Anton P. Tsjechov

Verzamelde werken

DEEL V

VERHALEN 1894 – 1903

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2010 T. EEKMAN, A. PRINS, A. STOFFEL en UITGEVERIJ G.A. VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7069 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2014

Verhalen
1884 – 1903

In een landhuis

Pavel Iljitsj Rasjevitsj ijsbeerde met zachte tred over de met Oekraïense matten bedekte vloer en wierp een lange dunne schaduw op de muur en het plafond, terwijl zijn gast Meier, die het ambt van gerechtelijk rechercheur bekleedde, met één been onder zich gevouwen op de sofa zat te roken en luisterde. De klok wees al elf uur, en uit het vertrek naast de studeerkamer kwamen geluiden van een tafel die gedekt werd.

‘Met uw welnemen,’ zei Rasjevitsj, ‘bezien vanuit het standpunt van gelijkheid, broederschap et cetera is de varkenshoeder Mitja misschien wel net zo’n mens als Goethe of Frederik de Grote; maar neem een wetenschappelijke positie in, heb de moed de feiten recht in het gezicht te zien, en het zal u zonneklaar zijn dat blauw bloed geen achterhaald idee, geen vrouwenverzinsel is. Blauw bloed, mijn waarde, heeft een natuurhistorische rechtvaardiging, en dat ontkennen is naar mijn mening even vreemd als te ontkennen dat herten een gewei hebben. Men moet de feiten in aanmerking nemen! U bent jurist en hebt behalve de geesteswetenschappen geen andere wetenschappen geproefd, en u kunt zich nog vleien met illusies over gelijkheid, broederschap et cetera; ik daarentegen ben een onverbeterlijke darwinist, en voor mij zijn woorden als ras, aristocratie en nobel bloed geen loze klanken.’

Rasjevitsj was opgewonden en sprak met gevoel. Zijn ogen schitterden, zijn pince-nez wilde niet op zijn neus blijven zitten, hij trok nerveus met zijn schouders, knipperde met zijn ogen en bij het woord ‘darwinist’ wierp hij een kranige blik in de spiegel en haalde beide handen door zijn grijze baard. Hij ging gekleed in een heel kort, afgedragen jasje en een nauwe broek; de snelheid van zijn bewegingen, zijn kranigheid en het te kleine jasje pasten eigenlijk niet bij hem, en het was net alsof zijn grote nobele hoofd met het lange haar, dat aan dat van een bisschop of een eerbiedwaardige dichter deed denken, op de romp van een lange, iele en aanstellerige jongeman was geplaatst. Als hij zijn benen wijd uit elkaar zette, had zijn lange schaduw iets van een schaar.

Hij praatte in het algemeen graag en meende altijd iets nieuws en origineels te zeggen. Maar in aanwezigheid van Meier voelde hij een bijzondere geestdrift en toevloed van gedachten. De rechercheur was hem sympathiek en inspireerde hem door zijn jeugd, gezondheid, zijn voortreffelijke manieren en degelijkheid en bovenal door zijn hartelijke houding jegens Rasjevitsj en zijn gezin. Rasjevitsj was eigenlijk niet zo geliefd bij zijn kennissen, ze meden hem en het was hem bekend dat ze over hem vertelden dat hij met zijn gepraat zijn vrouw de dood had ingejaagd en dat ze hem achter zijn rug een rancuneus mannetje en een opgeblazen pad noemden. Alleen Meier, die nieuw en onbevooroordeeld was, kwam vaak en graag bij hem over de vloer, en hij had zelfs ergens beweerd dat Rasjevitsj en zijn dochters de enige mensen in het district waren bij wie hij een warmte voelde als bij familie. Rasjevitsj mocht hem ook omdat de jongeman een goede partij zou kunnen zijn voor Zjenja, zijn oudste dochter.

En terwijl hij zo van zijn eigen gedachten en stemgeluid genoot en de enigszins mollige, fraai gekapte, fatsoenlijke Meier nu en dan genoeglijk opnam, fantaseerde Rasjevitsj hoe hij zijn Zjenja aan deze goede man zou koppelen en dat daarna alle zorgen voor het landgoed naar zijn schoonzoon zouden gaan. Vervelende zorgen! Al twee termijnen was de rente aan de bank niet betaald en diverse achterstallige belastingen en boetes waren opgelopen tot meer dan tweeduizend roebel!

‘Het staat voor mij buiten kijf,’ vervolgde Rasjevitsj, die steeds bevlogener raakte, ‘dat als ene Richard Leeuwenhart of Frederik Barbarossa bijvoorbeeld dapper en grootmoedig is, deze kwaliteiten tezamen met de kronkels en knobbels van zijn hersenen worden overgeërfd door zijn zoon, en dat als die dapperheid en grootmoedigheid door middel van opvoeding en oefening in de zoon behouden blijven en hij met een prinses trouwt die ook grootmoedig en dapper is, dat die kwaliteiten dan worden overgeërfd door de kleinzoon enzovoort, net zolang totdat ze een soortelijk kenmerk worden en organisch overgaan, in het vlees en het bloed zogezegd. Dankzij een strenge voortplantingsselectie, doordat adellijke families zich instinctief hoedden voor ongelijke huwelijken en voorname jongelieden niet met Joost mag weten wie trouwden, werden verheven geestelijke kwaliteiten in al hun zuiverheid van geslacht op geslacht doorgegeven, bleven ze behouden en werden ze in de loop der tijd door oefening steeds volmaakter en verhevener. Het goede aan de mensheid hebben we vooral aan de natuur te danken, aan de juiste, natuurhistorische, doelmatige loop der dingen, die door de eeuwen heen nauwgezet het blauwe bloed van het rode heeft weten te scheiden. Jazeker, mijn beste kerel! Niet de proleet, niet de zoon van een keukenmeid* heeft ons immers de literatuur, de wetenschap, de kunsten, het recht, het besef van eer en plicht geschonken... Dat alles dankt de mensheid louter aan het blauwe bloed; en in die zin, vanuit natuurhistorisch oogpunt bezien, is een slechte Sobakevitsj* alleen al door zijn blauwe bloed nuttiger en verhevener dan de allerbeste koopman, ook al heeft die vijftien musea laten bouwen. Met uw welnemen! En als ik een proleet of de zoon van een keukenmeid geen hand geef en hem niet bij mij aan tafel zet, dan behoed ik daarmee het beste dat er op aarde is en vervul ik een van de hoogste voorbeschikkingen van moedertje natuur, die ons naar de vervolmaking leidt...’

Rasjevitsj bleef staan en haalde beide handen door zijn baard; ook zijn schaduw op de muur die aan een schaar deed denken, bleef staan.

‘Neem ons moedertje Rusland,’ vervolgde hij met zijn handen in zijn zakken, van zijn hakken op zijn tenen wiebelend. ‘Wie zijn haar beste mensen? Neem onze eersteklas schilders, literatoren, componisten... Wie zijn zij? Allemaal vertegenwoordigers van het blauwe bloed, mijn waarde. Poesjkin, Gogol, Lermontov, Toergenjev, Gontsjarov, Tolstoj – dat zijn geen kosterskinderen, meneer!’

‘Gontsjarov was uit de koopmansstand,’ zei Meier.

‘Ach wat! Uitzonderingen bevestigen slechts de regel. En over die genialiteit van Gontsjarov valt bovendien nog zeer van mening te verschillen. Maar laten we ophouden over namen en terugkeren naar de feiten. Wat, mijnheer, zegt u bijvoorbeeld van dit welsprekende feit: zodra een proleet ergens binnenglipt waar hij voorheen niet werd toegelaten – in de hogere kringen, de wetenschap, de literatuur, de streekraad, de rechtbank – let maar op, dan neemt juist de natuur zelf het voor de hogere mensenrechten op en verklaart als eerste die horde de oorlog. Heus, zodra een proleet zijn boekje te buiten gaat, begint hij te verzuren, te verpieteren, te malen en te degenereren, en nergens zult u zoveel neurasthenici, psychische wrakken, teringlijders en weet ik wat voor scharminkels tegenkomen als onder die engeltjes. Als herfstvliegen gaan ze eraan. Zonder die heilzame degeneratie zou in onze civilisatie allang geen steen meer op de andere zijn gebleven, alles zou de proleet hebben opgeschrokt. Vertelt u mij alstublieft eens: wat heeft die invasie ons tot op heden opgeleverd? Wat heeft de proleet bijgedragen?’ Rasjevitsj zette een geheimzinnig, verschrikt gezicht en vervolgde: ‘Nog nooit hebben onze wetenschap en literatuur op zo’n laag peil gestaan als nu! Die lui van tegenwoordig, mijnheer, hebben ideeën noch idealen, en heel hun handelen is doortrokken van één geest: zoveel graaien als maar kan en een ander nog zijn laatste hemd afnemen. Al die lui van tegenwoordig die zich voor progressieve en eerlijke mensen uitgeven kunt u voor een zilverroebel kopen, en een hedendaagse intellectueel onderscheidt zich in de eerste plaats daardoor dat wanneer u met hem praat, u uw jaszak zo stevig mogelijk dicht moet houden, want anders pikt hij uw portefeuille.’ Rasjevitsj knipoogde en proestte het uit. ‘Echt, die pikt-ie!’ zei hij vrolijk, met een dun stemmetje. ‘En zijn moraal? Hoe staat het met zijn moraal?’ Rasjevitsj keek achterom naar de deur. ‘Niemand staat er tegenwoordig meer van te kijken als een vrouw haar man besteelt en hem verlaat – ach wat, het stelt niets voor! Heden ten dage, beste kerel, is een meisje van twaalf al op een minnaar uit, en al die amateurtoneelstukken en literaire avondjes zijn alleen bedacht om makkelijker een rijke boer aan de haak te slaan en zich door hem te laten onderhouden... Moeders verkopen hun dochters, aan mannen wordt doodleuk gevraagd voor welke prijs hun vrouwen te koop zijn en je kunt nog marchanderen ook, mijn waarde...’

Meier, die al die tijd zwijgend en onbeweeglijk op de sofa had gezeten, stond ineens op en keek op zijn horloge.

‘Excuseer, Pavel Iljitsj,’ zei hij, ‘ik moet op huis aan.’

Maar Pavel Iljitsj, die nog niet was uitgesproken, sloeg zijn armen om hem heen en duwde hem met kracht terug op de sofa, bezwerend dat hij hem niet zonder souper zou laten gaan. En weer zat Meier te luisteren, maar hij nam Rasjevitsj daarbij verbaasd en verontrust op alsof hij hem nu pas begon te begrijpen. Op zijn gezicht waren rode vlekken verschenen. En toen eindelijk het dienstmeisje binnenkwam om te zeggen dat de jongedames hen aan tafel verzochten, haalde hij opgelucht adem en verliet als eerste de studeerkamer.

In de aangrenzende kamer zaten Rasjevitsj’ dochters Zjenja en Iraïda, vierentwintig en tweeëntwintig jaar oud, beide met zwarte ogen, heel bleek en even lang, aan tafel. Zjenja droeg het haar los, Iraïda had een hoog opgestoken kapsel. Voor het eten dronken ze allebei een glaasje bitter met een gezicht alsof ze dat per ongeluk, voor het eerst van hun leven deden, ze voelden zich allebei opgelaten en lachten luidkeels.

‘Geen kuren, meisjes,’ zei Rasjevitsj.

Zjenja en Iraïda spraken onderling Frans, maar met hun vader en de gast Russisch. Elkaar onderbrekend, Franse woorden door hun Russisch mengend, begonnen ze snel te vertellen hoe ze in voorgaande jaren, precies rond deze tijd, in augustus, altijd naar kostschool vertrokken en hoe leuk dat was geweest. Ze konden nu nergens heen en moesten de hele zomer en winter aan één stuk door in het landhuis doorbrengen. Zo saai!

‘Geen kuren, meisjes,’ herhaalde Rasjevitsj.

Hij wilde zelf praten. Als in zijn bijzijn anderen aan het woord waren, onderging hij dat met een soort jaloezie.

‘Van die dingen, mijn waarde...’ begon hij weer, met een vriendelijke blik op de rechercheur. ‘In onze goedheid en eenvoud en uit angst voor achterlijk versleten te worden verbroederen we ons met, excusez le mot, allerlei tuig, prediken we gelijkheid en broederschap met de rijkere boeren en kroegbazen; maar als we ons erin zouden willen verdiepen, dan zouden we zien hoe misdadig die goedheid van ons is. We hebben bewerkstelligd dat de civilisatie inmiddels aan een zijden draadje hangt. Mijn waarde! Dat wat onze voorouders in eeuwen hebben weten te bereiken, zal een dezer dagen door die nieuwe Hunnen worden bezoedeld en verwoest...’

Na het souper begaven allen zich naar de salon. Zjenja en Iraïda staken de kaarsen op de vleugel aan, zetten bladmuziek klaar... Maar Rasjevitsj bleef maar praten, en God mocht weten wanneer hij zou ophouden. Ze keken al verveeld en geërgerd naar hun egoïstische vader, voor wie het genoegen om te kletsen en met zijn verstand te schitteren kennelijk van meer waarde en belang was dan het geluk van zijn dochters. Meier was de enige jongeman die bij hen over de vloer kwam, en wel – zo wisten zij – vanwege hun sympathieke damesgezelschap, maar de onstuitbare oude man had hem in zijn greep en liet hem geen stap uit zijn buurt.

‘Zoals westerse ridders de aanval van de Mongolen afsloegen, zo moeten wij ons, zolang het nog niet te laat is, aaneensmeden en eensgezind onze vijand te lijf gaan,’ vervolgde Rasjevitsj op de toon van een prediker, met geheven rechterhand. ‘Laat ik voor de proleet geen Pavel Iljitsj zijn, maar een afschrikwekkende en sterke Richard Leeuwenhart. We pakken hem niet langer met fluwelen handschoenen aan, basta! Laten we allemaal afspreken dat zodra een proleet in onze buurt komt, we hem vol minachting de woorden “Handen thuis! Terug in je hok!” recht in zijn smoel gooien. Recht in zijn smoel!’ vervolgde Rasjevitsj triomfantelijk, met een gekromde vinger voor zich in de lucht prikkend. ‘In zijn smoel! Zijn smoel!’

‘Dat kan ik niet,’ zei Meier, zich afwendend.

‘Waarom niet?’ vroeg Rasjevitsj alert in het vooruitzicht van een interessante en langdurige discussie. ‘Waarom niet?’

‘Omdat ik zelf uit de burgerstand kom.’

Toen Meier dit gezegd had werd hij rood, zijn nek zwol zelfs op en in zijn ogen blonken tranen.

‘Mijn vader was een eenvoudig werkman,’ voegde hij er met een grove, haperende stem aan toe, ‘maar ik zie daar niets slechts in.’

Rasjevitsj voelde zich verschrikkelijk ongemakkelijk, en geschokt, als op heterdaad betrapt, keek hij Meier beduusd aan en wist niet wat te zeggen. Zjenja en Iraïda bloosden en bogen zich over hun bladmuziek; ze schaamden zich voor hun tactloze vader. Een minuut verstreek in stilzwijgen en de gêne was ondraaglijk toen in de lucht ineens ietwat gekweld, geforceerd en misplaatst de woorden klonken: ‘Ja, ik kom uit de burgerstand en ben daar trots op.’

Hierna nam Meier, onhandig struikelend over het meubilair, afscheid en liep snel naar de vestibule, hoewel zijn rijtuig nog niet was voorgereden.

‘Dat wordt vanavond een donker ritje voor u,’ mompelde Rasjevitsj, die achter hem aan liep. ‘De maan komt nu laat op.’

Beiden stonden in de duisternis op het bordes te wachten tot het rijtuig werd voorgereden. Het was fris.

‘Een vallende ster...’ zei Meier, zijn jas dichttrekkend.

‘Die heb je veel in augustus.’

Toen het rijtuig voorreed keek Rasjevitsj aandachtig naar de hemel en verzuchtte: ‘Een verschijnsel, de pen van Flammarion* waardig...’

Nadat hij zijn gast uitgeleide had gedaan maakte hij een ommetje door de tuin, waarbij hij in het duister met zijn handen gebaarde en niet wilde geloven dat er daarnet zo’n vreemd en dom misverstand had plaatsgehad. Hij schaamde zich en had de smoor in over zichzelf. Ten eerste was het van zijn kant uiterst onvoorzichtig en tactloos geweest om dat vervloekte gesprek over blauw bloed te beginnen zonder eerst te hebben uitgezocht met wie hij van doen had; iets dergelijks was hem al eens eerder overkomen; ooit was hij in een treinwagon op Duitsers gaan schelden en bleken daarna al zijn gespreksgenoten Duitsers te zijn. Ten tweede voelde hij dat Meier niet meer naar hem toe zou komen. Die intellectuelen uit het volk waren ziekelijk zelfingenomen, koppig en rancuneus.

‘Dit is niet best, niet best...’ mompelde Rasjevitsj en hij spuwde; hij voelde zich ongemakkelijk en akelig, alsof hij zeep had gegeten. ‘Ach, niet best!’

Vanuit de tuin kon hij door het raam Zjenja zien die, het haar los, spierwit en verschrikt, in de salon bij de vleugel heel snel ergens over praatte... Iraïda liep peinzend op en neer; toen begon ook zij te praten, ook snel, met een misprijzend gezicht. Ze praatten allebei tegelijk. Er was geen woord van te verstaan, maar Rasjevitsj vermoedde waar ze het over hadden. Zjenja mopperde waarschijnlijk dat hun vader met zijn gepraat alle fatsoenlijke mensen het huis uit had gebonjourd en hun vandaag hun enige kennis, en misschien wel aanstaande, had afgenomen, en dat de arme jongeman nu in het hele district geen plaatsje meer had waar hij geestelijk tot rust kon komen. Naar haar in wanhoop geheven armen te oordelen had Iraïda het vermoedelijk over hun saaie leven, hun vergooide jeugd...

Terug in zijn kamer ging Rasjevitsj op bed zitten en begon zich langzaam uit te kleden. Zijn gemoedstoestand was bedrukt, en hij werd nog altijd geplaagd door het gevoel alsof hij zeep had gegeten. Hij schaamde zich. Toen hij zich had uitgekleed keek hij naar zijn lange, pezige oudemannenbenen, hij herinnerde zich dat ze hem in het district een opgeblazen pad noemden en dat hij zich na ieder lang gesprek altijd schaamde. Op een of andere noodlottige manier draaide het er steevast op uit dat hij zacht, vriendelijk en vol goede bedoelingen begon, waarbij hij zichzelf een oude student, een idealist, een Don Quichot noemde, maar zonder het zelf te merken langzaam maar zeker ging schelden en lasteren en, wat nog het allervreemdste was, in alle oprechtheid afgaf op de wetenschap, de kunsten en de zeden, hoewel hij al in geen twintig jaar een boek had gelezen, nooit verder was geweest dan de gouvernementshoofdstad en eigenlijk niet wist wat er in de wijde wereld speelde. Als hij zich aan het schrijven zette van het een of ander, zelfs bij een felicitatiebrief, dan liep het ook daarin op schelden uit. En dat was allemaal vreemd, want hij was in feite een gevoelige, sentimentele man. Er zou toch geen onreine geest in hem zitten die buiten zijn wil om iedereen haatte en belasterde?

‘Dit is niet best...’ zuchtte hij liggend onder de deken. ‘Niet best!’

Zijn dochters sliepen ook niet. Er klonk geschater en geroep, alsof er iemand achternagezeten werd: Zjenja had een aanval van hysterie. Even later begon ook Iraïda te snikken. Het dienstmeisje rende een paar keer op blote voeten door de gang...

‘Wat een toestand, Heregod...’ mompelde Rasjevitsj zuchtend, zich van zijn ene zij op zijn andere draaiend. ‘Niet best!’

In zijn slaap kampte hij met een nachtmerrie. Hij droomde dat hij naakt, lang als een giraf, in het midden van een kamer stond en met een vinger voor zich in de lucht prikkend zei: ‘In zijn smoel! Zijn smoel! Zijn smoel!’

Hij werd angstig wakker en herinnerde zich allereerst dat er gisteren een misverstand had plaatsgevonden en dat Meier natuurlijk niet meer zou opdagen. Hij herinnerde zich ook dat hij rente moest betalen aan de bank, zijn dochters uithuwelijken, dat ze moesten eten, drinken, en dan had je nog ziektes, ouderdom, narigheid, straks werd het winter, er was geen kachelhout...

Het was al over negenen. Rasjevitsj kleedde zich langzaam aan, dronk thee en at twee grote hompen brood met boter. Zijn dochters kwamen niet theedrinken; ze wilden hem niet tegenkomen, en dat krenkte hem. Hij lag even in zijn studeerkamer op de sofa, ging vervolgens aan zijn bureau zitten en begon een brief aan zijn dochters. Zijn hand trilde, zijn ogen jeukten. Hij schreef dat hij al oud was, dat niemand hem nodig had, dat niemand van hem hield, en hij vroeg zijn dochters hem te vergeten en hem, als hij stierf, in een eenvoudige grenen kist, zonder poespas te begraven of zijn lijk naar het anatomische theater in Charkov te sturen. Hij voelde dat iedere regel droop van woede en aanstellerij, maar hij kon niet meer stoppen en schreef en schreef maar door...

‘Opgeblazen pad!’ klonk het ineens uit de kamer naast hem; het was de stem van zijn oudste dochter – een verontwaardigde, sissende stem. ‘Opgeblazen pad!’

‘Opgeblazen pad!’ herhaalde de jongste als een echo. ‘Opgeblazen pad!’

Het verhaal van de oppertuinman

De plantenkas van de graven N. hield uitverkoop. Er waren niet veel gegadigden: ik, een landeigenaar die een buurman van me was en een jonge houthandelaar. Terwijl arbeiders onze schitterende aankopen naar buiten droegen en op wagens laadden, zaten wij bij de ingang van de kas over ditjes en datjes te praten. Op een warme ochtend in april in een tuin zitten, naar de vogels luisteren en bevrijde planten zien genieten van de zon is uitermate plezierig.

Het laden van de planten geschiedde onder leiding van de tuinman zelf, Michail Karlovitsj, een eerbiedwaardige grijsaard met een vol, gladgeschoren gezicht, die een vest van bont droeg zonder jas erover. Hij zei geen woord, maar luisterde naar ons gesprek in de verwachting dat we misschien iets nieuws zouden vertellen. Het was een intelligente, zeer goedhartige, alom geachte man. Iedereen hield hem om een of andere reden voor een Duitser, hoewel hij een Zweedse vader en een Russische moeder had en naar de orthodoxe kerk ging. Hij kende Russisch, Zweeds en Duits, las veel in die talen en je kon hem geen groter plezier doen dan hem een pas verschenen boek uitlenen of met hem over bijvoorbeeld Ibsen praten.

Zwakheden had hij wel, maar onschuldige; zo noemde hij zich oppertuinman, hoewel er geen ondertuinlieden waren; zijn gelaatsuitdrukking was buitengewoon gewichtig en hooghartig; hij duldde geen tegenspraak en had graag dat er ernstig en aandachtig naar hem werd geluisterd.

‘Dat ventje daar is, mag ik u voorstellen, een vreselijke boef,’ zei mijn buurman en wees op een arbeider met een bruin zigeunergezicht, die voorbijreed op een kar met een waterton. ‘Vorige week is hij in de stad berecht wegens diefstal en vrijgesproken. Hij is geestesziek verklaard, terwijl hij, kijkt u maar naar dat smoel, kerngezond is. De laatste tijd worden de boeven in Rusland wel erg vaak vrijgesproken, alles wordt geweten aan ziekte en affecten, en intussen leiden die vrijspraken, die duidelijke zwakte en toegeeflijkheid, tot niets goeds. Ze demoraliseren de massa, het rechtvaardigheidsgevoel van de mensen is afgestompt omdat ze gewend zijn de misdaad ongestraft te zien, en weet u, over onze tijd kun je rustig in de woorden van Shakespeare zeggen: “In deze vette, pafferige tijd moet deugd aan ondeugd om vergeving vragen.” ’*

‘Juist, heel juist,’ beaamde de houthandelaar. ‘Door al dat vrijspreken op de rechtbanken zijn er tegenwoordig veel meer moorden en brandstichtingen. Vraag maar aan de boeren.’

Tuinman Michail Karlovitsj draaide zich naar ons om en zei: ‘Wat mij betreft, heren, ik ben altijd enthousiast over een vrijspraak. Ik maak me niet bezorgd om de zedelijkheid en de rechtvaardigheid als er “onschuldig” wordt gezegd, integendeel, ik voel voldoening. Zelfs wanneer mijn geweten me zegt dat een vrijspraak een vergissing van de jury is, dan nog jubel ik. Zegt u nou zelf, heren: als rechters en juryleden de mens meer geloven dan de bewijzen en redeneringen, staat dat geloof in de mens op zichzelf dan niet hoger dan alle andere overwegingen? In God geloven is niet moeilijk. Dat deden de inquisiteurs ook, en Biron, en Araktsjejev.* Nee, u moet in de mens geloven! Dat geloof is alleen toegankelijk voor de weinigen die begrip en gevoel hebben voor Christus.’

‘Een goede gedachte,’ zei ik.

‘Maar geen nieuwe gedachte. Ik weet nog, ik heb zelfs heel lang geleden eens een legende over dat onderwerp gehoord. Een heel aardige legende,’ zei de tuinman en hij glimlachte. ‘Die heb ik van mijn grootmoeder zaliger, de moeder van mijn vader, een voortreffelijk oudje. Zij vertelde hem in het Zweeds; in het Russisch zal het niet zo mooi worden, niet zo klassiek.’

Toch vroegen wij hem te vertellen en zich niet te bekreunen om de grofheid van de Russische taal. Hij stak, zeer tevreden, langzaam een pijpje op, keek boos naar de arbeiders en begon: ‘In een klein stadje was een eenzame, onaantrekkelijke heer op leeftijd komen wonen die Thomson of Wilson heette – nou ja, dat doet er niet toe. Het gaat niet om zijn naam. Hij had een nobel beroep: mensen genezen. Hij was altijd stuurs en onmededeelzaam en praatte alleen wanneer zijn beroep dat vereiste. Hij ging bij niemand op bezoek, met niemand breidde hij de kennismaking verder uit dan een zwijgende groet en hij leefde zo bescheiden als een strenge monnik. Hij was namelijk een geleerde, en geleerden leken in die tijd niet op gewone mensen. Zij wijdden hun dagen en hun nachten aan contemplatie, het lezen van boeken en het behandelen van ziekten, al het andere vonden ze banaal en ze hadden geen tijd voor beuzelpraat. De stedelingen begrepen dat heel goed en deden hun best hem niet te vervelen met bezoeken en loos geklets. Ze waren heel blij dat God hun eindelijk iemand had gestuurd die ziekten kon genezen, en trots dat zo’n voortreffelijk iemand in hun stad woonde.

“Hij weet alles,” zeiden ze over hem.

Maar dat was niet genoeg. Er moest nog bij: “Hij houdt van iedereen!” In de borst van die geleerde man klopte een wonderbaarlijk hart, een engelenhart. De stedelingen waren uiteindelijk maar vreemden voor hem, maar hij hield van hen alsof ze zijn kinderen waren en had zelfs zijn leven voor hen over. Zelf had hij de tering, hij hoestte, maar als hij bij een patiënt werd geroepen, vergat hij zijn eigen ziekte, hij ontzag zich niet en beklom hijgend de hoogste bergen. Hij tartte hitte en kou, verachtte honger en dorst. Hij nam geen geld aan en als een patiënt van hem stierf, liep hij merkwaardig genoeg samen met de familie achter de kist te huilen.

En algauw werd hij voor de stad zo onmisbaar dat de inwoners niet meer begrepen hoe ze ooit zonder hem hadden gekund. Hun dankbaarheid kende geen grenzen. Volwassenen en kinderen, goeden en slechten, eerlijke mensen en oplichters – kortom, allen waardeerden en respecteerden hem. In het stadje en de omgeving was niemand die zich zou permitteren hem kwaad te doen of daar zelfs maar aan te denken. Bij het verlaten van zijn woning sloot hij nooit de deuren en ramen af, in het volle vertrouwen dat geen dief hem verdriet zou willen doen. Als arts moest hij vaak de grote wegen langs, door de bossen en de bergen, waar hongerige zwervers in groten getale rondzwierven, maar hij voelde zich volkomen veilig.

Op een nacht werd hij terugkerend van een patiënt in het bos overvallen door bandieten, maar die namen toen ze hem herkenden eerbiedig hun hoeden af en vroegen of hij wat wilde eten. Toen hij zei dat hij geen honger had, gaven ze hem een warme jas en begeleidden hem tot aan de stad, gelukkig dat het lot hun de kans bood althans iets terug te doen voor deze grootmoedige man. Nou, en verder vertelde grootmoeder natuurlijk dat zelfs de paarden, de koeien en de honden hem kenden en vreugde betoonden als ze hem zagen.

En deze man, die zich naar het scheen door zijn heiligheid beschermd had tegen alle kwaad, met wie zelfs bandieten en krankzinnigen het goed leken te menen, werd op zekere dag vermoord gevonden. Bebloed en met ingeslagen schedel lag hij in een ravijn, en zijn bleke gezicht drukte verbazing uit. Ja, geen angst, maar verbazing was op zijn gezicht gestold toen hij zijn moordenaar voor zich zag. Nu kunt u zich wel de smart voorstellen die de inwoners van de stad en omstreken beving. Iedereen vroeg zich wanhopig af, zijn ogen niet gelovend: wie kan deze man vermoord hebben? De rechters die het onderzoek deden en het lijk van de dokter bekeken, zeiden het zo: “Hier hebben we alle kenmerken van moord, maar aangezien geen mens ter wereld onze dokter zou kunnen vermoorden, is dit klaarblijkelijk geen moord en berust het samenvallen van de kenmerken slechts op eenvoudig toeval. We moeten aannemen dat de dokter in het donker zelf in het ravijn is gevallen en zich dodelijk heeft verwond.”

Daar was de hele stad het mee eens. De dokter werd begraven en niemand sprak meer van een gewelddadige dood. Het bestaan van een mens die voldoende laagheid en ploertigheid zou bezitten om de dokter te vermoorden leek onwaarschijnlijk. Ook ploertigheid heeft immers zijn grenzen. Waar of niet?

Maar ineens, kunt u zich dat voorstellen, leidt het toeval naar de moordenaar. In de kroeg werd gezien hoe een nietsnut die al vele malen berecht was en bekend stond om zijn losbandige leven de tabaksdoos en het horloge van de dokter verdronk. Toen hij aan de tand werd gevoeld, raakte hij van de wijs en vertelde een onmiskenbare leugen. Er werd huiszoeking bij hem gedaan en men vond in zijn bed een overhemd met bebloede mouwen en een dokterslancet met een gouden handvat. Waren dat niet genoeg aanwijzingen? De boosdoener werd gevangen gezet. De stedelingen waren verontwaardigd en zeiden tegelijk: “Ongelooflijk! Onmogelijk! Als dat maar geen vergissing is; het komt immers voor dat de aanwijzingen geen waarheid spreken!”

Op de rechtszitting ontkende de moordenaar hardnekkig. Alles sprak tegen hem, en overtuigd raken van zijn schuld was even eenvoudig als van het feit dat deze aarde zwart is, maar de rechters leken wel gek geworden: ze wogen iedere aanwijzing tien keer af, keken argwanend naar de getuigen, werden rood, dronken water... De zitting was vroeg in de ochtend begonnen en werd pas ’s avonds beëindigd.

“Beklaagde!” zei de voorzitter van de rechtbank tegen de moordenaar. “De rechtbank heeft je schuldig bevonden aan de moord op dokter zus-en-zo en je veroordeeld tot...”

De voorzitter wilde zeggen “de doodstraf”, maar liet het papier waarop het vonnis geschreven stond uit zijn handen vallen, wiste zich het koude zweet af en schreeuwde: “Nee! Als ik onjuist oordeel, laat God me dan straffen, maar ik zweer het, hij is onschuldig! Ik kan de gedachte niet toelaten dat er iemand te vinden zou zijn die onze vriend de dokter zou durven doden! Zo diep kan een mens niet zinken!”

“Ja, zo iemand bestaat niet,” beaamden de andere rechters.

“Nee!” antwoordde de menigte. “Laat hem vrij!”

De moordenaar werd vrijgelaten en niemand verweet de rechters onrechtvaardigheid. En God, zei mijn grootmoeder, heeft om dat geloof in de mens alle inwoners van dat stadje hun zonden vergeven. Hij is blij als we geloven dat de mens Zijn beeld en gelijkenis is, en heeft verdriet als we de menselijke waardigheid vergeten en over mensen harder oordelen dan over honden. Ook al zou de vrijspraak de stedelingen schade berokkenen, aan de andere kant moet u nagaan welk een weldadige invloed er is uitgegaan van dat geloof in de mens, een geloof dat immers geen dode letter is; het kweekt grootmoedige gevoelens en stimuleert ons altijd iedereen lief te hebben en hoog te achten. Iedereen! En dat is belangrijk.’

Michail Karlovitsj was uitgesproken. Mijn buurman wilde hem iets tegenwerpen, maar de oppertuinman beduidde met een gebaar dat hij niet van tegenwerpingen hield, liep toen naar de wagens en ging met een gewichtig gezicht door met laden.

==

Drie jaren

I

==

Het was nog donker, maar hier en daar begon in de huizen licht te branden en boven de kazerne aan het eind van de straat verrees een bleke maan. Laptev zat op een bankje bij de poort te wachten op het einde van de avonddienst in de Petrus-en-Pauluskerk. Hij rekende erop dat Joelia Sergejevna hier op weg naar huis voorbij zou lopen, en dan zou hij haar aanspreken en misschien de hele avond met haar doorbrengen.

Hij zat er al anderhalf uur, en al net zo lang schilderde zijn verbeelding zijn Moskouse woning, zijn Moskouse vrienden, zijn lakei Pjotr, zijn bureau; hij wierp verwonderde blikken op de donkere, roerloze bomen en vond het vreemd dat hij nu niet op zijn datsja in Sokolniki* woonde maar in een provincieplaats, in een huis waar iedere ochtend en avond een grote kudde langs werd gedreven, waarbij vreselijke stofwolken opwoeien en op een hoorn werd geblazen. Hij dacht terug aan de lange Moskouse gesprekken waaraan hij zelf nog maar zo kort geleden had deelgenomen – dat er zonder liefde best te leven viel, dat hartstochtelijke liefde een psychose was, dat er uiteindelijk helemaal geen liefde bestond, alleen fysieke aantrekking tussen de geslachten en zo meer; daarbij bedacht hij bedroefd dat hij, als iemand hem nu zou vragen wat liefde was, geen antwoord zou kunnen bedenken.

De dienst was afgelopen, er verschenen mensen. Laptev tuurde ingespannen naar de donkere figuren. De koets met de bisschop was al voorbijgekomen, het klokgelui was opgehouden, op de klokketoren doofden de een na de ander de rode en groene lichten – de verlichting ter ere van het parochiefeest – en er liepen nog steeds mensen, bedaard, pratend, stilstaand bij de ramen. Maar daar hoorde Laptev eindelijk de bekende stem, zijn hart begon te bonzen, en toen bleek dat Joelia Sergejevna niet alleen was, maar met twee andere dames, werd hij door wanhoop bevangen.

‘Dit is ontzettend, ontzettend!’ fluisterde hij jaloers. ‘Dit is ontzettend!’

Op de hoek van de zijstraat bleef ze staan om afscheid te nemen van de dames, en op dat moment keek ze Laptev aan.

‘Ik was op weg naar u,’ zei hij. ‘Ik ga met uw papaatje praten. Is hij thuis?’

‘Waarschijnlijk wel,’ antwoordde zij. ‘Het is nog te vroeg voor de club.’

De zijstraat was een en al tuin; bij de hekken groeiden linden, die nu de maan scheen brede schaduwen wierpen, zodat de hekken en de poorten aan de ene kant geheel in het donker verdronken; daarvandaan klonk gefluister van vrouwenstemmen, ingehouden lachen, en iemand speelde heel zacht op een balalajka. Het rook naar lindebloesem en hooi. Het gefluister van de onzichtbare vrouwen en die geur prikkelden Laptev. Ineens verlangde hij ernaar zijn gezellin te omarmen, haar gezicht, handen en schouders met kussen te overdekken, in snikken uit te barsten, aan haar voeten te vallen, te vertellen hoe lang hij op haar had gewacht. Ze verspreidde een lichte, nauw merkbare geur van wierook, en dat herinnerde hem aan de tijd dat hij ook in God geloofde en naar de kerk ging en veel van zuivere, poëtische liefde droomde. En doordat dit meisje niet van hem hield, meende hij nu dat de kans op het geluk waarvan hij toen had gedroomd voor hem voorgoed verkeken was.

Zij begon meelevend over de gezondheid van zijn zuster, Nina Fjodorovna. Zo’n twee maanden geleden was zijn zuster geopereerd aan kanker en nu verwachtte iedereen dat de ziekte terug zou komen.

‘Ik ben vanochtend bij haar geweest,’ zei Joelia Sergejevna, ‘en het leek of ze deze week niet zozeer vermagerd was als wel verlept.’

‘Ja, ja,’ beaamde Laptev. ‘Er is geen recidief, maar ik merk dat ze met de dag zwakker wordt en voor mijn ogen wegkwijnt. Ik snap niet wat het is.’

‘Lieve help, en dat terwijl ze zo gezond en stevig was, met van die rode wangen!’ zei Joelia Sergejevna na een kort zwijgen. ‘Iedereen hier noemde haar het meesje. En wat kon ze lachen! Ze verkleedde zich met de feestdagen als een gewone boerenvrouw en dat stond haar heel goed.’

Dokter Sergej Borisytsj was thuis; gezet, rood, in een pandjesjas tot onder de knie en naar het scheen op heel korte benen liep hij op en neer in zijn werkkamer, zijn handen in zijn zakken, en neuriede zachtjes ‘roe-roe-roe-roe’. Zijn grijze bakkebaarden zaten in de war en zijn haar was ongekamd, alsof hij pas uit bed kwam. En zijn werkkamer met de kussens op de sofa’s, de stapels oude papieren in de hoeken en de zieke, vuile poedel onder de tafel maakte net zo’n slordige, rommelige indruk als hijzelf.

‘Monsieur Laptev wil je zien,’ zei zijn dochter, terwijl ze zijn kamer binnenliep.

‘Roe-roe-roe-roe,’ zong hij, luider nu; hij liep de zitkamer in, gaf Laptev een hand en vroeg: ‘Wat is het goede nieuws?’

Het was donker in de zitkamer. Laptev, die niet ging zitten en zijn hoed in zijn handen hield, begon zich te verontschuldigen dat hij stoorde; hij vroeg wat hij kon doen om te zorgen dat zijn zuster ’s nachts kon slapen, en waarom ze zo vreselijk vermagerde, en hij raakte van slag door de gedachte dat hij diezelfde vragen waarschijnlijk vandaag al aan de dokter had gesteld tijdens diens ochtendvisite.

‘Kunt u me zeggen,’ vroeg hij, ‘of we niet een internist uit Moskou moeten laten komen? Wat vindt u?’

De dokter zuchtte, haalde zijn schouders op en maakte met beide handen een onbestemd gebaar.

Hij voelde zich duidelijk gepikeerd. Hij was een uiterst lichtgeraakte, wantrouwige dokter, die altijd dacht dat hij niet geloofd werd, niet erkend en onvoldoende gewaardeerd, dat zijn patiënten hem exploiteerden en dat zijn collega’s hem onwelwillend bejegenden. Hij spotte aldoor met zichzelf en zei dat sukkels als hij alleen maar geschapen waren om getiranniseerd te worden.

Joelia Sergejevna stak een lamp aan. Ze was moe geworden in de kerk, dat was te zien aan haar bleke, kwijnende gezicht en haar futloze manier van lopen. Ze wilde uitrusten. Ze ging op een sofa zitten, legde haar handen op haar knieën en verzonk in gepeins. Laptev wist dat hij lelijk was, en nu leek het alsof hij die lelijkheid zelfs aan den lijve voelde. Hij was klein, mager, had een blos op zijn wangen, en zijn haar was al heel dun, zodat hij een koud hoofd had. Zijn gelaatsuitdrukking miste volkomen de elegante eenvoud die zelfs grove, lelijke gezichten sympathiek kan maken; in gezelschap van vrouwen was hij onhandig, te spraakzaam, gemaniëreerd. Hij verachtte zichzelf daar nu bijna om. Om te zorgen dat Joelia Sergejevna zich in zijn gezelschap niet verveelde, moest hij praten. Maar waarover? Weer over de ziekte van zijn zuster?

En hij begon over de geneeskunde, zei daarover wat men er gewoonlijk over zegt, prees de hygiëne en zei dat hij in Moskou allang een nachtasiel wilde opzetten en dat hij zelfs al een begroting had. Volgens zijn plan moest een arbeider die ’s avonds in het asiel aankwam voor vijf of zes kopeke een portie hete soep met brood krijgen plus een warm, droog bed met een deken en een plek om zijn kleren en schoenen te drogen.

Joelia Sergejevna zweeg gewoonlijk in zijn bijzijn, en hij kon op een vreemde manier, misschien met het instinct van een verliefde, haar gedachten en bedoelingen raden. Ook nu begreep hij dat ze, aangezien ze na de kerkdienst niet naar haar kamer was gelopen om zich te verkleden en thee te drinken, vanavond dus nog ergens op visite zou gaan.

‘Maar ik maak geen haast met dat nachtasiel,’ vervolgde hij, nu geïrriteerd en geërgerd, tegen de dokter, die hem een beetje dof en verwonderd aankeek en kennelijk niet begreep waarom hij per se over geneeskunde en hygiëne wilde praten. ‘En ik zal waarschijnlijk nog niet zo gauw van onze begroting gebruik maken. Ik ben bang dat ons nachtasiel ten prooi zal vallen aan onze Moskouse kwezels en filantropische juffertjes, die altijd alles in de kiem smoren.’

Joelia Sergejevna stond op en stak Laptev een hand toe.

‘Het spijt me,’ zei ze, ‘ik moet weg. Doe de groeten aan uw zuster alstublieft.’

‘Roe-roe-roe-roe,’ zong de dokter. ‘Roe-roe-roe-roe.’

Joelia Sergejevna liep de deur uit en Laptev nam even later afscheid van de dokter en ging naar huis. Als een mens onbevredigd is en zich ongelukkig voelt, wat een platvloersheid ziet hij dan in die linden, die schaduwen, die wolken, in al dat zelfgenoegzame en onverschillige natuurschoon! De maan stond al hoog en daaronder joegen wolken voorbij. Maar wat een naïeve, provinciale maan, wat een schrale, armetierige wolken! dacht Laptev. Hij schaamde zich dat hij zojuist over geneeskunde en het nachtasiel had gepraat, hij begreep ontsteld dat hij ook de volgende dag niet genoeg karakter zou hebben en weer zou proberen haar te zien en met haar te praten en er weer van doordrongen zou raken dat hij haar vreemd was. En de dag daarop weer hetzelfde. Waarvoor? En wanneer en hoe zou dit eindigen?

Thuis ging hij naar zijn zuster. Nina Fjodorovna zag er nog sterk uit en maakte de indruk van een goed gebouwde, krachtige vrouw, maar haar opvallende bleekheid deed haar op een dode lijken, vooral wanneer ze zoals nu met gesloten ogen op haar rug lag; naast haar zat haar oudste dochter, de tienjarige Sasja, haar iets voor te lezen uit haar leesboek.

‘Aljosja is er,’ zei de zieke zacht voor zich uit.

Tussen Sasja en haar oom bestond allang een zwijgende overeenkomst: ze losten elkaar af. Sasja sloeg haar leesboek dicht en liep zonder een woord te zeggen zachtjes de kamer uit; Laptev pakte een historische roman van de commode, vond de pagina waar hij gebleven was, ging zitten en begon hardop te lezen.

Nina Fjodorovna was geboren in Moskou. Zij en haar twee broers hadden hun kindertijd en hun jeugd doorgebracht in hun koopmansgezin in de Pjatnitskajastraat. Die kindertijd was lang en saai geweest; haar vader behandelde haar streng en had haar zelfs drie keer met de roede gestraft, en haar moeder had lang aan een of andere ziekte geleden en was gestorven; het personeel was vuil, grof en schijnheilig; er kwamen vaak popen en monniken over de vloer die ook grof en schijnheilig waren; ze dronken en aten en vleiden op een grove manier haar vader, die ze niet mochten. De jongens hadden het geluk dat ze naar het gymnasium konden, maar Nina bleef ongeschoold, schreef haar leven lang hanepoten en las alleen maar historische romans. Zeventien jaar geleden, op haar tweeëntwintigste, had ze op hun datsja in Chimki* haar huidige man ontmoet, de landeigenaar Panaoerov, was verliefd geworden en tegen de zin van haar vader in het geheim met hem getrouwd. Panaoerov, een knappe, ietwat brutale man, die sigaretten aanstak met het iconenlampje en floot, was in haar vaders ogen een volslagen nul, en toen de schoonzoon vervolgens in zijn brieven een bruidsschat begon te eisen, schreef de oude man aan zijn dochter dat hij bontjassen, zilver en verschillende voorwerpen van wijlen haar moeder naar hun dorp zou sturen en ook geld, dertigduizend, maar zonder ouderlijke zegen; daarna stuurde hij nog twintigduizend. Het geld van de bruidsschat werd opgemaakt, het landgoed verkocht, en Panaoerov verhuisde met zijn gezin naar de stad, waar hij bij het gouvernementsbestuur ging werken. In de stad stichtte hij een tweede gezin, wat elke dag tot veel praatjes leidde, aangezien zijn onwettige gezin geen geheim was.

Nina Fjodorovna verafgoodde haar man. En nu, terwijl ze naar de historische roman luisterde, bedacht ze hoeveel ze had meegemaakt, hoeveel ze al die tijd had geleden, en dat als iemand haar leven zou beschrijven het heel beklagenswaardig zou worden. Aangezien de tumor zich in haar borst bevond, was ze ervan overtuigd dat ook haar ziekte van de liefde kwam, van haar huwelijk, en dat jaloezie en tranen haar dit ziekbed hadden bezorgd.

Maar toen sloot Aleksej Fjodorytsj het boek en zei: ‘Einde, en godzijdank. Morgen beginnen we aan iets anders.’

Nina Fjodorovna lachte. Ze had altijd graag gelachen, maar nu begon Laptev te merken dat haar verstand bij tijd en wijle door de ziekte leek te verzwakken; ze lachte om het minste geringste en zelfs zonder aanleiding.

‘Toen je weg was vanochtend is Joelia hier geweest,’ zei ze. ‘Voor zover ik kon zien heeft ze niet veel vertrouwen in haar papaatje. Laat mijn vader u maar behandelen, zegt ze, maar schrijf toch ook maar stiekem aan de heilige starets of hij voor u wil bidden. Ze hebben hier tegenwoordig een of andere starets. Joelitsjka heeft haar parasol vergeten, wil jij haar die morgen sturen,’ vervolgde ze na enig zwijgen. ‘Nee, als je einde komt, helpen dokters noch staretsen.’

‘Nina, hoe komt het dat je ’s nachts niet slaapt?’ vroeg Laptev om van onderwerp te veranderen.

‘Gewoon. Dat is nou eenmaal zo. Ik lig maar na te denken.’

‘Waarover dan, lieverd?’

‘Over de kinderen, over jou... over mijn leven. Ik heb immers veel meegemaakt, Aljosja. Als je daaraan begint terug te denken, nou... Here mijn God!’ Ze lachte. ‘Dat is geen pretje, vijf bevallingen, drie begrafenissen... Het gebeurde wel dat de weeën begonnen waren en dat mijn Grigori Nikolaïtsj bij een andere vrouw zat, niemand om de vroedvrouw of de kraamzuster te halen, je liep naar het voorhuis of naar de keuken om het personeel te roepen, zitten daar jidden, winkeliers, woekeraars, te wachten tot hij thuiskomt. En dan was ik duizelig... Hij hield niet van me, al sprak hij dat niet uit. Nu ben ik rustiger, het doet me niet meer zoveel, maar vroeger, toen ik jong was, vond ik het vernederend – ach, zo vernederend, joh! Op een keer – dat was nog toen we buiten woonden – betrapte ik hem in de tuin met een dame, en ik liep weg... ik liep zomaar een eind heen en ik weet niet hoe ik in het kerkportaal ben beland waar ik op mijn knieën viel en “Hemelse koningin!” zei. Het was nacht, de maan scheen...’

Ze raakte vermoeid en buiten adem; daarna, toen ze een beetje was uitgerust, pakte ze haar broer bij een hand en vervolgde met zwakke, toonloze stem: ‘Wat ben je aardig, Aljosja... Wat ben je verstandig... Wat ben je een goed mens geworden!’

Om middernacht nam Laptev afscheid van haar en bij het weggaan nam hij de parasol mee die Joelia Sergejevna vergeten had. Ongeacht het late uur zat er personeel, mannen en vrouwen, in de eetkamer thee te drinken. Wat een bende! De kinderen waren nog op en zaten ook in de eetkamer. Ze praatten zacht, gedempt, en merkten niet dat de lamp sputterde en spoedig uit zou gaan. Al die grote en kleine mensen maakten zich zorgen om een hele reeks ongunstige voortekenen, en de stemming was gedrukt: in de vestibule was de spiegel gebroken, de samowar loeide elke dag en, als met opzet, ook nu; iemand vertelde dat er, toen Nina Fjodorovna zich aankleedde, een muis uit haar schoen was gesprongen. En de angstaanjagende betekenis van al deze voortekenen was al bekend aan de kinderen; de oudste, Sasja, een mager meisje met donker haar, zat roerloos aan tafel met een verschrikt, bedroefd gezicht, en de jongste, Lida van zeven, mollig en blond, stond naast haar zusje nors naar het licht te kijken.

Laptev liep naar de benedenverdieping, naar zijn eigen kamers met de lage plafonds waar het altijd naar geraniums rook en benauwd was. In de zitkamer zat Panaoerov, de man van Nina Fjodorovna, een krant te lezen. Laptev knikte hem toe en ging tegenover hem zitten. Beiden zwegen. Ze konden hele avonden zo zwijgend doorbrengen, en dat zwijgen hinderde hen niet.

De meisjes kwamen van boven om goedenacht te zeggen. Panaoerov bekruiste hen kalm en zwijgend enkele malen en reikte hun zijn hand om die te kussen, zij maakten een reverence en liepen toen naar Laptev, die hen ook moest bekruisen en zijn hand moest laten kussen. Die ceremonie met het kussen en de reverences werd elke avond herhaald.

Toen de meisjes de kamer uit waren, legde Panaoerov zijn krant weg en zei: ‘Het is saai in onze godzalige stad! Ik moet bekennen, mijn beste,’ voegde hij er met een zucht aan toe, ‘dat ik heel blij ben dat u eindelijk afleiding hebt gevonden.’

‘Hoe bedoelt u?’ vroeg Laptev.

‘Laatst zag ik u uit het huis van dokter Belavin komen. Ik hoop dat u daar niet vanwege papaatje was.’

‘Natuurlijk,’ zei Laptev en bloosde.

‘Ja, natuurlijk. Trouwens, een tweede karhengst zoals die papa, daar moet je met een lantaarntje naar zoeken. U kunt u niet voorstellen wat een onzindelijke, talentloze en onbeholpen bruut dat is! Bij u daar in de hoofdstad zijn ze nog steeds alleen geïnteresseerd in zeg maar de lyrische kant van de provincie, de kant van de landschappen en Anton Ongeluk,* maar ik zweer u, mijn vriend, er is niks geen lyriek, alleen achterlijkheid, ploertigheid en smerigheid, anders niets. Neem de plaatselijke dienaren der wetenschap, de plaatselijke intelligentsia zogezegd. Kunt u zich dat voorstellen, deze stad heeft achtentwintig dokters, ze hebben allemaal een vermogen verdiend en wonen in eigen huizen, terwijl de bevolking nog steeds in de meest hulpeloze toestand verkeert. Zo moest er voor Nina’s operatie, die in wezen heel simpel was, een chirurg uit Moskou komen – hier was er niet één die het aandurfde. U kunt het u niet voorstellen. Niets weten ze, niets begrijpen ze, niets interesseert ze. Vraag ze bijvoorbeeld eens wat kanker is. Nou? Waar komt kanker vandaan?’

En Panaoerov begon uit te leggen wat kanker was. Hij was een specialist in alle wetenschappen en kon alles wetenschappelijk verklaren, waar het ook over ging. Maar hij verklaarde het wel op zijn manier. Hij had zijn eigen theorie van de bloedsomloop, zijn eigen scheikunde, zijn eigen astronomie. Hij praatte langzaam, zacht en overtuigend, en de woorden ‘u kunt het zich niet voorstellen’ sprak hij uit met smekende stem, hij kneep zijn ogen tot spleetjes, zuchtte kwijnend en glimlachte minzaam, als een koning; hij was duidelijk heel tevreden met zichzelf en dacht er in het geheel niet aan dat hij al vijftig jaar was.

‘Ik begin trek te krijgen,’ zei Laptev. ‘Ik zou graag iets hartigs willen eten.’

‘Waarom niet? Dat valt te regelen.’

Even later zaten Laptev en zijn zwager boven in de eetkamer te souperen. Laptev dronk een glaasje wodka en ging daarna aan de wijn, Panaoerov dronk niets. Hij dronk nooit en kaartte niet en had desondanks zijn vermogen en dat van zijn vrouw erdoorheen gejaagd en veel schulden gemaakt. Om in zo korte tijd zo veel uit te geven moet je geen hartstochten hebben maar iets anders, een of ander bijzonder talent. Panaoerov hield van lekker eten, van een goede bediening, van diners met muziek, speeches en buigende lakeien, die hij achteloos tien of wel vijfentwintig roebel fooi toewierp; hij deed altijd mee aan alle intekenlijsten en loterijen, stuurde vrouwelijke kennissen bloemen op hun verjaardag, kocht kopjes, glashouders, manchetknopen, dassen, wandelstokken, parfum, sigarettenpijpjes, pijpen, hondjes, papegaaien, Japanse snuisterijen, antiek; hij had zijden nachthemden, een bed van ebbenhout met paarlemoer, een echte Boechaarse ochtendjas en dergelijke, en dat kostte allemaal dagelijks, zoals hij het zelf uitdrukte, een ‘smijt’ geld.

Aan het souper zat hij aldoor te zuchten en met zijn hoofd te schudden.

‘Ja, alles op deze wereld heeft een einde,’ zei hij zacht, zijn donkere ogen tot spleetjes knijpend. ‘U wordt verliefd en zult lijden, de liefde gaat over, u zult bedrogen worden, want er is geen vrouw die niet bedriegt, u zult lijden, wanhopig worden en zelf gaan bedriegen. Maar er komt een tijd dat dat allemaal een herinnering wordt en dan zult u koud redeneren en het allemaal volslagen onzin vinden...’

Laptev, die moe was en licht beschonken, keek naar de mooie kop, het zwarte, bijgeknipte baardje en leek te begrijpen waarom de vrouwen zo dol waren op deze verwende, zelfverzekerde en fysiek aantrekkelijke man.

Panaoerov bleef na het souper niet thuis, maar ging naar zijn andere woning. Laptev liep een eindje mee. In de hele stad was Panaoerov de enige die een hoge hoed droeg, en naast de grijze schuttingen, de armzalige huisjes met drie ramen en de brandnetelstruiken maakte hij met zijn elegante dandy-gestalte, zijn hoge hoed en zijn oranje handschoenen elke keer een zowel vreemde als droevige indruk.

Nadat ze afscheid hadden genomen, liep Laptev bedaard terug naar huis. De maan scheen helder, op de grond was ieder strootje te onderscheiden, en Laptev had het gevoel dat het maanlicht zijn onbedekte hoofd liefkoosde, alsof iemand met een veertje over zijn haar streek.

‘Ik ben verliefd!’ zei hij hardop, en ineens wilde hij gaan rennen, Panaoerov inhalen, hem omhelzen, hem vergeving schenken, hem veel geld geven, en verder rennen door bos en veld, alsmaar rennen zonder omkijken.

Thuis zag hij op een stoel de parasol die Joelia Sergejevna had vergeten, pakte hem op en kuste hem gretig. Het was een zijden parasol, niet nieuw meer, bijeengehouden door een oud elastiekje, met een goedkoop handvat van eenvoudig wit been. Laptev opende hem boven zijn hoofd, en hij leek het geluk om zich heen te kunnen ruiken.

Hij ging gemakkelijk zitten en begon zonder de parasol los te laten aan een van zijn vrienden in Moskou te schrijven: ‘Lieve beste Kostja, hier is het nieuws: ik ben weer verliefd! Ik zeg weer omdat ik zes jaar geleden verkikkerd was op een Moskouse actrice met wie het me niet eens gelukt is kennis te maken, en de laatste anderhalf jaar heb geleefd met de u bekende “persoon” – die niet jong en niet mooi is. Man, wat heb ik een pech gehad in de liefde! Ik heb nooit succes gehad bij de vrouwen, en als ik weer zeg, dan alleen omdat ik het wat triest en pijnlijk vind mezelf te bekennen dat mijn jeugd geheel zonder liefde voorbij is gegaan en dat ik pas nu, op mijn vierendertigste, voor het eerst echt verliefd ben. Vooruit, weer verliefd ben.

U moest eens weten wat voor meisje het is! Een schoonheid kan ik haar niet noemen – ze is erg mager, ze heeft een breed gezicht, maar wat een wonderbaarlijke goedheid drukt het uit, wat een glimlach! Haar stem zingt en klingelt als ze praat. Ze gaat nooit een gesprek met me aan, ik ken haar niet, maar als ik in haar buurt ben, voel ik in haar een zeldzaam, buitengewoon wezen, doordrenkt van intelligentie en een streven naar het hogere. Ze is religieus, en u kunt u niet voorstellen hoezeer dat me ontroert en haar in mijn ogen verheft. Op dit punt ben ik bereid eindeloos met u te discussiëren. U hebt gelijk, laat het zijn zoals u denkt, maar toch houd ik van haar zoals ze bidt in de kerk. Ze komt uit de provincie, maar heeft in Moskou gestudeerd, houdt van ons Moskou, kleedt zich Moskous, en daarom heb ik haar lief, lief, lief... Ik zie u fronsen en opstaan om me langdurig de les te lezen over wat liefde is en wie je mag liefhebben en wie niet, enzovoort enzovoort. Maar, beste Kostja, toen ik nog niet liefhad, wist ik zelf ook uitstekend wat liefde was.

Mijn zus bedankt u voor uw groet. Ze vertelt nog vaak hoe ze Kostja Kotsjevoj naar de voorbereidende klas heeft gebracht en ze noemt u nog steeds arme jongen, omdat ze zich u herinnert als weeskind. Welnu, arm weesje, ik ben verliefd. Voorlopig is dat geheim, vertel het maar niet aan de u bekende “persoon”. Dat komt geloof ik vanzelf wel in orde, of, zoals de lakei bij Tolstoj zegt, voor mekaar...’*

Toen hij de brief af had, ging Laptev naar bed. Van vermoeidheid vielen zijn ogen dicht, maar om een of andere reden kon hij niet slapen; hij meende dat hij last had van het straatlawaai. De kudde kwam voorbij en er werd op de hoorn geblazen, kort daarop werd de kerkklok geluid voor de vroege dienst. Toen reed er een piepende kar langs, toen klonk de stem van een boerenvrouw die naar de markt liep. En de mussen tsjilpten de hele tijd.

==

==

II

==

Het was een vrolijke, feestelijke ochtend. Om een uur of tien werd Nina Fjodorovna, in een bruine japon en netjes gekapt, naar de zitkamer gebracht, waar ze een beetje rondliep en bij het open raam stond met een brede, naïeve glimlach, en wie haar zag moest denken aan die plaatselijke kunstschilder, een dronkeman, die haar gezicht een gelaat noemde en haar voor een schilderij van het Russische carnaval wilde gebruiken. En iedereen – de kinderen, het personeel en zelfs haar broer Aleksej Fjodorytsj, en zijzelf – raakte er ineens van overtuigd dat zij beslist beter zou worden. De meisjes zaten lachend en gillend hun oom achterna, probeerden hem te vangen, en het werd lawaaiig in huis.

Er kwamen mensen naar haar gezondheid informeren, er werden hosties gebracht en men zei dat er vandaag in bijna alle kerken gebedsdiensten voor haar werden gehouden. Zij was een weldoenster in haar stad, ze was geliefd. De liefdadigheid viel haar buitengewoon licht, net als haar broer Aleksej, die heel gemakkelijk geld weggaf, zonder zich af te vragen of het al of niet nodig was. Nina Fjodorovna betaalde voor arme scholieren, gaf oude vrouwtjes thee, suiker en jam, stak arme bruidjes in de kleren, en als ze een krant in handen kreeg, keek ze allereerst of er niet een oproep of een stukje in stond over iemand die armoe leed.

Op dit moment hield ze een stapeltje briefjes in haar handen waarmee verschillende arme mensen die zij begunstigde kruidenierswaren hadden opgehaald en die de kruidenier haar de vorige dag had gestuurd met het verzoek tweeëntachtig roebel te betalen.

‘Welja, zoveel, wat zijn ze brutaal geweest!’ zei ze, met moeite op de briefjes haar eigen lelijke handschrift ontcijferend. ‘Meent hij dat nou? Tweeëntachtig! Dat ga ik nou eens niet geven.’

‘Ik zal het vandaag betalen,’ zei Laptev.

‘Waarom dat, waarom?’ zei Nina Fjodorovna geagiteerd. ‘Het is al genoeg dat ik iedere maand tweehonderdvijftig krijg van jou en broertje. De Heer behoede jullie,’ voegde ze eraan toe, zo zacht dat het personeel het niet kon horen.

‘Nou, en ik geef tweeëneenhalf duizend per maand uit,’ zei hij. ‘Ik herhaal het nog eens, lieverd: jij hebt net zoveel recht om het uit te geven als Fjodor en ik. Wil je dat eens en voorgoed begrijpen. Vader heeft drie kinderen, en van iedere drie kopeke is er een van jou.’

Maar Nina Fjodorovna begreep het niet en trok een gezicht alsof ze in gedachten een heel moeilijke som uitrekende. En dat onbegrip in geldzaken was voor Laptev iedere keer verontrustend en verwarrend. Bovendien vermoedde hij dat ze persoonlijk schulden had waaronder ze leed en waarvan ze hem niet durfde vertellen.

Er klonken stappen en een zwaar hijgen: de dokter kwam de trap op, zoals gewoonlijk verfomfaaid en met ongekamd haar.

‘Roe-roe-roe,’ neuriede hij. ‘Roe-roe.’

Om hem niet tegen te komen liep Laptev naar de eetkamer en daarna naar beneden. Voor hem was duidelijk dat het onmogelijk was de banden met de dokter aan te halen en gewoon bij hem thuis te komen; en een ontmoeting met die ‘karhengst’, zoals Panaoerov hem noemde, was onaangenaam. Daarom zag hij Joelia Sergejevna zo zelden. Hij bedacht nu dat haar vader niet thuis was, dat hij, als hij Joelia Sergejevna nu haar parasol ging brengen, haar waarschijnlijk alleen zou aantreffen, en zijn hart kromp ineen van vreugde. Gauw, gauw!

Hij pakte de parasol en hevig opgewonden vloog hij weg op de vleugels van de liefde. Buiten was het heet. Op het reusachtige, met onkruid en brandnetels begroeide erf van de dokter waren zo’n twintig jongens met een bal aan het spelen. Het waren allemaal kinderen van huurders, ambachtslieden die woonden in de drie oude, onooglijke bijgebouwen die de dokter ieder jaar wilde opknappen, wat hij steeds weer uitstelde. Er klonken heldere, gezonde stemmen. Op een grote afstand, bij haar stoep, stond Joelia Sergejevna met haar armen op haar rug naar het spel te kijken.

‘Goedemorgen!’ riep Laptev.

Zij keek om. Meestal was ze, als hij haar zag, onverschillig, koud of, zoals gisteren, vermoeid, maar nu had ze een levendige, dartele uitdrukking, net als de ballende jongens.

‘Moet u kijken, in Moskou spelen ze nooit zo vrolijk,’ zei ze, hem tegemoetlopend. ‘Trouwens, daar zijn niet zulke grote erven, je kunt nergens rennen. Mijn vader is juist naar u toegegaan,’ voegde ze eraan toe, omkijkend naar de kinderen.

‘Dat weet ik, maar ik kom voor u, niet voor hem,’ zei Laptev, vol bewondering voor haar jeugd, die hij vroeger niet had opgemerkt en die hij pas vandaag in haar leek te ontdekken; het was alsof hij haar dunne blanke hals met het gouden kettinkje pas nu voor het eerst zag. ‘Ik kom voor u...’ herhaalde hij. ‘Mijn zuster stuurt u deze parasol, die hebt u gisteren vergeten.’

Zij stak haar hand uit om de parasol aan te pakken, maar hij drukte hem tegen zijn borst en hartstochtelijk, onstuitbaar, zich weer overgevend aan de zoete verrukking die hij de afgelopen nacht onder die parasol had gevoeld, bracht hij uit: ‘Wilt u hem alstublieft aan mij geven? Ik zal hem bewaren als een aandenken aan u... aan onze kennismaking. Hij is zo prachtig!’

‘Neem maar mee,’ zei ze en ze bloosde. ‘Maar er is niets prachtigs aan.’

Hij keek haar in vervoering aan, zwijgend en niet wetend wat hij moest zeggen.

‘Maar wat laat ik u in de hitte staan?’ zei ze na enig zwijgen en barstte in lachen uit. ‘Komt u toch binnen.’

‘Stoor ik u dan niet?’

Ze liepen het voorhuis in. Joelia Sergejevna rende naar boven, ruisend met haar jurk, een witte met lichtblauwe bloemetjes.

‘Ik ben niet te storen,’ antwoordde ze, terwijl ze stilstond op de trap, ‘want ik doe nooit iets. Ik heb elke dag vrij, van de ochtend tot de avond.’

‘Voor mij is het onbegrijpelijk wat u zegt,’ zei hij dichterbij komend. ‘Ik ben opgegroeid in een omgeving waar iedereen elke dag werkt, zonder uitzondering, mannen en vrouwen.’

‘En als er niets te doen is?’ vroeg ze.

‘We moeten ons leven zo inrichten dat werken noodzakelijk is. Zonder werk bestaat er geen zuiver, vreugdevol leven.’

Hij drukte de parasol weer tegen zijn borst en zei zacht, tot zijn eigen verbazing, met een stem die hij niet herkende: ‘Als u erin zou toestemmen mijn vrouw te zijn, zou ik daar alles voor geven. Daar zou ik alles voor geven... Elke prijs, ieder offer zou ik ervoor overhebben.’

Zij huiverde en keek hem verbaasd en angstig aan.

‘Wat zegt u daar nou!’ bracht ze uit, verblekend. ‘Dat is onmogelijk, echt waar. Het spijt me.’

Toen liep ze vlug, nog net zo met haar jurk ruisend, naar boven en verdween achter een deur.

Laptev begreep wat dat betekende en zijn stemming sloeg direct om, abrupt alsof in zijn ziel plotseling het licht was gedoofd. Gebukt onder de schaamte, de vernedering van iemand die versmaad wordt, die niet in de smaak valt, die weerzin, misschien afkeer wekt, voor wie men wegloopt, verliet hij het huis.

‘Er alles voor geven,’ bauwde hij zichzelf na, terwijl hij door de hitte naar huis liep en terugdacht aan de details van zijn verklaring. ‘Er alles voor geven – wat een koopmanstaal. Alsof er iemand op dat alles van jou zit te wachten!’

Alles wat hij zojuist had gezegd leek hem walgelijk dom. Waarom had hij gelogen dat hij was opgegroeid in een omgeving waar iedereen zonder uitzondering werkte? Waarom had hij op belerende toon gesproken van een zuiver, vreugdevol leven? Dat was niet verstandig, niet interessant, vals – Moskous vals. Maar toen raakte hij langzamerhand in de onverschillige stemming waarin misdadigers vervallen na een streng vonnis, hij bedacht dat nu goddank alles voorbij was, ook die vreselijke onzekerheid, hij hoefde niet meer hele dagen te wachten, te lijden, steeds aan hetzelfde te denken; nu was alles duidelijk; hij moest iedere hoop op persoonlijk geluk laten varen, leven zonder verlangens, zonder hoop, niet dromen, niet wachten, en om die akelige leegte, waar hij zo genoeg van had, niet te hoeven voelen kon hij zich bezighouden met andermans zaken, andermans geluk, en dan zou ongemerkt de ouderdom aanbreken, zijn leven zou ten einde lopen – en meer had hij niet nodig. Het kon hem niet meer schelen, hij wilde niets en kon kil redeneren, maar in zijn gezicht, vooral onder de ogen, was een soort zwaarte, zijn voorhoofd stond gespannen als elastiek – elk moment konden er tranen komen. Omdat hij zich over zijn hele lichaam slap voelde, ging hij in bed liggen en vijf minuten later was hij diep in slaap.

==

==

III

==

Het aanzoek dat Laptev zo onverwacht had gedaan, had Joelia Sergejevna radeloos gemaakt.

Ze wist weinig van Laptev, had hem toevallig leren kennen; hij was een rijke man, vertegenwoordiger van de bekende Moskouse firma ‘Fjodor Laptev en zonen’, altijd heel serieus, intelligent naar het scheen, bezorgd om de ziekte van zijn zuster; aan haar leek hij geen enkele aandacht te besteden en zelf stond ze tegenover hem volkomen onverschillig – en dan plotseling die liefdesverklaring op de trap, dat zielige, verrukte gezicht...

Het aanzoek had haar van de wijs gebracht door het plotselinge ervan, en doordat de term ‘mijn vrouw’ was gevallen, en doordat ze nee had moeten zeggen. Ze wist niet meer wat ze Laptev had geantwoord, maar het heftige, onaangename gevoel waarmee ze hem had afgewezen ijlde nog na. Hij beviel haar niet; hij had het uiterlijk van een winkelbediende en was niet interessant, ze had niet anders gekund dan hem afwijzen, maar toch geneerde ze zich alsof ze zich had misdragen.

‘Mijn God, zonder binnen te komen, zomaar op de trap,’ zei ze radeloos tegen het icoontje dat boven haar hoofdeinde hing, ‘en hij heeft nooit werk van me gemaakt, het is zo vreemd, zo ongewoon...’

Nu ze alleen was, werd haar onrust met het uur sterker, en ze kon dat moeilijke gevoel in haar eentje niet aan. Iemand moest naar haar luisteren en haar zeggen dat ze juist had gehandeld. Maar er was niemand met wie ze kon praten. Ze had allang geen moeder meer en haar vader vond ze een vreemde man, met wie ze niet serieus praten kon. Hij deprimeerde haar met zijn kuren, zijn overdreven lichtgeraaktheid en zijn onbestemde gebaren; en je hoefde maar een gesprek met hem aan te knopen of hij begon meteen over zichzelf. Ook wanneer ze bad was ze niet geheel openhartig, omdat ze niet zeker wist waar ze God eigenlijk om vragen moest.

De samowar werd gebracht. Joelia Sergejevna liep heel bleek, vermoeid, met een hulpeloos gezicht, naar de eetkamer, zette thee – dat hoorde tot haar taken – en schonk haar vader een glas in. Sergej Borisytsj liep in zijn lange jas tot onder de knie, rood, ongekamd, met zijn handen in zijn zakken door de kamer, niet van de ene hoek naar de andere, maar zoals het uitkwam, als een wild dier in een kooi. Af en toe bleef hij bij de tafel staan, nam met smaak een slok uit het glas en liep weer door; hij dacht ergens over na.

‘Laptev heeft me vandaag een aanzoek gedaan,’ zei Joelia Sergejevna en ze bloosde.

De dokter keek haar aan en leek haar niet te begrijpen.

‘Laptev?’ vroeg hij. ‘De broer van Panaoerova?’

Hij hield van zijn dochter; het lag voor de hand dat zij vroeg of laat zou trouwen en hem zou verlaten, maar hij probeerde daar niet aan te denken. Hij was bang voor de eenzaamheid en meende om een of andere reden dat hij, als hij alleen achter zou blijven in dit grote huis, een beroerte zou krijgen, maar daar wilde hij niet rechtstreeks over praten.

‘Wel, daar ben ik heel blij om,’ zei hij en haalde zijn schouders op. ‘Hartelijk gefeliciteerd. Nu heb je een prachtige aanleiding om bij me weg te gaan, tot je grote genoegen. En ik begrijp je volkomen. Wonen bij je oude vader, een zieke zwakzinnige, moet op jouw leeftijd heel zwaar zijn. Ik begrijp je uitstekend. En als ik binnenkort zou creperen, als ik naar de verdommenis zou gaan, zou iedereen blij zijn. Hartelijk gefeliciteerd.’

‘Ik heb nee gezegd.’

Dat was een opluchting voor de dokter, maar hij was niet meer bij machte te stoppen en vervolgde: ‘Het verbaast me, het verbaast me al heel lang dat ik nog steeds niet in een gekkenhuis ben opgenomen. Waarom draag ik deze jas en geen dwangbuis? Ik geloof nog in de waarheid, in het goede, ik ben een malle idealist, dat is in onze tijd toch waanzin? En wat krijg ik voor antwoord op mijn waarheid, op mijn eerlijke houding? Ik word bijna met stenen bekogeld en ik word uitgebuit. Zelfs mijn naaste familie probeert alleen maar van me te profiteren, verduivelde ouwe malloot die ik ben...’

‘Met u valt geen fatsoenlijk gesprek te voeren!’ zei Joelia.

Ze stond abrupt van tafel op en liep naar haar kamer, in grote woede, bedenkend hoe vaak haar vader onrechtvaardig tegen haar was. Maar even later had ze alweer medelijden met hem, en toen hij naar zijn club ging, liep ze mee naar beneden en deed zelf de deur achter hem dicht. Het weer was niet best, onstuimig, de deur trilde van de windvlagen en in het voorhuis tochtte het van alle kanten, zodat de kaars bijna uitging. Weer boven liep Joelia alle kamers door en bekruiste alle ramen en deuren; de wind loeide en het leek of er iemand over het dak liep. Nog nooit was het hier zo akelig geweest, nooit had ze zich zo eenzaam gevoeld.

Ze vroeg zich af of ze er goed aan had gedaan iemand af te wijzen alleen omdat zijn uiterlijk haar niet beviel. Het was wel een man van wie ze niet hield en met hem trouwen betekende voorgoed afscheid nemen van haar dromen en ideeën over geluk en het huwelijksleven, maar zou ze ooit de man van haar dromen ontmoeten en verliefd worden? Ze was al eenentwintig. Er waren geen huwbare mannen in hun stad. Ze haalde zich alle mannen die ze kende voor de geest – ambtenaren, leraren, officieren; sommigen van hen waren al getrouwd en hadden een verbluffend leeg en saai gezinsleven, de anderen waren oninteressant, kleurloos, niet intelligent, onzedelijk. Laptev is tenminste een Moskoviet, heeft gestudeerd, spreekt Frans; hij woont in een hoofdstad vol intelligente, nobele, opmerkelijke mensen, rumoer, prachtige theaters, muziekavonden, voortreffelijke naaisters, banketbakkers... In de Heilige Schrift staat dat de vrouw haar man moet liefhebben, en in romans wordt de liefde een geweldige betekenis toegedicht, maar is dat niet overdreven? Zou een huwelijksleven niet zonder liefde kunnen? Ze zeggen immers dat de liefde spoedig voorbijgaat, waarna alleen gewenning overblijft, en dat het doel van het huwelijksleven niet bestaat in liefde en geluk, maar in plichten, bijvoorbeeld het opvoeden van kinderen, de zorg voor de huishouding en dergelijke. En in de Heilige Schrift is die liefde voor je man misschien ook bedoeld als naastenliefde, achting, vriendelijkheid.

Die nacht zei Joelia Sergejevna aandachtig haar avondgebeden, daarna knielde ze, drukte haar handen tegen haar borst, keek in de vlam van het iconenlampje en zei gevoelvol: ‘Geef me inzicht, verdedigster! Geef me inzicht, Heer!’

Ze had in haar leven wel oude vrijsters ontmoet, arme en onbeduidende wezens, die bittere spijt hadden dat ze hun aanbidders hadden afgewezen. Zou haar hetzelfde overkomen? Moest ze niet in een klooster gaan of verpleegster worden?

Ze kleedde zich uit, bekruiste zichzelf en de lucht om haar heen en ging naar bed. Plotseling klonk in de gang schel en klaaglijk de bel.

‘Ach, mijn God!’ bracht ze uit, en ze voelde door die bel een ziekelijke irritatie in haar hele lichaam. Ze lag te denken hoe arm aan gebeurtenissen dit provinciale leven was, hoe eentonig en tegelijk onrustig. Je moest om de haverklap beven, ergens bang voor zijn, boos worden of je schuldig voelen, totdat je zenuwen zo kapot waren dat je niet onder de deken uit durfde kijken.

Een half uur later werd er weer gebeld, en even schel. Het personeel sliep waarschijnlijk en hoorde het niet. Joelia Sergejevna stak een kaars aan en begon zich bevend, ontstemd over het personeel, aan te kleden; toen ze aangekleed de gang inliep, deed het dienstmeisje beneden de deur al dicht. ‘Ik dacht dat het meneer was, maar er kwam iemand van een patiënt,’ zei ze.

Joelia Sergejevna ging terug naar haar kamer. Ze pakte een spel kaarten uit de commode en besloot dat, als ze de kaarten goed zou schudden en dan zou couperen, en als de onderste een rode zou zijn, dat het dan ja was, dan moest ze Laptevs aanzoek aannemen, en als het een zwarte was, was het nee. De kaart bleek schoppen tien.

Dat kalmeerde haar, ze sliep in, maar de volgende ochtend was het weer ja noch nee, en ze bedacht dat ze nu, als ze zou willen, haar leven kon veranderen. Het denken vermoeide haar, ze raakte uitgeput en voelde zich ziek, maar even na elven kleedde ze zich toch aan en ging Nina Fjodorovna opzoeken. Ze wilde Laptev zien: misschien zou hij haar nu beter lijken, misschien had ze zich tot nu toe vergist...

Het was moeilijk lopen tegen de wind in, ze kwam nauwelijks vooruit, ze hield met beide handen haar hoed vast en kon door het stof niets zien.

==

==

IV

==

Toen hij bij zijn zuster onverwacht Joelia Sergejevna aantrof, ervoer Laptev opnieuw de vernederde positie van iemand die weerzin wekt. Hij concludeerde dat zij, als het haar na de vorige dag zo makkelijk viel bij zijn zuster te zijn en hem tegen te komen, hem dus niet opmerkte of hem volstrekt onbeduidend vond. Maar toen hij haar begroette, keek ze hem, bleek en met stof onder haar ogen, droevig en schuldbewust aan; hij begreep dat zij ook leed.

Zij voelde zich niet lekker. Ze bleef maar heel kort, een minuut of tien, en begon toen afscheid te nemen. Bij het weggaan zei ze tegen Laptev: ‘Wilt u me naar huis brengen, Aleksej Fjodorytsj?’

Op straat zwegen ze, hun hoeden vasthoudend; hij liep achter haar en probeerde haar te beschutten tegen de wind. In de zijstraat was het rustiger en daar liepen ze naast elkaar.

‘Als ik gisteren onaardig ben geweest, wilt u me dan vergeven?’ begon ze, en haar stem beefde alsof ze zou gaan huilen. ‘Het is zo moeilijk! Ik heb de hele nacht niet geslapen.’

‘En ik heb de hele nacht uitstekend geslapen,’ zei Laptev zonder haar aan te kijken, ‘maar dat betekent niet dat ik me goed voel. Mijn leven is kapot, ik ben diep ongelukkig; na uw afwijzing van gisteren lijk ik wel vergiftigd. Het moeilijkste is gisteren gezegd, vandaag voel ik me niet meer geremd en kan ik vrijuit met u praten. Ik houd meer van u dan van mijn zuster, meer dan ik van mijn moeder hield... Zonder mijn zus en mijn moeder kan ik leven en heb ik geleefd, maar leven zonder u – dat is voor mij onzinnig, dat kan ik niet...’

Ook nu kon hij zoals gewoonlijk haar bedoelingen raden. Hij begreep dat ze de vorige dag wilde voortzetten en hem alleen daarom had meegevraagd en straks mee naar binnen zou nemen. Maar wat kon ze nog toevoegen aan haar afwijzing? Wat had ze voor nieuws bedacht? Aan alles, aan haar blikken, haar glimlach en zelfs aan de manier waarop ze naast hem lopend haar hoofd en schouders hield, zag hij dat ze nog steeds niet van hem hield, dat hij een vreemde voor haar was. Wat wilde ze dan nog zeggen?

Dokter Sergej Borisytsj was thuis.

‘Weest u welkom, het is me zeer aangenaam, Fjodor Alekseïtsj,’ zei hij, naam en vadersnaam verwisselend. ‘Zeer aangenaam, zeer aangenaam.’

Vroeger was hij niet zo hartelijk geweest; Laptev concludeerde dat de dokter al wist van zijn aanzoek en dat beviel hem niet. Hij zat nu in de zitkamer, die met zijn armoedige, burgerlijke inrichting en zijn slechte schilderijen een merkwaardige indruk maakte en ondanks de fauteuils en de reusachtige lamp met lampekap meer weg had van een onbewoonde ruimte, een grote schuur; het was duidelijk dat alleen iemand als de dokter zich in deze kamer thuis kon voelen. De andere kamer, bijna tweemaal zo groot, heette de salon en daar stonden alleen maar stoelen, als in een dansschool. En terwijl Laptev in de zitkamer met de dokter over zijn zuster zat te praten, kreeg hij last van een bepaalde verdenking. Dat Joelia Sergejevna bij Nina was en hem toen mee hierheen nam, was dat niet om te zeggen dat ze zijn aanzoek aannam? O, wat was dat vreselijk, maar het vreselijkste was dat zijn ziel voor zulke verdenkingen openstond. Hij stelde zich voor hoe vader en dochter de afgelopen avond en nacht lang hadden beraadslaagd, misschien lang hadden geredetwist en het toen eens waren geworden dat het lichtvaardig van Joelia was geweest een rijke man af te wijzen. In zijn oren klonken zelfs de woorden die in dergelijke gevallen door ouders worden gesproken: ‘Je houdt dan wel niet van hem, maar bedenk eens hoeveel goed je zult kunnen doen!’

De dokter maakte aanstalten naar zijn patiënten te gaan. Laptev wilde tegelijk met hem weggaan, maar Joelia Sergejevna zei: ‘Wilt u alstublieft nog even blijven.’

Ze was doodop, had de moed verloren en verzekerde zichzelf nu dat een fatsoenlijke, goede, liefhebbende man afwijzen alleen omdat hij je niet aanstaat, vooral als dit huwelijk je de kans geeft je leven te veranderen, je treurige, eentonige, lege leven waarin je jeugd voorbijgaat en de toekomst niets beters belooft, dat afwijzen in zulke omstandigheden waanzin is, een gril, wispelturigheid waar God je zelfs voor kan straffen.

Haar vader liep de kamer uit. Toen zijn voetstappen verstomd waren, bleef zij plotseling voor Laptev staan en zei vastbesloten, waarbij ze verschrikkelijk bleek werd: ‘Ik heb gisteren lang nagedacht, Aleksej Fjodorytsj... Ik neem uw aanzoek aan.’

Hij boog en kuste haar hand, zij kuste hem stuntelig met koude lippen op zijn hoofd. Hij voelde dat deze liefdesverklaring het belangrijkste miste – haar liefde, en veel overbodigs bevatte, en hij wilde schreeuwen, vluchten, direct naar Moskou afreizen, maar zij stond vlakbij en hij vond haar zo mooi, en ineens nam de hartstocht bezit van hem, hij bedacht dat het te laat was om na te denken, omhelsde haar vurig, drukte haar tegen zijn borst, mompelde zinnen waarin hij haar met ‘jij’ aansprak en kuste haar in haar hals, toen op haar wang, op haar hoofd...

Zij liep naar het raam, bang voor die liefkozingen, en nu hadden beiden spijt dat ze zich hadden uitgesproken, en beiden vroegen zich in verwarring af: waarom is dit gebeurd?

‘U moest eens weten hoe ongelukkig ik ben!’ bracht zij handenwringend uit.

‘Wat is er dan?’ vroeg hij, naar haar toelopend en ook handenwringend. ‘Mijn lieverd, vertel het me in godsnaam. Maar ik smeek u, zeg alleen de waarheid, alleen de waarheid!’

‘Laat maar,’ zei zij met een geforceerde glimlach. ‘Ik beloof u dat ik een trouwe, toegewijde vrouw zal zijn... Wilt u vanavond komen?’

Toen hij daarna zijn zuster uit een historische roman zat voor te lezen, dacht hij aan dat alles terug en vond hij het krenkend dat zijn grootse, zuivere, gulle gevoel zo mager beantwoord was; hij werd niet bemind, maar zijn aanzoek was aanvaard, waarschijnlijk alleen omdat hij rijk was, dus hij werd het meest gewaardeerd om iets dat hij zelf het minst van belang vond. Hij wilde nog wel aannemen dat de zuivere, gelovige Joelia geen moment aan geld had gedacht, maar ze hield niet van hem, nee, dus kennelijk handelde ze uit berekening, hoewel die misschien vaag was, niet geheel bewust, maar het was toch berekening. Het huis van de dokter stond hem tegen door de burgerlijke inrichting, de dokter zelf vond hij een zielige, vette schraper, een operettefiguur als Gaspard uit De klokken van Corneville,* en de naam Joelia alleen al klonk vulgair. Hij stelde zich voor hoe hij en zijn Joelia voor het altaar zouden staan, in wezen volkomen onbekenden voor elkaar, zonder een greintje gevoel van haar kant, alsof ze waren gekoppeld door een koppelaarster, en hij had nog maar één troost over, die net zo banaal was als dit huwelijk zelf: de troost dat hij niet de eerste en niet de laatste was, dat duizenden mensen op deze manier trouwden en dat Joelia mettertijd, als ze hem beter zou leren kennen, misschien van hem zou gaan houden.

‘Romeo en Julia!’ zei hij terwijl hij het boek sloot, en hij lachte. ‘Nina, ik ben een Romeo. Je mag me feliciteren, ik heb Joelia Belavina vandaag ten huwelijk gevraagd.’

Nina Fjodorovna dacht eerst dat hij een grapje maakte, maar toen ze het geloofde, begon ze te huilen. Het nieuws beviel haar niet.

‘Nou, gefeliciteerd,’ zei ze. ‘Maar waarom dat zo ineens?’

‘Nee, niet ineens. Het speelt al sinds maart, alleen heb jij niets gemerkt... Ik ben al in maart verliefd geworden, toen ik haar hier in jouw kamer ontmoette.’

‘En ik dacht dat je met een van ons zou trouwen, iemand uit Moskou,’ zei Nina Fjodorovna na enig zwijgen. ‘Meisjes uit onze kringen zijn eenvoudiger. Maar Aljosja, het belangrijkste is dat jij gelukkig bent, dat is het allerbelangrijkste. Mijn Grigori Nikolaïtsj hield niet van mij, en, het is niet te verbergen, je ziet hoe we leven. Natuurlijk kan iedere vrouw van je houden om je goedheid en je verstand, maar Joelitsjka is een kostschoolmeisje en van adel, voor haar zijn verstand en goedheid niet genoeg. Ze is jong, Alosja, en jij bent niet jong meer en niet mooi.’

Om die laatste woorden te verzachten aaide ze hem over zijn wang en zei: ‘Je bent niet mooi, maar wel een schat.’

Ze was zo opgewonden dat er zelfs een lichte blos op haar wangen verscheen, en begon enthousiast te praten: of het gepast zou zijn als zij Aljosja zou zegenen met de icoon; zij moest immers als oudere zuster hun moeder vervangen; en ze probeerde haar verdrietige broer ervan te overtuigen dat de bruiloft naar behoren gevierd moest worden, plechtig en feestelijk, zodat de mensen er niets van konden zeggen.

Daarna begon hij, als verloofde, drie à vier keer per dag naar de Belavins te gaan en had hij geen tijd meer om Sasja af te lossen en historische romans voor te lezen. Joelia ontving hem ver van de zitkamer en haar vaders werkkamer in haar twee eigen kamers, die hem heel goed bevielen. Ze hadden donkere wanden, in een hoek stond een iconenkastje; het rook naar goede parfum en lampenolie. Zij woonde in de meest afgelegen kamers, om haar bed en haar toilettafel stonden kamerschermen, de deurtjes van de boekenkast waren vanbinnen met groene gordijntjes bespannen en ze liep altijd over de tapijten, zodat er niets van haar voetstappen te horen was – waaruit hij concludeerde dat ze een gesloten karakter had en van een stil, rustig, afgezonderd leven hield. In huis had ze nog de positie van een minderjarige, ze bezat geen eigen geld, en ze kon tijdens uitjes heel verlegen worden omdat ze geen kopeke bij zich had. Voor kleding en boeken gaf haar vader haar maar kleine bedragen, hooguit honderd roebel per jaar. De dokter zelf had ook nauwelijks geld, ondanks zijn goedlopende praktijk. Hij kaartte iedere avond op zijn club en verloor altijd. Bovendien kocht hij bij een onderlinge kredietmaatschappij huizen met overname van schuld en verhuurde ze; de huurders betaalden hem slordig, maar hij beweerde dat die operaties met huizen heel profijtelijk waren. Zijn eigen huis, waarin hij met zijn dochter woonde, had hij beleend en voor het geld had hij een stuk grond gekocht waarop hij begonnen was een groot huis van twee verdiepingen te bouwen, om dat ook te belenen.

Laptev leefde nu als in een mist, alsof hij niet zichzelf was maar een dubbelganger, en deed veel dingen die hij vroeger niet gedurfd zou hebben. Hij ging een keer of drie met de dokter mee naar de club, soupeerde met hem en bood hem zelf geld aan voor zijn bouwproject; hij ging zelfs naar Panaoerov in diens andere woning. Panaoerov vroeg hem daar eens te eten en Laptev stemde zonder nadenken toe. Hij werd begroet door een lange, magere dame van rond de vijfendertig met enigszins grijzend haar en zwarte wenkbrauwen, geen Russin zo te zien. Op haar gezicht lagen witte vlekken van de poeder, ze glimlachte zoetsappig en schudde zo aan zijn hand dat de armbanden om haar blanke armen rinkelden. Laptev had de indruk dat zij zo glimlachte omdat ze voor anderen en zichzelf wilde verbergen dat ze ongelukkig was. Hij zag ook twee kleine meisjes, van vijf en drie jaar, die op Sasja leken. Het eten bestond uit melksoep, koud kalfsvlees met worteltjes en chocola – allemaal zoetig en niet lekker, maar anderzijds blonken er op tafel gouden vorkjes, flacons met soja en cayennepeper, een buitengewoon pronkerig olie- en azijnstel en een gouden peperbus.

Pas tijdens de melksoep bedacht Laptev hoe ongepast het in wezen was dat hij hier was komen eten. De dame voelde zich onzeker en glimlachte aldoor met ontblote tanden, Panaoerov legde wetenschappelijk uit wat verliefdheid was en waar die vandaan kwam.

‘We hebben hier van doen met een van de verschijningsvormen van elektriciteit,’ zei hij in het Frans tegen de dame. ‘In de huid van ieder mens bevinden zich microscopisch kleine kliertjes, die stroombanen bevatten. Als u een individu tegenkomt waarvan de stroombanen parallel lopen aan de uwe, dan hebt u liefde.’

Toen Laptev thuiskwam en zijn zuster vroeg waar hij geweest was, geneerde hij zich en gaf hij geen antwoord.

De hele tijd tot aan de bruiloft voelde hij zich in een scheve positie. Zijn liefde werd elke dag sterker en Joelia leek hem poëtisch en verheven, maar de liefde was nog steeds niet wederzijds, en de kern ervan was dat hij kocht en zij zich verkocht. Soms, als hij nadacht, werd hij gewoon radeloos en dan vroeg hij zich af of hij niet zou vluchten. Hij kon niet meer slapen en lag hele nachten te denken hoe hij na de bruiloft in Moskou moest omgaan met de dame die hij in zijn brieven aan vrienden de ‘persoon’ noemde, en wat zijn vader en zijn broer, zwaartillende mannen, van zijn huwelijk en van Joelia zouden vinden. Hij was bang dat zijn vader al bij de eerste ontmoeting iets grofs tegen Joelia zou zeggen. En met zijn broer Fjodor was de laatste tijd iets vreemds aan de gang. Hij schreef in zijn lange brieven over het belang van gezondheid, over de invloed van ziekten op de psychische gesteldheid en over wat religie was, maar geen woord over Moskou en over de zaken. Die brieven irriteerden Laptev en het scheen hem toe dat het karakter van zijn broer ten kwade veranderde.

De bruiloft was in september. De huwelijksinzegening vond plaats in de Petrus-en-Pauluskerk, na de ochtenddienst, en op dezelfde dag vertrok het bruidspaar naar Moskou. Toen Laptev en zijn vrouw, die een zwarte japon met een sleep droeg en geen meisje meer was om te zien maar een echte dame, afscheid namen van Nina Fjodorovna, stond het hele gezicht van de zieke verkrampt, maar uit haar droge ogen liep niet één traan. Ze zei: ‘Als ik doodga, wat God verhoede, nemen jullie dan mijn meisjes bij je?’

‘O, dat beloof ik!’ antwoordde Joelia Sergejevna, en ook haar lippen en oogleden begonnen nerveus te trekken.

‘Ik kom in oktober bij je,’ zei Laptev ontroerd. ‘Ik wens je beterschap, mijn lieverd.’

Ze reisden in een aparte coupé. Beiden waren bedroefd en gegeneerd. Zij zat met haar hoed op in een hoek en deed alsof ze dommelde, hij lag tegenover haar op de bank en werd geplaagd door allerlei gedachten: aan zijn vader, aan de ‘persoon’, wat Joelia van zijn Moskouse woning zou vinden. En als hij naar zijn vrouw keek, die niet van hem hield, dacht hij mistroostig: waarom is dit gebeurd?

==

==

V

==

De Laptevs dreven in Moskou een groothandel in fournituren: franjes, lint, boordsel, breikatoen, knopen en dergelijke. De bruto omzet beliep twee miljoen per jaar; hoeveel de netto winst was, wist niemand behalve de oude heer. De zoons en de verkopers schatten die winst op ongeveer driehonderdduizend en zeiden dat het wel honderdduizend meer zou kunnen zijn als de oude heer niet ‘met geld smeet’, d.w.z. kritiekloos op krediet leverde; in de afgelopen tien jaar was er alleen al aan onbetrouwbare wissels voor bijna een miljoen binnengekomen, en wanneer dat ter sprake kwam, gebruikte de eerste verkoper met een sluwe knipoog woorden waarvan de betekenis niet voor iedereen duidelijk was: ‘Een psychologisch gevolg van de tijd.’

De voornaamste handelsoperaties werden verricht in de koopmanswijk van de stad, in een ruimte die het magazijn werd genoemd. De ingang daarvan lag aan de binnenplaats, waar het altijd schemerig was en naar biezen matten rook en waar karrepaarden met hun hoeven op het asfalt klopten. Een bescheiden uitziende, met ijzer beslagen deur gaf toegang tot een kamer met door vocht bruin uitgeslagen, met houtskool volgeschreven wanden, die verlicht werd door een smal venster met ijzeren tralies, daarna kwam links een andere kamer, wat groter en schoner, met een gietijzeren kachel en twee bureaus, maar ook met een gevangenisraam: dat was het kantoor, en daarvandaan leidde dan een smalle stenen trap naar de bovenverdieping waar zich het belangrijkste vertrek bevond. Dat was een tamelijk grote kamer, die echter dankzij het voortdurende schemerduister, het lage plafond en de volte van kisten, balen en rondlopende mensen op de onbevangen bezoeker dezelfde onaantrekkelijke indruk maakte als de twee beneden. Boven en ook op planken in het kantoor lag de handelswaar in balen, pakjes en kartonnen dozen, op stapels zonder enige orde of schoonheid, en als niet hier en daar uit een gaatje in de papieren verpakking wat vuurrode draadjes, een kwastje of een stuk franje te voorschijn had gestoken, zou niet direct te raden zijn geweest wat hier verhandeld werd. En bij het zien van die gekreukte pakjes en dozen zou je niet geloven dat zulke frutsels miljoenen opbrachten en dat hier in het magazijn dagelijks vijftig man in de weer waren, de klanten niet meegerekend.

Toen Laptev de dag na zijn aankomst in Moskou op het middaguur in het magazijn aankwam, timmerden de werklieden bij het inpakken van de waar zo hard op de kisten dat niemand in de eerste kamer en in het kantoor hem hoorde binnenkomen; een postbode die hij kende kwam de trap af met een pakje brieven, fronste door het lawaai en merkte hem ook niet op. De eerste die hem boven begroette was zijn broer Fjodor Fjodorytsj, die zo op hem leek dat ze voor tweelingen werden gehouden. Die gelijkenis herinnerde Laptev voortdurend aan zijn eigen uiterlijk, en bij het zien van de ander, een kleine man die er met zijn blos, schaarse hoofdhaar en magere, vormeloze heupen zo oninteressant en onintellectueel uitzag, vroeg hij zich af: ben ik werkelijk ook zo?

‘Wat ben ik blij je te zien!’ zei Fjodor, terwijl hij zijn broer kuste en hem stevig de hand drukte. ‘Ik heb iedere dag in spanning naar je uitgekeken, lieve jongen. Toen je schreef dat je ging trouwen, werd ik razend nieuwsgierig, en ik miste je ook, broer. Zeg nou zelf, we hebben elkaar een half jaar niet gezien. En, hoe is het? Gaat het slecht met Nina? Is het erg?’

‘Erg slecht.’

‘De wil van God,’ zuchtte Fjodor. ‘En je vrouw? Een schoonheid zeker? Ik houd nu al van haar, ze is nu immers mijn zusje. We zullen haar samen verwennen.’

Daar zag Laptev de welbekende, brede, gebogen rug van zijn vader, Fjodor Stepanytsj. De oude heer zat op een kruk bij de toonbank met een klant te praten.

‘Pa, God heeft ons vreugde gestuurd!’ riep Fjodor. ‘Broertje is er!’

Fjodor Stepanytsj was groot en buitengewoon stevig gebouwd, zodat hij er ondanks zijn tachtig jaar en zijn rimpels nog steeds gezond en sterk uitzag. Hij sprak met een zware, sappige, dreunende basstem, die uit zijn brede borstkas kwam als uit een ton. Hij had geen baard, wel een bijgeknipte soldatensnor en rookte sigaren. Omdat hij het altijd warm vond, liep hij in het magazijn en thuis in alle jaargetijden in een wijd zeildoeken jasje. Hij was onlangs aan grijze staar geopereerd, hij zag slecht en kon niet meer werken, alleen nog maar praten en thee met jam drinken.

Laptev boog voorover en kuste hem op de hand, daarna op de mond.

‘Lang niet gezien, waarde heer,’ zei de oude. ‘Heel lang. En nu moet ik je feliciteren met je wettige huwelijk? Vooruit dan maar, gefeliciteerd.’

En hij bood zijn lippen aan voor een kus. Laptev boog voorover en kuste hem.

‘En, heb je de freule meegebracht?’ vroeg de oude, en zonder het antwoord af te wachten zei hij tegen de klant: ‘Hierdoor deel ik u mede, pa, dat ik in het huwelijk treed met mejuffrouw zus en zo. Ja. En je pa om zijn zegen en om goede raad vragen, dat staat niet in de regels. Tegenwoordig weten ze het zelf wel. Toen ik trouwde, was ik over de veertig, maar ik viel mijn vader aan zijn voeten en vroeg hem om raad. Nu heb je dat niet meer.’

De oude heer was blij met zijn zoon, maar vond het niet netjes hem aan te halen of anderszins van zijn vreugde blijk te geven. Zijn stem, zijn manier van praten en het ‘freule’ brachten Laptev in de slechte stemming die hij iedere keer in het magazijn ervoer. Hier herinnerde elke kleinigheid hem aan het verleden, toen hij geslagen werd en te weinig te eten kreeg; hij wist dat ze ook nu de leerjongens afranselden en bloedneuzen sloegen en dat die jongens, als ze groot waren, zelf ook zouden slaan. En hij hoefde maar vijf minuten in het magazijn te zijn om het gevoel te krijgen dat hij ieder moment kon worden uitgescholden of op zijn gezicht geslagen.

Fjodor klopte de klant op de schouder en zei tegen zijn broer: ‘Mag ik je voorstellen, Aljosja, onze weldoener Grigori Timofeïtsj uit Tambov. Kan als voorbeeld dienen voor de jeugd van tegenwoordig: is al over de vijftig en heeft pasgeboren kinderen.’

De verkopers lachten en de klant, een schriel oud heertje met een bleek gezicht, lachte mee.

‘De natuur gaat het gewone bedrijf te boven,’ zei de eerste verkoper, die achter de toonbank stond. ‘Waar het ingaat, daar komt het ook weer uit.’

De eerste verkoper, een lange man van een jaar of vijftig met een donkere baard, een bril en een potlood achter het oor, drukte zijn gedachten gewoonlijk onduidelijk uit, in vage toespelingen, waarbij aan zijn sluwe glimlach te zien was dat hij aan zijn woorden een bijzondere, fijnzinnige betekenis hechtte. Hij mocht zijn taal graag verduisteren met boekenwoorden die hij op zijn eigen manier opvatte, en ook veel gewone woorden gebruikte hij vaak in een betekenis die ze niet werkelijk hadden. Bijvoorbeeld het woord ‘behalve’. Wanneer hij met klem een gedachte uitte waar niemand iets tegenin mocht brengen, stak hij zijn rechterarm uit en sprak: ‘Behalve!’

En het wonderlijkste was dat de andere verkopers en de klanten hem uitstekend begrepen. Hij heette Ivan Vasiljitsj Potsjatkin en hij kwam uit Kasjira. Nu, bij het feliciteren van Laptev, drukte hij zich zo uit: ‘Van uw kant een verdienste van moed, aangezien het vrouwenhart een Sjamil* is.’

Een andere belangrijke persoon in het magazijn was de verkoper Makeïtsjev, een degelijke, gezette blonde man met een geheel kale kruin en bakkebaarden. Hij liep op Laptev toe en feliciteerde hem eerbiedig, met gedempte stem: ‘Ik heb de eer, meneer... De Heer heeft de gebeden van uw vader verhoord, meneer. Godzijdank, meneer.’

Daarna kwamen de andere verkopers hem feliciteren met zijn huwelijk. Ze waren allemaal modieus gekleed en zagen eruit als uiterst fatsoenlijke, welopgevoede mensen. Ze spraken keurig Russisch; hun uit bescheidenheid veel te snel uitgesproken felicitaties, bijvoorbeeld ‘gefeliciteerd en de beste wensen’, klonken als een soort geritsel: ‘fstirtsense’.

Laptev kreeg er algauw genoeg van en wilde naar huis, maar durfde niet op te stappen. Fatsoenshalve moest hij minstens twee uur in het magazijn blijven. Hij liep weg van de toonbank en begon Makeïtsjev te ondervragen – of de zomer voorspoedig was geweest en of er geen nieuws was, en de man antwoordde eerbiedig, zonder hem aan te kijken. Een kortgeknipte jongen in een grijze blouse bracht Laptev een glas thee zonder schoteltje; even later liep een andere jongen langs, die over een kist struikelde en bijna viel, en de degelijke Makeïtsjev trok plotseling een angstaanjagend, boos gezicht, het gezicht van een monster, en schreeuwde tegen hem: ‘Kijk waar je loopt!’

De verkopers waren blij dat de jonge meneer getrouwd was en eindelijk was gekomen; ze keken nieuwsgierig en vriendelijk en ieder die langsliep achtte het zijn plicht om eerbiedig iets aardigs tegen hem te zeggen. Maar Laptev wist zeker dat dit allemaal onoprecht was en dat ze hem vleiden omdat ze bang voor hem waren. Hij had nooit kunnen vergeten hoe zo’n vijftien jaar geleden een verkoper die psychisch ziek was geworden in zijn ondergoed en op blote voeten de straat op was gerend en met gebalde vuist naar de ramen van de bazen had geroepen dat ze hem kapot hadden gemaakt; de arme man werd toen hij daarna weer genezen was nog lang uitgelachen en eraan herinnerd dat hij ‘uitbaters!’ had geschreeuwd in plaats van ‘uitbuiters’. Ook de andere werknemers hadden het bij de Laptevs heel slecht, iets waar al jaren door de hele buurt over werd gepraat. Het ergste was dat de oude Fjodor Stepanytsj tegenover hen een soort Aziatische politiek bedreef. Zo wist niemand hoeveel salaris zijn lievelingen Potsjatkin en Makeïtsjev kregen; zij verdienden drieduizend per jaar inclusief bonussen, meer niet, maar hij deed alsof hij hun zeven betaalde; bonussen kregen alle verkopers ieder jaar, maar in het geheim, zodat iemand die weinig kreeg, uit eigenliefde moest vertellen dat hij veel had gekregen; niet één leerjongen wist wanneer hij verkoper zou worden en niet één werknemer wist of de baas tevreden over hem was of niet. Niets werd de verkopers rechtstreeks verboden en daardoor wisten ze niet wat mocht en wat niet. Het was hun niet verboden te trouwen, maar ze trouwden niet, uit angst de baas daarmee te ontrieven en hun betrekking te verliezen. Het was hun toegestaan kennissen te hebben en op bezoek te gaan, maar om negen uur ’s avonds ging de poort al dicht en de baas bekeek iedere ochtend alle werknemers argwanend en controleerde of er niet iemand naar wodka rook: ‘Vooruit, even ademen!’

Op alle zon- en feestdagen waren de werknemers verplicht ’s ochtends vroeg naar de kerk te gaan en daar zo te staan dat de baas hen kon zien. Men hield zich streng aan de vasten. Op hoogtijdagen, bijvoorbeeld op de verjaardagen van de baas en zijn gezinsleden, moesten de verkopers geld inzamelen en een taart van Flej* of een album aanbieden. Ze woonden op de benedenverdieping van het huis aan de Pjatnitskajastraat en in een bijgebouw daarvan, met drie of vier man in één kamer, en eten deden ze uit een gezamenlijke schaal, hoewel ieder van hen een bord voor zich had staan. Als een van de bazen tijdens het eten bij hen binnenliep, stonden ze allemaal op.

Laptev besefte dat hooguit diegenen van hen die door zijn vaders opvoeding bedorven waren hem serieus als hun weldoener konden beschouwen, en dat de anderen in hem een vijand en een ‘uitbater’ zagen. Hij zag na een half jaar afwezigheid geen verbeteringen, er was zelfs iets nieuws bijgekomen dat niets goeds voorspelde. Zijn broer Fjodor, die vroeger stil, bedachtzaam en buitengewoon fijngevoelig was geweest, rende nu met het air van een drukbezet en hardwerkend man met een potlood achter zijn oor door het magazijn, klopte klanten op hun schouder en schreeuwde tegen de verkopers: ‘Vrienden!’ Hij speelde blijkbaar een of andere rol, een nieuwe rol waarin Aleksej hem niet herkende.

De stem van de oude baas galmde onophoudelijk. Omdat hij niets omhanden had, onderrichtte hij de klant hoe die moest leven en zakendoen, waarbij hij aldoor zichzelf ten voorbeeld stelde. Die dikdoenerij, die deprimerende autoritaire toon kende Laptev van tien, vijftien, twintig jaar geleden. De oude verafgoodde zichzelf, uit zijn woorden bleek altijd dat hij wijlen zijn vrouw en haar familie een gunst had bewezen, zijn kinderen had beloond, een weldoener was voor de verkopers en de andere werknemers, de hele straat en al zijn kennissen eeuwig dankbaar had gemaakt; wat hij ook deed, het was allemaal zeer goed, en als er mensen waren met wie het slecht ging, dan kwam dat alleen doordat ze hem niet om raad wilden vragen; zonder zijn raad kon er niets goed gaan. In de kerk ging hij altijd vooraan staan; hij berispte zelfs de priesters wanneer zij volgens hem iets verkeerd deden en dacht dat dat Gode welgevallig was, omdat God van hem hield.

Tegen tweeën was iedereen in het magazijn alweer aan het werk, behalve de oude, die doorging met galmen. Laptev nam, om iets te doen te hebben, het boordsel in ontvangst dat een naaister kwam brengen, toen luisterde hij naar een klant, een koopman uit Vologda, en deed hem over aan een verkoper.

‘Zet, A, Wee!’ hoorde je van alle kanten (in het magazijn werden prijzen en nummers van de waren met letters aangegeven). ‘Er, Pee, Ka!’

Toen Laptev wegging, nam hij alleen afscheid van Fjodor.

‘Ik kom morgen met mijn vrouw naar de Pjatnitskaja,’ zei hij, ‘maar ik moet je waarschuwen: als vader ook maar één grof woord tegen haar zegt, ben ik meteen vertrokken.’

‘En jij bent nog steeds dezelfde,’ zuchtte Fjodor. ‘Getrouwd, maar niets veranderd. Broer, je moet wat consideratie hebben met de oude. Goed, morgen om een uur of elf. We zullen naar je uitzien. Kom maar direct van de ochtenddienst.’

‘Ik ga niet naar de kerk.’

‘Maakt niet uit. Als je maar niet later komt dan elf uur, zodat we samen kunnen bidden en ontbijten. Doe de groeten aan zusje en kus haar handje. Ik heb een voorgevoel dat ik haar lief zal vinden,’ voegde Fjodor er volkomen oprecht aan toe. ‘Ik benijd je, broer!’ riep hij toen Aleksej al de trap af liep.

Waarom duikt hij toch steeds zo verlegen in elkaar, alsof hij zich naakt voelt? dacht Laptev toen hij door de Nikolskajastraat liep, in een poging de verandering die Fjodor had ondergaan te begrijpen. Hij gebruikt zelfs een soort nieuwe taal: broer, lieve broer, God is genadig geweest, samen bidden – hij lijkt wel Judasje* van Sjtsjedrin.

==

==

VI

==

De volgende dag, op zondag, reed hij om elf uur al met zijn vrouw over de Pjatnitskaja, in een licht rijtuig met één paard ervoor. Hij vreesde een of andere streek van Fjodor Stepanytsj en was al bij voorbaat ontstemd. Na twee nachten in het huis van haar man vond Joelia Sergejevna haar huwelijk al een vergissing, een ongeluk, en als ze met hem in een andere stad had moeten wonen dan Moskou, dan had ze, zo meende ze, die verschrikking niet kunnen verdragen. Maar Moskou leidde haar af, ze vond de straten, de huizen en de kerken heel mooi, en als ze in deze prachtige slee met dat dure paard de hele dag door Moskou zou kunnen rijden, van de ochtend tot de avond, heel hard rijden en daarbij de koele herfstlucht inademen, dan zou ze zich waarschijnlijk niet zo ongelukkig voelen.

Bij een wit, pas gestucadoord huis van twee verdiepingen hield de koetsier het paard in en stuurde naar rechts. Daar werd al op hen gewacht. Bij de poort stonden de conciërge in een nieuwe kaftan, op hoge laarzen in overschoenen, en twee politieagenten; het hele stuk van het midden van de straat tot aan de poort en dan over de binnenplaats tot aan de stoep was bestrooid met vers zand. De conciërge nam zijn muts af, de agenten salueerden. Bij de stoep wachtte Fjodor met een heel ernstig gezicht.

‘Zeer aangenaam kennis te maken, zustertje,’ zei hij, Joelia’s hand kussend. ‘Welkom.’

Hij leidde haar aan zijn arm de trap op, toen een gang in tussen een menigte mannen en vrouwen door. In de vestibule was het ook druk, er hing een lucht van wierook.

‘Ik zal u zometeen aan onze vader voorstellen,’ fluisterde Fjodor in de plechtige, doodse stilte. ‘Een eerbiedwaardig oud baasje, de pater familias.’

In een grote zaal stonden rond een tafel die voor een gebedsdienst was ingericht, kennelijk in afwachting, Fjodor Stepanytsj, een priester met een kamilavka* en een diaken. De oude heer gaf Joelia een hand en zei geen woord. Allen zwegen. Joelia geneerde zich.

De priester en de diaken begonnen hun misgewaden aan te trekken. Er werd een wierookvat gebracht, dat vonken en de geur van wierook en steenkool verspreidde. Iemand stak kaarsen aan. Verkopers kwamen op hun tenen de zaal in en gingen in twee rijen langs de wanden staan. Het was stil, er werd zelfs niet gekucht.

‘Geef uw zegen, Heer,’ begon de diaken.

Ze hielden een plechtige gebedsdienst, sloegen niets over en lazen twee akathisten,* die tot de Allerzoetste Jezus en die tot de Heilige Moeder Gods. De koorzangers zongen alles van blad, erg langdurig. Laptev had zojuist gemerkt hoe zijn vrouw zich geneerde; terwijl de akathisten werden gelezen en de zangers in verschillende toonaarden een drievoudig ‘Heer ontferm u’ ten gehore brachten, verkeerde hij in gespannen verwachting: de oude kon ieder moment omkijken en een of andere opmerking maken, zoals ‘u slaat het verkeerde kruis’; en hij ergerde zich: waarom die menigte, waarom die hele ceremonie met popen en zangers. Dat was te veel naar koopmansgebruik. Maar toen zij samen met de oude haar hoofd boog voor het evangelie en vervolgens enkele malen knielde, begreep hij dat het haar allemaal wel beviel, en hij bedaarde.

Aan het slot van de dienst, tijdens het ‘vele jaren’, liet de priester de oude baas en Aleksej het kruis kussen, maar toen Joelia Sergejevna naderde, dekte hij het kruis af met zijn hand en keek alsof hij iets wilde zeggen. De zangers werd te verstaan gegeven dat ze stil moesten zijn.

‘De profeet Samuel,’ begon de priester, ‘kwam naar Bethlehem op bevel van de Here, en de oudsten der stad ondervroegen hem bevende: “Is uwe komst vrede, o vooruitziende?” En de profeet zeide: “Vrede; ik ben gekomen om den Here offerande te doen; heiligt u, en komt met mij ten offer.” Zullen nu ook wij, dienstmaagd Gods Joelia, u ondervragen aangaande de vrede van uwen komst in dezen huize?..’

Joelia kreeg een kleur van opwinding. Toen hij uitgesproken was, liet de priester haar het kruis kussen en zei toen op een heel andere toon: ‘Nu Fjodor Fjodorytsj nog trouwen. Dat wordt tijd.’

Weer zongen de zangers, de mensen kwamen in beweging en het werd lawaaiig. De ontroerde oude baas gaf Joelia met ogen vol tranen drie kussen, bekruiste haar gezicht en zei: ‘Dit huis is van u. Ik, oude man, heb niets nodig.’

De verkopers kwamen feliciteren en zeiden iets, maar de zangers zongen zo luid dat daar niets van te verstaan was. Daarna werd er ontbeten en champagne gedronken. Zij zat naast de oude heer, en hij zei tegen haar dat het niet goed was apart te wonen, men diende samen te wonen in één huis, want verdeeldheid en onenigheid brachten armoede.

‘Ik heb voor inkomsten gezorgd, mijn kinderen geven alleen maar uit,’ zei hij. ‘Nu mogen jullie bij mij in huis komen wonen en voor inkomsten zorgen. Zodat ik op mijn oude dag eens kan uitrusten.’

Voor Joelia’s ogen dook telkens Fjodor op; hij leek erg op haar man, maar was beweeglijker en schuwer; hij scharrelde in haar buurt rond en gaf haar vaak een handkus.

‘Wij zijn eenvoudige mensen, zustertje,’ zei hij, en er verschenen rode vlekken op zijn gezicht. ‘Wij leiden een eenvoudig, Russisch, christelijk leven, zustertje.’

Op de terugweg naar huis zei Laptev, heel tevreden dat alles goed was gegaan en dat er boven verwachting niets bijzonders was gebeurd, tegen zijn vrouw: ‘Het zal je verbazen dat zo’n machtige, breedgeschouderde vader zulke kleine, iele kinderen heeft als Fjodor en ik. Ja, maar dat is zo begrijpelijk! Mijn vader is met mijn moeder getrouwd toen hij vijfenveertig was en zij pas zeventien. Zij werd bleek en beefde in zijn bijzijn. Nina werd het eerst geboren, uit een relatief gezonde moeder, daarom was ze steviger en beter dan wij, maar Fjodor en ik zijn verwekt en geboren toen onze moeder al verzwakt was door haar voortdurende angst. Ik weet nog dat mijn vader me begon op te voeden of eenvoudiger gezegd te slaan toen ik nog geen vijf jaar was. Hij gaf me slaag met de roede, trok aan mijn oren, sloeg me om mijn hoofd, en iedere ochtend als ik wakker werd dacht ik allereerst: zal ik vandaag slaag krijgen? Spelen en dollen was Fjodor en mij verboden; we moesten twee keer per dag naar de kerk, popen en monniken de hand kussen, thuis akathisten lezen. Jij mag dan religieus zijn en daarvan houden, maar ik ben bang voor de religie, en als ik langs een kerk kom, moet ik aan mijn jeugd denken en krijg ik het benauwd. Toen ik acht jaar was, werd ik al in het magazijn aangenomen, ik werkte daar als een gewone leerjongen, wat niet gezond was, want ze sloegen me bijna iedere dag. Daarna, toen ze me op het gymnasium deden, had ik les tot het middageten, en van het eten tot de avond moest ik in datzelfde magazijn zitten, en zo tot mijn tweeëntwintigste, toen ik op de universiteit kennismaakte met Jartsev, die me overhaalde om van huis weg te lopen. Die Jartsev heeft veel goeds voor me gedaan. Weet je wat,’ zei Laptev met een vergenoegde lach, ‘laten we meteen even bij Jartsev langsgaan. Dat is een voortreffelijke man! Wat zal hij ontroerd zijn!’

==

==

VII

==

Op een zaterdag in november dirigeerde Anton Rubinstein het symfonieorkest. Het was erg benauwd en warm. Laptev stond achter de zuilen, zijn vrouw en Kostja Kotsjevoj zaten ver vooraan, op de derde of vierde rij. Aan het begin van de pauze liep volkomen onverwacht de ‘persoon’ voorbij, Polina Nikolajevna Rassoedina.* Na zijn bruiloft had de gedachte dat hij haar kon ontmoeten hem vaak verontrust. Nu zij hem open en recht aankeek, bedacht hij dat hij er nog steeds niet toe gekomen was met haar te gaan praten of haar desnoods een vriendschappelijk briefje te schrijven, alsof hij zich voor haar verstopte; hij schaamde zich en bloosde. Zij schudde hem stevig de hand en vroeg: ‘Hebt u Jartsev gezien?’

En zonder het antwoord af te wachten liep ze haastig verder, met grote passen, alsof iemand haar duwde.

Ze was erg mager en lelijk, had een lange neus en altijd een vermoeid, afgebeuld gezicht; het leek of het haar grote inspanning kostte haar ogen open te houden en niet te vallen. Ze had prachtige donkere ogen waar een intelligente, goedhartige, oprechte uitdrukking in lag, maar haar bewegingen waren hoekig en bruusk. Met haar praten was niet gemakkelijk, omdat ze niet kon luisteren en niet rustig kon spreken. Haar beminnen was een zware taak geweest. Wanneer ze bij Laptev bleef, lachte ze langdurig met haar handen voor haar gezicht, ze beweerde dat liefde voor haar niet het belangrijkste in het leven was, stelde zich aan als een meisje van zeventien en voordat hij haar kon kussen moesten eerst alle kaarsen uit. Ze was al dertig jaar. Ze was getrouwd met een leraar, maar woonde allang niet meer bij hem. In haar levensonderhoud voorzag ze met muzieklessen en het spelen in kwartetten.

Tijdens de Negende symfonie liep ze weer voorbij, schijnbaar toevallig, maar de menigte mannen die als een dichte haag achter de zuilen stond, liet haar niet door en ze bleef staan. Laptev zag dat ze hetzelfde fluwelen hesje droeg waarin ze vorig en eerverleden jaar naar concerten was gegaan. Haar handschoenen waren nieuw, haar waaier was ook nieuw, maar goedkoop. Ze hield wel van opschik, maar had er geen slag van en vond het te duur, en ze kleedde zich slecht en slordig, zodat men haar op straat, wanneer ze haastig en met grote passen naar een les liep, gemakkelijk voor een jonge monnik kon houden.

Het publiek applaudisseerde en riep ‘bis’.

‘U gaat straks de avond met mij doorbrengen,’ zei Polina Nikolajevna, terwijl ze op Laptev toeliep en hem streng aankeek. ‘Wij gaan na afloop samen ergens theedrinken. Hoort u? Dat eis ik. U bent mij veel verschuldigd en u hebt niet het morele recht me zo’n kleinigheid te weigeren.’

‘Goed, dat doen we,’ stemde Laptev toe.

Na de symfonie begonnen er eindeloze ovaties. Het publiek stond buitengewoon langzaam op en verliet al even langzaam de zaal, maar Laptev kon niet weg zonder zijn vrouw in te lichten. Hij moest bij de deur blijven wachten.

‘Ik verlang ontzettend naar thee,’ klaagde Rassoedina. ‘Een brandend verlangen.’

‘We kunnen hier wat drinken,’ zei Laptev. ‘Ga mee naar het buffet.’

‘Maar ik heb geen geld om aan buffetten weg te smijten. Ik ben geen handelaartje.’

Hij bood haar zijn arm, zij sloeg die af met de lange, vermoeiende formulering die hij al vele malen van haar had gehoord, namelijk dat ze zichzelf niet tot het zwakke schone geslacht rekende en geen behoefte had aan de diensten van de heren mannen.

Terwijl ze met hem praatte, bekeek ze het publiek en vaak begroette ze kennissen; dat waren studiegenoten van de vrouwencursussen en van het conservatorium, en leerlingen. Ze schudde heftig aan hun handen, alsof ze die eraf wilde trekken. Maar toen begonnen haar schouders te schokken alsof ze koorts had, ze beefde, keek Laptev ontzet aan en zei ten slotte zacht: ‘Bent u daarmee getrouwd? Waar had u uw ogen, bent u gek geworden? Wat ziet u in dat domme, onbenullige kind? Ik hield van u om uw verstand, om uw ziel, maar die porseleinen pop wil alleen maar uw geld!’

‘Laat nou maar, Polina,’ zei hij smekend. ‘Alles wat u me over mijn huwelijk kunt zeggen, zeg ik zelf al zo vaak tegen mezelf... Doet u me niet nog meer pijn.’

Joelia Sergejevna verscheen in een zwarte japon met een grote briljanten broche, die haar schoonvader haar na de gebedsdienst had gestuurd; achter haar liep haar gevolg: Kotsjevoj, twee bevriende dokters, een officier en een bolle jongeman in studentenuniform met de achternaam Kisj.

‘Rij maar met Kostja mee,’ zei Laptev tegen zijn vrouw. ‘Ik kom later.’

Joelia knikte en liep door. Polina Nikolajevna volgde haar met haar blik, bevend over haar hele lichaam en nerveus ineenkrimpend, en die blik van haar was vol afkeer, haat en pijn.

Laptev was bang om met haar mee te gaan, hij voorzag een onaangename confrontatie, harde woorden en tranen, en stelde voor om thee te drinken in een of ander restaurant. Maar zij zei: ‘Nee, nee, we gaan naar mij. Waag het niet met mij over restaurants te praten.’

Ze kwam niet graag in restaurants omdat de lucht daar volgens haar vergeven was van tabak en de adem van mannen. Jegens onbekende mannen koesterde ze een vreemd vooroordeel, volgens haar waren het allemaal wellustelingen die zich elk moment op haar konden werpen. Bovendien kreeg ze hoofdpijn van cafémuziek.

Ze verlieten de Adelsvergadering en namen een rijtuig richting Ostozjenka, naar de Savjolovskisteeg waar Rassoedina woonde. Laptev dacht de hele weg over haar na. Hij was haar inderdaad veel verschuldigd. Hij had haar leren kennen bij zijn vriend Jartsev, aan wie ze les gaf in muziektheorie. Zij was veel van hem gaan houden, volkomen belangeloos; ook toen ze eenmaal een verhouding hadden was ze doorgegaan met lesgeven en zich over de kop werken. Dankzij haar had hij begrip en liefde opgevat voor muziek, iets dat hem vroeger vrijwel onverschillig liet.

‘Mijn halve koninkrijk voor een glas thee!’ bracht ze uit met gesmoorde stem, want ze had haar mond bedekt met haar mof om geen kou te vatten. ‘Ik heb vijf lessen gegeven, verdorie! Die leerlingen zijn zulke stommelingen, zulke idioten, ik heb me dood geërgerd. En ik weet niet wanneer die dwangarbeid ophoudt. Ik ben kapot. Zodra ik driehonderd roebel heb gespaard, laat ik de boel de boel en ga ik naar de Krim. Op het strand liggen en zuurstof happen. Wat houd ik van de zee, ach, wat houd ik van de zee!’

‘Dat gaat u niet doen,’ zei Laptev. ‘Ten eerste houdt u niets over, en ten tweede bent u gierig. Vergeef me dat ik het nog een keer vraag: is het minder vernederend om die driehonderd roebel bijeen te schrapen van mensen met teveel vrije tijd die uit verveling muziekles bij u nemen, dan het van uw vrienden te lenen?’

‘Ik heb geen vrienden!’ zei ze geïrriteerd. ‘En ik verzoek u geen domme dingen te zeggen. De werkende klasse, waartoe ik behoor, heeft één privilege: het besef van eigen onomkoopbaarheid, het recht niet te lenen van handelaartjes en ze te verachten. Nee meneer, ik ben niet te koop! Ik ben geen Joelitsjka!’

Laptev maakte geen aanstalten de koetsier te betalen, want hij wist dat dat een hele stroom woorden zou losmaken die hij al zo vaak had gehoord. Zij betaalde zelf.

Zij huurde een kleine gemeubileerde kamer met pension in de woning van een alleenstaande dame. Haar grote Becker-vleugel stond tijdelijk bij Jartsev, aan de Grote Nikitskajastraat, waar ze elke dag heen liep om te spelen. In haar kamer stonden leunstoelen in hoezen, een bed met een witte zomerdeken en bloemen van de hospita, aan de wanden hingen oleografieën, en er was niets dat erop wees dat hier een gestudeerde vrouw woonde. Ze had geen toilettafel staan, geen boeken, zelfs geen bureau. Je kon zien dat ze ging slapen zodra ze thuiskwam en ’s ochtends na het opstaan meteen de deur uitging.

De keukenmeid bracht de samowar. Polina Nikolajevna zette thee en begon, nog steeds bevend – het was koud in de kamer – te schelden op de zangers die in de Negende symfonie hadden gezongen. Haar ogen vielen dicht van uitputting. Ze dronk een glas leeg, daarna een tweede, daarna een derde.

‘Zo, dus u bent getrouwd,’ zei ze. ‘Maar wees gerust, ik ga niet zitten kniezen, ik zal u wel uit mijn hart kunnen rukken. Het is alleen irritant en bitter dat u net zo’n lor bent als alle anderen, dat u een vrouw niet nodig hebt om haar verstand, haar intellect, maar om haar lichaam, haar schoonheid, haar jeugd... Haar jeugd!’ sprak ze door haar neus, alsof ze iemand nabootste, en ze lachte. ‘Jeugd! U wilt zuiverheid, Reinheit! Reinheit!’ schaterde ze, zich tegen de rug van haar leunstoel gooiend. ‘Reinheit!’

Toen ze uitgeschaterd was, had ze behuilde ogen.

‘Bent u tenminste gelukkig?’ vroeg ze.

‘Nee.’

‘Houdt ze van u?’

‘Nee.’

Laptev, die zich diep ongelukkig voelde, stond op en begon door de kamer te benen.

‘Nee,’ herhaalde hij. ‘Als u het wilt weten, Polina, ik ben heel ongelukkig. Niks aan te doen. Ik heb een domheid begaan die niet meer te herstellen is. Daar moet ik filosofisch tegenover staan. Zij is zonder liefde getrouwd, dom misschien, en uit berekening, maar zonder nadenken, en nu ziet ze kennelijk in dat ze zich vergist heeft en lijdt daaronder. Dat zie ik. ’s Nachts slapen we, maar overdag durft ze geen vijf minuten met me alleen te zijn en zoekt ze afleiding, gezelschap. Met mij geneert ze zich en is ze bang.

‘Maar ze neemt wel geld van u aan?’

‘Doe niet zo dom, Polina!’ riep Laptev. ‘Ze neemt geld van me aan omdat het haar absoluut niet kan schelen of ze het heeft of niet. Ze is een eerlijk, zuiver mens. Ze is gewoon met me getrouwd omdat ze bij haar vader weg wilde, anders niet.’

‘En weet u zeker dat ze met u getrouwd zou zijn als u niet rijk was geweest?’ vroeg Rassoedina.

‘Ik weet niets zeker,’ zei Laptev mistroostig. ‘Niets. Ik begrijp niets. Om godswil, Polina, laten we er niet over praten.’

‘Houdt u van haar?’

‘Waanzinnig.’

Daarna viel er een stilte. Zij dronk een vierde glas, terwijl hij rondliep en bedacht dat zijn vrouw nu waarschijnlijk in de doktersclub zat te souperen.

‘Maar hoe kunt u van iemand houden als u niet weet waarom?’ vroeg Rassoedina en ze haalde haar schouders op. ‘Nee, in u spreekt de dierlijke hartstocht! U bent bedwelmd! U bent vergiftigd door dat mooie lichaam, door die Reinheit! Ga maar weg, u bent vies! Ga maar naar haar toe!’

Ze maakte een afwerend gebaar, pakte toen zijn muts en smeet die naar hem toe. Hij trok zwijgend zijn jas aan en liep de kamer uit, maar zij rende naar het voorhuis, klauwde zich krampachtig aan zijn bovenarm vast en begon te snikken.

‘Hou op, Polina! Genoeg!’ zei hij en hij kreeg met geen mogelijkheid haar vingers los. ‘Bedaar toch alstublieft!’

Ze sloot haar ogen en verbleekte, haar lange neus kreeg een onaangename wasachtige kleur, als bij een dode, en Laptev kon haar vingers nog steeds niet loskrijgen. Ze had een flauwte. Hij tilde haar voorzichtig op, legde haar op bed en bleef een minuut of tien bij haar zitten, totdat ze bijkwam. Ze had koude handen en een zwakke, onregelmatige pols.

‘Ga maar naar huis,’ zei ze, haar ogen openend. ‘Ga maar, anders ga ik weer janken. Ik moet me beheersen.’

Toen hij haar huis had verlaten ging hij niet naar de doktersclub, waar het gezelschap hem verwachtte, maar naar huis. De hele weg vroeg hij zich vol zelfverwijt af waarom hij geen gezin had gesticht met deze vrouw, die zo van hem hield en in feite al zijn vrouw en vriendin was geweest. Zij was de enige mens die aan hem gehecht was, en zou het bovendien niet een nobele, waardige taak zijn geweest om geluk, onderdak en rust te schenken aan dit intelligente, trotse en overwerkte wezen? Pasten ze wel bij hem, vroeg hij zich af, die aanspraken op schoonheid en jeugd, op dat geluk dat niet kon bestaan en dat hem als voor straf of ter bespotting nu al drie maanden een sombere, bedrukte stemming bezorgde? De wittebroodsweken waren allang voorbij en hij wist gek genoeg nog niet wat voor iemand zijn vrouw nu eigenlijk was. Aan haar studievriendinnen en haar vader schreef ze lange brieven van vijf kantjes, dus ze had wel stof om te schrijven, maar met hem besprak ze alleen het weer en dat het etenstijd was. Wanneer ze voor het slapen gaan lange gebeden zei en daarna haar kruisjes en icoontjes kuste, keek hij toe en dacht hij vol haat: Nou is ze aan het bidden, maar waar bidt ze om? Wat wil ze? In gedachten beledigde hij haar en zichzelf door te vinden dat hij, als hij met haar in bed stapte en haar in zijn armen nam, zich datgene toeëigende waarvoor hij betaald had, maar dat bleek vreselijk te zijn; als ze nou nog een gezonde, vermetele zondares was geweest, maar dit was allemaal jeugd, vroomheid, zachtmoedigheid, onschuldige, zuivere ogen... Toen ze verloofd waren, had haar gelovigheid hem ontroerd, maar nu zag hij dat vaste systeem van opvattingen en overtuigingen als een belemmering om de echte waarheid te zien. Alles in zijn huwelijksleven was een kwelling geworden. Wanneer zijn vrouw naast hem in de schouwburg zuchtte of oprecht schaterlachte, vond hij het wrang dat ze in haar eentje genoot en haar verrukking niet met hem wilde delen. En het was opvallend dat zij met al zijn vrienden omging, en dat die allemaal al wisten wat zij voor iemand was, terwijl hij niets wist, alleen maar in de put zat en hen in stilte benijdde.

Thuisgekomen trok Laptev zijn kamerjas en pantoffels aan en ging in zijn werkkamer een roman zitten lezen. Zijn vrouw was er niet. Maar nog geen half uur later klonk in de vestibule de bel en hoorde hij de doffe passen van Pjotr die ging opendoen. Het was Joelia. Ze liep zijn kamer binnen in haar bontjasje, met rode wangen van de vrieskou.

‘In Presnja is een grote brand,’ bracht ze hijgend uit. ‘Een enorme vuurgloed. Ik ga erheen met Konstantin Ivanytsj.’

‘Moet je doen!’

Haar gezonde, frisse aanblik en de kinderlijke schrik in haar ogen stelden Laptev gerust. Hij las nog een half uurtje en ging naar bed.

De volgende dag stuurde Polina Nikolajevna naar het magazijn twee boeken die ze ooit van hem had geleend en al zijn brieven en foto’s; er zat een briefje bij dat maar uit één woord bestond: ‘Basta!’

==

==

VIII

==

Eind oktober al werd bij Nina Fjodorovna duidelijk een recidief geconstateerd. Ze vermagerde snel en veranderde in haar gezicht. Ondanks hevige pijnen verbeeldde ze zich dat ze herstellende was; ze kleedde zich elke ochtend aan als een gezond mens, waarna ze de hele dag gekleed in bed lag. Tegen het einde werd ze heel spraakzaam. Dan lag ze op haar rug iets te vertellen, zacht, met grote moeite, hijgend. Ze stierf onverwacht en onder de volgende omstandigheden.

Het was avond, de maan scheen helder, buiten reden de sleden over verse sneeuw en in de kamer drongen straatgeluiden door. Nina Fjodorovna lag op haar rug in bed en Sasja, die nu door niemand meer werd afgelost, zat naast haar te dommelen.

‘Zijn vadersnaam weet ik niet meer,’ vertelde Nina Fjodorovna zacht, ‘maar hij heette Ivan en van achteren Kotsjevoj, een arme ambtenaar. Het was een vreselijke zuiplap, God hebbe zijn ziel. Hij kwam bij ons over de vloer, en iedere maand gaven we hem een pond suiker en een half ons thee. Nou ja, ook weleens geld natuurlijk. Ja... Toen gebeurde het: onze Kotsjevoj dronk te veel en ging dood, kapot aan de wodka. Hij liet een zoontje na, een jochie van een jaar of zeven. Een weeskindje... Wij namen hem mee en verstopten hem bij de verkopers, en daar woonde hij een heel jaar zonder dat papaatje het wist. En toen papaatje het zag, liet hij het maar zo en zei niets. Toen Kostja, dat weesje dus, acht jaar was geworden – ik was toen al verloofd – ben ik alle gymnasia met hem langs geweest. Van hot naar haar, hij werd nergens aangenomen. Hij huilen... “Wat huil je nou, sufferdje?” zei ik. Ik bracht hem naar het Tweede gymnasium op het Razgoeljajplein en daar namen ze hem goddank aan... En toen moest dat jongetje elke dag lopen van de Pjatnitskaja naar het Razgoeljajplein,* en van het Razgoeljajplein naar de Pjatnitskaja... Aljosja betaalde voor hem... Door Gods genade kon de jongen goed leren, hij was vlot van begrip en het was aan hem besteed... Hij is nu advocaat in Moskou, een vriend van Aljosja en al even geleerd. Dat krijg je als je een mens niet verwaarloost, we hebben hem in huis genomen en nu zal hij wel voor ons bidden... Ja...’

Nina Fjodorovna was steeds zachter gaan praten, met lange pauzes, toen kwam ze na enig zwijgen ineens overeind en ging zitten.

‘Ik heb eh... ik voel me niet zo goed,’ zei ze. ‘Heer erbarm u. Oei, ik krijg geen lucht!’

Sasja wist dat haar moeder binnenkort zou sterven; nu ze haar gezicht plotseling zag invallen, vermoedde ze dat dit het einde was, en ze schrok.

‘Mammie, dat moet je niet doen!’ snikte ze. ‘Dat moet je niet doen!’

‘Ga gauw naar de keuken, laat iemand je vader halen. Ik voel me helemaal niet goed.’

Sasja liep alle kamers door en riep, maar in het hele huis was geen personeel te bekennen, alleen Lida lag op de dekenkist in de eetkamer te slapen, in haar kleren en zonder kussen. Sasja rende zonder jas en overschoenen naar buiten, over het erf de straat op. Buiten de poort zat de kinderjuffrouw op een bankje naar de sleden te kijken. Vanaf de rivier, waar een ijsbaan was, klonk militaire muziek.

‘Njanja, mama gaat dood!’ zei Sasja snikkend. ‘Iemand moet papa halen!..’

De kinderjuf klom naar de slaapkamer en na een blik op de zieke stopte ze haar een brandende waskaars in de handen. Sasja draafde in ontzetting heen en weer en smeekte zonder te weten wie om naar papa te gaan, toen trok ze haar jas aan, sloeg een doek om en rende naar buiten. Van het personeel wist ze dat haar vader nog een andere vrouw en twee meisjes had, met wie hij aan de Bazarnajastraat woonde. Ze sloeg bij de poort linksaf, huilend en bang voor vreemden, en begon algauw weg te zakken in de sneeuw en verkleumd te raken.

Een leeg rijtuig kwam haar tegemoet, maar ze hield het niet aan: de koetsier zou haar waarschijnlijk mee de stad uit nemen, beroven en op het kerkhof achterlaten (aan de thee had een dienstbode verteld dat zoiets gebeurd was). Ze liep en liep, snikkend en hijgend van uitputting. Toen ze de Bazarnaja had bereikt, vroeg ze waar meneer Panaoerov woonde. Een onbekende vrouw legde haar langdurig iets uit, en toen ze zag dat zij er niets van begreep, nam ze haar bij de hand en bracht haar naar een laag huis met een portiek. De deur was niet op slot. Sasja rende het voorhuis door, toen door een gang, om ten slotte uit te komen in een lichte, warme kamer, waar haar vader achter een samowar zat met een dame en twee meisjes. Maar ze kon al geen woord meer uitbrengen, alleen maar snikken. Panaoerov begreep het.

‘Het gaat zeker niet goed met mama?’ vroeg hij. ‘Zeg het maar, meisje: gaat het niet goed met mama?’

Hij werd ongerust en liet een rijtuig halen.

Toen ze thuiskwamen, zat Nina Fjodorovna omringd door kussens met een kaars in haar hand. Haar gezicht was donkerder geworden en de ogen waren al dicht. In de slaapkamer stonden op een kluitje bij de deur de kinderjuffrouw, de keukenmeid, het kamermeisje, de knecht Prokofi en nog enkele onbekende eenvoudige mensen. De kinderjuffrouw fluisterde een of andere opdracht en werd niet begrepen. Lida stond bleek en slaperig bij een raam achterin de kamer en keek vandaar streng naar haar moeder.

Panaoerov nam Nina Fjodorovna de kaars uit de handen en smeet die afkerig fronsend op de commode.

‘Vreselijk!’ bracht hij uit, en zijn schouders beefden. ‘Nina, je moet gaan liggen,’ zei hij vriendelijk. ‘Ga maar liggen, lieverd.’

Ze keek op en herkende hem niet... Ze legden haar op haar rug.

Toen de priester en dokter Sergej Borisytsj arriveerden, stond het personeel al vrome kruisen te slaan en voor haar zieleheil te bidden.

‘Wat een toestand!’ zei de dokter peinzend, terwijl hij naar de zitkamer liep. ‘Ze was nog zo jong, nog geen veertig.’

Er klonk luid snikken van de meisjes. Panaoerov liep bleek en met vochtige ogen op de dokter toe en zei met zwakke, kwijnende stem: ‘Mijn beste, wilt u me een dienst bewijzen en een telegram naar Moskou sturen. Daar ben ik absoluut niet toe in staat.’

De dokter vroeg om inkt en schreef een telegram aan zijn dochter: ‘Panaoerova gestorven vanavond 8 u. Zeg Aleksej: in Dvorjanskaja huis te koop overdracht schuld bijbetaling negen. Veiling twaalfde. Niet laten lopen.’

==

==

IX

==

Laptev woonde in een zijstraat van de Kleine Dmitrovka, niet ver van de Oude Pimen.* Behalve een groot huis aan de straatkant huurde hij ook nog een bijgebouw met een bovenetage op de binnenplaats voor zijn vriend Kotsjevoj, de assistent-advocaat die alle Laptevs gewoon Kostja noemden omdat hij onder hun ogen was opgegroeid. Tegenover dat bijgebouw stond er nog een, ook met een bovenetage; daar woonde een Frans gezin dat bestond uit man, vrouw en vijf dochters.

Het vroor een graad of twintig.* De bloemen stonden op de ramen. Toen hij die ochtend wakker werd, nam Kostja met een bezorgd gezicht vijftien druppels van een of ander geneesmiddel in, daarna pakte hij twee halters uit de boekenkast en begon aan zijn gymnastiek. Hij was lang, heel mager en had een grote rossige snor; maar het opvallendst aan zijn uiterlijk waren zijn buitengewoon lange benen.

Pjotr, een knecht van middelbare leeftijd in een colbert en een katoenen broek waarvan de pijpen in zijn hoge laarzen waren gestopt, bracht de samowar en zette thee.

‘Erg mooi weertje vandaag, Konstantin Ivanytsj,’ zei hij.

‘Ja jongen, alleen jammer dat het met jou en mij niet al te best gaat.’

Pjotr zuchtte uit beleefdheid.

‘Wat doen de meisjes?’ vroeg Kotsjevoj.

‘Meneer de pope is niet gekomen, Aleksej Fjodorytsj geeft hun zelf les.’

Kostja vond een niet beijzeld plekje op het raam en richtte zijn blik door een verrekijker op de ramen waar de Franse familie woonde.

‘Niks te zien,’ zei hij.

Beneden gaf Aleksej Fjodorytsj godsdienstles aan Sasja en Lida. Die woonden nu al anderhalve maand in Moskou, op de benedenverdieping van het bijgebouw, samen met hun gouvernante, en daar kwamen drie keer in de week een onderwijzer van de stedelijke school en een priester. Sasja was bezig aan het Nieuwe Testament, Lida was onlangs begonnen aan het Oude. Lida had vorige keer opgekregen te leren tot Abraham.

‘Dus Adam en Eva hadden twee zonen,’ zei Laptev. ‘Goed zo. Maar hoe heetten die? Denk eens na!’

Lida zweeg, streng als voorheen, keek naar de tafel en bewoog alleen haar lippen; de oudste, Sasja, keek haar aan en had het moeilijk.

‘Je weet het heel goed, je moet alleen niet bang zijn,’ zei Laptev. ‘Nou, hoe heten de zonen van Adam?’

‘Abel en Kabel,’ fluisterde Lida.

‘Kaïn en Abel,’ corrigeerde Laptev.

Over Lida’s wang biggelde een grote traan, die op het boek viel. Sasja sloeg ook haar ogen neer en ze bloosde, klaar om te gaan huilen. Laptev kon niet meer praten van medelijden, hij kreeg een prop in zijn keel, stond op van de tafel en stak een sigaret op. Op dat moment kwam Kotsjevoj van boven met een krant in zijn handen. De meisjes stonden op en maakten zonder hem aan te kijken een reverence.

‘Om godswil, Kostja, wilt u het overnemen,’ zei Laptev tegen hem. ‘Ik ben bang dat ik zelf ga huilen, en ik moet voor het eten nog naar het magazijn.’

‘Goed.’

Aleksej Fjodorytsj liep weg. Kostja ging fronsend, met een heel serieus gezicht, aan de tafel zitten en trok de heilige geschiedenis naar zich toe.

‘En, dames?’ vroeg hij. ‘Waar waren jullie?’

‘Zij weet over de zondvloed,’ zei Sasja.

‘De zondvloed? Goed, pakken we de zondvloed. Brand los over de zondvloed.’ Kostja las in het boek de korte beschrijving van de zondvloed door en zei: ‘Ik moet jullie vertellen dat zo’n zondvloed als hier beschreven staat in werkelijkheid niet gebeurd is. En er was ook geen Noach. Enkele duizenden jaren voor de geboorte van Christus is er op de aarde een buitengewone overstroming geweest, die niet alleen in de joodse bijbel wordt genoemd maar ook in de boeken van andere oude volkeren, zoals de Grieken, de Chaldeeën, de Indiërs. Maar wat er ook onder water heeft gestaan, het kan nooit de hele aarde zijn geweest. Ja, de vlaktes zijn overstroomd, maar de bergen waarschijnlijk niet. Jullie mogen dit boek best lezen, als je er maar niet te veel van gelooft.’

Lida vergoot weer tranen, ze wendde zich af en begon plotseling zo hard te jammeren dat Kostja beefde en in grote verwarring opstond.

‘Ik wil naar huis,’ bracht ze uit. ‘Naar papa en naar njanja.’

Sasja begon ook te huilen. Kostja liep naar zijn bovenetage en zei door de telefoon tegen Joelia Sergejevna: ‘Lieve schat, de meisjes huilen weer. Ik kan het niet aan.’

Joelia Sergejevna kwam uit het grote huis aangerend met alleen een gehaakte sjaal over haar jurk tegen de snijdende vrieskou en begon de meisjes te troosten.

‘Geloven jullie me toch,’ zei ze smekend, hen om beurten tegen zich aandrukkend, ‘jullie papa komt vandaag, hij heeft een telegram gestuurd. Jullie zijn bedroefd om mama, ik ook, mijn hart breekt, maar er is niets aan te doen. We kunnen niet tegen God ingaan!’

Toen ze ophielden met huilen, pakte ze hen goed in en nam ze mee uit rijden. Eerst reden ze over de Kleine Dmitrovka, toen over de Strastnojboulevard naar de Tverskajastraat; bij de Iveron-kapel* hielden ze halt om ieder een kaars neer te zetten, te knielen en te bidden. Op de terugweg haalden ze vasten-maanzaadbroodjes bij Filippov.*

De Laptevs aten tussen twee en drie. Ze werden bediend door Pjotr. Deze Pjotr rende overdag op en neer naar het postkantoor, naar het magazijn, naar de arrondissementsrechtbank voor Kostja, of liep te bedienen; ’s avonds draaide hij sigaretten, ’s nachts deed hij de deur open en voor vijven in de ochtend maakte hij de kachels al aan; niemand wist wanneer hij sliep. Hij was dol op het ontkurken van seltserwater en deed dat met gemak, geluidloos en zonder een druppel te morsen.

‘Proost!’ zei Kostja, toen hij voor de soep een glaasje wodka dronk.

De eerste tijd had Joelia Sergejevna Kostja niet gemogen; zijn basstem, zijn speciale woordjes zoals ‘smeet hem eruit’, ‘gaf hem een opdonder’, ‘schorem’, ‘zet eens een bakkie thee’, en zijn gewoonte om te klinken en te weeklagen bij een glaasje vond ze triviaal. Maar toen ze hem beter leerde kennen, ging ze zich in zijn gezelschap heel prettig voelen. Hij was openhartig tegen haar, mocht ’s avonds graag op gedempte toon met haar praten en gaf haar zelfs eigengeschreven romans te lezen die tot dan toe geheim waren geweest, zelfs voor vrienden als Laptev en Jartsev. Zij las die romans en prees ze om hem niet bedroefd te maken, en dan was hij blij, aangezien hij hoopte vroeg of laat een bekende schrijver te worden. In zijn romans beschreef hij uitsluitend het platteland en landgoederen, hoewel hij het platteland maar heel zelden zag, alleen als hij bij kennissen op de datsja was, en maar eens in zijn leven op een landgoed was geweest, toen hij voor een rechtszaak naar Volokolamsk moest. Het element liefde vermeed hij, alsof hij zich schaamde, de natuur beschreef hij vaak, waarbij hij graag uitdrukkingen gebruikte als ‘de grillige omtrekken van de bergen’, ‘de bizarre vormen van de wolken’ of ‘een accoord van geheimzinnige samenklanken’... Zijn romans werden nergens gedrukt, wat hij toeschreef aan de beperkingen van de censuur.

Zijn werk als advocaat beviel hem wel, en toch zag hij niet de advocatuur, maar die romans als zijn belangrijkste bezigheid. Hij meende dat hij een fijnzinnige en artistieke natuur was en had zich altijd aangetrokken gevoeld tot kunst. Zelf kon hij niet zingen, hij bespeelde geen enkel muziekinstrument en was gespeend van ieder muzikaal gehoor, maar hij bezocht alle symfonische en filharmonische bijeenkomsten, organiseerde concerten voor goede doelen, maakte kennis met zangers...

Tijdens het eten werd er gepraat.

‘Merkwaardig,’ zei Laptev, ‘ik snap weer helemaal niks van die Fjodor! We moeten uitzoeken, zegt hij, wanneer onze firma honderd jaar bestaat, om een adellijke titel te bemachtigen, en dat zegt hij in alle ernst. Wat heeft hij toch? Eerlijk gezegd begin ik me zorgen te maken.’

Ze praatten over Fjodor, en dat het tegenwoordig mode was zich een of ander air te geven. Fjodor probeerde bijvoorbeeld een eenvoudige koopman te lijken, hoewel hij geen koopman meer was, en als de onderwijzer van de school waarvan de oude Laptev curator was bij hem zijn salaris kwam halen, veranderde hij zelfs zijn stem en zijn manier van lopen en gedroeg zich tegenover die onderwijzer als diens baas.

Na het eten was er niets te doen, en ze liepen naar de werkkamer. Ze praatten over de decadenten, over De maagd van Orléans*, waaruit Kostja een hele monoloog voordroeg, hij dacht dat hij een heel geslaagde imitatie gaf van Jermolova.* Daarna zetten ze zich aan een spelletje vint.* De meisjes gingen niet terug naar het bijgebouw, maar bleven bleek en verdrietig, samen in één leunstoel, zitten luisteren naar de geluiden op straat: kwam hun vader daar niet aan? ’s Avonds, in het donker en bij kaarslicht, voelden ze zich ellendig. Het gesprek tijdens het vintspel, de voetstappen van Pjotr, het geknetter in de haard irriteerden hen, en ze hadden geen zin om naar het vuur te kijken; ze hadden niet eens meer zin om te huilen, maar voelden zich angstig en beklemd. En ze begrepen niet hoe iemand kon praten en lachen nu mama dood was.

‘Wat hebt u vandaag door uw verrekijker gezien?’ vroeg Joelia Sergejevna aan Kostja.

‘Vandaag niets, maar gisteren is de oude Fransoos in bad geweest.’

Om zeven uur gingen Joelia Sergejevna en Kostja naar het Maly-theater. Laptev bleef bij de meisjes.

‘Het wordt tijd dat jullie papa komt,’ zei hij met een blik op de klok. ‘De trein zal wel vertraging hebben.’

De meisjes zaten zwijgend in de leunstoel, tegen elkaar aangedrukt als diertjes die het koud hebben, en hij liep maar door de kamers en keek telkens ongeduldig op de klok. In het huis was het stil. Maar eindelijk, tegen negenen, werd er gebeld. Pjotr ging opendoen.

Toen ze de bekende stem hoorden, slaakten de meisjes een kreet, begonnen te snikken en stormden naar de vestibule. Panaoerov droeg een luxueuze bontmantel en zijn baard en snor waren wit berijpt.

‘Momentje, momentje,’ mompelde hij, maar Sasja en Lida kusten snikkend en lachend zijn koude handen, zijn muts, zijn mantel. Mooi, kwijnend, verwend door de liefde, haalde hij de meisjes even aan, toen liep hij de werkkamer in en zei handenwrijvend: ‘Ik blijf niet lang, vrienden. Morgen vertrek ik naar Petersburg. Ik word misschien overgeplaatst naar een andere stad.’

Hij logeerde in hotel Dresden.

==

==

X

==