Anton P. Tsjechov

Verzamelde werken

Deel III

VERHALEN 1887 – 1888

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2006 T. EEKMAN, A. PRINS, A. STOFFEL en UITGEVERIJ G.A. VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7067 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2016

Verhalen
1887 – 1888

Champagne
Het verhaal van een schelm

In het jaar waarin mijn verhaal begint was ik chef op een tussenstation van een van onze zuidwestelijke spoorlijnen. Of ik het leuk had of me opvrat op dat stationnetje kunt u raden als u weet dat er op geen twintig werst in de omtrek een mens woonde – er was niet één vrouw, niet één behoorlijke kroeg; en ik was in die tijd nog jong, flink, vurig, onbezonnen en dom. Het enige dat me kon afleiden, waren de ramen van de passagierstreinen en de smerige wodka, waar de joden doornappel aan hadden toegevoegd. Het kwam voor dat er voor een treinraam een vrouwenkopje voorbijflitste – je stond daar als een standbeeld, zonder te ademen, en je bleef net zo lang kijken tot de trein in een nauwelijks zichtbaar stipje was veranderd; of je zoop net zoveel van die rotwodka als je naar binnen kon krijgen, daar werd je gek van en je voelde niet hoe de lange uren en dagen voorbijgingen. Op mij noorderling maakte de steppe de indruk van een verwaarloosde Tataarse begraafplaats. Met zijn plechtige rust, het eentonige sprinkhanengetjirp, het heldere maanlicht waar je je nergens voor kon verbergen vervulde hij me ’s zomers met een naargeestige bedruktheid; en ’s winters bezorgden de onberispelijke witheid van de steppe, zijn kille eindeloosheid, de lange nachten en het wolvengehuil me akelige nachtmerries.

Op het tussenstation huisde een handvol mensen: mijn vrouw en ik, een dove en scrofuleuze telegrafist en drie baanwachters. Mijn assistent, een jongeman die aan tering leed, was onder behandeling in de stad, waar hij soms maandenlang bleef; dan liet hij al zijn werkzaamheden aan mij over, tegelijk met het recht om van zijn salaris gebruik te maken. Kinderen had ik niet, gasten kon ik met geen geweld naar deze plaats lokken, en zelf kon ik alleen maar op bezoek gaan bij collega’s langs de spoorlijn, en dat niet vaker dan eens per maand. Kortom, een allerbelabberdst bestaan.

Ik herinner me nog dat mijn vrouw en ik een keer Oud en Nieuw vierden. We zaten aan tafel te kieskauwen en luisterden hoe in de kamer naast ons de dove telegrafist eentonig op zijn apparaat zat te tikken. Ik had al zo’n vijf glaasjes wodka met doornappel op; mijn zware hoofd steunend op mijn vuist dacht ik na over mijn onoverkomelijke, uitzichtloze verveling. Mijn vrouw zat naast me en wendde haar blik niet van mijn gezicht af. Ze keek naar me zoals alleen een vrouw kan kijken die op deze wereld niets anders heeft dan een knappe man. Ze hield waanzinnig veel van me, slaafs, en niet alleen van mijn knapheid of mijn ziel, maar ook van mijn zonden, mijn ergernis en verveling, zelfs van mijn wreedheid, als ik in dronken razernij, niet meer wetend op wie ik mijn woede moest koelen, haar met verwijten kwelde.

Ondanks mijn lamlendigheid, die aan me vrat, waren wij van plan het nieuwe jaar buitengewoon feestelijk te verwelkomen en wachtten we met een zeker ongeduld op het middernachtelijk uur. We hadden namelijk twee flessen champagne klaar staan, de echtste die er is, met het etiket van Veuve Cliquot. Die schat had ik al in de herfst gewonnen bij een weddenschap met de districtschef op een doopfeest bij hem thuis. Het komt weleens voor dat tijdens een wiskundeles, als zelfs de lucht stijf staat van de verveling, een vlinder de klas komt binnenfladderen; de jongens richten hun hoofd op en volgen het beestje geïnteresseerd op zijn vlucht alsof ze geen vlinder zien, maar iets volkomen nieuws en vreemds; zo wist ook die gewone champagne, die toevallig in ons doodse tussenstation terecht was gekomen, ons bezig te houden. We zwegen en keken nu eens naar de klok, dan weer naar de flessen. Toen de wijzer op vijf voor twaalf stond ging ik er langzaam een ontkurken. Ik weet niet of ik door de wodka verslapt was of dat de fles te vochtig was, ik herinner me alleen dat toen de kurk met een plof tegen het plafond schoot, de fles uit mijn handen glipte en op de grond viel. Er ging niet meer dan één glas wijn verloren, want ik wist de fles gauw te pakken en de sissende hals met mijn vinger af te sluiten.

‘Nou – gelukkig nieuwjaar!’ zei ik terwijl ik twee glazen volschonk. ‘Proost!’

Mijn vrouw pakte haar glas en staarde mij met verschrikte ogen aan. Haar gezicht was verbleekt en had een uitdrukking van ontzetting.

‘Heb je de fles laten vallen?’ vroeg ze.

‘Ja. Wat zou dat?’

‘Dat is niet best,’ zei ze; ze zette haar glas neer en werd nog bleker. ‘Dat is een slecht teken. Het betekent dat ons dit jaar iets naars zal overkomen.’

‘Wat een ouwewijvenpraat!’ zuchtte ik. ‘Je bent een verstandige vrouw, maar je kletst onzin als een oude kindermeid. Kom, drink!’

‘God geve dat ik onzin klets, maar... er gaat vast en zeker iets gebeuren! Je zult het zien!’

Ze bracht het glas zelfs niet naar haar lippen, ging op een andere plaats zitten en raakte in gepeins. Ik debiteerde een paar oude frasen over bijgeloof, dronk de halve fles leeg, liep wat door de kamer op en neer en ging naar buiten. Daar heerste een stille vriesnacht in al zijn koude, starre schoonheid. De maan en daar vlakbij twee donzige witte wolkjes hingen onbeweeglijk, alsof ze vastgeplakt waren, hoog in de lucht recht boven het stationnetje en leken ergens op te wachten. Ze verspreidden een zwak, transparant licht dat fijntjes, alsof het bang was haar schaamtegevoel te kwetsen, de witte aarde beroerde en alles verlichtte: de sneeuwhopen, de spoordijk... Het was stil.

Ik liep langs de dijk. Dom vrouwmens! dacht ik, opkijkend naar de hemel die bezaaid was met heldere sterren. Zelfs als we aannemen dat voortekens soms de waarheid spreken, wat voor slechts kan ons overkomen? De narigheid die we al beleefd hebben en die we nu beleven is zo groot dat je moeilijk nog iets ergers kunt bedenken. Wat voor kwaad kun je een vis nog aandoen die al is gevangen, gebakken en met een sausje opgediend?

Een hoge, met rijp bedekte populier zag er in de blauwzwarte lucht uit als een reus met een doodshemd aan. Hij keek bars en somber op mij neer, alsof hij net als ik zijn eenzaamheid besefte. Ik stond lang naar hem te kijken.

Mijn jeugd is zinloos teloorgegaan, als een waardeloze sigarettenpeuk, dacht ik verder. Mijn ouders zijn gestorven toen ik nog een kind was, van het gymnasium ben ik afgestuurd. Ik ben in een adellijke familie geboren, maar heb geen opvoeding of opleiding gekregen – ik bezit niet meer kennis dan de eerste de beste smeerder. Ik heb geen thuis, geen naasten, geen vrienden en geen werk waar ik van houd. Ik ben nergens geschikt voor, en in de bloei van mijn krachten deugde ik alleen maar voor het baantje van chef van een stationnetje. Iets anders dan mislukkingen en narigheid heb ik in mijn leven nooit gekend. Wat voor slechts kan er nog gebeuren?

In de verte verschenen rode lichtjes. Er kwam een trein aan. De ingeslapen steppe luisterde naar het geluid. Mijn gedachten waren zo bitter dat het mij leek of ik hardop dacht, of het gepiep van de telegraaf en het gedaver van de trein mijn gedachten weergaven.

Wat voor slechts kan er nog gebeuren? Het verlies van mijn vrouw? vroeg ik me af. Dat is ook niet echt vreselijk. Ik kan me voor mijn geweten niet verbergen: ik hou niet van haar! Ik trouwde met haar toen ik nog maar een melkmuil was. Nu ben ik jong en vol kracht, maar zij is verschrompeld, ze is oud en dom geworden en zit boordevol vooroordelen. Wat voor aantrekkelijks heeft haar suikerzoete liefde, haar ingevallen borst, haar lusteloze blik? Ik duld haar, maar hou niet van haar. Wat kan er gebeuren? Mijn jeugd gaat, zoals dat heet, zomaar om niks verloren. Vrouwen flitsen alleen voorbij achter de ramen van treinen, als vallende sterren. Liefde heb ik nooit meegemaakt. Mijn mannelijkheid, mijn durf, mijn vurigheid, alles gaat naar de bliksem... Alles vergaat als vuilnis, en mijn rijkdommen zijn hier in de steppe geen stuiver waard.

De trein denderde voorbij en wierp een onverschillig schijnsel op me met zijn rode ramen. Ik zag dat hij stopte bij de groene lichten van het stationnetje, kort stilstond en verder reed. Ik liep een werst of twee en keerde terug. De sombere gedachten verlieten me niet. Hoe bitter het mij ook te moede was, ik herinner me dat ik als het ware mijn best deed nog somberder en droeviger gestemd te raken. Weet u, bekrompen en zelfingenomen mensen hebben momenten waarop het besef dat ze ongelukkig zijn hun een zeker genoegen verschaft, en ze koketteren zelfs tegenover zichzelf met hun leed. Er zat veel waars in mijn gedachten, maar veel was ook dwaas, verwaand; mijn vraag ‘Wat kan er voor slechts gebeuren?’ bevatte iets jongensachtig uitdagends.

Ja, wat kan er gebeuren? vroeg ik me af terwijl ik naar huis terugliep. Ik heb geloof ik alles al doorgemaakt. Ik ben ziek geweest, heb geld verspeeld, ik krijg elke dag uitbranders van mijn chefs, ik lijd honger, en er is een keer een dolle wolf de binnenplaats van het stationnetje opgerend. Wat nog meer? Ik ben beledigd, vernederd... en ik heb anderen beledigd in mijn leven. Alleen een misdadiger ben ik nooit geweest, maar tot misdaad schijn ik niet in staat te zijn, en voor de rechtbank ben ik niet bang.

De twee wolkjes waren intussen van de maan weggedreven, ze stonden wat verderop en leken te fluisteren over iets wat de maan niet mocht weten. Een licht briesje woei over de steppe en bracht het doffe gedreun van de weggereden trein mee terug. Op de drempel van onze woning wachtte mijn vrouw me op. Ze had vrolijk lachende ogen en haar hele gezicht straalde tevredenheid uit. ‘Er is nieuws!’ fluisterde ze. ‘Ga gauw naar je kamer en doe je nieuwe jasje aan: we hebben een gast!’

‘Wat voor gast?’

‘Daarnet is met de trein tante Natalja Petrovna aangekomen.’

‘Welke Natalja Petrovna?’

‘De vrouw van mijn oom Semjon Fjodorytsj. Je kent haar niet. Ze is heel lief en aardig...’

Ik fronste waarschijnlijk mijn wenkbrauwen, want zij trok een ernstig gezicht en fluisterde haastig: ‘Het is natuurlijk vreemd dat ze is gekomen, maar maak je niet boos, Nikolaj, en kijk vriendelijk. Ze is namelijk ongelukkig. Oom Semjon Fjodorytsj is werkelijk een despoot, een kwaaie, het is moeilijk om het met hem uit te houden. Ze zegt dat ze maar drie dagen bij ons blijft, tot ze een brief van haar broer krijgt.’

Mijn vrouw bleef me nog lang allerlei kletspraat toefluisteren over die despotische oom, over de menselijke zwakheid in het algemeen en die van jonge echtgenotes in het bijzonder, over onze plicht onderdak te bieden aan iedereen, zelfs aan grote zondaars, enzovoorts. Hoewel ik er niets van begreep deed ik mijn nieuwe jasje aan en ging ik kennismaken met ‘tante’.

Aan tafel zat een kleine vrouw met grote zwarte ogen. Mijn tafel, de grauwe muren, de logge divan... alles tot het laatste stofje aan toe, leek wel jonger en vrolijker te zijn geworden door de aanwezigheid van deze persoon, deze nieuwe, jonge verschijning, knap en zondig, die een of andere subtiele geur verspreidde. Dat onze gast zondig was voelde ik aan haar glimlach, haar geur, haar speciale manier van kijken en met haar wimpers werken, de toon waarop ze sprak met mijn vrouw – die een fatsoenlijk mens was. Ze hoefde mij niet te vertellen dat ze van haar man was weggelopen, dat die oud en despotisch was, en dat zij een goede en opgewekte natuur bezat. Ik begreep alles vanaf de eerste blik; er zijn nauwelijks nog mannen in Europa die een vrouw van een zeker temperament niet op het eerste gezicht herkennen.

‘Ik wist niet dat ik zo’n fors neefje had!’ zei tante en stak mij glimlachend haar hand toe.

‘En ik wist niet dat ik zo’n knappe tante had!’ zei ik.

Het avondmaal begon opnieuw. De kurk vloog met een knal uit de tweede fles, en mijn tante dronk in één gulp een half glas leeg. Toen mijn vrouw een ogenblik de kamer verliet maakte tante geen plichtplegingen en leegde ze nog een heel glas. Ik raakte tipsy van de drank en van de aanwezigheid van die vrouw. Herinnert u zich de romance:

==

Zwarte ogen, vurige ogen,

Mooi, hartstochtelijk, felbewogen...

Wat bemin ik u,

Angstig vind ik u!1

==

Ik weet niet meer wat er daarna gebeurde. Wie graag wil weten hoe de liefde begint, die leze romans en lange novellen; ik zeg maar heel weinig, met de woorden van diezelfde banale romance:

==

Ik raakte met u bekend

Op een fataal moment...

==

Alles vloog ondersteboven naar de verdommenis. Ik herinner me een vreselijk wilde wervelwind, die mij als een veertje opnam. Hij liet me lang ronddwarrelen en veegde mijn vrouw en die tante en mijn kracht weg van het aardoppervlak. Van het stationnetje in de steppe heeft hij me, zoals u ziet, in deze donkere straat neergesmeten.

Zegt u nu zelf: wat voor slechts kan mij nog overkomen?

==

1. Zwarte ogen... – het beroemde zigeunerlied Otsji tsjornyje.

Vorst

Op de dag van het Doopsel des Heren2 was er in de gouvernementsstad N. een ‘volksfeest’ georganiseerd met een liefdadig doel. Een breed stuk van de rivier tussen de markt en het huis van de bisschop was uitgekozen en afgezet met een touw, met sparretjes en vlaggen; alles was klaargemaakt wat nodig was voor het schaatsenrijden, sleeën en baantje glijden. Het moest een feest van zo groot mogelijke omvang worden. De kolossale affiches die waren gedrukt beloofden heel wat vermaak: de ijsbaan, een orkest dat militaire muziek zou spelen, een loterij zonder nieten, een elektrische zon enzovoort. Maar alles viel bijna in duigen ten gevolge van de strenge vorst. Op Doopsel des Heren vroor het al sinds de vorige dag 28 graden3 en woei het; men wilde het feest uitstellen, maar deed dat niet, uitsluitend omdat het publiek, dat lang en ongeduldig op de festiviteiten had gewacht, van geen uitstel wilde weten.

‘Bedenkt u toch: daar is het nu eenmaal winter voor, dat het vriest!’ zo hadden de dames aangedrongen bij de gouverneur, die het feest had willen uitstellen. ‘Als iemand het koud krijgt, dan kan die zich toch ergens warmen!’

Van de vorst waren de bomen, de paarden, de baarden wit geworden; het leek zelfs of de lucht kraakte omdat hij de kou niet kon uithouden; maar desondanks was meteen na het zegenen van het water de politie, verkleumd en wel, op de ijsbaan aanwezig, en precies om één uur ’s middags begon het militaire orkest te spelen.

Op het hoogtepunt van de festiviteiten, zo tegen vier uur, waren in het paviljoen van de gouverneur, dat aan de rivier was gebouwd, de plaatselijke notabelen bijeengekomen om zich te warmen. Daar waren de oude gouverneur met zijn vrouw, de bisschop, de president van de rechtbank, de rector van het gymnasium en vele anderen. De dames zaten in leunstoelen, de mannen verzamelden zich bij de grote glazen deur en keken naar het ijsvermaak.

‘Lieve hemel!’ zei de bisschop verbaasd. ‘Kijk toch eens wat voor hoge noten ze met hun benen schrijven! Waarachtig, er zijn zangers die met hun stem niet zo hoog kunnen komen als die kwajongens met hun benen... Oei, hij verongelukt nog!’

‘Dat is Smirnov... En dat is Groezdev,’ zei de rector, die de scholieren die langs het paviljoen vlogen bij hun achternamen noemde.

‘O, onkruid vergaat niet!’ zei de gouverneur lachend. ‘Heren, kijk eens, daar komt ons stadshoofd aan... Hij komt deze kant op. Ach, pech: nu gaat hij ons de oren van het hoofd praten!’

Van de andere oever kwam, opzij gaand voor de schaatsers, een kleine, magere oude heer met een openhangende jas van vossebont aan en een grote pet op, naar het paviljoen toe. Het was de burgemeester, de koopman Jeremejev, miljonair en oud ingezetene van N. Hij hield zijn armen gespreid en kromp ineen van de kou, maakte sprongetjes en schopte met zijn ene overschoen tegen de andere, kennelijk in haast om uit de wind weg te komen. Halverwege bukte hij plotseling, sloop van achteren op een dame toe en trok haar aan haar mouw. Toen zij omkeek sprong hij terug, en duidelijk tevreden dat hij haar had doen schrikken barstte hij in een luide oudemannenlach uit.

‘Een kwiek oud baasje!’ zei de gouverneur. ‘Het verbaast me dat hij niet ook nog schaatsenrijdt.’

De burgemeester naderde het paviljoen, nam toen een aanloop met een klein drafje en gleed, met zijn armen zwaaiend, op zijn reuzen-overschoenen helemaal tot aan de deur.

‘Jegor Ivanytsj, u moest schaatsen kopen!’ zei de gouverneur ter begroeting.

’Dat denk ik zelf ook!’ antwoordde hij met een wat schreeuwerige, nasale tenorstem terwijl hij zijn pet afnam. ‘Gezondheid gewenst, excellentie! En uwe hoogeerwaarde, heilige vader, u ook! Alle andere heren – vele jaren! Wat vriest het! Allemachtig, wat vriest het! Om erin te blijven!’

Knipperend met rode, door de kou bevangen ogen stampte Jegor Ivanytsj op de vloer met zijn overschoenen en sloeg zijn armen om zich heen als een verkleumde koetsier.

‘Het vriest zo verdomde hard! Dit is erger dan hondeweer!’ praatte hij verder met een lach over zijn hele gezicht. ‘Een ware bezoeking!’

‘Het is gezond,’ zei de gouverneur. ‘Vorst maakt de mens sterk en flink.’

‘Dat mag zo zijn, maar zonder vorst zouden we beter af zijn,’ zei de burgemeester terwijl hij met een rode zakdoek zijn puntbaardje afdroogde. ‘Hij kan me gestolen worden! Ik zie het zo, excellentie, dat de Heer ons die vorst als straf zendt. In de zomer zondigen we, en ’s winters boeten we ervoor... ja!’

Jegor Ivanytsj keek vlug om zich heen en klapte in zijn handen.

‘Maar waar is de, eh... om wat op te warmen?’ vroeg hij en keek verschrikt eerst naar de gouverneur, toen naar de bisschop. ‘Excellentie! Uwe hoogeerwaarde! De dames zijn toch ook verkleumd! We moeten toch iets... Zó gaat het niet!’

De aanwezigen maakten een afwerend handgebaar en verklaarden dat ze niet naar de ijsbaan gekomen waren om zich te warmen, maar de burgemeester sloeg daar helemaal geen acht op, hij opende de deur en met een kromme vinger wenkte hij iemand. Een werkman en een brandweerman kwamen aanlopen.

‘Hoor eens, lopen jullie naar Savatin,’ bromde hij, ‘en zeg hem dat hij zo gauw mogelijk eh... hoe heet het... wat zullen we... Zeg maar: tien glazen hierheen laat komen! Tien glazen bisschopwijn... zo gloeiend mogelijk, of punch of zo...’

De aanwezigen in het paviljoen lachten.

‘Die heeft wat bedacht om ons te trakteren!’

‘Nou ja, we moeten wat te drinken hebben...’ bromde de burgemeester. ‘Dus tien glazen... En nog wat benedictiner of zo... Laat hem twee flessen rode wijn op temperatuur brengen... En wat zullen we voor de madames? Nou, zeg daar dat ze kruidkoek en noten meesturen... en bonbons, wat ze daar hebben... Dus, vooruit! En vlug!’

De burgemeester zweeg even en begon toen weer af te geven op de vorst, met zijn armen om zich heen slaand en met zijn overschoenen stampend.

‘Nee, Jegor Ivanytsj,’ trachtte de gouverneur hem te overtuigen, ‘vergist u zich niet: de Russische vorst heeft zijn charmes. Ik heb nog pas gelezen dat veel goede eigenschappen van de Russen voortkomen uit de enorme omvang van hun land en uit het klimaat, de barre strijd om het bestaan... En dat is absoluut waar!’

‘Misschien is het waar, excellentie, maar het zou beter zijn zonder dat. Natuurlijk, die vorst heeft ook de Fransen verjaagd,4 en je kunt allerlei levensmiddelen invriezen, en de kindertjes kunnen schaatsen... dat is allemaal waar! Voor de goed gevoede en geklede mens is de vorst een en al genoegen, maar voor de arbeider, de bedelaar, de zwerver, de misdeelde is hij het ergste kwaad, de ergste ramp! Een en al ellende, uwe hoogeerwaarde! Als het zo vriest is de armoe tweemaal zo erg, is de dief gewiekster, de misdadiger gemener. Wat praten we daar nog over! Ik ben nu boven de zestig, ik heb een bontjas, een kachel thuis, en allerlei rum en punch. De vorst kan mij nu niet deren, ik trek me er niets van aan, ik wil er niet van weten. Maar vroeger, heilige Moeder Gods! Ik gruw bij de herinnering! Mijn geheugen is met de jaren afgenomen, ik ben een heleboel vergeten: mijn vijanden, mijn zonden, alle mogelijke narigheid – ik ben het allemaal kwijt, maar de vorst – en of ik me die herinner! Ik bleef na mijn moeders dood alleen achter, een klein duveltje, een dakloze wees... Geen familie, geen naasten, voddige kleren, honger, geen plek om te overnachten, kortom: wij hebben hier geen blijvende stad, maar wij zoeken de toekomstige.5 Ik kon toen een stuiver per dag verdienen door een blinde oude vrouw door de stad te leiden... Het vroor bar en gemeen. Zodra ik met het oudje buiten kwam begon die kwelling. Mijn God! Eerst begin je te bibberen of je koorts hebt, je krimpt ineen, je gaat springen – dan gaan je oren, je vingers en je voeten pijn doen. Een pijn alsof iemand ze met een tang toeknijpt. Maar dat is nog niets, nog van geen belang. Het wordt pas erg als je hele lijf verkleumt. Zo’n uur of drie loop je door de vrieskou, hoogeerwaarde – en je verliest iedere gelijkenis.6 Je benen raken verkrampt, je borst ingedrukt, je maag samengetrokken, en vooral: je hart doet zo’n pijn dat het niet erger meer kan. Ja, dat hart bezorgt je een ondragelijke pijn, en je hele lichaam wordt gekweld door wanhoop, alsof je geen oud vrouwtje maar de dood zelf bij de hand houdt. Je verstomt helemaal, je verstart alsof je een standbeeld bent, je loopt voort en je denkt dat niet jij daar loopt, maar dat iemand anders in plaats van jou zijn benen beweegt. Als je ziel verstard is ken je jezelf ook niet meer: je loert op een kans om het oudje in de steek te laten, een warme krakeling uit een kraam te gappen of met iemand te gaan vechten. Maar kom je uit de kou in je nachtverblijf, in de warmte, dan is dat ook geen grote vreugd! Je kunt zeker tot middernacht niet slapen, je ligt te huilen, en je weet zelf niet waarom je zo huilt...’

‘Vóór het donker moeten we nog even over de ijsbaan lopen,’ zei de gouverneursvrouw, die genoeg kreeg van het luisteren. ‘Wie gaat er mee?’

Ze liep naar buiten, en het hele gezelschap uit het paviljoen volgde haar. Alleen de gouverneur, de bisschop en de burgemeester bleven achter.

‘Lieve help, en hoe het toeging toen ik leerling was in de viswinkel!’ ging Jegor Ivanytsj verder, en hij stak zijn armen omhoog, waarbij zijn vossebont openviel. ‘Bij het eerste daglicht moest je naar die winkel... tegen negen uur was je al door en door verkleumd, je was blauw van de kou, je vingers waren verstijfd, zodat je je knopen niet kon vastmaken en geen geld kon tellen. Je stond daar stijf van de kou en dacht: mijn God, ik moet hier tot in de avond staan! Tegen etenstijd was mijn buik al verkrampt en deed mijn hart zo’n pijn... Jaja! Toen ik later zelf winkelier was had ik het niet beter. Elke winter krakende vorst, en de winkel was net een muizeval: van alle kanten woei de wind erdoor... Ik had een luizig (vergeef me het woord) pelsjasje aan ‘van vissebont,’ waar alle kou doorheen kwam. Je verstarde en versufte helemaal, waardoor je zelf nog wreder werd dan de kou: de een trok je zo hard aan zijn oor dat je het er bijna aftrok, de ander gaf je een pak rammel, naar een klant keek je als een misdadiger, een beest, en je was erop uit hem te villen; als je ’s avonds thuiskwam, zou je naar bed moeten gaan, maar je was in een rotbui en begon je gezin verwijten te maken om een stuk brood, op te spelen en zo te keer te gaan dat vijf politieagenten nog niet genoeg waren om je in bedwang te houden. Van die vorst word je kwaadaardig en ga je onmatig wodka drinken.’

Jegor Ivanytsj sloeg zijn handen in elkaar en vervolgde: ‘En hoe het toeging als we ’s winters vis naar Moskou vervoerden! Hemelse Moeder!’

En zich in zijn woorden verslikkend begon hij de verschrikkingen te beschrijven die hij met zijn knechten had ondergaan toen hij vis naar Moskou vervoerde...

‘Tja,’ zuchtte de gouverneur, ‘je staat versteld wat een mens kan verduren! U hebt vis naar Moskou vervoerd, Jegor Ivanytsj, en ik moest indertijd naar het slagveld. Daar heb ik iets ongelofelijks meegemaakt...’

En de gouverneur vertelde hoe tijdens de laatste Russisch-Turkse oorlog zijn detachement in een vriesnacht dertien uur onbeweeglijk in de sneeuw had moeten staan, in de snerpende wind; uit vrees te worden opgemerkt hadden ze geen vuur gemaakt, gezwegen en niet bewogen; het was verboden te roken...

Zo begonnen de herinneringen. De gouverneur en de burgemeester werden levendig en vrolijk en haalden gebeurtenissen uit het verleden op, elkaar in de rede vallend. En de bisschop vertelde hoe hij in Siberië gewerkt en met de hondenslee gereisd had; hoe hij eens, tijdens strenge vorst, slaperig en wel uit de slee gevallen en bijna doodgevroren was; toen de Toengoezen terugkwamen en hem vonden, was hij nog maar nauwelijks in leven. Kort daarop, als op afspraak, zwegen de oude heren opeens, ze gingen naast elkaar zitten en verzonken in gepeins.

‘Ach,’ fluisterde de burgemeester, ‘het is geloof ik tijd om die dingen te vergeten; maar als je naar de waterdragers kijkt, of naar de scholieren, de gevangenen in hun boevenpakken, dan komt alles weer bij je boven! Neem bijvoorbeeld de muzikanten die nu aan het spelen zijn. Grote kans dat hun hart ook pijn doet en hun buiken verkrampt zijn, en hun trompetten zitten aan hun lippen gevroren... Ze spelen en denken: hemelse Moeder, we moeten nog drie uur hier in de kou zitten!’

De oude heren peinsden verder. Ze dachten erover wat het is in de mens dat hoger is dan zijn afkomst, hoger dan rang, rijkdom en kennis – wat het is dat de minste bedelaar nader brengt tot God: over de zwakte van de mens, zijn pijn, zijn lijden...

Intussen was de lucht loodblauw geworden. De deur ging open en twee bedienden van Savatin kwamen het paviljoen binnen met dienbladen en een grote theepot in een muts. Toen de glazen gevuld waren en een sterke geur van kaneel en kruidnagel verspreidden ging de deur weer open en verscheen er een jonge, onbesnorde veldwachter met een purperrode neus en helemaal met rijp bedekt. Hij liep op de gouverneur toe, salueerde en zei: ‘Mevrouw hare excellentie laat u meedelen dat mevrouw naar huis is gegaan.’

Toen ze zagen hoe de veldwachter salueerde met verkleumde, stijve vingers en keken naar zijn neus, zijn troebele ogen, zijn capuchon, die in de buurt van zijn mond wit zag van de rijp, voelden ze alledrie dat het hart van die veldwachter ook pijn moest doen, dat zijn buik verkrampt en zijn ziel verstomd was...

‘Hoor eens,’ zei de gouverneur aarzelend, ‘drink wat bisschopwijn!’

‘Ja, kom... Drink maar!’ zei de burgemeester met een armzwaai. ‘Geneer je niet!’

De veldwachter nam met beide handen een glas op, ging wat opzij staan en deed zijn best niet te slurpen terwijl hij netjes uit het glas dronk. Hij voelde zich verlegen, maar de oude heren zaten zwijgend naar hem te kijken, en zij hadden alledrie het gevoel dat de hartepijn van de jonge veldwachter afnam en dat zijn ziel smolt. De gouverneur zuchtte.

‘Tijd om naar huis te gaan!’ zei hij en stond op. ‘Tot ziens, heren! Hoor eens,’ richtte hij zich tot de veldwachter, ‘zeg ginds tegen de muzikanten dat ze... kunnen ophouden met spelen, en zeg tegen Pavel Semjonytsj uit mijn naam dat hij ervoor zorgt dat ze... bier of wodka krijgen.’

De gouverneur en de bisschop namen afscheid van ‘het stadshoofd’ en verlieten het paviljoen.

Jegor Ivanytsj ging aan de bisschopwijn en zag kans om de veldwachter, terwijl die zijn glas leegdronk, heel veel interessants te vertellen. Zijn mond houden kon hij niet.

2. het Doopsel des Heren – Russisch-orthodoxe feestdag, 6 januari.

3. 28 graden – min 28º Réaumur is min 35º Celsius.

4. de Fransen verjaagd – na de inval door Napoleon in 1812.

5. wij hebben hier geen blijvende stad... – Hebreeën 13:14.

6. gelijkenis – bedoeld wordt: Gods beeld en gelijkenis.

De bedelaar

‘Genadige heer! Weest u zo goed en geeft u wat aan een ongelukkige, hongerige man. Ik heb drie dagen niet gegeten... Ik heb geen stuiver voor een slaapplaats... Ik zweer het! Acht jaar ben ik dorpsonderwijzer geweest en ik ben mijn baan verloren door intriges van de streekraad. Ik ben het slachtoffer van een aangifte. Nu loop ik al een jaar rond zonder werk.’

De advocaat Skvortsov keek naar de grauwe jas met gaten van de bedelaar, naar zijn troebele, dronken ogen, de rode vlekken op zijn wangen, en het kwam hem voor dat hij de man al eens eerder ergens gezien had.

‘Nu kan ik werk krijgen in het gouvernement Kaloega,’ ging de man verder, ‘maar ik heb geen geld om daarheen te komen. Alstublieft, helpt u me! Ik schaam me om te bedelen, maar... de omstandigheden dwingen me.’

Skvortsov keek naar ’s mans overschoenen, waarvan de ene hoog, de andere laag was; en opeens schoot hem iets te binnen.

‘Wacht eens, eergisteren, geloof ik, sprak u mij aan in de Sadovaja-straat,’ zei hij, ‘maar toen zei u niet dat u dorpsonderwijzer was, maar een geschorste student. Weet u nog wel?’

‘Nee... nee, dat kan niet!’ mompelde de man, van zijn stuk gebracht. ‘Ik ben dorpsonderwijzer en als u wilt kan ik u mijn papieren laten zien.’

‘Hou maar op met uw praatjes! U noemde zich een student en vertelde me zelfs waarom u geschorst was. Weet u nog?’

Skvortsov kreeg een kleur en keerde zich met een uitdrukking van afkeer op zijn gezicht van de schooier af.

‘Dit is walgelijk, waarde heer!’ riep hij boos. ‘Dit is oplichterij! Ik geef u aan bij de politie, verdomme! U bent arm en hebt honger, maar dat geeft u niet het recht zo brutaal en schaamteloos te liegen!’

De schooier greep de deurknop beet en keek onthutst, als een betrapte dief, de vestibule rond. ‘Ik... ik lieg niet...’ mompelde hij. ‘Ik kan mijn papieren laten zien.’

‘Wie zal u geloven?’ ging Skvortsov door op verontwaardigde toon. ‘U exploiteert de sympathie van de samenleving voor dorpsonderwijzers en voor studenten – en dat is zo laag, zo gemeen, zo vuil! Schandalig!’

Skvortsov was nu buiten zichzelf en gaf de bedelaar er ongenadig van langs. Met zijn brutale leugen had de man afkeer en walging in hem opgewekt, had hij datgene geschonden waarvan hij, Skvortsov, zo hield en wat hij zo hoog schatte in zichzelf: goedaardigheid, een gevoelig hart, meegevoel met ongelukkigen; door zijn leugen, zijn aanslag op de barmhartigheid had die kerel als het ware de aalmoes bezoedeld die hij uit de mildheid van zijn hart zo graag aan armen schonk. De schooier probeerde zich eerst nog te verdedigen, hij zwoer dat hij de waarheid sprak, maar toen zweeg hij en liet zijn hoofd beschaamd hangen.

‘Meneer,’ zei hij en legde zijn hand op zijn hart,‘ik heb inderdaad gelogen!.. Ik ben geen student en geen dorpsonderwijzer. Dat heb ik maar verzonnen! Ik heb in een Russisch koor gewerkt en daar ben ik ontslagen wegens dronkenschap. Maar wat anders kan ik doen? God sta me bij: ik kan niet anders dan liegen! Als ik de waarheid spreek geeft niemand me iets. Met de waarheid kom je om van honger en bevries je zonder nachtlogies! Wat u zegt is waar, ik begrijp het, maar... wat moet ik doen?’

‘Wat u moet doen? U vraagt wat u moet doen?’ riep Skvortsov en ging dicht op hem toe. ‘Werken, dat moet u doen! U moet werken!’

‘Werken... Dat weet ik zelf ook wel, maar waar vind ik werk?’

‘Onzin! U bent jong, gezond, sterk, u kunt altijd werk vinden, als u maar wilt. Maar u bent lui, verwend, dronken! U stinkt naar wodka, als een kroeg! U zit vol leugens en u bent totaal verloederd, alleen nog maar in staat om uw hand op te houden en te liegen! Als het u eens belieft u te verlagen tot arbeid, dan zoekt u een kantoor, een Russisch koor, een baantje als markeur, waar u niets hoeft uit te voeren, als u maar geld krijgt! Maar zou u zich niet willen inlaten met fysieke arbeid? U zult wel geen huisknecht willen worden, of fabrieksarbeider! U hebt immers pretenties!’

‘Wat een redenering, tjonge...’ zei de man met een wrange grijnslach. ‘Hoe kom ik aan fysieke arbeid? Voor winkelbediende ben ik al te oud, daarvoor moet je als jongen beginnen; als huisknecht neemt niemand mij aan, want je kunt tegen mij geen jij en jou zeggen; en op een fabriek willen ze mij ook niet, dan moet je een vak kennen, en ik kan niets.’

‘Onzin! U hebt altijd wel een excuus! En zou u geen brandhout kunnen hakken?’

‘Dat zou ik wel kunnen, maar tegenwoordig zitten ook echte houthakkers zonder brood.’

‘Ja, zo redeneren alle werkschuwen. Als men u werk wil laten doen weigert u. Wilt u bij mij geen hout hakken?’

‘Ja, dat wil ik wel.’

‘Goed we zullen eens kijken... Uitstekend...we zullen zien!’ Skvortsov haastte zich, niet zonder leedvermaak en in zijn handen wrijvend, de keukenmeid uit de keuken te roepen.

‘Zo, Olga,’ zei hij, ‘breng die meneer naar de schuur, hij komt hout hakken.’

De bedelaar haalde zijn schouders op, alsof hij iets niet begreep, en liep schoorvoetend achter de keukenmeid aan. Aan zijn manier van lopen was te zien dat hij niet toegestemd had hout te hakken omdat hij honger had en wat wilde verdienen, maar gewoon uit eigenliefde en schaamte, als een man die op een leugen betrapt was. Ook viel te merken dat hij door de wodka erg verzwakt was, een slechte gezondheid had en niet de minste werklust.

Skvortsov spoedde zich naar de eetkamer. Daar was door de ramen, die uitkwamen op de binnenplaats, de houtschuur te zien en alles wat er op de binnenplaats gebeurde. Aan het raam staand zag Skvortsov de keukenmeid en de schooier achterom de binnenplaats op komen en door de vuile sneeuw naar de schuur lopen. Olga bekeek haar metgezel korzelig, ontsloot met opzij geprikte ellebogen de schuurdeur en gooide die boos open.

Waarschijnlijk hebben we haar gestoord bij het koffie drinken, dacht Skvortsov. Zo’n kwaadaardig schepsel!

Verder zag hij hoe de pseudo-onderwijzer en pseudo-student op het hakblok ging zitten en ergens over nadacht, zijn rode wangen met zijn vuisten ondersteunend. De vrouw smeet een bijl aan zijn voeten, spuwde verbolgen, en aan de bewegingen van haar lippen te zien schold zij hem uit. De schooier trok aarzelend een stuk hout naar zich toe, zette het tussen zijn voeten en tikte er onzeker met de bijl op. Het houtblok wankelde en viel om. Hij zette het weer vóór zich, blies op zijn verkleumde handen en tikte weer met de bijl, zo voorzichtig alsof hij bang was zich op zijn overschoen te slaan of zijn tenen af te hakken. Het blok viel weer om.

Skvortsovs boosheid was al voorbij, en hij vond het een beetje pijnlijk en schaamde zich dat hij een niet aan werk gewende, drankzuchtige en misschien wel zieke man had gedwongen in de kou ruw werk te doen.

Nou ja, vooruit, laat hem maar... dacht hij terwijl hij uit de eetkamer naar zijn werkkamer liep. Het is voor zijn eigen bestwil.

Een uur later kwam Olga binnen en meldde dat het hout gehakt was.

‘Hier, geef hem een halve roebel,’ zei Skvortsov. ‘Als hij wil, laat hem dan elke eerste van de maand hout komen hakken... Er is altijd wel werk te doen.’

Op de eerste van de maand verscheen de schooier weer en verdiende weer een halve roebel, al kon hij nauwelijks op zijn benen staan. Van die keer af kwam hij vaak op de binnenplaats, en elke keer was er werk voor hem te doen: hij veegde sneeuw op hopen, ruimde de schuur op, klopte tapijten en matrassen. Iedere keer kreeg hij twintig tot veertig kopeke voor zijn arbeid, en eenmaal liet Skvortsov hem zelfs een oude broek brengen.

Toen Skvortsov ging verhuizen nam hij de man aan om te helpen zijn meubels in te laden en te vervoeren. Ditmaal was de schooier nuchter, grimmig en zwijgzaam; hij raakte de meubels nauwelijks aan, liep met gebogen hoofd achter de verhuiskarren en deed zelfs niet zijn best om actief te lijken; hij kleumde alleen van de kou en geneerde zich als de koetsiers lachten omdat hij zo weinig deed, zo slap was en een gescheurde deftige jas droeg. Na de verhuizing liet Skvortsov hem bij zich roepen.

‘Zo, ik merk dat mijn woorden uitwerking op u gehad hebben,’ zei hij en gaf hem een roebel. ‘Dit is voor uw werk. Ik zie dat u nuchter bent en niet afkerig van werken. Hoe heet u?’

‘Loesjkov.’

‘Ik kan u nu ander werk aanbieden, Loesjkov, minder vuil werk. Kunt u schrijven?’

‘Jawel’.

‘Gaat u dan morgen met deze brief naar mijn collega, dan krijgt u kopieerwerk te doen. Werkt u dus, boemel niet, vergeet niet wat ik u gezegd heb. Het beste!’

Skvortsov, tevreden dat hij een man op het rechte pad gezet had, klopte Loesjkov vriendelijk op zijn schouder en gaf hem zelfs ten afscheid een hand. Loesjkov nam de brief aan, ging weg en kwam niet meer voor werk op de binnenplaats.

Er gingen twee jaar voorbij. Op een keer stond Skvortsov bij de schouwburgkassa zijn kaartje te betalen, toen hij naast zich een kleine man zag met een kraag van lamsvel en een versleten muts van robbevacht. Het mannetje vroeg de kassier bedeesd om een kaartje voor de gaanderij en betaalde met koperen stuivers.

‘Loesjkov, bent u dat?’ vroeg Skvortsov toen hij in het mannetje zijn vroegere houthakker herkende. ‘Wel – hoe maakt u het? Gaat het u goed?’

‘Dat gaat wel... Ik werk nu voor een notaris, ik verdien 35 roebel.’

‘Mooi zo. Heel goed! Ik ben blij voor u. Heel, heel blij, Loesjkov! U bent immers in zekere zin mijn petekind. Ik heb u toch op de rechte weg gezet. Weet u nog hoe ik u uitgefoeterd heb? U was toen bij mij bijna door de grond gezakt. Nou, ik ben u dankbaar, m’n beste, dat u mijn woorden niet in de wind hebt geslagen.’

‘Ik ben u ook dankbaar,’ zei Loesjkov. ‘Als ik toen niet bij u gekomen was zou ik mezelf misschien nu nog voor onderwijzer of student uitgeven. Ja, door u ben ik gered, uit de put gekomen.’

‘Dat doet me veel genoegen.’

‘Mijn dank voor uw goede woorden en daden. U hebt toen uitstekend gesproken. Ik ben u dank verschuldigd en ook uw keukenmeid, God geve haar gezondheid, die goede, edele vrouw. U hebt uitstekend gesproken toen, ik ben u natuurlijk erkentelijk tot aan het graf, maar eigenlijk heeft uw keukenmeid Olga me gered.’

‘Hoe dan?’

‘Dat zat zo. Dan kwam ik bij u hout hakken, en daar begon zij: “O, jij dronkelap! Vervloekte kerel dat je bent! Van jou komt nooit iets terecht!” Dan ging ze tegenover me zitten met een treurig gezicht, keek me aan en jammerde: “Je bent een ongelukkige! Je vindt geen vreugde op deze wereld, en ook niet in de andere wereld, je bent een zuiplap, je zult in de hel branden! Je bent een stuk ongeluk!” En zo maar door, weet u. Wat die niet voor mij heeft uitgestaan en tranen heeft vergoten, dat kan ik u niet zeggen. Maar het belangrijkste is – zij heeft voor mij dat hout gehakt! Ik heb bij u niet één houtblok gekloofd, meneer – zij heeft het allemaal gedaan! Waarom zij me gered heeft, waarom ik veranderd ben terwijl ik naar haar keek, en ben opgehouden met drinken – ik kan het u niet verklaren. Ik weet alleen dat er door haar woorden en edelmoedige daden een verandering in mijn binnenste heeft plaatsgehad, zij heeft mij tot een beter mens gemaakt, en dat zal ik nooit vergeten. Maar het is tijd, de bel gaat.’

Loesjkov maakte een buiging en begaf zich naar de gaanderij.

==

Vijanden

Op een donkere septemberavond tussen negen en tien uur stierf de enige zoon van streekdokter Kirilov, de zesjarige Andrej, aan difterie. Toen de doktersvrouw voor het bed van het gestorven kind knielde en een eerste golf van wanhoop haar overmande, ging in de vestibule luid galmend de bel.

In verband met de difterie was al het huispersoneel ’s morgens al weggestuurd. Kirilov ging opendoen zoals hij was, zonder jasje, met opengeknoopt vest, zonder zijn natte gezicht of zijn handen, die branderig waren van de carbol, af te vegen. Het was donker in de vestibule, en van de man die binnentrad kon je alleen zien dat hij van gemiddelde lengte was, een witte sjaal droeg en een groot, bijzonder bleek gezicht had, zo bleek dat het leek of het door de binnenkomst van dat gezicht in de vestibule lichter werd...

‘Is de dokter thuis?’ vroeg hij haastig bij het binnentreden.

‘Ja, ik ben thuis,’ antwoordde Kirilov. ‘Wat is er van uw dienst?’

‘O, bent u het? Dat is heel prettig!’ zei de man verheugd en hij zocht in het donker de hand van de dokter, vond die en drukte hem stevig. ‘Dat is heel... heel prettig! Wij kennen elkaar!.. Ik ben Abogin... ik had het genoegen u van de zomer bij Gnoetsjev te zien. Ik ben erg blij dat ik u thuis tref... In godsnaam, weigert u niet om nu meteen met mij mee te gaan... Mijn vrouw is gevaarlijk ziek... Ik ben met een rijtuig gekomen...’

Aan de stem en de bewegingen van de bezoeker was te merken dat hij in hevige opwinding verkeerde. Net als iemand die verschrikt is door een brand of een dolle hond, kon hij zijn snelle ademhaling nauwelijks bedwingen en sprak hij haastig, met trillende stem; in zijn woorden klonk iets ongeveinsd oprechts en kinderlijk vreesachtigs. Als iedereen die verschrikt en verbijsterd is sprak hij in korte, afgebroken zinnen, waarbij hij veel overbodige, niets ter zake doende woorden zei.

‘Ik was bang u niet thuis te treffen,’ vervolgde hij. ‘Toen ik naar u toe reed werd ik gek van ellende... Doet u uw jas aan en laten we gaan, om godswil... Het kwam zo. Ik had Paptsjinski, Aleksandr Semjonovitsj, die u kent, op bezoek... We praatten wat... gingen toen thee zitten drinken; plotseling geeft mijn vrouw een gil, grijpt naar haar hart en valt achterover in haar stoel. We legden haar op bed en... ik heb haar slapen met ammoniak ingewreven, haar met water besprenkeld... ze ligt daar voor lijk... Ik ben bang dat het een aneurysma is... Laten we gaan... Haar vader is ook aan een aneurysma gestorven...’

Kirilov hoorde hem zwijgend aan, alsof hij geen Russisch verstond.

Toen Abogin nog eens over Paptsjinski begon en over de vader van zijn vrouw en weer in het donker naar de hand van de dokter zocht, schudde deze zijn hoofd en zei, apathisch ieder woord uitrekkend: ‘Neemt u me niet kwalijk, maar ik kan niet met u mee... Een minuut of vijf geleden is... mijn zoontje gestorven...’

‘Werkelijk?’ fluisterde Abogin, en hij deed een stap achteruit. ‘Mijn God, wat ben ik dan op een slecht tijdstip gekomen! Wat een ongelofelijk ongelukkige dag... Ongelofelijk! Wat een samenloop... het lijkt haast opzet!’

Abogin pakte de deurknop en liet zijn hoofd in gedachten hangen. Hij verkeerde zichtbaar in tweestrijd en wist niet wat hij moest doen: weggaan of opnieuw de dokter vragen om mee te gaan.

‘Hoort u eens,’ zei hij met bewogen stem, terwijl hij Kirilov bij zijn mouw pakte, ‘ik begrijp uw toestand volledig! God weet dat ik me schaam om in zulke ogenblikken te proberen uw aandacht te vragen, maar wat kan ik anders? Oordeelt u zelf: waar kan ik heen? Er is hier immers geen dokter behalve u. Laten we om godswil toch gaan! Ik vraag het niet voor mezelf... Ik zelf ben niet ziek!’

Er trad een stilte in. Kirilov draaide zich met zijn rug naar Abogin, bleef even staan en liep langzaam van de vestibule naar de salon. Te oordelen naar zijn onzekere, machinale tred, naar de aandacht waarmee hij in de salon de pluizige kap van een niet brandende lamp rechtzette en even in een dik boek keek dat op tafel lag, had hij in die ogenblikken geen voornemens, geen wensen, dacht hij nergens aan en herinnerde hij zich waarschijnlijk niet eens dat er een vreemde in zijn vestibule stond. Het schemerlicht en de stilte in de salon versterkten blijkbaar zijn radeloosheid. Toen hij uit de salon naar zijn studeervertrek liep lichtte hij zijn rechtervoet hoger op dan nodig was, hij zocht met zijn handen de deurpost, en op dat moment sprak uit zijn hele figuur iets van verdwaasdheid, alsof hij in een vreemde woning terecht was gekomen of voor het eerst van zijn leven dronken was en zich nu verbaasd aan dat nieuwe gevoel overgaf. Langs één muur van de studeerkamer liep over de boekenkasten een brede lichtstreep; dat licht kwam, samen met de sterke, bedompte lucht van carbol en ether, uit de halfgeopende deur die naar de slaapkamer leidde... De dokter liet zich in de stoel voor het bureau zakken; suffig keek hij even naar zijn verlichte boeken, toen stond hij op en ging de slaapkamer in.

Hier in de slaapkamer heerste een dodelijke rust. Alles, tot de kleinste kleinigheid toe, getuigde welsprekend van de pas doorgemaakte storm, de afmatting daarna, en alles rustte nu uit. Het kaarsje, dat op een kruk stond temidden van een grote verzameling flesjes, doosjes en potjes, en de grote lamp op de commode verspreidden een helder licht in de kamer. In het ledikant, dicht bij het raam, lag het jongetje met open ogen en een verwonderde uitdrukking op zijn gezicht. Hij bewoog niet, maar zijn geopende ogen leken elk ogenblik donkerder te worden en verder naar binnen in zijn schedel te wijken. Met haar handen op zijn lijfje en haar gezicht verbergend in de plooien van de lakens knielde de moeder voor het ledikant. Zij bewoog evenmin als het jongetje, maar hoeveel levende beweging voelde je niet in de welvingen van haar lichaam en in haar armen! Ze vlijde zich tegen het ledikant aan met haar hele wezen, met kracht en overgave, alsof ze vreesde de rustige en geriefelijke houding te verstoren die ze eindelijk voor haar uitgeputte lichaam had gevonden. De dekens, doeken, waskommen, de plassen op de grond, de overal rondslingerende kwastjes en lepeltjes, de witte fles met kalkwater, de lucht zelf, die benauwd en drukkend was – alles was doods en leek in rust weggezonken.

De dokter bleef bij zijn vrouw staan, de handen in de broekzakken; met een scheef hoofd keek hij naar zijn zoontje. Zijn gezicht drukte onverschilligheid uit – alleen aan de druppeltjes die in zijn baard blonken was te zien dat hij nog pas gehuild had.

Die gruwelijke verschrikking waaraan men denkt als men het over de dood heeft ontbrak in de slaapkamer. In de algehele verstarring, in de houding van de moeder, in de onbewogenheid van het doktersgezicht lag iets aantrekkelijks, iets ontroerends – die verfijnde, nauw waarneembare schoonheid van menselijk verdriet, die men niet gauw zal leren begrijpen en beschrijven en die alleen muziek schijnt te kunnen weergeven. Die schoonheid lag ook besloten in de grimmige stilte; Kirilov en zijn vrouw zwegen, huilden niet, alsof zij naast de zwaarte van het verlies ook de hele lyriek van hun situatie aanvoelden: zoals eens, op zijn tijd, hun jeugd voorbij was gegaan, zo ging nu, tegelijk met de jongen, hun recht om kinderen te hebben voorgoed verloren! De dokter was vierenveertig, hij was al grijs en zag er oud uit; zijn bleke, ziekelijke vrouw was vijfendertig. Andrej was niet slechts hun enige, maar ook hun laatste geweest.

In tegenstelling tot zijn vrouw behoorde de dokter tot de naturen die bij diepe droefheid behoefte aan beweging voelen. Toen hij een minuut of vijf bij zijn vrouw had gestaan liep hij, zijn rechtervoet hoog optillend, de slaapkamer uit naar een kleine kamer die half gevuld was met een grote, brede divan; vandaar ging hij naar de keuken. Nadat hij wat had rondgelopen bij het fornuis en het bed van de keukenmeid, bukte hij en kwam door een lage deur uit in de vestibule. Daar zag hij weer de witte sjaal en het bleke gezicht.

‘Eindelijk!’ zuchtte Abogin, en hij pakte de deurknop. ‘Laten we gaan, alstublieft!’

De dokter sidderde, keek hem aan en herinnerde zich hem weer...

‘Hoort u eens, ik heb u toch al gezegd dat ik niet mee kan!’ zei hij, nu levendiger. ‘Wat vreemd!’

‘Dokter, ik ben geen botterik, ik begrijp uw situatie maar al te goed... Ik voel erg met u mee!’ zei Abogin met smekende stem, en hij legde zijn hand op zijn sjaal. ‘Maar ik vraag u niet iets voor mezelf... Mijn vrouw ligt op sterven! Als u die gil gehoord had, haar gezicht gezien had, dan zou u mijn aandringen begrijpen! Mijn God, en ik dacht al dat u uw jas ging halen! Dokter, elke minuut telt! Laten we alstublieft gaan!’

‘Ik kan niet gaan!’ zei Kirilov nadrukkelijk en hij liep de salon in.

Abogin liep achter hem aan en greep hem bij zijn mouw.

‘U hebt verdriet, dat begrijp ik – maar ik vraag u niet om een kies te trekken of voor een expertise, maar om een mensenleven te redden!’ ging hij voort met smeken als een bedelaar. ‘Dat leven gaat toch boven alle persoonlijke verdriet! Ja, ik vraag u om moed, om een heldendaad! Uit naam van de mensenliefde!’

‘Mensenliefde – dat is een begrip met twee kanten,’ zei Kirilov geërgerd. ‘In naam van diezelfde mensenliefde vraag ik u niet te proberen mij mee te krijgen. Dit is toch waarachtig te gek: ik val om van moeheid, en u komt aan met mensenliefde! Ik deug nu nergens voor... ik kan absoluut niet meegaan; ik kan toch ook mijn vrouw niet alleen laten? Nee, nee...’

Kirilov maakte een afwerend gebaar met zijn handen en week achteruit. ‘Vraagt u het me niet!’ vervolgde hij angstig. ‘Neemt u me niet kwalijk... Volgens het wetboek, deel XIII, ben ik verplicht met u mee te gaan, en u hebt het recht me bij mijn kraag mee te sleuren... Goed, sleurt u maar, alleen... ik ben tot niets in staat... Ik kan zelfs niet praten... Het spijt me...’

‘U moet niet op zo’n toon met mij spreken, dokter...’ zei Abogin, en hij pakte de dokter weer bij zijn mouw. ‘Wat kan mij deel XIII schelen! Ik heb niet het recht u tegen uw wil te dwingen. U kunt meegaan of niet, wat u wilt, maar ik doe geen beroep op uw wil, maar op uw gevoel. Een jonge vrouw ligt op sterven! U zegt dat zojuist uw zoon gestorven is – wie kan mijn ontzetting beter begrijpen dan u?’

Abogins stem trilde van emotie; in die trilling en die toon lag veel meer overtuigingskracht dan in zijn woorden. Hij was oprecht, maar het viel op dat, welke frasen hij ook gebruikte, ze allemaal zo gemaakt klonken, zo zielloos, misplaatst bloemrijk, en zelfs kwetsend zowel voor de lucht in de dokterswoning als voor die vrouw die ergens lag te sterven. Dat voelde hij zelf ook, en daarom poogde hij uit alle macht, uit vrees niet begrepen te worden, zachtheid en gevoeligheid in zijn stem te leggen en de dokter zo niet met zijn woorden, dan althans met de grote oprechtheid van zijn toon te overtuigen. In het algemeen heeft een frase, hoe fraai en diepzinnig ook, alleen effect op onverschillige mensen, maar ze kan niet altijd degenen bevredigen die gelukkig of ongelukkig zijn; daarom drukt het grootste geluk, het diepste ongeluk zich meestal uit zonder woorden: verliefde mensen begrijpen elkaar beter als ze zwijgen, en een bewogen, hartstochtelijke rede aan een graf beroert alleen buitenstaanders, terwijl de weduwe en de kinderen van de gestorvene hem koud en waardeloos vinden.

Kirilov was blijven staan en zweeg. Toen Abogin nog een paar frasen uitte over de hoge roeping van de arts, over zelfopoffering enzovoorts, vroeg de dokter nors: ‘Is het ver?’

‘Ongeveer dertien, veertien werst. Ik heb uitstekende paarden, dokter! Ik geef u mijn erewoord dat ik u in een uur heen en terug breng. Eén uur maar!’

Die laatste woorden hadden meer uitwerking op de dokter dan het beroep op menslievendheid of de roeping van de arts. Hij dacht even na en zei toen met een zucht: ‘Goed, dan gaan we maar!’

Hij liep snel en nu met zekere tred naar zijn studeervertrek en kwam even later terug met een lange pandjesjas aan. Met kleine pasjes om hem heen dribbelend hielp de verheugde Abogin hem in zijn overjas en ze verlieten samen het huis.

Buiten was het donker, maar lichter dan in de vestibule. In de duisternis tekende zich duidelijk de rijzige, ietwat gebogen gestalte van de dokter met zijn lange smalle baard en zijn adelaarsneus af. Van Abogin was behalve zijn bleke gezicht nu ook zijn grote hoofd te zien waarop een klein studentenpetje zijn kruin maar nauwelijks bedekte. De witte sjaal was alleen van voren zichtbaar, van achteren werd hij bedekt door lange haren.

‘U kunt er zeker van zijn: ik zal uw grootmoedigheid weten te waarderen,’ mompelde Abogin terwijl hij de dokter in het rijtuig hielp. ‘We zetten er een flinke vaart in. Loeka, rij zo hard mogelijk, beste kerel! Alsjeblieft!’

De koetsier reed snel. Eerst kwamen ze langs een rij onooglijke gebouwen die aan de binnenplaats van het ziekenhuis stonden; overal was het donker, alleen achter op de binnenplaats scheen door de schutting heen uit een raam een helder licht, en drie vensters op de bovenverdieping van het ziekenhuis leken lichter dan de lucht. Daarna reden ze door volledige duisternis; hier hing de vochtige lucht van paddestoelen en hoorde je gefluister van bomen; kraaien, gewekt door het geratel van de wielen, klapwiekten in de bladeren en hieven een onrustig, klagelijk gekras aan, alsof ze wisten dat de zoon van de dokter dood was en de vrouw van Abogin ziek. Maar toen tekenden zich afzonderlijke bomen en struiken af; er glinsterde een sombere poel, waarop grote zwarte schaduwen sliepen; daarna rolde het rijtuig over een gladde vlake. Het gekras van de kraaien was nu nog maar zwak ver achter hen te horen en verstomde weldra geheel.

Kirilov en Abogin zwegen bijna de hele weg. Eenmaal slechts zuchtte Abogin diep en prevelde: ‘Wat een afschuwelijke toestand! Je houdt nooit zoveel van je dierbaren als wanneer je de kans loopt ze te verliezen.’

En toen het rijtuig zachtjes door een rivier waadde, huiverde Kirilov opeens, alsof het watergeplas hem deed schrikken, en hij kwam in beweging.

‘Hoort u eens, laat u me eruit,’ zei hij klagelijk. ‘Ik kom later bij u. Ik zou alleen mijn assistent naar mijn vrouw willen sturen. Ze is immers alleen!’

Abogin zei niets. Het rijtuig hobbelde en bonkte over stenen, reed de zanderige oever op en vervolgde zijn weg. Kirilov bewoog onrustig en keek bedroefd om zich heen. Dankzij het zwakke schijnsel van de sterren waren achter hem de weg en de in het duister verdwijnende wilgen langs de oever te zien. Rechts lag een vlakte, even glad en grenzeloos als de hemel; ver weg brandden hier en daar doffe lichtjes, waarschijnlijk in de venen waar turf gestoken werd. Links verhief zich evenwijdig aan de weg een heuvel, plukkig van het struikgewas; boven de heuvel stond onbeweeglijk een grote halvemaan, rood, in lichte nevel gehuld en omgeven door kleine wolkjes die hem van alle kanten leken te bekijken en te bewaken zodat hij niet kon weglopen.

In de hele natuur voelde je iets wanhopigs, pijnlijks; de aarde was als een gevallen vrouw, die alleen in een donkere kamer zit en probeert niet aan het verleden te denken; zij werd gekweld door herinneringen aan de lente en de zomer en wachtte apathisch de onvermijdelijke winter af. Waarheen je ook keek, overal deed de natuur zich voor als een donkere, eindeloos diepe en koude kuil, waaruit Kirilov noch Abogin noch de rode maan zich ooit zouden kunnen bevrijden...

Hoe dichter het rijtuig bij het doel van de tocht kwam, hoe ongeduldiger Abogin werd. Hij schoof heen en weer, sprong af en toe op, keek over de schouder van de koetsier vooruit. Toen ze eindelijk stilhielden bij een bordes dat fraai gedrapeerd was met gestreept linnen en hij opkeek naar de verlichte ramen van de bovenetage, was zijn ademhaling hoorbaar onregelmatig.

‘Als er iets gebeurt, dan... overleef ik het niet,’ zei hij toen hij met de dokter de vestibule inging; hij wreef opgewonden in zijn handen en luisterde naar de stilte. ‘Maar er is geen tumult te horen, dus op het ogenblik is alles nog in orde.’

In de vestibule waren geen stemmen en geen voetstappen te horen, het hele huis leek te slapen, ondanks de heldere verlichting. Nu pas konden de dokter en Abogin, die tot dan toe in het donker hadden verkeerd, elkaar bekijken. De dokter, groot en gebogen, was slordig gekleed en had geen knap gezicht. Zijn lippen, dik als van een neger, zijn adelaarsneus en zijn doffe, achteloze blik gaven er iets onprettig bijtends, onvriendelijks, ruws aan. Zijn ongekamde haar, zijn ingevallen slapen, het voortijdig grijze haar in zijn lange smalle baard, waar zijn kin doorheen schemerde, zijn grauwbleke huidskleur en zijn onverschillige, hoekige manieren – dat alles had iets hards, waardoor je moest denken aan doorgemaakte armoede, ellende en uitputting door het leven en de mensen. Wie naar zijn hele dorre figuur keek, kon niet geloven dat die man een vrouw had, dat hij kon huilen om een kind. Abogin was heel anders. Hij was een lijvige, stevig gebouwde, blonde man met een groot hoofd en grove, maar zachte gelaatstrekken; hij was elegant gekleed naar de laatste mode. In zijn postuur, zijn dichtgeknoopte jasje, zijn haardos en zijn gezicht voelde je iets edels, iets wat aan een leeuw deed denken; bij het lopen hield hij zijn hoofd rechtop en stak hij zijn borst vooruit; hij had een prettige baritonstem, en in de manier waarop hij zijn sjaal afnam of zijn haar gladstreek school een fijne, bijna vrouwelijke elegantie. Zelfs het bleke gezicht en de kinderlijke angst waarmee hij onder het uittrekken van zijn jas langs de trap omhoog keek deden geen afbreuk aan zijn houding en aan de welgedaanheid, de gezondheid en het aplomb die zijn hele figuur kenmerkten.

‘Er is niemand en er is niets te horen,’ zei hij terwijl hij de trap opging. ‘Geen consternatie. God geve dat alles in orde is!’

Hij leidde de arts door de hal naar een grote salon, waar een zwarte vleugel stond en een kroonluchter in een wit overtrek hing; daarvandaan liepen beiden naar een kleine, erg mooie en gezellige zitkamer vol van een prettig rose halfduister.

‘Gaat u hier zolang zitten, dokter,’ zei Abogin, ‘dan kom ik... dadelijk... Ik ga even kijken en haar waarschuwen.’

Kirilov bleef alleen achter. De luxueuze inrichting van de kamer, het aangename halfduister en zijn aanwezigheid in dit vreemde, onbekende huis, die iets avontuurlijks had – het raakte hem blijkbaar niet. Hij zat in zijn stoel en bekeek zijn door carbolzuur gebrande handen. Hij zag alleen vluchtig een helrode lampekap, een cellofoedraal, en toen hij opzij keek, waar een klok tikte, ontdekte hij een opgezette wolf, even stevig en weldoorvoed als Abogin zelf.

Er heerste stilte... Ergens ver weg in een andere kamer stiet iemand een luid ‘a!’ uit, er rinkelde een glazen deur, waarschijnlijk van een kast, en alles werd weer stil. Na een minuut of vijf wachten hield Kirilov op zijn handen te bekijken en richtte hij zijn blik naar de deur waardoor Abogin was verdwenen.

In de deuropening stond Abogin, maar een andere Abogin dan die erdoor was weggegaan. De uitdrukking van welgedaanheid en fijne elegantie was verdwenen, zijn gezicht, zijn handen, zijn hele postuur waren verwrongen door een afschuwelijke uitdrukking – was het van ontzetting of van kwellende fysieke pijn? Zijn neus, lippen, snor, al zijn gelaatstrekken bewogen en leken zich uit zijn gezicht los te willen scheuren; zijn ogen leken te lachen van pijn...

Hij liep met zware passen wijdbeens naar het midden van de kamer, boog voorover, kreunde en schudde zijn vuisten.

‘Ze heeft me bedrogen!’ riep hij met een sterke klemtoon op dro. ‘Bedrogen! Ze is ervandoor! Ze werd ziek en stuurde mij op een dokter uit alleen maar om met die idioot Paptsjinski weg te lopen! Mijn God!’

Met zware stappen ging hij op de dokter toe, hield zijn witte zachte vuisten voor diens gezicht, schudde ze en ging door met roepen: ‘Ze is weg!! Ze heeft me bedrogen! Waar is die leugen goed voor?! Mijn God! Mijn God! Waar is die vuile valsspelerstruc goed voor, dat duivelse, achterbakse spel? Wat heb ik haar misdaan? Ze is er vandoor!’

Tranen stroomden uit zijn ogen. Hij draaide zich op één voet om en liep door de kamer. Nu, in zijn korte jasje, in de modieuze nauwe pantalon, waarin zijn benen te dun leken voor zijn romp, met zijn grote hoofd en zijn haardos, leek hij opvallend veel op een leeuw. Op het onverschillige gezicht van de dokter tekende zich nieuwsgierigheid af. Hij stond op en bekeek Abogin.

‘Mag ik weten waar de zieke is?’ vroeg hij.

‘De zieke! De zieke!’ schreeuwde Abogin, lachend en huilend en nog steeds zijn vuisten schuddend. ‘Dat is geen zieke, maar een vervloekt wijf! Wat een laagheid! Een gemeenheid, zoals volgens mij de Satan niet erger kan bedenken! Ze heeft mij weggestuurd om te kunnen vluchten – te vluchten met een idioot, een stomme clown, een gigolo! O God, dan had ze beter kunnen sterven! Dit kan ik niet verdragen! Dit is me te veel!’

De dokter rechtte zijn rug. Zijn ogen knipperden en vulden zich met tranen, zijn smalle baard bewoog tegelijk met zijn kaak naar links en rechts.

‘Maar wacht eens even, hoe kan dit?’ vroeg hij, nieuwsgierig om zich heen kijkend. ‘Mijn jongen is gestorven, mijn vrouw verkeert in diepe droefheid, ze is alleen thuis... ikzelf kan nauwelijks op mijn benen staan, ik heb drie nachten niet geslapen... en wat gebeurt? Ik word gedwongen in een platvloerse komedie te spelen, in de rol van toneelrequisiet! Daar... daar kan ik niet bij!’

Abogin opende een vuist, smeet een verfrommeld papiertje op de grond en stapte erop, als op een insect dat hij wilde vertrappen.

‘En ik zag het niet... ik begreep het niet!’ zei hij met opeengeklemde tanden, en hij schudde een vuist voor zijn gezicht, met een uitdrukking alsof iemand hem op zijn eksteroog had getrapt. ‘Ik heb niet gemerkt dat hij elke dag hier kwam, niet gemerkt dat hij vandaag in een koets kwam! Waarom een koets? En ik had niets door... Uil!’

‘Nee... ik kan dit niet begrijpen!’ bromde de dokter. ‘Wat is dit voor waanzin? Dit is de spot drijven met een medemens, met menselijk lijden! Dit is iets onmogelijks... Voor het eerst van mijn leven maak ik zoiets mee!’

Met de stomme verbazing van iemand die zojuist is gaan inzien dat hij diep beledigd is, haalde de dokter zijn schouders op, spreidde zijn armen en liet zich, niet wetend wat hij moest zeggen of doen, uitgeput in zijn stoel zakken.

‘Tja, als ze niet meer van mij houdt, maar van een ander – het zij zo! Maar waartoe dit bedrog, waartoe dit gemene, verraderlijke fopspelletje?’ vroeg Abogin met een huilstem. ‘Waartoe? En waarom? Wat heb ik je misdaan? Hoort u eens, dokter,’ zei hij verhit en hij trad op Kirilov toe. ‘U bent de ongewilde getuige van mijn ongeluk, en ik zal de waarheid niet voor u verborgen houden. Ik zweer u dat ik van die vrouw hield! Ik heb haar liefgehad als een slaaf, alsof ze een godin was! Voor haar heb ik alles opgeofferd: ruzie gemaakt met mijn familie, mijn baan en de muziek eraan gegeven, haar vergeven wat ik mijn moeder of mijn zuster niet zou kunnen vergeven... Niet één keer heb ik haar scheef aangekeken... ik heb haar geen enkele aanleiding gegeven! Waarom dan deze leugen? Ik eis geen liefde, maar waarom dit ploertige bedrog? Hou je niet van me, zeg het dan openlijk en eerlijk, temeer omdat je mijn kijk op zulke zaken kent...’

Met tranen in zijn ogen, trillend over zijn hele lichaam, stortte hij voor de dokter eerlijk zijn hart uit. Hij sprak heftig, beide handen aan zijn hart drukkend, hij onthulde zijn familiegeheimen zonder de minste aarzeling en leek zelfs blij dat die geheimen uit zijn borst naar buiten kwamen. Had hij zo een uur of twee gepraat en zijn hele ziel blootgelegd, dan zou hij ongetwijfeld opgelucht zijn geweest. Wie weet, als de dokter hem had aangehoord en hem kameraadschappelijk zijn sympathie had getoond, dan had hij zich misschien, zoals dat vaak gebeurt, zonder protest met zijn ongeluk verzoend en geen onnodige domheden begaan... Maar het liep anders. Terwijl Abogin sprak had er in de gekwetste arts een merkbare verandering plaats. De onverschilligheid en verwondering op zijn gezicht maakten langzaam plaats voor een uitdrukking van bittere gekrenktheid, verontwaardiging en toorn. Zijn gelaatstrekken werden nog scherper, harder en onaangenamer. Toen Abogin hem een foto voorhield van een jonge vrouw met een mooi, maar strak gezicht, uitdrukkingloos als van een non, en vroeg of je, kijkend naar dat gezicht, kon aannemen dat het in staat was een leugen te vertellen, sprong de dokter plotseling op en zei met fonkelende ogen, ieder woord grof articulerend: ‘Waarom zegt u dat allemaal tegen mij? Ik wil het niet horen! Ik wil het niet!’ riep hij en sloeg met zijn vuist op tafel. ‘Ik ben niet gediend van uw banale geheimpjes, verdomme! Waagt u het niet mij die platitudes te verkopen! Of denkt u dat ik nog niet genoeg beledigd ben? Dat ik een lakei ben, die je onbeperkt kunt beledigen? Ja?’

Abogin deed een paar passen achteruit en staarde Kirilov verbluft aan.

‘Waarom hebt u me hierheen gehaald?’ vervolgde de dokter, en zijn baard trilde. ‘Als u zich de luxe permitteert om te trouwen, het veel te goed hebt en melodrama’s opvoert – wat heb ik daarmee te maken? Wat gaan mij uw romannetjes aan? Laat mij er buiten! Oefent u zich maar in de edele rijkaard uithangen, pronkt u maar met humane ideeën, speelt u maar (de dokter wierp een blik op het foedraal met de cello) op bassen en trombones, word vet als de kapoenen, maar waag het niet de spot te drijven met de menselijke persoonlijkheid! Kunt u die niet waarderen, laat u hem dan met rust!’

‘Wacht u eens, wat betekent dat allemaal?’ vroeg Abogin blozend.

‘Dat betekent dat het onbetamelijk en smerig is om zo met mensen te spelen! Ik ben arts, en u beschouwt artsen en andere werkende mensen die niet naar parfum en prostitutie stinken als uw lakeien en als uitvaagsel – nou, dat moet ú weten, maar dat geeft u niet het recht een mens die diepbedroefd is tot uw toneelrequisiet te maken!’

‘Hoe durft u dat tegen mij te zeggen?’ vroeg Abogin met zachte stem, en er gingen weer trillingen over zijn gezicht, maar dit keer kennelijk van woede.

‘Nee, hoe durfde ú, terwijl u wist dat mij een ramp was overkomen, mij hier te halen om uw banaliteiten aan te horen?’ schreeuwde de dokter, en hij sloeg weer met zijn vuist op tafel. ‘Wie gaf u het recht om zo te spotten met andermans verdriet?’

‘U bent gek geworden!’ riep Abogin. ‘Wat kleinzielig! Ik ben zelf diep ongelukkig en... en...’

‘Ongelukkig,’ grijnsde de dokter smalend. ‘Gebruikt u dat woord niet, dat slaat niet op u. Nietsnutten die hun wissels ongedekt vinden noemen zichzelf ook ongelukkig. Een kapoen die stikt van teveel vet is ook ongelukkig. Minderwaardige mensen!’

‘Waarde heer, u gaat te ver!’ gilde Abogin. ‘Voor zulke woorden... word je afgeranseld! Begrijpt u?’

Hij stak haastig zijn hand in een zijzak, haalde er een portefeuille uit, pakte twee bankbiljetten en smeet die op tafel.

‘Hier, dit is voor uw bezoek!’ zei hij met trillende neusvleugels. ‘Uw rekening is voldaan!’

‘Waagt u het niet om mij geld aan te bieden!’ schreeuwde de dokter en veegde de biljetten van de tafel op de vloer. ‘Voor een belediging wordt niet met geld betaald!’

Abogin en de dokter stonden tegenover elkaar en bleven elkaar in hun woede onverdiende beledigingen toevoegen. Waarschijnlijk hadden ze nooit in hun leven, zelfs niet in ijlkoorts, zoveel onbillijks, wreeds en onzinnigs gezegd. Zij werden beiden sterk beheerst door het egoïsme van hen die ongelukkig zijn. Ongelukkige mensen zijn egoïstisch, kwaadaardig, onbillijk, wreed en minder goed dan stommeriken in staat elkaar te begrijpen. Ongeluk verenigt niet, maar splijt, en zelfs waar je zou denken dat mensen verbonden moesten zijn door de gelijksoortigheid van hun smart komt het tot veel meer onrechtvaardigheid en wreedheid dan onder betrekkelijk tevreden mensen.

‘Mag ik u verzoeken mij een rit naar huis te geven!’ riep de arts buiten adem.

Abogin belde luid. Toen er op zijn bellen niemand verscheen belde hij nogmaals en smeet toen de bel boos op de grond; die sloeg dof tegen het tapijt en gaf een klagelijk geluid, dat deed denken aan een doodskreet. Er verscheen een lakei.

‘Waar hebben jullie je verstopt, verdomme?!’ voegde de heer des huizes hem met gebalde vuisten toe. ‘Waar heb je uitgehangen? Vooruit, ga zeggen dat ze voor deze meneer het open rijtuig laten voorrijden en voor mij de koets! Wacht!’ riep hij toen de lakei zich omdraaide om weg te gaan. ‘Zorg dat er morgen geen enkele verrader meer in huis is! Weg ermee! Ik neem nieuw personeel aan! Rotzakken!’

Abogin en de dokter zwegen in afwachting van de rijtuigen. De eerste had én zijn uitdrukking van welgedaanheid, én zijn fijne elegantie alweer terug. Hij stapte door de kamer, schudde elegant met zijn hoofd en was kennelijk een plan aan het beramen. Zijn toorn was nog niet bekoeld, maar hij trachtte te doen alsof hij zijn vijand niet zag... De dokter stond met één hand aan de tafelrand en keek naar Abogin met die diepe, ietwat cynische en allesbehalve mooie verachting waarmee alleen smart en ellende kunnen kijken wanneer ze welgedaanheid en elegantie vóór zich zien.

Toen de dokter niet lang daarna in het rijtuig plaatsnam en wegreed, waren zijn ogen nog steeds vol minachting. Het was donker, veel donkerder dan een uur geleden. De rode halvemaan was al achter de heuvel verdwenen en de wolken die hem hadden bewaakt stonden nu als donkere vlekken tussen de sterren. Een koets met rode lantaarns ratelde over de weg en reed de dokter voorbij. Daarin zat Abogin, die ging protesteren, domheden uithalen...

Tijdens de hele rit dacht de dokter niet aan zijn vrouw, niet aan Andrej, maar aan Abogin en de mensen die in het huis woonden dat hij zojuist had verlaten. Zijn gedachten waren onredelijk en onmenselijk wreed. Hij veroordeelde Abogin en diens vrouw en Paptsjinski en iedereen die in rose schemerlicht leeft en naar parfum ruikt – de hele weg zat hij hen te haten en te verachten tot het pijn deed in zijn hart. In zijn geest ontstond een rotsvaste overtuiging over die lieden.

De tijd gaat voorbij en ook Kirilovs verdriet zal voorbijgaan, maar die overtuiging, onredelijk, het menselijk hart onwaardig, zal niet wijken en de dokter tot aan zijn dood vergezellen.

==

Duisternis

Een witblonde jongen met hoge jukbeenderen, in een versleten pelsjasje en op grote zwarte viltlaarzen, had gewacht tot de streekdokter na zijn spreekuur van het ziekenhuis naar huis ging en liep nu schoorvoetend op hem toe.

‘Uw genade alstublieft,’ zei hij.

‘Wat wil je?’

De jongen streek met zijn handpalm van beneden naar boven over zijn neus, keek in de lucht en antwoordde toen pas: ‘Uw genade alstublieft... Jij hebt hier in de gevangenenzaal, uhoogedele, mijn broer Vaska, smid uit Varvarino.’

‘Ja, en?’

‘Ik ben dus Vaska’s broer... Onze vader heeft twee zoons, Vaska en mij, Kirila. Behalve ons zijn er drie zusters en Vaska is getrouwd en heeft een jong kindje... Veel monden om te voeden, maar niemand die werkt... In de smidse is denk ik al twee jaar het vuur niet aangeblazen. Ikzelf werk op de katoenfabriek, het smidsvak ken ik niet, en mijn vader deugt niet voor werk. Die kan niet alleen niet behoorlijk werken, maar niet eens behoorlijk eten, die steekt zijn lepel naast zijn mond.’

‘Dus wat wil je van me?’

‘Wees genadig en laat Vaska vrij!’

De dokter keek Kirila verwonderd aan en liep zonder een woord te zeggen verder. De jongen liep hem vooruit en viel hem aan zijn voeten.

‘Meneer dokter, goede heer!’ smeekte hij, met zijn ogen knipperend en weer met zijn hand over zijn neus wrijvend. ‘Wees ons genadig en laat Vaska thuiskomen! Wij zullen eeuwig voor je bidden! Uedele, laat hem vrij! Ze creperen allemaal van de honger! Moeder zit de hele dag te grienen. Vaska’s vrouw grient ook... het is gewoon de dood in de pot! Het is verschrikkelijk om aan te zien! Wees toch genadig en laat hem vrij, goede heer!’

‘Ben je zo dom, of ben je gek geworden?’ vroeg de arts en keek hem boos aan. ‘Hoe kan ik hem nu vrijlaten? Hij is toch een gevangene!’

Kirila begon te huilen.

‘Laat hem vrij!’

‘Ach wat, jij dwaas! Dat kan ik toch niet? Ben ik soms een cipier? Ze hebben hem bij mij in het ziekenhuis gebracht om hem te behandelen, en dat doe ik, maar ik heb net zo veel macht om hem vrij te laten als om jou in het gevang te zetten. Ezel dat je bent!’

‘Maar hij zit om niks gevangen! Hij heeft al zowat een jaar gezeten vóór de zaak voorkwam, dus waar zit hij nu dan voor? Als hij nou een moord gepleegd had of paarden gestolen – maar hij zit zomaar, voor niks.’

‘Dat mag zo zijn, maar wat heb ik daarmee te maken?’

‘Ze stoppen een boer in de nor en weten zelf niet waarom. Hij was bezopen, uedele, hij kon zich niets meer herinneren; hij heeft zelfs onze vader in zijn oor gesneden en zijn eigen wang aan een tak opengehaald, dronken als hij was. Toen hebben twee van onze jongens – die zin in Turkse tabak hadden, zie je – hem omgepraat om ’s nachts samen in te breken in de Armeniër z’n winkel en tabak te gappen. Dronken als hij was heeft hij geluisterd, de sufferd. Ze braken het slot open, gingen binnen, weet je, en aan het rotzooien. Alles overhoop gooien, ramen stukslaan, meel over de vloer strooien. In één woord: dronkelappen. Nou, toen kwam de veldwachter... vooruit, mee naar de commissaris. Een heel jaar zaten ze in de petoet, en een week geleden, woensdag, zijn ze alledrie in de stad berecht. Een soldaat achter ze, met een geweer... Een jury uit het volk... Vaska was het minst schuldig, maar de heren vonden dat hij de ergste belhamel was. Die twee jongens in de nor, en Vaska kreeg drie jaar dwangarbeid. En waarvoor? Oordeel nou eerlijk!’

‘Nog eens: ik heb hier niets mee te maken. Ga naar de autoriteiten.’

‘Ben ik al geweest! Ik ben naar de rechtbank gegaan, wilde een verzoekschrift indienen, maar dat pakten ze niet eens aan. Ik ben ook bij de hoofdveldwachter geweest en bij de commissaris, maar allemaal zeggen ze: daar ga ik niet over! Wie gaat er dan over? Maar in het ziekenhuis ben jij het hoogste. Wat jij wilt, hoogedele, dat doe je.’

‘Je bent een uilskuiken!’ zuchtte de dokter. ‘Als de jury zijn schuld heeft vastgesteld kan ook de gouverneur niets meer uitrichten, zelfs de minister niet, laat staan een veldwachter. Al je moeite is voor niets!’

‘En wie hebben hem veroordeeld?’

‘De heren juryleden...’

‘Wat zijn dat voor heren? Dat zijn boeren net als wij! Andrej Goerjev was erbij, en Aljosjka Choek.’

‘Nou, het is mij te koud om met je te praten...’

De dokter maakte een afwerend gebaar en liep snel naar zijn deur. Kirila wilde hem achternalopen, maar toen hij de deur dicht zag slaan stond hij stil. Een minuut of tien stond hij onbeweeglijk op de binnenplaats van het ziekenhuis en keek, zonder zijn pet op te zetten, naar de woning van de dokter; toen zuchtte hij diep, krabde langzaam op zijn hoofd en liep naar de poort.

‘Naar wie moet ik nou nog?’ mompelde hij toen hij de weg opging. ‘De een na de ander zegt: niks mee te maken. Wie heeft er dan wel mee te maken? Nee, ’t is duidelijk, zolang je ze niet wat toestopt krijg je niets gedaan. De dokter stond te praten en intussen keek hij aldoor naar mijn hand: of ik hem geen vijfje toestopte... Wacht maar, meneer, ik dring nog wel tot de gouverneur door.’

Met aarzelende passen, telkens zonder enige noodzaak omkijkend, sjokte hij traag de weg af, kennelijk wist hij nog niet waar hij heen zou gaan... Het was niet koud en de sneeuw knerpte licht onder zijn voeten. Vóór hem, op nog geen halve werst afstand, lag op een heuvel het districtsstadje waar pas nog zijn broer had terechtgestaan. Rechts doemde de donkere gevangenis op met zijn rode dak en schildwachthuisjes op de hoeken; links lag het grote stadsbos, nu met rijp bedekt. Het was stil, alleen een oude man met een vrouwenvest aan en een grote pet op liep voor hem uit, hoestte en riep af en toe naar de koe die hij naar de stad toe dreef.

‘Goeiendag, opa!’ zei Kirila toen hij hem ingehaald had.

‘Gedag....’

‘Ga je die verkopen?’

‘Nee, dat niet...’ antwoordde de oude loom.

‘Woon je dan in de stad?’

Ze raakten in gesprek. Kirila vertelde waarom hij in het ziekenhuis was geweest en waarover hij met de dokter had gepraat.

‘Nee, wiedes, de dokter weet die dingen niet,’ zei de oude toen ze de stad bereikt hadden. ‘Hij is wel een meneer, maar hij heeft geneesmiddelen geleerd, niet om je echte raad te geven of zeg maar een proces verbaal te schrijven – dat kan hij niet. Daar zijn andere autoriteiten voor. Bij de vrederechter en de veldwachter ben je al geweest. Die hebben over jouw zaak ook niets te vertellen.’

‘Waar moet ik dan heen?’

‘Voor jullie boerenzaken is de voornaamste, die daar speciaal voor is aangesteld, het vaste commissielid. Ga naar hem toe. Meneer Sineokov.’

‘Is dat die in Zolotovo zit?’

‘Ja, daar woont-ie. Die is de voornaamste. Als het jullie zaakjes aanbelangt dan heeft zelfs de politiecommissaris tegenover hem niks in te brengen.’

‘Dat is wel een eind weg! Zeker vijftien werst, of nog meer.’

‘Wie het nodig vindt, die loopt wel honderd werst.’

‘Ja, dat is zo. Moet ik hem een verzoekschrift geven of zo?’

‘Dat hoor je daar wel. Heb je een verzoekschrift nodig, dan schrijft de klerk het wel gauw voor je. Het vaste lid heeft een klerk.’

Toen hij afscheid van de oude man genomen had, bleef Kirila nog even staan, dacht na en liep de stad weer uit. Hij had besloten naar Zolotovo te gaan.

Een dag of vijf later zag de dokter, thuiskomend van zijn spreekuur, Kirila weer op zijn binnenplaats staan. Ditmaal was de knaap niet alleen, maar vergezeld van een magere, heel bleke oude man die onophoudelijk met zijn hoofd knikte, als de slinger van een klok, en mummelde.

‘Uedele, ik kom weer om uw genade vragen!’ begon Kirila. ‘Ik heb mijn vader meegebracht, wees ons genadig en laat Vaska vrij! Het vaste lid wou niet met me praten. Hoepel op, zei hij.’

‘Hoogedele heer,’ kwam het piepend uit de keel van de oude en hij trok zijn trillende wenkbrauwen op, ‘weest u genadig! Wij zijn arme mensen, we kunnen uw goedheid niet belonen, maar als uw genade het wil kan Kirila of Vaska ervoor betalen met werk. Laten ze maar werken!’

‘Wij zullen voor u werken!’ zei Kirila en hij stak zijn hand op, als wou hij een eed afleggen. ‘Laat hem vrij! Ze creperen van de honger! Ze janken en krijsen, uedele!’

De jongen keek vlug naar zijn vader, trok hem aan zijn mouw, en als op commando vielen beiden de dokter aan zijn voeten. Die maakte een geërgerd armgebaar en liep zonder om te kijken vlug naar zijn huisdeur.

==

Polinka

Het is na één uur in de middag. In de galanteriewinkel Nouveautés Parisiennes in een van de passages is het bijzonder druk. Je hoort het monotone geluid van de stemmen van de verkopers – het geluid dat je wel in scholen hoort wanneer een onderwijzer alle kinderen iets hardop uit het hoofd laat leren. Dat eentonige geluid wordt niet verstoord door het gelach van de dames, noch door het slaan van de glazen winkeldeur of het gedraaf van de loopjongens.

Midden in de winkel staat Polinka, de dochter van Marja Andrejevna, de eigenares van een modeatelier – een klein, schriel blondje, dat met haar ogen iemand zoekt. Een jongen met zwarte wenkbrauwen komt op haar toelopen en vraagt, haar heel ernstig aankijkend: ‘Kan ik u van dienst zijn, juffrouw?’

‘Ik word altijd geholpen door Nikolaj Timofeïtsj,’ antwoordt Polinka.

De verkoper Nikolaj Timofeïtsj, een slanke man met gegolfd bruin haar, modieus gekleed, met een grote speld op zijn das, heeft al een plaats op de toonbank vrijgemaakt, rekt zijn hals uit en kijkt met een glimlach naar Polinka.

‘Pelagea Sergejevna, gegroet!’ roept hij met een prettige, gezonde baritonstem. ‘Komt u hierheen alstublieft!’

‘Ah, goedemiddag!’ zegt Polinka en gaat op hem toe. ‘U ziet het, ik kom weer bij u... Wilt u mij wat boordsel laten zien.’

‘Waar precies hebt u het voor nodig?’

‘Voor een lijfje, ook voor de rug, dus voor een heel garnituurtje.’

‘Een moment.’

Nikolaj Timofeïtsj legt enkele soorten boordsel voor Polinka neer; zij maakt op haar gemak haar keus en begint af te dingen.

‘Maar juffrouw, een roebel is heus niet duur!’ tracht de verkoper haar te overtuigen, minzaam glimlachend. ‘Dit is een Frans boordsel, achtkantig... We hebben ook gewoon boordsel, van de rol. Dat kost 45 kopeke de el; maar het is lang niet zo chic! Bij stukken na niet!’

‘Ik heb ook nog een rand met glazen kraaltjes en een garnering van knoopjes nodig,’ zegt Polinka; ze buigt zich over de boordsels en zucht om een of andere reden. ‘En hebt u geen kralenrozetjes die bij deze kleur passen?’

‘Jazeker.’

Polinka buigt zich nog dieper over de toonbank en vraagt zachtjes: ‘Nikolaj Timofeïtsj, waarom bent u donderdag zo vroeg bij ons weggegaan?’

‘Hm!.. Vreemd dat u dat gemerkt hebt,’ zegt de verkoper met een grijns. ‘U was zo gecharmeerd door die meneer de student dat... het verbaast me dat u dat opgevallen is!’

Polinka krijgt een kleur en zwijgt. De verkoper dekt de dozen met een nerveuze trilling in zijn vingers weer toe en zet ze zonder enige noodzaak op elkaar. Er verloopt een minuut in stilzwijgen.

‘Ik moet ook nog kant met kraaltjes hebben,’ zegt Polinka en ze slaat schuldbewuste ogen op naar de verkoper.

‘Van welke soort? Kant met kraaltjes op tule, zwarte en gekleurde, is het meest in de mode als garnering.’

‘In welke prijs komen die?’

‘De zwarte zijn tachtig kopeke, de gekleurde twee roebel vijftig. Ik kom nooit meer bij u,’ voegt hij er zachtjes aan toe.

‘Waarom niet?’

‘Waarom niet? Nogal wiedes. Dat moet u toch begrijpen. Waarom zou ik mezelf pijn doen? Vreemd hoor! Dacht u dat ik het leuk vond om te zien hoe die student zich aanstelt bij u? Ik zie en ik snap alles. Al vanaf de herfst maakt hij u serieus het hof en u wandelt haast elke dag met hem, en als hij bij u op visite zit verslindt u hem met uw ogen, alsof hij een engel is. U bent verliefd op hem, voor u bestaat er geen betere man dan hij – nou goed, dan zijn we uitgepraat...’

Polinka zegt niets en strijkt in verwarring met haar vinger over de toonbank.

‘Ik zie het allemaal precies,’ vervolgt de verkoper, ‘dus wat heb ik nog voor reden om bij u te komen? Ik heb ook nog zelfrespect. Niet iedereen vindt het prettig om vijfde wiel aan de wagen te zijn. Eh, wat vroeg u ?’

‘Mama heeft me zoveel dingen gevraagd te kopen – ik ben het vergeten. Ja, nog een pluim.’

‘Wat voor een wilt u?’

‘Van de betere soort; die het meest in de mode is.’

‘De meest modieuze is op het ogenblik van vogelveren. De modekleur, als u die wilt, is heliotroop, of canaque, dat is bordeauxrood met geel. De keus is enorm. Maar waar het allemaal op uit moet draaien is me een raadsel. U bent nu verliefd op hem, maar hoe zal dat aflopen?’

Op Nikolaj Timofeïtsj’ gezicht vertonen zich rondom de ogen rode vlekken. Hij verfrommelt een fijn donzig boordlint in zijn hand en mompelt verder: ‘U denkt erover met hem te trouwen, nietwaar? Nou, zet dat maar uit uw hoofd. Het is studenten verboden te trouwen – en dacht u dat hij bij u komt met de bedoeling alles af te ronden zoals het hoort? Welnee! Die studenten beschouwen ons niet als mensen... Ze gaan bij kooplieden en naaisters alleen maar op bezoek om te lachen om jullie gebrek aan opvoeding en om te zuipen. Bij hen thuis en in huizen van stand is het een schande om veel te drinken, maar bij eenvoudige, ongeletterde mensen als wij schamen ze zich voor niemand, daar kun je wel op je handen lopen. Ja! Dus wat voor pluim wilt u? Als hij u het hof maakt en de verliefde kerel speelt, dan is het duidelijk wat hij wil... Als hij eenmaal dokter of advocaat is, zal hij herinneringen ophalen: “O ja,” vertelt hij dan, “ik heb eens zo’n blondje gehad! Waar zou die zijn gebleven?” En ook nu al pocht hij vast, als hij daarginds onder studenten is, dat hij een naaistertje op het oog heeft.’

Polinka gaat op een stoel zitten en kijkt peinzend naar de berg witte dozen.

‘Nee, ik neem maar geen pluim!’ zucht ze. ‘Laat mama maar zelf kopen die ze wil, ik kan me licht vergissen. Geeft u mij maar zes el franje voor een damesmantel, die van veertig kopeke de el. En voor dezelfde mantel kokosknopen met doorgestikte lusjes... zodat ze steviger zitten...’

Nikolaj Timofeïtsj pakt de franje en knopen voor haar in. Zij kijkt hem schuldbewust aan en verwacht blijkbaar dat hij doorgaat met praten, maar hij zwijgt nors en strijkt de pluim glad.

‘Ja, en dan moet ik niet vergeten knopen voor een ochtendjas mee te nemen...’ zegt ze na enig zwijgen, terwijl ze haar bleke lippen met een zakdoek afveegt.

‘Welke wilt u hebben?’

‘We naaien voor een koopmansvrouw, dus geef maar iets heel buitenissigs...’

‘Ja, als het voor een koopmansvrouw is moet u iets heel bonts kiezen. Hier hebt u knopen. Neem een combinatie van blauwe, rode en die goudkleurige die in de mode zijn. Dat zijn de meest opvallende kleuren. Onze meer fijngevoelige klanten kopen matte zwarte met alleen een glanzend randje. Maar ik snap niet – kunt u dat zelf niet nagaan? Waar moeten al die... wandelingetjes toe leiden?’

‘Ik weet het zelf niet...’ fluistert Polinka en buigt zich over de knopen heen. ‘Ik weet zelf niet, Nikolaj Timofeïtsj, wat er met mij aan de hand is.’

Achter Nikolaj Timofeïtsj’ rug baant een deftige verkoper met bakkebaarden zich een weg, drukt hem tegen de toonbank aan en roept, stralend van de meest verfijnde hoffelijkheid: ‘Weest u zo vriendelijk, madame, in deze afdeling te komen kijken! Jersey vestjes zijn er in drie variaties: gladde, met soutache gegarneerde en met glazen kraaltjes! Welke zal het wezen?’

Tegelijkertijd werkt zich langs Polinka een dikke dame, die met een zware, lage stem, bijna een bas zegt: ‘Alleen alstublieft niet met naden, maar geweven, en dat de sluiting is weggewerkt.’

‘Doe of u de spullen bekijkt,’ fluistert Nikolaj Timofeïtsj, zich naar Polinka overbuigend en gemaakt glimlachend. ‘U ziet waarachtig bleek, alsof u ziek bent, uw gezicht is heel anders geworden. Hij laat u in de steek, Pelagea Sergejevna! En als hij ooit met u trouwt is het niet uit liefde, maar van de honger, hij loert op uw geld. Hij zal zich van de bruidsschat mooi inrichten, maar dan zal hij zich voor u generen. Hij zal u weghouden voor gasten en kameraden, want u bent onontwikkeld – dat zal hij ook zeggen: “mijn molenpaard”. Kunt u zich gedragen in een dokters- of advocatengezelschap? U blijft voor hen het naaistertje, een onbenul!’

‘Nikolaj Timofeïtsj!’ roept iemand uit het andere eind van de winkel. ‘Deze mademoiselle vraagt om drie el lint met picot! Hebben we dat?’

Nikolaj Timofeïtsj draait zich om, trekt zijn gezicht in een brede glimlach en roept: ‘Jazeker! We hebben lint met picot, ottoman met atlas en atlas met moiré!’

‘O ja, voor ik het vergeet: Olja heeft gevraagd om voor haar een korset te kopen!’ zegt Polinka.

‘U hebt... tranen in uw ogen!’ zegt Nikolaj Timofeïtsj verschrikt... ‘Waarom is dat? Laten we naar de korsetten gaan, ik scherm u af, want dit staat gek.’

Geforceerd glimlachend en met overdreven nonchalance leidt hij Polinka snel naar de korsettenafdeling en verbergt haar voor het publiek achter een hoge piramide van dozen...

‘Wat voor korset wenst u?’ vraagt hij hardop, en zachtjes fluistert hij: ‘Droog uw tranen af!’

‘Ik eh... van 48 centimeter, alstublieft! Maar ze heeft om een dubbele met voering gevraagd... met echte walvisbaleinen... Ik moet met u praten, Nikolaj Timofeïtsj. Kom vandaag bij ons!’

‘Waarover moeten we praten? Er is niets om over te praten.’

‘U alleen... houdt van me, en behalve u heb ik niemand om mee te praten.’

‘Geen riet, geen been, maar echte walvisbaleinen... Waarover moeten we praten? Er valt niets te praten... U gaat toch vandaag met hem wandelen?’

‘Eh... ja.’

‘Nou, waarover moeten we dan nog praten? Met praten kom je niet verder... U bent toch verliefd op hem?’

‘Ja...’ fluistert Polinka onzeker en grote tranen wellen op in haar ogen.

‘Waarover kunnen we dan nog praten?’ bromt Nikolaj Timofeïtsj, zenuwachtig zijn schouders ophalend en verblekend. ‘Gesprekken zijn overbodig... Droog uw ogen af, dat is alles. Ik... ik wil niets meer...’

Op dat moment komt een lange magere verkoper op de piramide toe en zegt tegen zijn klant: ‘Is dat niets voor u: uitstekend elastiek voor kousebanden, stremt het bloed niet, erkend door de medische wetenschap...’

Nikolaj Timofeïtsj schermt Polinka af, en in een poging zowel haar opwinding als de zijne te verbergen plooit hij zijn gezicht in een glimlach; hij zegt luid: ‘Er zijn twee soorten kant, juffrouw! Katoenen en zijden! Oriental, Brits, valenciennes, crochet, torchon – dat zijn de katoenen, en rococo, soutache, cambrai – dat zijn de zijden... Veeg toch in godsnaam die tranen af! Er komen mensen aan!’

Ziende dat de tranen toch nog blijven stromen vervolgt hij nog luider: ‘Spaanse, rococo, soutache, cambrai... Kousen van fil d’écosse, van katoen, van zijde...’

==

Dronkaards

De fabrikant Frolov, een knappe man met donker haar, een rondgeknipt baardje en een fluweelzachte uitdrukking in zijn ogen, zat met zijn zaakgelastigde, de advocaat Almer, een man op leeftijd met een grote, ruige kop, te pimpelen in een der zalen van een restaurant buiten de stad. Beiden waren rechtstreeks van een bal naar het restaurant gekomen, daarom droegen zij een jacquet en een witte das. Buiten hen en de kelners bij de deur was er niemand in de zaal: op order van Frolov werd er niemand binnengelaten.

Ze begonnen met het drinken van een groot glas wodka en het nuttigen van oesters.

‘Heerlijk!’ zei Almer, ‘die mode heb ik ingevoerd, om oesters te eten bij de wodka. Van de wodka gaat je keel branden en bijten, maar als je een oester doorslikt, dan voel je genot in je keel. Waar of niet?’

Een deftige kelner met geschoren snor en grijze bakkebaarden zette een sauskom op tafel.

‘Wat dien je daar op?’ vroeg Frolov.

‘Sauce provençale voor bij de haring.’

‘Wat? Hoor je dat zo op te dienen?’ schreeuwde de fabrikant zonder in de sauskom te kijken. ‘Is dat saus? Jij kunt niet serveren, sukkel!’

Frolovs fluwelen ogen vlamden. Hij wond een hoek van het tafellaken om zijn vinger, maakte een lichte beweging, en de hapjes, de kandelaars, de flessen – alles donderde met geraas en gekletter op de grond.

De kelners, die al lang aan zulke café-catastrofes gewend waren, snelden op de tafel af en begonnen ernstig en koelbloedig, als chirurgen bij een operatie, de scherven op te rapen.

‘Wat kun jij toch goed met die lui opschieten,’ zei Almer lachend. ‘Maar... ga een beetje weg van de tafel, anders trap je nog in de kaviaar.’

‘Laat de ingenieur hier komen!’ riep Frolov.

‘De ingenieur’ was een aftands oud baasje met een zuur gezicht, dat inderdaad eens ingenieur en een rijk man was geweest; hij had zijn hele vermogen verkwist en was aan het eind van zijn leven in het restaurant terechtgekomen, waar hij de leiding had over de kelners en de zangeressen en allerlei opdrachten betreffende het vrouwelijk geslacht uitvoerde. Hij verscheen op het appèl en boog eerbiedig zijn hoofd opzij.

‘Hoor eens, beste man,’ wendde Frolov zich tot hem, ‘wat is dit voor zootje? Hoe serveren die lui bij jou? Weet je niet dat ik daar niet van hou? Verdomme, ik kom hier niet meer!’

‘Ik smeek u mij grootmoedig te vergeven, Aleksej Semjonytsj!’ zei de ingenieur met zijn hand op zijn hart. ‘Ik zal ogenblikkelijk maatregelen nemen, en al uw geringste wensen zullen op de beste en snelste manier vervuld worden.’

‘Nou goed, ga dan maar...’

De ingenieur boog, schuifelde achteruit, nog steeds in gebogen houding, en verdween door de deur met een laatste flonkering van de valse briljanten op zijn overhemd en aan zijn vingers.

De tafel met hors d’oeuvres werd opnieuw gedekt. Almer dronk rode wijn, at met smaak een of andere vogel met truffels en bestelde nog kwabaalragout en een rolletje sterlet. Frolov dronk alleen wodka en at er brood bij. Hij wreef zijn gezicht met zijn handpalmen, fronste zijn wenkbrauwen, haalde zwaar adem en was kennelijk uit zijn humeur. Beiden zwegen. Het was stil. Twee elektrische lantaarns met matglazen kappen flikkerden en sisten alsof ze boos waren. Achter de deur liepen zacht zingend zigeunermeisjes voorbij.

‘Je drinkt, maar vrolijk word je er niet van,’ zei Frolov. ‘Hoe meer ik in mijn keel giet, hoe nuchterder ik word. Andere mensen worden vrolijk van wodka, maar ik word boos, krijg akelige gedachten en kan niet slapen. Hoe komt dat nou, dat de mens behalve dronkenschap en liederlijkheid geen ander genoegen kan bedenken? Dat is toch weerzinwekkend!’

‘Roep dan de zigeunerinnen.’

‘Schei uit!’

In de deur naar de gang verscheen het hoofd van een oude zigeunerin.

‘Aleksej Semjonytsj, de zigeuners vragen om thee en cognac,’ zei het oudje. ‘Mag ik bestellen?’

‘Vooruit maar,’ zei Frolov. ‘Weet je, ze krijgen van de restaurant-eigenaar procenten voor de consumpties die ze de gasten afzetten. Je kunt tegenwoordig zelfs iemand die om geld voor wodka vraagt niet meer vertrouwen. ’t Is allemaal laag, verdorven, verwend volk. Neem nou die kelners hier. Gezichten alsof het professoren zijn, grijze haren, tweehonderd roebel in de maand halen ze binnen, ze hebben een eigen huis, laten hun dochters het gymnasium aflopen, maar je kunt tegen ze schelden en tekeergaan zoveel je maar wilt. Die ingenieur zal voor een roebel een potje mosterd voor je opsmikkelen en kraaien als een haan. Waarachtig, als er nou maar eens één zich beledigd toonde, dan zou ik hem duizend roebel cadeau doen!’

‘Wat is er met jou?’ vroeg Almer en keek hem verbaasd aan. ‘Waar komt die zwaarmoedigheid vandaan? Je hebt een kleur, je kijkt rond als een wild beest... Wat heb je?’

‘Ik heb de pest in. Er zit me iets dwars. Iets dat ik met geen mogelijkheid uit mijn kop krijg.’

Er kwam nu een oude man binnen, klein van stuk, rond en één en al vet, helemaal kaal, in een versleten, te kort jasje en een paars vest, met een gitaar in de hand. Hij trok een idioot gezicht, rekte zich uit en salueerde als een soldaat.

‘Aha, de parasiet!’ zei Frolov. ‘Mag ik je hem voorstellen: die heeft een fortuin verdiend door als een varken te knorren. Kom eens hier!’

De fabrikant schonk wodka, wijn en cognac in een glas, strooide er zout en peper in, roerde het om en gaf het aan de parasiet. Die dronk het glas leeg en schraapte stoer zijn keel.

‘Hij is gewend dat bocht te drinken,’ zei Frolov, ‘zodat hij van zuivere wijn misselijk wordt. Kom, parasiet, ga zitten en zing.’

De parasiet nam plaats, beroerde met zijn vette vingers de snaren en zong: Zing je liedje, Margarietje...

Frolov dronk champagne en werd dronken. Hij sloeg met zijn vuist op tafel en zei: ‘Ja, er zit iets in mijn kop! Het geeft me geen minuut rust!’

‘Wat is dat dan?’

‘Kan ik niet zeggen. Een geheim. Ik heb zo’n geheim dat ik alleen in mijn gebeden kan uitspreken. Hoewel, als je wilt, van vriend tot vriend, onder ons... Alleen: denk erom, tegen niemand een woord... Ik zal het jou vertellen, dat zal me opluchten, maar jij... in godsnaam, hoor het aan en vergeet het weer...’

Frolov boog zich over naar Almer en ademde een halve minuut in zijn oor.

‘Ik heb een hekel aan mijn vrouw!’ zei hij toen.

De advocaat keek hem vol verbazing aan.

‘Ja ja, aan mijn vrouw, Marja Michajlovna,’ bromde Frolov blozend. ‘Ik heb een hekel aan haar, en dat is dat.’

‘Waarom?’

‘Dat snap ik zelf niet! Ik ben pas twee jaar getrouwd, en getrouwd uit liefde, dat weet je wel – maar nu haat ik haar als de meest barre duivel, als die parasiet daar, vergeef me. En dat zomaar zonder enige reden! Als ze bij me zit, eet of iets zegt, dan word ik ziedend, ik kan mezelf er nauwelijks van weerhouden om haar af te snauwen. Er gebeurt iets in me dat ik niet kan uitleggen. Het is onmogelijk bij haar weg te gaan of haar de waarheid te zeggen, want dat zou een schandaal geven, maar met haar leven is voor mij erger dan de hel. Ik kan niet thuis zitten! Dus ik ben overdag aldoor weg voor mijn werk of ik zit in restaurants, en ’s nachts zwerf ik langs nachtlokalen. Tja, hoe kun je die haat verklaren? Ze is immers niet de eerste de beste, maar een schoonheid, intelligent en rustig.’

De parasiet stampte op de grond en zong:

==

’k Heb met een officier gevrijd,

Aan hem kon ik geheimen kwijt...

==

‘Ik moet bekennen: ik heb altijd gevonden dat Marja Michajlovna helemaal niet bij je paste,’ zei Almer na enig stilzwijgen en hij zuchtte.

‘Je bedoelt dat ze zo ontwikkeld is? Moet je horen... ik heb de handelsschool met een gouden medaille afgelopen, ik ben een keer of drie in Parijs geweest. Ik ben niet intelligenter dan jij, natuurlijk, maar ook niet dommer dan mijn vrouw. Nee, man, het zit hem niet in de ontwikkeling! Moet je horen waarmee het allemaal begon: het begon ermee dat ik ineens de indruk kreeg dat ze niet uit liefde met me getrouwd was, maar vanwege mijn rijkdom. Die gedachte raakte ik niet meer kwijt. Wat ik ook deed, die verdomde gedachte bleef in me rondspoken! En toen kreeg de gulzigheid haar te pakken. Na haar armoede zag ze nu gouden bergen voor zich, dus links en rechts met geld smijten! Ze raakte door het dolle heen: het werd zo erg dat ze er maandelijks twintigduizend roebel doorheen joeg. En ik ben achterdochtig van aard. Ik vertrouw niemand en verdenk iedereen, en hoe aardiger je tegen me bent, hoe erger. Ik heb aldoor het gevoel dat ik gevleid word om mijn geld. Ik vertrouw niemand! Ik heb een moeilijk karakter, man, heel moeilijk!’

Frolov dronk in één teug een glas wijn leeg en vervolgde: ‘Nou ja, dat is allemaal maar onzin. Daar moet je nooit over spreken. Dat is dom. Ik heb in mijn roes maar wat gekletst, en jij kijkt nu naar me met advocaten-ogen, je bent blij dat je iemands geheim te weten bent gekomen. Maar kom... laten we erover ophouden. Laten we drinken! Hoor eens,’ zei hij tegen een kelner, ‘is Moestafa bij jullie? Roep die eens hier.’

Even later kwam een kleine Tataarse jongen van een jaar of twaalf de zaal binnen, in rok en met witte handschoenen aan.

‘Kom hier!’ zei Frolov. ‘Leg ons dit eens uit. Er was een tijd dat jullie, Tataren, over ons heersten en ons uitzogen – en nu dienen jullie bij de Russen als lakeien en lopen met kamerjassen te venten. Hoe verklaar je die ommezwaai?’

Moestafa trok zijn wenkbrauwen op en zei met een hoog, zangerig stemmetje: ‘Dat is de wisselvalligheid van het lot!’

Almer keek naar zijn ernstige gezicht en rolde om van het lachen.

‘Nou, geef hem een roebel!’ zei Frolov. ‘Met die wisselvalligheid van het lot bouwt hij een kapitaaltje op. Alleen om die paar woorden houden ze hem hier. Drink eens uit, Moestafa! Er zal uit jou een gróóóte schurk groeien! Het is verschrikkelijk, zoveel als er zich van jullie parasieten om een rijk iemand verdringen. Zoveel als er van jullie stille rovers en diefjes op aarde rondwandelen – je kunt ze gewoon niet ontlopen! Moeten we ook de zigeuners nog roepen? Nou? Vooruit, laat de zigeuners komen!’

De zigeuners, die zich al lang in de gangen stonden te vervelen, stormden met gejoel de zaal binnen, en er begon een wild spektakel.

‘Drink maar!’ riep Frolov hun toe. ‘Drink, volk van de farao! Drinken! Hééé! ’t Was wintertijd... hééé!.. voorbij vloog de slee...’

De zigeuners zongen, floten, dansten... In een extase zoals die zich soms van heel rijke, verwende ‘brede naturen’ meester maakt, begon Frolov capriolen te maken. Hij liet de zigeuners een souper en champagne brengen, hij sloeg de matglazen kap van een lantaarn stuk, smeet flessen naar schilderijen en spiegels, en dat alles kennelijk zonder enig plezier, fronsend en geïrriteerd schreeuwend, met minachting voor de mensen, met hatelijkheid in zijn ogen en in zijn manieren. Hij dwong de ingenieur een solo te zingen en laafde de bassen met een mengsel van wijn, wodka en olie...

Om zes uur werd hem de rekening gebracht.

‘925 roebel 40 kopeke!’ zei Almer, en hij trok met zijn schouders. ‘Waarvoor? Nee, wacht, dat moeten we nagaan!’

‘Laat maar!’ bromde Frolov, en hij pakte zijn portefeuille. ‘Nou... laat ze me plunderen... Daarvoor ben ik rijk, dat ze me plunderen... Zonder parasieten... gaat het niet... Jij bent mijn zaakgelastigde... Je strijkt zesduizend per jaar op, en... en waarvoor? Enfin, neem me niet kwalijk... Ik weet niet wat ik zeg.’

Toen Frolov met Almer naar huis terugkeerde bromde hij: ‘Naar huis gaan – dat vind ik verschrikkelijk! Ja... Er is geen mens bij wie ik mijn hart kan uitstorten... Allemaal zijn het plunderaars... verraders... Waarom heb ik jou mijn geheim verteld? Waar... waarom? Nou, zeg eens: waarom?’

Bij de ingang van zijn huis boog hij wankelend over naar Almer en kuste hem op zijn lippen, naar de oude Moskouse gewoonte om bij elke gelegenheid zonder aanzien des persoons te zoenen.

‘Tot ziens... Ik ben een moeilijk, afschuwelijk mens,’ zei hij. ‘Ik leid een slecht, dronken, schandelijk bestaan. Jij bent een goed onderlegd, schrander man, maar je grijnst alleen maar en drinkt met me... niemand van jullie steekt een vinger voor me uit... Terwijl jij, als je mijn vriend bent, als je een eerlijk mens bent, me in ernst zou moeten zeggen: ‘bah, je bent een slecht, bedonderd type! Je bent een rotzak!’

‘Kom, kom...’ mompelde Almer. ‘Ga slapen.’

‘Geen vinger steken jullie uit. De enige hoop is, als ik van de zomer op mijn datsja ben, dat ik het veld in loop en er komt een onweer aanzetten, de bliksem treft me en ik val ter plaatse dood neer... Tot... tot ziens...’

Nog eenmaal kuste Frolov Almer, toen begon hij mompelend, onderweg in slaap sukkelend, ondersteund door twee lakeien, de trap op te klimmen.

==

Een onvoorzichtigheid

Pjotr Petrovitsj Strizjin, neef van de kolonelsvrouw Ivanova, dezelfde van wie vorig jaar de nieuwe overschoenen gestolen zijn, kwam precies om twee uur ’s nachts thuis van een doopfeest. Om zijn huisgenoten niet wakker te maken trok hij voorzichtig in de vestibule zijn jas uit, sloop op zijn tenen, nauwelijks ademhalend, naar zijn slaapkamer en maakte zich zonder licht aan te steken gereed om naar bed te gaan.

Strizjin leidt een nuchter en geregeld leven, heeft een opbouwende uitdrukking op zijn gezicht en leest uitsluitend stichtelijke boeken, maar op het doopfeest had hij zich, uit vreugde dat Ljoebov Spiridonovna met succes bevallen was, veroorloofd om vier glaasjes wodka te drinken en een glas wijn waarvan de smaak het midden hield tussen die van azijn en wonderolie. Nu lijkt sterke drank op zeewater of roem: hoe meer je ervan drinkt, hoe heviger je dorst wordt... Ook nu, onder het uitkleden, voelde Strizjin een onbedwingbaar verlangen om te drinken...

Dasjenka heeft geloof ik wodka in de kast staan, rechts in de hoek, dacht hij. Als ik één glaasje drink, merkt ze het niet.

Na enige aarzeling overwon hij zijn vrees en liep hij naar de kast. Hij opende voorzichtig het deurtje en voelde in de rechterhoek een fles en een glaasje; hij schonk zich in, zette de fles terug, sloeg een kruis en dronk het glaasje leeg. En meteen daarop gebeurde er iets als een wonder. Strizjin werd plotseling met ontzettende kracht, alsof hij een bom was, van de kast naar de dekenkist geslingerd. Hij zag sterretjes, zijn adem stokte en over zijn hele lijf had hij het gevoel of hij in een moeras vol bloedzuigers was gevallen. Het leek hem of hij in plaats van wodka een stuk dynamiet had ingeslikt dat zijn lichaam, het huis, de hele straat deed ontploffen... Zijn hoofd, zijn armen en benen – alles werd losgerukt en vloog naar de duivel, de ruimte in...

Een minuut of drie lag hij onbeweeglijk op de kist, zonder te ademen, toen kwam hij overeind en vroeg zichzelf: waar ben ik?

Het eerste wat hij duidelijk opmerkte toen hij bijkwam was een sterke petroleumlucht.

Goeie help, daar heb ik in plaats van wodka petroleum gedronken! dacht hij ontzet. Alle heiligen nog aan toe!

Van de gedachte dat hij zich had vergiftigd kreeg hij het koud en gloeiend heet tegelijk. Dat hij het gif inderdaad had ingeslikt werd, behalve door de sterke lucht in de kamer, aangetoond door de branderigheid in zijn mond, het geflikker in zijn ogen, het klokgelui in zijn hoofd en de steken in zijn maag. Daar hij de dood voelde naderen en zichzelf niet bedroog met valse hoop, wilde hij afscheid nemen van zijn naasten; hij liep dus naar de slaapkamer van Dasjenka. (Omdat hij weduwnaar was, had hij bij wijze van huisvrouw zijn schoonzuster Dasjenka, een oude vrijster, bij zich in huis.)

‘Dasjenka!’ zei hij met huilerige stem toen hij de slaapkamer betrad. ‘Lieve Dasjenka!’

Iets in het donker kwam in beweging en slaakte een diepe zucht.

‘Dasjenka!’

‘Hè? Wat?’ zei een vrouwenstem gejaagd. ‘Bent u het, Pjotr Petrovitsj? Bent u al terug? Nou, en? Hoe is het meisje genoemd? Wie was de doopmoeder?’

‘Dat was Natalja Andrejevna Velikosvetskaja, en de doopvader was Pavel Ivanytsj Bessonnitsyn... Ik...ik geloof dat ik doodga, Dasjenka. Het kleintje is Olimpiada genoemd ter ere van hun weldoenster... Ik heb... Dasjenka, ik heb petroleum gedronken...’

‘Wat nou?! Schonken ze daar dan petroleum?’

‘Eerlijk gezegd wou ik zonder het u te vragen wat wodka drinken en... en God heeft me gestraft: per ongeluk heb ik in het donker petroleum gedronken... Wat moet ik doen?’

Toen Dasjenka hoorde dat iemand zonder haar toestemming de kast had geopend, kwam ze tot leven... Ze stak vlug een kaars aan, sprong in haar enkele nachthemd uit bed, sproeterig, knokig, het haar in papillotten, en schuifelde op blote voeten naar de kast.

‘Wie heeft u daar toestemming voor gegeven?’ vroeg ze streng, het inwendige van de kast bekijkend. ‘Heb ik die wodka daar soms voor u staan?’

‘Ik... ik heb geen wodka gedronken, Dasjenka, maar petroleum...’ mompelde Strizjin, en hij veegde het koude zweet af.

‘En waarom zat u aan de petroleum? Hebt u daar iets mee te maken? Staat die daar soms voor u? Of denkt u dat petroleum geen geld kost? Nou? Weet u wel wat de petroleum tegenwoordig kost? Weet u dat?’

‘Lieve Dasjenka!’ kreunde Strizjin. ‘Het gaat om leven of dood, en u praat over geld!’

‘Dat heeft zich bedronken en steekt dan zijn neus in de kast!’ riep Dasjenka, en boos sloeg ze het deurtje dicht. ‘O jullie monsters, kwelgeesten! Ongelukkige, gekwelde vrouw die ik ben, dag en nacht zonder rust! Serpenten, basilisken, vermaledijde bruten, mogen jullie in de andere wereld zo leven als ik nu! Ik ga morgen bij u weg! Ik ben ongehuwd en ik sta u niet toe in uw ondergoed voor me te staan! Waag het niet naar me te kijken als ik niet ben aangekleed!’

En zo ging ze maar door en maar door... Wetend dat een in woede ontstoken Dasjenka met smeekbeden noch bezweringen, zelfs niet met kanonschoten te bedaren was, gaf Strizjin het op, kleedde zich aan en besloot naar een dokter te gaan. Maar een dokter is alleen makkelijk te vinden als je hem niet nodig hebt. Nadat hij drie straten was doorgelopen en een keer of vijf bij dokter Tsjepcharjants en zeven keer bij dokter Boeltychin had aangebeld, holde hij naar een apotheek: wie weet kon de apotheker hem helpen. Na lang wachten verscheen er een kleine farmaceut met zwart krulhaar, slaperig, in kamerjas en met zo’n ernstig en intelligent gezicht dat je er bang van werd.

‘Wat is er van uw dienst?’ vroeg hij op een toon waarop alleen zeer intelligente en degelijke farmaceuten van de israëlitische gezindte kunnen spreken.

‘In godsnaam... alstublieft!’ zei Strizjin hijgend. ‘Geeft u mij iets... Ik heb daarstraks per ongeluk petroleum gedronken! Ik ga dood!’

‘Mag ik u verzoeken u niet op te winden en te antwoorden op de vragen die ik u zal stellen. Alleen al het feit dat u zich zo opwindt maakt dat ik u niet versta. U hebt petroleum gedronken – zegt u dat?’

‘Ja, petroleum! Redt u mij alstublieft!’

De farmaceut liep koelbloedig en ernstig naar zijn lessenaar, opende een boek en verdiepte zich in zijn lectuur. Toen hij twee bladzijden gelezen had haalde hij één schouder op, daarna de andere, hij trok een verachtelijke grimas, dacht even na en liep naar het aangrenzende vertrek. De klok sloeg vier uur. Toen hij tien over vier wees kwam de apotheker terug met een ander boek, waarin hij zich nu verdiepte.

‘Hm!’ zei hij alsof hij niet wist wat hij ervan moest denken. ‘Alleen al het feit dat u zich niet goed voelt wijst erop dat u zich niet tot een apotheek moet wenden, maar tot een arts.’

‘Maar ik ben al bij de dokters geweest! Ze doen niet open!’

‘Hm... U beschouwt ons apothekers niet als mensen en valt ons zelfs om vier uur ’s nachts lastig, als iedere hond, iedere kat met rust wordt gelaten... U wenst niets te begrijpen en denkt dat wij geen mensen zijn en dat we zenuwen als touwen moeten hebben.’

Strizjin hoorde de farmaceut aan, zuchtte en ging naar huis.

Dan zal ik dus moeten sterven! dacht hij.

In zijn mond bleef de petroleum branden en stinken, in zijn maag voelde hij een stekende pijn, in zijn oren klonk het ‘boem, boem, boem!’ Elk moment dacht hij dat het einde nu nabij was, dat zijn hart al niet meer klopte...

Thuisgekomen haastte hij zich op te schrijven: ‘Ik verzoek van mijn dood niemand de schuld te geven.’ Toen zei hij een gebed, ging in bed liggen en trok de deken over zijn hoofd. Tot aan de ochtend lag hij op de dood te wachten; de hele tijd meende hij voor zich te zien hoe zijn graf met jong groen bedekt werd en hoe daarboven vogeltjes kwetterden...

De volgende ochtend zat hij op zijn bed en zei glimlachend tegen Dasjenka: ‘Wie een ordelijk en geregeld leven leidt, lieve schoonzus, die wordt door geen enkel gif gevloerd. Neem nu bijvoorbeeld mij. Ik stond aan de rand van de ondergang, ik lag op sterven, ik leed pijnen, en nu – niets aan de hand. Ik heb alleen een branderige mond en een rauwe keel, maar verder is mijn lijf gezond, goddank... En hoe komt dat? Door mijn geregelde leven.’

‘Nee, het betekent dat het slechte petroleum is!’ zuchtte Dasjenka, die aan de kosten dacht en strak naar één punt keek. ‘Dus in de winkel hebben ze me niet de beste gegeven, maar die van anderhalve kopeke het pond. Ongelukkige, gekwelde vrouw die ik ben... Monsters, kwelgeesten, mogen jullie in de andere wereld zo leven als ik nu, vervloekte bruten...’

En zo ging ze maar door en maar door...

==

Verotsjka

Ivan Alekseïtsj Ognjov herinnert zich nog hoe hij die avond in augustus met gerinkel de glazen deur opende en het terras op stapte. Hij droeg toen een lichte cape en een breedgerande strohoed, dezelfde die nu samen met zijn rijlaarzen in het stof onder zijn bed ligt te slingeren. In één hand hield hij een grote bundel boeken en schriften, in de andere een dikke, knoestige stok.

Achter de deur stond de heer des huizes, Koeznetsov, een kaalhoofdige oude baas met een lange grijze baard en in een sneeuwwit piqué jasje, hem bij te schijnen met een lamp. De oude glimlachte goedmoedig en knikte.

‘Tot ziens, mijn oude vriend!’ riep Ognjov.

Koeznetsov zette de lamp op een tafeltje en kwam het terras op. Twee lange smalle schaduwen daalden de traptreden af naar de bloemperken, schommelden wat heen en weer en raakten met hun hoofden de stammen van de lindebomen.

‘Tot ziens en nog eens: veel dank!’ zei Ivan Alekseïtsj. ‘Bedankt voor uw hartelijkheid, uw vriendschap, uw liefde... Nooit ofte nimmer zal ik uw gastvrijheid vergeten. U bent zo’n goed mens, en uw dochter ook, u bent hier allemaal zulke goede, opgewekte, hartelijke mensen... Zo’n prachtig stel mensen dat ik er geen woorden voor heb!’

Onder invloed van de sterke gevoelens en de pas gedronken likeur sprak Ognjov met een zangerige seminaristenstem; hij was zo geroerd dat hij zijn gevoelens niet zozeer in woorden uitte als wel door het geknipper van zijn ogen en het trekken van zijn schouders. Koeznetsov, ook wat aangeschoten en ontroerd, kwam op de jongeman toe en ze kusten elkaar.

‘Ik ben aan u gewend geraakt als een herdershond!’ vervolgde Ognjov. ‘Bijna elke dag kwam ik bij u aan, een keer of tien heb ik bij u overnacht, en likeur heb ik zoveel gedronken dat ik er nu niet aan durf te denken... Maar het voornaamste waarvoor ik u wil danken, Gavriil Petrovitsj, dat is uw medewerking en uw hulp. Zonder u zou ik hier tot oktober met mijn statistiek bezig zijn geweest. Ik zal ook in het voorwoord schrijven: “Ik acht het mijn plicht mijn dankbaarheid te uiten jegens de voorzitter van het streekbestuur van het district N., Koeznetsov, voor zijn vriendelijke medewerking.” De statistiek heeft een schit-terende toekomst! Mijn hartelijke groeten aan Vera Gavrilovna, en zegt u tegen de dokters, beide rechercheurs en uw secretaris dat ik hun hulp nooit zal vergeten! En nu, o grijsaard, laten wij elkander omhelzen en ten lesten male kussen.’

Ognjov, sterk ontroerd, wisselde nog een kus met de oude man en begon aan de afdaling. Op de onderste tree keek hij om en vroeg: ‘Zien wij elkaar ooit nog?’

‘Dat weet God!’ antwoordde de oude. ‘Waarschijnlijk niet.’

‘Inderdaad! U bent met geen stok naar Piter7 te krijgen, en ik zal niet licht weer in dit district terechtkomen. Nu, vaarwel!’

‘U had uw boeken hier moeten laten!’ riep Koeznetsov hem na. ‘Hoe kunt u zin hebben om zo’n gewicht mee te slepen? Ik zou ze morgen met een knecht kunnen nasturen.’

Maar Ognjov luisterde al niet meer en verwijderde zich snel van het huis. In zijn door de drank verwarmde ziel was het vrolijk en warm en tegelijk droevig... Terwijl hij voortliep bedacht hij hoe vaak het in je leven gebeurt dat je sympathieke mensen ontmoet en wat jammer het is dat er van die ontmoetingen niets overblijft dan wat herinneringen. Het gebeurt dat aan de horizon kraanvogels voorbijschieten, een zwak windje brengt hun klagelijk-uitbundige kreten over, maar even later, hoe intens je ook in de blauwe lucht tuurt, zie je geen puntje en hoor je geen geluidje meer; net zo is het met mensen, die met hun gezichten en woorden in ons leven langstrekken en dan in ons verleden verzinken zonder iets achter te laten dan wat nietige sporen in onze herinnering. Doordat hij sinds de lente in het district N. gewoond had en bijna elke dag bij de gastvrije Koeznetsovs was geweest, was Ivan Alekseïtsj als aan zijn eigen familie gewend geraakt aan de oude man, zijn dochter, hun personeel, hij had tot in de finesses het hele huis leren kennen, het gezellige terras, de bochten in de lanen, de silhouetten van de bomen boven de keuken en het badhuis; maar straks loopt hij het hekje uit, en dan wordt alles een herinnering en verliest voor hem voorgoed zijn reële betekenis; er zal een jaar, twee jaar voorbijgaan en al die dierbare beelden zullen verbleken in zijn bewustzijn zoals dat gebeurt met bedenksels en vruchten van je verbeelding.

Niets in het leven is kostbaarder dan mensen! dacht Ognjov geroerd terwijl hij door de laan naar het hek liep. Niets!

In de tuin was het stil en warm. Het geurde er naar reseda, tabaksplanten en heliotroop, die nog niet uitgebloeid waren in de perken. De open plekken tussen de struiken en boomstammen waren gevuld met een dunne, tere, van maanlicht doordrenkte nevel, en, wat lang in Ognjovs herinnering bleef hangen, flarden nevel, die op geestverschijningen leken, staken zachtjes, maar voor het oog zichtbaar, achter elkaar aan de laan over. De maan stond hoog boven de tuin, en lager aan de hemel bewogen zich doorzichtige nevelige vlekken naar het oosten. De hele wereld leek slechts te bestaan uit zwarte silhouetten en zwervende witte schimmen, en Ognjov, die de nevel op een maanverlichte augustusavond welhaast voor het eerst van zijn leven waarnam, dacht dat hij niet de natuur zag maar een decor, waar onhandige pyrotechnici die de tuin wilden verlichten met wit Bengaals vuur, onder de struiken waren gekropen en tegelijk met het licht ook witte rook de lucht in zonden.

Toen Ognjov het tuinhek naderde, maakte zich van de lage schutting een donkere schaduw los die hem tegemoet kwam.

‘Vera Gavrilovna!’ riep hij blij. ‘U hier! En ik heb u gezocht, gezocht, ik wilde afscheid nemen... Tot ziens, ik ga weg!’

‘Zo vroeg al? Het is toch pas elf uur.’

‘Nee, ik moet gaan! Ik heb vijf werst te lopen, en dan moet ik nog pakken. En morgen vroeg opstaan...’

Voor Ognjov stond Koeznetsovs dochter Vera, een meisje van eenentwintig, zoals gewoonlijk droevig gestemd, nonchalant gekleed en aantrekkelijk. Meisjes die veel mijmeren en hele dagen lang lui liggen te lezen – alles lezen wat in hun handen komt, die zich vervelen en treurig zijn, kleden zich over het algemeen nonchalant. Aan diegenen van hen die de natuur begiftigd heeft met smaak en een instinct voor schoonheid, verschaft die lichte slordigheid in hun kleding een aparte bekoring. Ognjov althans kon, wanneer hij later terugdacht aan de knappe Verotsjka, zich haar niet voorstellen zonder het wijde vest dat in diepe kreukelige plooien om haar middel hing en toch haar gestalte niet raakte, zonder de lok die uit haar hoge kapsel op haar voorhoofd was gezakt, zonder de rode gehaakte doek met wollige balletjes langs de rand die ’s avonds, als een vlag bij stil weer, triest over Verotsjka’s schouders hing en overdag verfomfaaid in de vestibule slingerde, bij de mannenmutsen, of in de eetkamer op de kist lag, waar de oude poes er ongegeneerd op lag te slapen. Die doek en de plooien in het vest ademden een ongedwongen luiheid, huiselijkheid en zorgeloosheid. Misschien omdat Ognjov op Vera gesteld was, wist hij in ieder knoopje en plooitje iets warms, knus, naïefs te vinden, iets prettigs en poëtisch dat ontbreekt bij onoprechte en koude vrouwen die het gevoel voor schoonheid missen.

Verotsjka was goed gebouwd, had een regelmatig profiel en mooi golvend haar. Ognjov, die in zijn leven weinig vrouwen gezien had, vond haar een schoonheid.

‘Ik ga vertrekken!’ zei hij ten afscheid bij het hek. ‘Denk niet slecht over me! Welbedankt voor alles!’

Met dezelfde zangerige seminaristenstem waarmee hij met de vader had gepraat, net zo met zijn ogen knipperend en met zijn schouders trekkend, bedankte hij Vera voor haar gastvrijheid en vriendelijkheid.

‘Ik heb in elke brief aan moeder over u geschreven,’ zei hij. ‘Als alle mensen waren zoals u en uw vader, dan zou het leven op aarde een feest zijn. Iedereen bij jullie is reusachtig! Allemaal van die eenvoudige, hartelijke, eerlijke mensen.’

‘Waar gaat u nu heen?’ vroeg Vera.

‘Eerst ga ik naar mijn moeder in Orjol, daar blijf ik twee weekjes, en dan naar Piter, aan het werk.’

‘En daarna?’

‘Daarna? De hele winter blijf ik werken, en dan in het voorjaar weer ergens anders de provincie in om materiaal te verzamelen. Nu, wees gelukkig, leef honderd jaar... denk niet slecht over me. We zullen elkaar wel niet meer zien.’

Ognjov bukte zich en drukte een kus op Verotsjka’s hand. Toen trok hij in stille bewogenheid zijn cape recht, pakte de bundel boeken beter beet, zweeg even en zei: ‘Wat een mist is er komen opzetten!’

‘Ja. Hebt u niets bij ons laten liggen?’

‘Wat dan? Ik geloof van niet...’

Een paar seconden stond Ognjov te zwijgen, toen draaide hij zich wat schutterig naar het hek en liep de tuin uit.

‘Wacht – ik breng u weg tot het bos,’ zei Vera en volgde hem.

Ze liepen over de weg. Er waren nu geen bomen meer die het uitzicht belemmerden en je kon de lucht en de verte zien. Als achter een voile, zo was de hele natuur verscholen achter een doorzichtige matte damp, waar haar schoonheid vrolijk doorheen schemerde; waar de mist dichter en witter was had hij zich onregelmatig om schoven en struiken heen gelegd, of hij zwierf in plukken over de weg, drukte zich tegen de aarde aan en leek zijn best te doen het uitzicht niet te belemmeren. Door de nevel heen was de hele weg tot aan het bos te zien, met de donkere greppels aan weerszijden en de kleine struiken die in de greppels groeiden en die de mistflarden verhinderden om verder te zwalken. Een halve werst van het tuinhek doemde de donkere streep van Koeznetsovs bos op.

Waarom is ze met me meegegaan? Nu moet ik haar weer terugbrengen, dacht Ognjov, maar na een blik op Vera’s profiel glimlachte hij vriendelijk en zei: ‘Ik heb niets geen zin om weg te gaan bij zulk mooi weer! Een echt romantische avond, met maanlicht, stilte en alles wat erbij hoort. Weet u, Vera Gavrilovna, ik verblijf 29 jaar op deze wereld, maar ik heb nooit ook maar één romantisch avontuur gehad. Nooit een enkele romantische historie, zodat ik van rendez-vous, lanen-der-zuchten en kussen alleen heb horen praten. Het is niet normaal! In de stad, als je op je kamer zit, merk je dat gemis niet zo, maar hier, in de frisse lucht, voel je het sterk... Het is bijna krenkend!’

‘Hoe komt het dat u zo bent?’

‘Ik weet het niet. Waarschijnlijk heb ik nooit tijd gehad; of misschien heb ik gewoon niet de kans gekregen vrouwen te ontmoeten die... Ik heb helemaal weinig kennissen, en ik kom nergens.’

Een driehonderd passen liepen de jongelui te zwijgen. Ognjov keek soms even naar Verotsjka’s blote hoofd en haar omslagdoek, en de een na de ander kwamen hem de lente- en zomerdagen weer voor de geest; het was een tijd geweest waarin hij, ver van zijn grauwe Petersburgse kamertje, had genoten van de vriendschap van sympathieke mensen, van de natuur en van zijn geliefde werk – waardoor hij niet gemerkt had hoe het ochtendgloren afgewisseld werd door het avondrood en hoe de ene vogel na de andere, eerst de nachtegaal, toen de kwartel, daarna de kwartelkoning ophield met zingen, wat het einde van de zomer voorspelde... De tijd was ongemerkt omgevlogen, wat betekende dat hij prettig en onbekommerd geleefd had... Hij begon hardop herinneringen op te halen: met hoeveel tegenzin hij – niet rijk, niet gewend aan reizen en mensen – eind april hierheen gekomen was, naar het district N., waar hij niets anders had verwacht dan verveling, eenzaamheid en onverschilligheid voor de statistiek, die naar zijn mening tegenwoordig de meest vooraanstaande plaats onder de wetenschappen innam. Toen hij op een aprilochtend in het districtsstadje N. was aangekomen, had hij zijn intrek genomen in de herberg van de oudgelovige8 Rjaboechin, waar hij voor twintig kopeke per dag een lichte en schone kamer kreeg op voorwaarde dat hij alleen buiten zou roken. Nadat hij daar wat was uitgerust en geïnformeerd had wie in het district voorzitter van het streekbestuur was, had hij zich zonder dralen te voet naar Gavriil Petrovitsj begeven. Hij had vier werst moeten lopen door weelderige weilanden en jonge bossen. Onder de wolken hadden leeuweriken getrild en de lucht met zilveren klanken gevuld, en boven de groene akkers hadden roeken gevlogen, deftig en parmantig wiekend.

‘Here God,’ had Ognjov zich toen verwonderd afgevraagd, ‘zouden ze hier altijd zo’n lucht opsnuiven, of ruikt het alleen vandaag zo ter ere van mijn komst?’

In afwachting van een droge, zakelijke ontvangst was hij bij de Koeznetsovs schuchter binnengekomen, nors kijkend en bedeesd aan zijn baardje plukkend. De oude man had eerst het voorhoofd gefronst, niet begrijpend waarmee het streekbestuur dat jongmens en zijn statistiek van nut kon zijn, maar toen Ognjov hem uitvoerig had uiteengezet wat statistisch materiaal is en waar het wordt vergaard, leefde Gavriil Petrovitsj op, hij glimlachte en bekeek zijn notitieboekjes met kinderlijke nieuwsgierigheid... Diezelfde avond zat Ivan Alekseïtsj al bij de Koeznetsovs aan het souper, hij kwam snel in een roes door de sterke likeur en wanneer hij naar de rustige gezichten en trage bewegingen van zijn nieuwe kennissen keek, voelde hij in zijn hele lichaam een zoete, dromerige loomheid, alsof hij slaap had en zich wilde uitrekken en glimlachen. Zijn nieuwe kennissen bekeken hem welwillend en vroegen of zijn vader en moeder nog leefden, hoeveel hij per maand verdiende, of hij vaak naar de schouwburg ging...

Ognjov haalde herinneringen op aan zijn tochten naar omliggende dorpen, de picknicks, de keren dat hij uit vissen was gegaan, de tocht met een heel gezelschap naar een nonnenklooster, naar moeder-overste Marfa, die elk van de gasten een kralen beursje had geschonken – hij praatte over de verwoede, eindeloze, typisch Russische debatten, waarbij de discussianten, elkaar bespattend en met de vuisten op tafel slaand, elkaar niet begrepen en in de rede vielen zonder het te merken, zichzelf in elke zin tegenspraken, telkens van onderwerp veranderden en, na twee, drie uur van heftige discussies lachend opmerkten: ‘joost mag weten waarover we redetwisten! We zijn begonnen over de gezondheid en geëindigd bij de zielerust!’9

‘En weet u nog dat u en ik en de dokter te paard naar Sjestovo zijn geweest?’ vroeg Ivan Alekseïtsj aan Vera toen ze bij het bos aankwamen. ‘Toen zijn we die dorpsgek nog tegengekomen. Ik gaf hem een stuiver en hij bekruiste zich driemaal en gooide mijn stuiver in de rogge. Lieve help, zoveel indrukken neem ik mee – als ik die tot een compacte massa kon samenkneden zou ik een flinke baar goud krijgen! Ik snap niet waarom verstandige en gevoelige mensen bij elkaar blijven hokken in de grote steden en niet hierheen komen. Er is toch op de Nevski Prospekt en in die grote vochtige huizen niet meer ruimte en meer waarheid te vinden dan hier? Nee, werkelijk, het huis waar ik mijn gemeubileerde kamers heb, volgestopt met kunstenaars, geleerden en journalisten, heeft me altijd een misvatting geleken.’

Op twintig passen voor het bos liep over de weg een kleine, smalle brug met zuiltjes op elke hoek, die de Koeznetsovs en hun gasten op hun avondwandelingen altijd als een rustpunt diende. Hier konden zij die dat wilden de bosecho uitlokken, en hier zag je de weg in een donkere brandgang overgaan.

‘Zo, hier is het bruggetje!’ zei Ognjov. ‘Hier moet u omkeren...’

Vera stond stil en haalde diep adem.

‘Laten we nog even zitten,’ zei ze en nam plaats op een van de zuiltjes. ‘Vóór een vertrek, als mensen afscheid nemen, gaan ze meestal nog even zitten.’

Ognjov zeeg naast haar neer op zijn bundel boeken en praatte verder. Zij ademde zwaar van het lopen en keek Ivan Alekseïtsj niet aan – ze keek opzij, zodat hij haar gezicht niet kon zien.