intelligent! Met wie van ons moet hij praten? Ik weet niks, Georges is gesloten en zwijgt almaar... Kunnen wij soms een intelligent gesprek gaande houden? Nee!’

‘Daar hebben jullie je plebejer! Daar hebben jullie het neefje van Nikifor!’ zei Jegoroesjka, die de room uit de melkkannetjes dronk. ‘Nou? ‘‘Rationeel, indifferent, subjectief...’’ Daar strooit hij allemaal mee, de boef. Mooie plebejer! Moet je zijn rijtuig zien! Kijk! Sjiek hoor!’

Alle drie keken ze door het raam naar het rijtuig, waarin de in een lange berebonten jas gestoken beroemdheid plaatsnam. De vorstin werd rood van afgunst, terwijl Jegoroesjka veelbetekenend knipoogde en floot. Maroesja zag het rijtuig niet. Daar had ze geen tijd voor: ze bestudeerde de dokter, die een verpletterende indruk op haar had gemaakt. Op wie heeft nieuwigheid geen uitwerking?

Maar Toporkov was voor Maroesja te nieuw...

De eerste sneeuwbui viel, daarna de tweede, de derde, en voor lange tijd strekte een winter van krakende vorst, sneeuwhopen en ijspegels zich uit. Ik houd niet van de winter, en wie zegt dat hij er wel van houdt, geloof ik niet. Buiten is het koud, de kamers zijn rokerig en je overschoenen vanbinnen nat. Nu eens streng als een schoonmoeder, dan weer huilerig als een oude vrijster hangt de winter je met zijn betoverende maannachten, trojka’s, jachtpartijen, concerten en bals al heel snel de keel uit; hij duurt te lang, zodat menig ontheemd en kwijnend leven erdoor vergald wordt.

Het leven ten huize van de vorsten Priklonski ging zijn gewone gang. Jegoroesjka en Maroesja waren al helemaal hersteld, en zelfs hun moeder beschouwde hen niet meer als patiënten. Net als voorheen waren de omstandigheden niet van zins zich te verbeteren. Het ging steeds slechter en slechter, er was steeds minder en minder geld... De vorstin had al haar juwelen, erfstukken en zelf gekochte, beleend en nogmaals beleend. In het winkeltje waar ze Nikifor naar toe stuurden om allerlei kleinigheden op de lat te kopen, bazuinde de oude man als voorheen rond dat hij nog driehonderd roebel van zijn heren kreeg en dat ze niet van plan waren te betalen. Hetzelfde bazuinde de kok rond, aan wie de winkelier uit medelijden zijn oude laarzen cadeau deed. Foerov drong nog meer aan. Hij nam geen genoegen meer met uitstel en was brutaal tegen de vorstin toen deze hem smeekte nog even te wachten met het protesteren van de wissel. In navolging van Foerov begonnen ook de andere crediteuren zich te roeren. Iedere ochtend moest de vorstin notarissen, deurwaarders en crediteuren ontvangen. Een wedstrijd om hun faillissement leek te zijn begonnen.

Als voorheen droogde het kussen van de vorstin niet van haar tranen. Overdag vermande ze zich, maar ’s nachts liet ze haar tranen volledig de vrije loop en huilde tot de ochtend. De redenen voor haar tranen waren niet ver te zoeken. Die lagen pal voor haar neus: in al hun expressiviteit en helderheid deden ze pijn aan je ogen. Armoede, voortdurend gekwetste eigenliefde, gekwetst... door wie? door minderwaardige lieden, Foerov-achtige types, koks, koopmannetjes. Geliefde spullen gingen naar de lommerd, de vorstin deed er met bloedend hart afstand van. Jegoroesjka leidde nog altijd een bandeloos leven, Maroesja was nog niet ondergebracht... Redenen te over om te huilen. De toekomst was in nevelen gehuld, maar ook door de nevel heen ontwaarde de vorstin onheilspellende spoken. Die toekomst beloofde weinig goeds. Er werd niet op gehoopt, ze werd gevreesd...

Er was steeds minder geld, en Jegoroesjka fuifde er steeds meer op los; hij fuifde koppig, uitzinnig, alsof hij de door zijn ziekte verloren tijd wilde inhalen. Hij verbraste alles wat hij had en niet had, zijn eigen en andermans bezit. In zijn liederlijkheid was hij verschrikkelijk driest en brutaal. Zonder blikken of blozen leende hij geld van Jan en alleman. Een potje kaarten zonder een cent op zak was voor hem normaal, drinken en schransen op andermans kosten, een sjiek ritje maken in andermans rijtuig zonder de koetsier te betalen – hij zag er geen been in. Hij was heel weinig veranderd: vroeger werd hij kwaad als ze hem uitlachten, nu was hij alleen een beetje gegeneerd als ze hem eruit gooiden of afvoerden.

Alleen Maroesja was veranderd. Ze had iets nieuws, en dat nieuwe was meer dan verschrikkelijk. Ze was teleurgesteld geraakt in haar broer. Om een of andere reden kwam het haar ineens voor dat hij niets had van een miskend, onbegrepen man, dat hij simpelweg doodgewoon was, iemand als alle anderen, nog slechter zelfs... Ze geloofde niet meer aan zijn uitzichtloze liefde. Verschrikkelijk nieuws! Uren zat ze bij het raam en keek doelloos naar buiten terwijl ze zich het gezicht van haar broer voorstelde en haar best deed er iets zinnigs van af te lezen dat geen teleurstelling toestond, maar ze wist niets van zijn fletse trekken af te lezen dan: een leeghoofd! een lapzwans! Ernaast doemden voor haar geestesoog de gezichten op van zijn kameraden, van gasten, van stokoude troosteressen, van huwelijkskandidaten en het huilerige, van verdriet afgestompte gezicht van de vorstin zelf, en Maroesja’s arme hart kromp ineen van ellende. Hoe banaal, kleurloos en duf, hoe dom, saai en lamlendig was het te midden van deze vertrouwde en geliefde, maar onbenullige mensen!

Haar hart kromp ineen van ellende, en haar geest raakte in de ban van een hartstochtelijk, ketters verlangen... Er waren momenten dat ze dolgraag weg wilde, maar waarheen? Natuurlijk daarheen waar mensen leefden die niet voor de armoede sidderden, die niet de beest uithingen, die werkten, die niet hele dagen met domme oude vrouwtjes en dronken idioten kletsten... En in Maroesja’s verbeelding verrees almaar weer één fatsoenlijk, verstandig gezicht; het sprak haar van verstand, van massa’s kennis en van uitputting. Dit gezicht kon ze niet vergeten. Ze zag het iedere dag, en onder de meest gelukkige omstandigheden: precies op een tijdstip dat de bezitter ervan aan het werk was, of deed alsof hij werkte.

Dokter Toporkov snelde iedere dag in zijn sjieke slee met beredeken en een dikke koetsier langs het huis van de Priklonski’s. Hij had heel veel patiënten. Hij reed van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat visites en zag kans in één dag alle straten en stegen te passeren. Hij zat precies zo in zijn slee als indertijd in de stoel: gewichtig, hoofd en schouders recht, zonder om zich heen te kijken. Vanachter de donzige kraag van zijn berejas waren alleen zijn gladde witte voorhoofd en gouden bril te zien, maar voor Maroesja was dat al genoeg. Ze meende door die bril de ogen van deze weldoener der mensheid koud, trots en minachtend te zien stralen.

Deze man heeft het recht te minachten! dacht ze. Hij is wijs! En wat een sjieke slee, wat een schitterende paardjes heeft hij! En dat voor een gewezen lijfeigene! Wat een mannetjesputter moet je niet zijn om, geboren als lakei, zo ongenaakbaar te worden als hij!

Alleen Maroesja dacht nog aan de dokter, de anderen begonnen hem te vergeten en zouden hem spoedig helemaal vergeten zijn, als hij niet zelf van zich had laten horen. Dit deed hij weinig subtiel.

Op tweede kerstdag, om twaalf uur, terwijl de Priklonski’s thuis waren, klingelde in de vestibule schuchter de bel. Nikifor deed open.

‘Is mevrouwtje vorstin thui-huis?’ klonk in de vestibule een oudevrouwenstem, en zonder op antwoord te wachten glipte een oud mensje de salon binnen. ‘Gegroet mevrouwtje vorstin, uwe hoogheid... weldoenster! Hoe gaat het, met uw welnemen?’

‘Wat blieft u?’ vroeg de vorstin, die het oudje nieuwsgierig opnam. Jegoroesjka proestte in zijn vuist. Het hoofd van het oude vrouwtje leek hem net een kleine overrijpe honingmeloen met het steeltje omhoog.

‘Herkent u me niet, moedertje? Weet u het heus niet meer? Bent u Prochorovna vergeten? Ik heb de jonge vorst nog gehaald!’

Het oudje schuifelde naar Jegoroesjka toe en drukte snel een pakkerd op zijn borst en hand.

‘Onbegrijpelijk,’ mompelde Jegoroesjka kwaad, zijn hand afvegend aan zijn jas. ‘Die oude duivel van een Nikifor laat allerlei geteis...’

‘Wat blieft u?’ herhaalde de vorstin, die een stevige lucht van raapolie om het oudje meende te bespeuren. Het vrouwtje nestelde zich in een fauteuil, en na een ellenlange inleiding verklaarde ze koket gniffelend (koppelaarsters koketteren altijd) dat de vorstin koopwaar had en zij, het vrouwtje, een koper. Maroesja werd vuurrood. Jegoroesjka snoof en liep geïntrigeerd op het oudje af.

‘Vreemd,’ zei de vorstin. ‘U komt dus om te koppelen? Gefeliciteerd met je verloofde, Marie! Wie is hij, als ik vragen mag?’

Het oude vrouwtje begon te snuiven, stak een hand achter haar jak en haalde een rode sitsen doek te voorschijn. Ze knoopte de doek los, schudde hem boven tafel uit, en op het tafelblad daalden een vingerhoed en een fotootje neer.

Iedereen haalde zijn neus op voor de lucht van tabak die van de geelgebloemde rode doek af sloeg.

De vorstin pakte het fotootje en bracht het loom naar haar ogen.

‘Een schoonheid, moedertje!’ Het oudje gaf uitleg bij de beeltenis. ‘Rijk, nobel... Een prachtmens, geen drinkerd...’

De vorstin werd vuurrood en gaf het fotootje aan Maroesja. Deze verbleekte.

‘Vreemd,’ zei de vorstin. ‘Desgewenst had de dokter volgens mij ook zelf... Bemiddeling is hier allerminst nodig!.. Zo’n ontwikkeld man, en opeens... Heeft hij u gestuurd? Hijzelf?’

‘Meneer zelf... U bevalt hem zeer... Een goede familie.’

Maroesja slaakte ineens een gil en rende halsoverkop de salon uit, het fotootje in haar handen gedrukt.

‘Vreemd,’ vervolgde de vorstin. ‘Wonderlijk... Ik weet niet eens wat ik u moet zeggen... Dit had ik geenszins van de dokter verwacht... Waarom u ermee lastigvallen? Hij had ook zelf langs kunnen komen... het is zelfs beledigend... Waar ziet hij ons voor aan? We zijn geen stelletje kooplui... Kooplui leven tegenwoordig trouwens ook anders.’

‘Rare druif!’ bromde Jegoroesjka, met een minachtende blik op het hoofdje van de oude.

De gewezen huzaar zou er wat voor geven het hoofdje een klap te mogen verkopen. Hij hield niet van oude vrouwtjes, zoals een grote hond niet van katten houdt, en bij de aanblik van haar hoofd als een meloentje kreeg hij een pure hondegeestdrift over zich.

‘Nou, moedertje?’ zei de koppelaarster zuchtend. ‘Hij is wel niet van vorstelijke rang, maar moedertje vorstin, ik kan u wel vertellen... U bent immers onze weldoenster. Och, wat zonde, wat zonde! Alsof hij niet nobel is! En hij heeft allerlei scholing, en hij is rijk, en God heeft hem met allerlei weelde bedeeld, heilige Moeder Gods... Maar als u wilt dat hij langskomt – best... Komt hij z’n complementen maken. Waarom niet? Hij kan hier komen...’

En de oude vrouw pakte de vorstin bij haar schouder, trok haar naar zich toe en fluisterde haar in het oor: ‘Zestigduizend vraagt-ie ... Tuurlijk! Een vrouw is een vrouw, maar geld is geld. Dat weet u, met permissie... Ik neem geen vrouw zonder geld, zegt-ie, want ze moet van mij allerlei pleziertjes krijgen... Laat ze d’r eigen kapitaal meenemen...’

De vorstin werd dieprood en kwam ritselend met haar zware japon overeind uit haar stoel.

‘Weest u zo goed de dokter door te geven dat wij uiterst verbaasd zijn,’ zei ze. ‘Gekrenkt... Zo hoort dat niet. Meer kan ik u niet zeggen... Waarom zeg jij niets, Georges? Laat ze weggaan! Aan alle geduld komt een einde!’