Maxim Osipov

De wereld is niet stuk te krijgen

Vertaald uit het Russisch door
Yolanda Bloemen en Seijo Epema

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 MAXIM OSIPOV, MOSKOU

© Copyright 2021 Vertaling: YOLANDA BLOEMEN en SEIJO EPEMA

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7073 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

De roep van een tamme vogel

In plaats van een voorwoord

De provincie is als een warm en niet al te schoon huis dat toevallig wel je eigen huis is. Je kunt het ook anders bekijken, oppervlakkig, als buitenstaander. Dat is wat veel mensen die er niet uit vrije wil zijn komen wonen doen: de provincie, dat is vieze natte sneeuw, duisternis. Nog het aardigste dat je over de bewoners kunt zeggen is dat ze niet te benijden zijn.

==

Het lawaai van de vogels op het erf verjaagt het kwaad, dat in de nacht aan kracht wint.

Een ochtend in het ziekenhuis. Op een bed ligt een magere, naar sigaretten stinkende man, een chauffeur met een infarct. Geen tam huis-tuin-en-keukenvogeltje. Het ergste is achter de rug en hij kijkt toe hoe ze zijn buurman behandelen, een wat verwaarloosde oude man die op zijn pols een blauwe zon heeft laten tatoeëren, zoals kampbewaarders dat doen. Een schok en het hartritme is weer normaal. ‘Het gaat al beter met die ouwe, hij ademt al minder gehaast,’ zegt de chauffeur vanachter het scherm. We wisselen een blik. Zal hijzelf weer op de bus mogen? En een brandender vraag: hoe zorgt hij ervoor dat zijn vrouw die andere vrouw die hem sjaslik brengt niet te zien krijgt? Hij heeft ook mij in de smiezen: zulke wilde vogels zijn heel scherpzinnig.

We proberen natuurlijk niet alleen onze naasten, de mensen in ons huis, lief te hebben, maar in bredere zin alle mensen en de plek waar we wonen. Daar moet je je wel toe zetten, goed om je heen kijken en je fantasie gebruiken.

Een voorbeeld uit mijn kindertijd. Mijn vader en ik lopen ergens in de hitte, ver van huis. Een dorp. We hebben enorme dorst. Mijn vader klopt aan bij het huis van een vreemde en vraagt om water. De vrouw zegt dat ze geen water heeft, maar komt naar buiten met koude melk. We drinken en drinken maar door, wel een liter of anderhalf, denk ik. Mijn vader biedt de vrouw geld aan, maar die haalt haar schouders op en zegt uitdrukkingsloos: ‘Ben je mal, jongen?’

Iedere plek is op zijn eigen manier aantrekkelijk, zeker in Centraal-Rusland. Je raakt er net zo makkelijk van in de ban als een vrouw van een kneus. Ja, wij houden van deze rotsen, klinkt het volkslied van Noorwegen. Ons volkslied bezingt ook onze geografie, wat gezien onze afmetingen niet helemaal eerlijk is. Ons volkslied is gedicht door de overheid, door anderen, niet door gewone mensen.

Nog een herinnering: ik ben achttien en rijd in een goedkope oude Zaporozjets van Sovjetmakelij als er aan de achterkant rook uit komt. Daar zit bij de Zaporozjets de motor. Zo meteen gaat het nog helemaal mis en ontploft de boel. Er lopen mensen op de stoep. Aan de kant! De auto gaat de lucht in! ‘Doe ’ns effe open,’ zegt een voorbijganger van een jaar of dertig. Hij pakt een stuk vodden, is een hele tijd kalm bezig met het doven van de vlammen en loopt dan weg. Nog zo’n ongetemde vogel.

Over auto’s en reizen in het algemeen schiet me meteen een heleboel te binnen. Tamme vogels ondergaan onderweg een boel ellende. Ze komen dan wilde vogels en roofvogels tegen. Zowel de onverwachte weldoener als het onvoorstelbare en nooit eerder meegemaakte kwaad tijdens die ontmoetingen zullen ze niet snel vergeten. ‘Moordenaars zijn doodgewone mensen,’ zal de kolonel van de politie zeggen. Ineens heb jij, de melkmuil, het tamme vogeltje het door, dan snap je het en gaat het in je vezels zitten.

Nu we het toch over de politiemensen hebben: dokters hier hebben een speciale band met ze. Of het nu gaat om een zieke naar boven brengen als de lift kapot is, of dronkaards nog voor de ochtend ophalen zodat ze de ziekenzalen niet op stelten kunnen zetten, of zelfs een auto uit de modder lostrekken: daar bellen ze de politie voor. Die draagt ook een uniform en creëert ook de schijn van veiligheid in de plaatselijke gemeenschap.

Naast de eerstehulpafdeling zit een politieman met een geboeide, jonge, een tikkeltje gehavende verdachte. Die heeft iets ernstigs op zijn kerfstok, bij ons doen ze je niet zomaar handboeien om. ‘Had nou meteen gezegd dat je vrouw en kinderen hebt,’ zegt de politieman tegen de verdachte. ‘Maar nee, meneer begint over een advocaat en zijn foute Moskouse vriendjes...’

Behalve aan die kerel die de vlammen die uit de motor sloegen doofde, moet ik ook ineens denken aan die bezwete haveloze ijshockeyspeler. ‘Je bent vast dubbel zo blij dat je gewonnen hebt van het land waar het ijshockey is uitgevonden?’ De sporter lacht een tandeloze lach: ‘Welnee, dat maakt niks uit!’ Met zijn inkomen had hij ook nieuwe tanden kunnen nemen, maar het is duidelijk dat hij ook zo zijn vlees prima kan kauwen. Indrukwekkend.

Wat nog meer? Een preek, gehoord op Maria-Voorbede: wij maakten de dag waarop we onze heidense voorouders versloegen tot een van onze belangrijkste kerkelijke feestdagen. Niets is makkelijker dan afgeven op de kerk. Net zoals Dostojevski afkraken. Het mag allemaal waar zijn, maar daar gaat het in feite niet om. De kerk is een wonder, Dostojevski is een wonder en het is ook een wonder dat wij nog steeds bestaan.

Ben je mal, jongen? – dat had ook een van de oude omaatjes op zaal kunnen zeggen. Oud omaatje – dat is niet beledigend bedoeld, zo noemen ze zichzelf. De zwaarste patiënt onder hen hoort en ziet allerlei dingen.

‘Joeri, ben jij het?’

‘Nee, ik ben Joeri niet,’ zegt de buurvrouw.

‘Wie dan?’

‘Ik ben een omaatje.’

‘Ben jij Joeri?’ zegt ze tegen een andere buurvrouw.

‘Nee,’ zegt die, ‘ik ben ook een omaatje.’

Er is niets kwetsends aan dat omaatje, ze voelen zich niet, zoals hun leeftijdsgenoten in de hoofdstad het uitdrukken, een ‘wat oudere vrouw die nog goed bij de tijd is’, maar ouwe omaatjes.

’s Middags hadden twee verpleeghulpen luide ruzie gekregen. De een werkt hier om zichzelf en haar vee te voeden met het eten van de zieken dat overblijft, de ander heeft een paar hectare grond en reist om beurten naar Turkije en Europa. Zij is alleen als verpleegkundige gaan werken om onder de mensen te zijn. Het is trouwens nog ingewikkelder waarschijnlijk, want de eerste, arme verpleegkundige kon door een lening te nemen ook naar Europa. De deurwaarder is al langs geweest.

Privézaken gaan hier voor het algemeen belang. De belastinginspecteur, een knul van net in de twintig die ons controleert, zegt: ‘O, goed dat u dokter bent, ik moet eigenlijk net regelen dat ik niet in dienst hoef... Snapt u?’

Wie zou dat niet snappen? ‘Bij wijze van uitzondering’ is hier een vertrouwde uitdrukking, iedereen is van elkaar afhankelijk. Moskou gelooft niet in tranen, zeggen ze, maar bij ons is dat het enige waar we in geloven. Als het nodig is doen we het. Bij wijze van uitzondering, natuurlijk.

Het is schandalig en je moet je niet laten vermurwen, maar deze vrolijke deelname aan het constante bedrog versterkt de eenheid van onze natie niet minder effectief dan goede wetten. Heb je niet gedokt voor elektriciteit, gas of telefoon? In de hoofdstad is het een schande zonder geld te zitten, maar hier is dat eigenlijk de norm.

‘Die metertjes lopen niet goed.’

‘Precies wat ik al dacht. Komt u trouwens maar eens een keertje langs, dan doe ik een onderzoekje bij u.’

Petekinderen, schoondochters, nichtjes, de waterleiding, de elektriciteit, het gas: het is simpel, knus en warm. Er zitten ook mindere kanten aan, maar het is een vrij stabiele manier van leven. Iedereen weet hier alles over de ander. Net als God in de hemel.

De verpleeghulpen en de omaatjes krijgen ’s middags aandacht, maar tegen de avond merk ik dat sommige dingen die dag duidelijk weer onnodig veel energie hebben gevergd, en dat veel me überhaupt niet gelukt is. In de avondschemering komen dan de kwaadaardige gedachten en de irritaties weer naar boven. Bijvoorbeeld: waar zijn alle mensen met een goed verstand gebleven? In onze jeugd waren die er genoeg, ze zijn zeker geëmigreerd. De ene gedachte leidt tot de andere, het is een vicieuze cirkel. In de nacht vol angsten is onze ziel vatbaarder voor het kwaad. En nog iets: regelmatig vliegen meesjes en zwaluwen het huis binnen. Dat wordt gezien als een bijzonder slecht voorteken. Je doet er niets aan. Je kunt per slot van rekening niet met de ramen dicht leven. Als je bang bent moet je weggaan of anders het bijgeloof laten voor wat het is. Dat soort gedachten spoken door mijn hoofd tot de ochtend aanbreekt en ik nog net even in slaap val.

Om het even of het nou in Moskou, Petersburg of de provincie is, het leven is angstaanjagend. Laat ik zeggen, óók angstaanjagend. In het leven komen dingen voor waar je onmogelijk over kunt schrijven: de dood van onschuldige slachtoffers, waaronder jongeren, of ook kinderen. De verschrikkelijke ervaring van hun dood die ons bespaard had moeten blijven. Die ons altijd bijblijft. Die je niet van je af kan schreeuwen en verjagen.

Maar daarna wordt het dag, en verschijnen de vogels weer. De vogelen des hemels, de tamme en de wilde vogels, vogels van allerlei pluimage. De wereld is niet stuk te krijgen, wat er ook gebeurt. Zo zit hij in elkaar.

==

September 2010

==

==

Moskou – Petrozavodsk

Merk op, o Job, en luister naar mij,

zwijg stil.

Job 33:31

==

==

De mens verlossen van zijn naaste – is dat niet de zin van vooruitgang? Wat gaat mij tenslotte het lief en leed der mensen aan? Inderdaad, helemaal niets. Goed, waarom kan ik dan zelfs als ik reis niet alleen zijn?

De vraag was: wie gaat er naar Petrozavodsk? Een conferentie, met internationale deelname. Kom op, iemand van de artsen moet gaan. Je weet hoe dat is op dat soort conferenties: een stelletje emigranten, ja, dan heet het al gauw internationaal. Drankje, hotel, lezing, vervolgens veel drankjes – en weer naar huis. Na je lezing worden vragen gesteld, maar achter je staan potige mannetjes, met rode gezichten, naar hun horloge te gebaren: het is tijd. Die mannetjes zijn de lokale professoren, in de provincie wordt iedereen tegenwoordig professor, net als in het Amerikaanse zuiden iedereen die blank is rechter wordt of kolonel.

Dus, wie gaat er naar Petrozavodsk? Ik meld me aan: het Ladogameer, ik vind het best. ‘Nee, niet het Ladoga- maar het Onegameer.’ Maakt niet uit. Bent u al eens in Petrozavodsk geweest? Ik ook niet.

Een station maakt wat nerveus. Ik probeer erbij te lopen als een ervaren reiziger, dat is veiliger. Zogenaamd nonchalant loop ik naar de wagon, zodat duidelijk is dat ik vaak op een station kom, mij beroven heeft geen zin.

De reis van Moskou naar Petrozavodsk duurt trouwens veertien en een half uur. Medereizigers zijn vrijwel altijd een bron van ergernis: bier, gedroogde vis, goedkope cognac van het merk Bagration of Koetoezov, openhartige praat en vervolgens agressie.

De trein vertrekt. Mooi, ik zit nog alleen.

‘Uw kaartjes alstublieft.’

‘Neem me niet kwalijk,’ zeg ik tegen de conductrice, ‘kunnen we iets afspreken? Weet u... Ik zou graag deze coupé voor me alleen hebben.’

Ze monstert me. ‘Dat hangt ervan af wat u hier wilt doen.’

Wat valt hier te doen?

‘Een boek lezen.’

‘In dat geval, vijfhonderd roebel.’

En dan ineens, die twee. Op het nippertje de trein gehaald. Ze nemen de onderste bedden. Daar zitten ze, hijgend. Krijg nou toch wat! Daar gaat mijn reisje. Jammer. Maar vooruit, maak het je gemakkelijk, ik zal jullie niet storen. Ik klim naar boven en draai mijn rug naar ze toe; zij zijn beneden in de weer.

De eerste is een simpele, primitieve vent. Hoofd, handen, schoenen, alles aan hem is groot en grof, zijn mond hangt wat open, een debiel. Een bezwete debiel. Hij heeft zijn telefoon in zijn hand en doet een spelletje. Tring-tring als hij wint, en ploem als hij verliest. Met zijn vrije hand frunnikt hij aan zijn rits, dat maakt ook geluid, en hij haalt zijn neus op. Maar hij lijkt wel nuchter.

De tweede, onder mij, zegt geïrriteerd: ‘Doe die jas uit, klojo.’ En vol ergernis: ‘Hou op met dat gesnoof.’

Vreselijk, dit. Het geratel van de wielen. Onder me: tring-tring. Op deze manier een boek lezen? Dit zal toch niet de hele reis zo doorgaan?

Ik stap de gang op. In de aangrenzende coupé hoor ik een gesprek: ‘Rusland hoort bij de langwerpige landen,’ zegt een prettige jongemannenstem, ‘anders dan bijvoorbeeld de VS of Duitsland, dat zijn landen van het ronde type. In allebei heb ik trouwens een hele tijd gewoond.’ Een verrukt meisjeskreetje. ‘Rusland,’ gaat de stem verder, ‘lijkt op een kikkervisje. Je kan van oost naar west reizen en van west naar oost, behalve in het lijf van het kikkervisje dat relatief dichtbevolkt is en waar je van noord naar zuid kan gaan en van zuid naar noord.’

Dit is aan de linkerkant van mijn deur, aan de rechterkant wordt gedronken. Een kip wordt uit elkaar getrokken, tomaten worden met de hand in stukken gedeeld, de mannen proosten, luid gelach.

Ik ga terug naar mijn coupé. Mijn God, wat gaat de tijd langzaam, we zijn nog maar net Moskou uit.

Een half uur gaat voorbij, een uur. Zo dadelijk zijn we bij Tver. De debiel zit tring-tring te doen. De tweede bemoeit zich ermee.

‘Doe dat geluid ’s uit.’

‘Maar Tolja, dan...’

Aha, Tolja. Hij is groot, één negentig of zo, lange, witte vingers met ronde nagels. Onopvallend gezicht. Dunne lippen. Het is net of hij géén gezicht heeft. Ik weet niet hoe ik het moet uitleggen. Er is iets dat me niet aanstaat in Tolja. Er gaat geen enkele impuls van hem uit, zoiets is het. Anaesthesia dolorosa, pijnlijke gevoelloosheid. Je beweegt je hand over een oppervlak en je hebt geen idee of je iets glads of iets ruws aanraakt. Ben ik overkritisch? Hij is nuchter, beleefd, doet zijn best niet te storen.

‘Kranten! Kranten! Vers van de pers.’

Merci. Die kennen we, die krantjes van jullie: een tennisspeelster die zich uitkleedt voor journalisten, een tragedie in het gezin van een tv-presentator, de dochter van een miljardair is ontvoerd. Tips voor een plattere buik. Misdaadnieuws. Doden in kleur. Gedver! Maar Tolja heeft een krantje aangenomen en bladert er snel doorheen. Even later zegt hij tegen de debiel: ‘Kom mee.’

Ik ben even alleen. Het is me het tripje wel.

Voordat iedereen zich klaarmaakt om te gaan slapen, zijn er nog een paar kleine incidentjes.

Ten eerste, een van de zuiplappen uit de coupé naast ons komt binnenzetten. Met een fotocamera in zijn hand. De zuiplap doet de deur open en maakt aanstalten een foto te nemen. Tolja maakt een wilde beweging in zijn richting, maar wendt zich dan plotseling af en verbergt zijn gezicht. Aha, een KGB-mannetje. Staatsveiligheidsdienst. Nou begrijp ik het.

De zuiplap trekt me hun coupé in, ik wilde net mijn tanden gaan poetsen. Fotootje maken van hem met zijn vrienden. Oké, doe ik. Klaar? Nee, nog niet. Ik moet het verhaal van zijn leven aanhoren. Hij zit bijna bovenop me: wodka, zweet, sigarettenwalm – wat een lucht. Een beetje afstand moet er zijn tussen mensen. Zoals in Amerika.

Zijn moeder heeft hem ooit eens honderd roebel gegeven voor een camera, maar een tijdje later, toen het geld op was, heeft ze die weer afgepakt. En vanaf dat-ie kind was wilde hij heel graag fotograferen. Dat is erg, toch? Ja, heel erg. Maar nou ga ik.

‘Wacht!’ Hij wil een gedicht voordragen, een supergoed gedicht.

‘Sorry,’ zeg ik, ‘ik moet nodig. Ben zo terug.’ Met moeite maak ik me los.

‘Do-hóór... de toendra, en o-ó-ver het spoor!’ begint hij galmend en hij spreidt zijn armen om iedereen te omhelzen die hem niet ontwijken kan.

Met mijn coupégenoten ben ik dus eigenlijk zo slecht nog niet af. Een KGB-mannetje, ik denk het echt. Houdt zijn mond en stinkt niet. En houdt liever afstand, net als ik.

Ten tweede, de dichtstbijzijnde plee is niet te gebruiken: iemand heeft de wc-pot volgestopt met kranten. Kletsnatte kleurenplaatjes, waarom?

Ten derde, het water voor de thee is lauw, het heeft misschien niet eens gekookt.

‘Lijkt de Sovjettijd wel,’ zegt Tolja.

Nee, geen KGB-mannetje.

Het coupélicht gaat uit, ik probeer wat te slapen. Wat hebben die twee met elkaar? Kan niet veel goeds zijn. Geen familie van elkaar, geen collega’s. Zouden het homo’s zijn? Wie zal het zeggen. Maar wat heb ik ermee te maken? Misschien zijn het wel homo’s. Onder het gewone volk komt dat vaker voor dan de meeste mensen denken.

Weer die geluiden: tsjoek-tsjoek, sjmiek-sjmiek. Zelfmedelijden. Ik slaap in.

==

Bij het ontwaken, na een onverwacht diepe en lange slaap wachten mij een vroege zon, sneeuw en een heel strenge vorst, te oordelen naar hoe de sparren eruitzien.

Zonder naar mijn reisgenoten te kijken, ga ik de coupé uit. De trein is gestopt. Het plaatsje Snyt of zo, ik kan het bordje niet goed lezen. Bij stilstand geen gebruik maken van het toilet... Even wachten. Nog een paar uur en dan zijn we in het langverbeide Petrozavodsk, het hotel, warm water, een diner met wijn. Ik voel me al heel wat opgewekter. Waarom ben ik toch zo’n doetje?

Mijn reisgenoten zijn al compleet bepakt en bezakt. Tolja is duidelijk helemaal niet naar bed geweest. Hij zit bij het raam, zijn hoofd gaat geagiteerd heen en weer.

‘Wat is dit? Waarom staan we stil?’

‘Dit is Snyt, geloof ik. Station Snyt.’

‘Wat? Hé Ser, waar zijn we?’

‘We staan een half uur stil. Dit is station Svir.’ Ser maakt nu een veel betere indruk. Geen kinderachtige spelletjes, geen gesnuif.

Ser loopt de coupé uit, de trein gaat weer rijden. Ik fris me enigszins op, drink warme thee en voel me nog beter. Ik zie het leven wel weer zitten: een ontbijt, wat geintjes, een beetje roddelen over de Moskouse professoren, indruk maken op de jonge vrouwelijke artsen. Hebben we geen vertraging? Ik ga het even vragen. Nee, het schijnt van niet.

Maar wat is er met mijn medereiziger aan de hand? Nu hij daar alleen zit, bij daglicht, maakt hij een heel zielige indruk.

‘Voelt u zich niet goed?’

‘Wat?’ Hij draait zich naar me om.

God nog aan toe, hij trilt helemaal! Zoiets heb ik vaker gezien: na vierentwintig uur in het ziekenhuis begint een patiënt te trillen, hij gaat een gevecht aan met demonen of hij springt uit het raam. Delirium tremens! Kan niet missen. Dus Tolja is een alcoholicus.

‘Kunt u komen?’ Ik roep de conductrice erbij. ‘Deze passagier heeft een delier. Begrijpt u, een alcoholdelier. Heeft u een EHBO-koffer?’ Nee, die is er niet. Sovjettoestanden! Oké, dan maar naar de manager van de trein! Waar zit die? ‘Geef hem een borrel, ik betaal, anders slaat die man alles kort en klein.’

‘Kalm aan, meneer,’ zegt de conductrice, ‘waar is die maat van hem gebleven?’

‘Die is Sver in, of Svir, hoe heet het.’

‘Waarom is hij de trein uit? Hij heeft een kaartje tot Petrozavodsk!’ Ze begint te schreeuwen. ‘Hij heeft de plee volgescheten en er een heel pak kranten ingepropt! Alsof er niet genoeg wc-papier was!’

Wat heeft die plee ermee te maken? Er is een passagier onwel geworden. Hulp moet ze bieden, zonder dit hysterische gedoe. Ik mag wedden dat hij nu al met zijn hoofd tegen de muur staat te bonken. Te laat, ze ontploft: ‘We gaan orde op zaken stellen in uw coupé, meneer! Uit de trein d’r mee!’ En weg is ze. Verdorie, en ik durf de coupé niet meer in. Ik sta naast de deur en wacht.

Station Pjazj Selga. Daar komt een politieagent. Ja, die komt orde op zaken stellen. Ik, met mijn doctorstitel in de medische wetenschappen kan dat niet, maar hij komt het doen. Kameraad Dzerzjinski heeft een goede neus voor de waarheid.

‘Uw documenten.’

De mijne bekijkt hij nauwelijks. Maar met Tolja gebeurt iets vreselijks: hij is op het kleine tafeltje geklommen en begint met zijn schoen tegen het raam te schoppen. Het breekt niet bij de eerste schop, maar daarna wel: scherven, een koude wind, bloed. Alles gaat heel snel. De agent slaat Tolja met zijn gummiknuppel op zijn benen en Tolja hangt daar en houdt zich vast aan het bovenste bed. Vervolgens smakt hij op de grond. Hoe ze hem naar buiten sleuren, zie ik niet, de conductrice heeft me naar de coupé ernaast gedirigeerd, naar de prettige jongeman en het meisje.

Op Tolja wordt vlak voor ons raam zeker een minuut ingebeukt: een vent in een trainingspak, veel te licht gekleed naar mijn idee, is komen aanrennen en nog een stel politieagenten. Ze slaan hem met hun zwarte knuppels en met hun vuisten. Dat is bij ons de remedie tegen delirium tremens – niet de meest zeldzame kwaal, laten we eerlijk zijn. Moet ik dit alles in detail beschrijven? De politie heeft er een naam voor: ‘krachtdadige aanhouding’. Op zeker moment meende ik het kraken van een bot te horen, maar wat kan je eigenlijk horen, door dubbelglas?

Ze slaan en ze praten, het lijkt wel of ze hem ondervragen. Ze hebben Ser ergens vandaan erbij gesleurd en die wordt ook geslagen. Ser valt onmiddellijk op de grond, hij probeert zijn hoofd te beschermen, rolt zich op, met hem doen ze het iets rustiger aan. Ze zijn moe, de dienaren van orde en gezag.

Wij kijken vanachter het raam naar al dit vreselijks, en dan gaat de trein weer rijden.

‘Wat vreselijk, vreselijk!’ jammert het meisje. Waarom hebben we er niet voor gezorgd dat zij het niet zag. ‘Dit is afschuwelijk, in dit land wil ik niet leven!’

‘Dat is nou precies wat ik ook zei,’ verklaart de jongeman. ‘Maar zuchten en steunen over dit soort zaken, dat is contraproductief.’

Ik heb niet direct door wat ik teweeg heb gebracht. Net zoals je na een fatale medische fout nog even sprakeloos staat te kijken naar de patiënt, naar de monitors en naar je collega’s.

‘Het is één pot nat,’ oreert de jongeman verder, ‘mannen die geslagen worden en mannen die slaan. Als een professor uit Berkeley zo geslagen werd, zou hij zich verhangen van schaamte. Maar hier krabbelen mensen op, slaan het stof van zich af, niks aan het handje.’

‘En jij?’ vraag ik. ‘Wat zou jij doen?’

‘Ik?’ Hij glimlacht. ‘Vertrekken.’

Geen van drieën weten we goed wat we zeggen, geloof ik.

‘Maar waarom zou je niet vertrekken voordat je geslagen wordt,’ zegt het meisje. ‘Dit is geen plek voor normale mensen.’

Mijn nieuwe kameraad glimlacht weer: ‘Ik heb geen idee hoe ik deze vreselijke reis had aangekund zonder mijn lieve reisgenote. Je hebt niet eens eersteklasslaapwagons in deze trein.’

Ik kijk rond: gek, het is net zo’n coupé als de mijne, maar hier ademt alles orde en welvaren. De jongeman verspreidt een aangename geur van aftershave. Ja, hij gaat ook naar de conferentie. Vroeger was hij arts, maar zijn huidige hoedanigheid is die van uitgever, hij geeft een tijdschrift uit (‘net als Poesjkin’), hij is voorzitter van een of ander genootschap, en nog zo het een en ander. Op het kleine tafeltje staat een halve fles Napoleon-cognac. En het meisje is werkelijk allerliefst.

‘U kan wel een glaasje gebruiken.’ De glaasjes die hij heeft meegenomen zijn gemaakt van een bepaalde steen. Ik weet niet, onyx, of jaspis. Stenen glaasjes. Ja, de cognac is heel goed.

De jongeman legt uit waarom hij het land nog niet heeft verlaten: de cultuur.

‘Laat ik het zo zeggen, voor mijn Amerikaanse vrienden betekent AAA Amerikaanse Automobiel Associatie. En welke associatie hebben wij bij driemaal A?’ Hij laat even een stilte vallen. ‘Anna Andrejevna Achmatova!’ Hij kijkt ons triomfantelijk aan en voegt eraan toe: ‘Ja, en de businesses!’ Dat zegt hij: businesses.

Wat voelt het goed jezelf op te warmen met een slokje cognac, als je het ongeluk van twee mensen op je geweten hebt!

‘U heeft volstrekt gelijk,’ gaat de jongeman verder. ‘Dit is niet ons land, het is hun land.’ Had ik echt iets van die strekking gezegd? ‘U en ik hebben deze mensen niet ingehuurd om ons te verdedigen, bedenk dat wel. Wat hier gebeurt is een soort van negatieve selectie. En dan is dit het resultaat: binnen het kader van het bestaande systeem is een smeris die zich humaan gedraagt onmogelijk! Het systeem schopt hem eruit. Wat doe je ertegen? Het systeem veranderen. Of anders weer: innerlijke emigratie. En in het ergste geval,’ hij spreidt dramatisch zijn armen, ‘downshifting.’

Ik vang de blik van het meisje. Tsja... Downshifting.

Er wordt op de deur gebonkt: ‘Aankomst over vijftien minuten.’ Ik moet naar mijn coupé om mijn spullen te pakken, mijn buurman zal me helpen, bedankt.

In de tot chaos geworden coupé wacht mij een heel belangrijke ontdekking: ik kom erachter wat Tolja en Ser voor lieden zijn. Onder de bank naast mijn kleine koffer staan twee enorme geruite tassen van het soort waar maar één type mens mee reist: sluikhandelaren. De vreemde vriendschap tussen mijn twee medereizigers wordt me duidelijk: onder sluikhandelaren vind je allerlei soorten mensen. Dit verklaart ook de brute afranseling.

‘Concurrenten die met ze af willen rekenen,’ beaamt de jongeman. ‘Die smerissen zijn ervoor ingehuurd.’

‘Maar waarom gaan die dan zo vreselijk tekeer?’

‘Voor de lol. Ik zeg je toch, smerissen, dat zijn geen mensen.’

Zwarthandelaren. Ook over dat terrein van menselijk handelen heeft mijn gespreksgenoot zo zijn mening.

‘Ze hebben een belangrijke maatschappelijke functie,’ zegt hij met zijn prettige stem. ‘De hele maatschappij, wij allemaal willen op een bepaald moment dezelfde dingen: dure spullen, Rolexhorloges, Joost mag weten wat allemaal. En wie zich geen Zwitserse Rolex kan veroorloven’ – hij zwaait met zijn linkerhand heen en weer – ‘die krijgt van zo’n sjacheraar zo’n, hoe noem je zo’n ding, zo’n klokje uit China aangesmeerd. Dat zijn ook horloges, daarop zie je ook hoe laat het is. En ze zien er goed uit.’

Wat een zware tassen! En wat moet ik ermee? Afgeven aan de conductrice? Nee, aan dat serpent ga ik niks geven! De jongeman haalt zijn schouders op, ik sleep de tassen de gang op: ‘Kan je even helpen?’

‘Weet u wat?’ Hij heeft iets bedacht. ‘Als u me nou uw koffer geeft. Ik met die vreselijke lompe tassen, dat ziet er natuurlijk niet uit.’

Oké, bedankt. Ik wil hem een plezier doen en ik zeg: ‘Leuke reisgenote heb je!’

‘Ach nee!’ antwoordt hij. ‘Ik vind het geen topper. Een zevenenhalfje.’

Ik wil het toch even checken: ‘Op een schaal van tien?’

‘Nee, van zevenenhalf!’ zegt hij lachend. ‘In dat hoofd van haar is het topsy-turvy, begrijpt u wat ik bedoel? Beetje warrig.’

Dat doet me goed: het is niets geworden tussen die twee. Vreemd dat ik me onder zulke omstandigheden over zoiets druk maak, maar het zou me dwars hebben gezeten als de reis voor ons beiden zo totaal anders was uitgepakt.

Met een onverschillig gezicht laat de conductrice ons uitstappen. Het meisje wordt door iemand opgewacht, we nemen afscheid van haar, we wachten op een kruier, kunnen die maar nauwelijks bijhouden en zien een banier: ‘Welkom aan de deelnemers...’ De conferentie begint serieuze vormen aan te nemen.

Eenmaal in de taxi zegt de jongeman: ‘Nou niet meer piekeren over die twee die op hun lazer kregen.’ En dan spreekt de uitgever in hem: ‘Dat boek is gesloten.’

‘Maar ik was de schuld van hun problemen! Wat zeg ik, van die ellende!’

‘Ach,’ zegt hij, met een gebaar van laat toch zitten, ‘het schuldcomplex van de intellectueel. In het hele land krijgen zwarthandelaren op het moment van de politie op hun flikker. Wen er maar aan: het leven is niet rechtvaardig. Laat het voor wat het is.’

Nee vervelend ventje, zeg ik bij mezelf. Ik laat dit niet voor wat het is.

Als we in het hotel zijn beland vraag ik om een telefoonboek en ik sla aan het bellen. Naar binnenlandse zaken, de spoorwegen, de FSB en nog een hele rits instanties. Tot mijn verbazing heb ik al snel beet. ‘Komt u maar langs. De kolonel zal u ontvangen.’ En een uur, anderhalf uur later spoed ik me reeds per taxi naar een van die duistere, anonieme gebouwen. De geruite tassen heb ik bij me. De kolonel verwacht me.

==

In zwart op goud staat op de deur van de kolonel ‘Schatz’ en daaronder ‘Semjon Isaakovitsj’, en daar weer onder, tussen haakjes, ‘Sjlomo Itskovitsj’. Zoiets heb ik nog nooit gezien. Moedig.

De gebruiker van het kantoor is nog maar net wakker en verkeert nog in een staat van lethargie. Gekleed in een T-shirt en een trainingsbroek zit hij op een kale divan, zonder kussen of deken. Eén voet heeft Semjon Isaakovitsj al in een schoen gestoken, de andere nog niet. Hij is een man van een jaar of zeventig, klein van stuk, helemaal kaal, geen snor en geen baard, maar met een grote hoeveelheid haren uit zijn oren en uit zijn neus, eigenlijk overal vandaan waar haren niet horen te groeien. Zijn handen, zijn schouders en zijn borst zijn overdekt met een zwartgrijze vacht. Hij lijkt op Esau, denk ik.

Hoe zal ik de kolonel aanspreken? De naam Sjlomo past bij hem en bevalt mij het best, maar Sjlomo heet hij waarschijnlijk voor intimi?

‘Kolonel Schatz,’ zegt hij terwijl hij naar de tafel hompelt, nog steeds op één schoen.

Dat is duidelijk, kameraad kolonel.

Zijn buik is groot, zijn armen dik, zoals die van een gewichtheffer. Zijn brede, vlezige neus is vol groeven, zijn wangen nog veel meer. Zijn ogen beschrijven vind ik lastig; aankijken doe ik hem haast niet. De kolonel is nu bij de tafel, trekt over zijn T-shirt een uniformjasje aan en gaat zitten.

Ik heb me enigszins voorbereid: ik ben arts, ik neem deel aan een internationaal congres.

‘Een arts,’ zegt hij. ‘Overheidsdienst.’ Even stilte. ‘Ga zitten.’

Ik neem plaats op een kleine stoel tegenover hem. In de kamer staat niets behalve een grote gepolijste tafel, een divan en een paar stoelen. Zo te zien is er kort geleden gerenoveerd.

‘Ben jij ook een Jid?’

Ik knik. Grappig: een Jid in overheidsdienst. Net als hij. Kunnen we ter zake komen? Ik zet uiteen: de zwarthandelaren in mijn coupé, de op zijn zachtst gezegd inhumane aanpak, de door zijn medewerkers uitgevoerde afrekening. Waar ik op hoop is een objectief onderzoek, gerechtigheid. Op zijn minst moeten deze spullen worden teruggegeven aan de eigenaars.

Of de kolonel knikt, óf zijn hoofd trilt een beetje.

Telefoon. Hij neemt op, antwoordt met korte zinnen, hoofdzakelijk gevloek. Ik hou niet van gevloek, of grofheid in het algemeen, maar hier lijkt het op zijn plaats.

De wanden zijn kaal, er hangt niks aan. Alleen aan één wand hangt een wereldkaart waar kleine vlaggetjes uitsteken. Territoriale aanspraken. Volgens welk systeem die vlaggetjes erin geprikt zijn is niet te begrijpen.

‘Goed, maak je verhaal af.’ Hij legt de hoorn op de haak en draait zich weer naar mij. ‘We hadden een partijorganisator, Vasil Dmitritsj, prima vent. Elke ochtend sloeg hij een fles cognac achterover. Om acht uur ’s ochtends was hij al bezopen.’

Wat gaat die Vasil Dmitritsj me aan? Toe nou.

‘...Die jatte genoeg voor een fles cognac iedere ochtend. Begrijp je wel?’

Ik hoor het maar even aan.

‘...En hierzo,’ hij knikt naar de telefoon, ‘is bij de directeur van een overheidsinstelling dertien miljoen dollar in beslag genomen, allemaal cash. De medewerkers hebben een half jaar geen salaris gehad. Dan moet jij me vertellen, wat moet zo’n gast met dertien miljoen dollar?’

‘Dat is niet niks, nee. Maar wat heeft dat met die ongelukkige sjacheraars te maken?’

‘Sjacheraars? Het is maar hoe je ze noemen wil. Lees dit.’

De kolonel overhandigt me dezelfde krant die ik eerder in de trein aangeboden kreeg.

‘De politie is op verdenking van het begaan van een dubbele moord,’ lees ik, ‘op zoek naar een inwoner van Petrozavodsk.’ Een foto van Tolja, met snor. Hij lacht, hij is feest aan het vieren. De slachtoffers waren een man en een jong meisje, zijn dochter. Tolja woonde bij ze in.

Om kort te gaan: de man leefde alleen met zijn dochter, hij verkocht zijn appartement om kleiner te gaan wonen. Tolja vroeg zijn vriend te komen... Ja, natuurlijk, Ser, Sergej.

‘Nee, niet Sergej,’ zegt de kolonel, ‘“Ser” is een afkorting van zijn achternaam. Die in het belang van het onderzoek niet wordt vrijgegeven.’

Met moeite vouw ik de krant dicht en geef hem aan de kolonel: mijn handen trillen en mijn stem ook.

‘Pardon, kameraad kolonel,’ weet ik met enige moeite uit te brengen. ‘Maar een bericht in een sensatieblaadje, of in wat voor blad dan ook, is toch geen bewijs. Het spijt me, maar ik vind het niet overtuigend.’

‘En wie ben jij dan wel? De jury die overtuigd moet worden?’

Hij zegt het op zo’n manier dat ik begrijp: wat in de krant staat, is waar.

De kolonel pakt er een paar foto’s bij.

‘Je bent arts, toch? Kijk hier maar eens naar.’

We hebben forensische geneeskunde gehad, maar dit is van een andere orde. Ik word onpasselijk en kan het niet verbergen.

‘Hier,’ hij schenkt wat water voor me in. ‘Drink wat.’

Hoe Tolja en Ser hen precies hebben gedood, zal ik niet vertellen. Er zijn dingen die niemand zou moeten weten.

Ik leg aan de kolonel uit: ik heb slecht geslapen, die cognac zonder iets te eten erbij, en verder...

‘Farsteyn,’ antwoordt hij.

‘Waarom die foto’s?’

‘Voor de zekerheid. Om hun lokale clientèle aan de praat te krijgen.’

Ze hadden de moordenaars geïdentificeerd aan de hand van telefoongesprekken vanuit de woning. De telefooncentrale registreert alle nummers, dat wist ik niet. Door een van hen of door allebei was naar Petrozavodsk gebeld, vóór de misdaad, maar wat belangrijker was, ook erna. Roaming, besparen van kosten.

Ze waren niet meteen weggegaan, ze hadden in de woning overnacht, naast de lijken. Dat maakt erg veel indruk op me. Als een patiënt overlijdt, dan wil je het raam openzetten en wil je weg uit de kamer, en zij... Ja, ze brachten de nacht daar door, misschien wel twee nachten.

‘God,’ mompel ik, uit het lood geslagen van angst, ‘ik lag te slapen naast moordenaars! En ik sliep nog goed ook! Ik heb niets gemerkt. Jezus!’

Op de kolonel lijkt het geen indruk te maken.

‘Denk maar niet over ze na,’ zegt hij. ‘Moordenaars, doodgewone mensen.’

Opnieuw de telefoon, en weer luistert hij meer dan hij spreekt. Dat betekent weer even een pauze voor mij en daar ben ik blij om. Hij legt de hoorn neer.

‘Wat zit erin? Heb je gekeken?’ De tassen, daar heeft hij het over.

Nee, dat is niet bij me opgekomen. Hij pakt de tassen en zet ze zonder enige moeite op de tafel. Hij is sterk.

‘Niets aanraken. Anders moeten we vingerafdrukken afnemen.’

Electronica. Een playstation, voor Ser natuurlijk. Hij maakt een klein etui open: ‘Wat is dat?’

‘Een fluit.’

Speelde het meisje fluit? Gadver, ik word weer misselijk.

‘Niet per se, er kunnen ook spullen van ergens anders tussen zitten.’

Kleren. Zelfs kleren vonden ze de moeite! Nee, die kleren waren om de iconen af te dekken.

‘Iconen,’ zegt de kolonel. ‘Geloof je in God?’ Zonder op mijn antwoord te wachten, vervolgt hij: ‘Vandaag de dag is iedereen gelovig. Zelfs de Joodse jeugd loopt met een kruisje.’

Instinctief grijp ik naar mijn hals: is de ketting te zien? Ik hoop dat de kolonel het niet gemerkt heeft. Ik wil hem nu liever niet ontstemmen.

Boeken. Nee, geen boeken, postzegels.

‘Heb je verstand van postzegels?’

Nee, hoe zou ik. Ik weet dat postzegels heel duur kunnen zijn.

De kolonel legt de spullen terug: ‘Het levert allemaal geld op.’

‘Ik vraag me af, dragen die moordenaars een kruis om hun hals?’

‘Wat doet dat ertoe. Wat ik je zeg, het zijn doodgewone mensen.’

Ik sta op en loop door de kamer. Hoe kan dit? Hoe kan dit nou? Hoe is het mogelijk dat ik zo weinig kijk heb op mensen? Waarom heb ik dingen niet door? Ik drink nog wat water, ik ben hier al een beetje thuis.

De kolonel zet de tassen weg.

‘Ga zitten. Het was allemaal correct wat je deed. Je hebt het onderzoek geholpen. Anders hadden we ze in de stad moeten aanhouden.’

Ik zie het nu in: het was gewoon een bijzondere samenloop van omstandigheden. Naar blijkt zat in dezelfde trein uit Moskou een opsporingsambtenaar van de politie die meereisde om ze te arresteren. Ik herinner me de man in trainingspak. Gewoon een bijzondere samenloop van omstandigheden. Ze hadden ze ook niet kunnen vinden. Het percentage opgeloste misdrijven is minimaal.

‘Minimaal? Hoe kom je daarbij? Welke onbenul heeft je dat verteld?’ De kolonel grijnst en zegt gevoelvol: ‘Schlimazel.’

Dat woord behoort niet tot mijn woordenschat. Wat betekent dat?

‘Schlimazel,’ herhaalt de kolonel vol genoegen. ‘Melkmuil.’

Ben ik hier nou voor naar Petrozavodsk gekomen: om me een melkmuil te laten noemen? Dat komt aan.

‘In Amerika,’ zeg ik, ‘wordt niet altijd met de gummiknuppel erop losgebeukt. Daar hebben ze procedures. Het is niet dat ik wil opkomen voor moordenaars of zo...’

‘Amerika,’ antwoordt hij. ‘Daar kan ik je wat over vertellen.’

En de kolonel vertelt me het verhaal van zijn vader.

==

Aan het begin van de oorlog werd Schatz senior, een besneden Jood, opgeroepen naar het front, maar hij hoefde niet te vechten: al in augustus ’41 was hun hele leger omsingeld en gaf het zich over. Schatz had zich de documenten van een gedode Oekraïense soldaat toegeëigend, dus hij werd niet direct doodgeschoten en kwam niet in een concentratiekamp terecht, maar eerst in het ene werkkamp en daarna in een ander. Uiteindelijk belandde hij in een mijn aan de Ruhr.

‘Weet je wat het Duitse woord Schatz betekent?’

Rijkdom, kostbaarheid, schat. De kolonel knikt: zijn vader sprak een beetje Duits, voor de oorlog leerde iedereen die taal. En zo belandde hij in die mijn, met maar één wens: overleven. Hoewel het, dat begrijp je, volstrekt onduidelijk was hoe en wanneer de oorlog zou eindigen en hij geen idee had wat er met zijn familie was gebeurd. Een werkkamp is geen vernietigingskamp, maar van degenen die de hele oorlog daarin doorbrachten, overleefde maar één op de tien.

Als vertaler aan het werk gaan? Nee, dat was uitgesloten. Ten eerste, om op te gaan in de menigte moest hij net zo zijn als iedereen, ten tweede, normale mensen in het kamp waren allemaal pro-Sovjet. Alleen het geteisem had meer contact met de Duitsers dan strikt noodzakelijk was. Schatz ging anders te werk: hij voldeed niet eenvoudigweg aan de norm, hij deed het dubbele. Daarvoor ontving hij bonussen: brood, tabak. Hij stopte met roken. Feitelijk zijn enige vreugde, maar hij stopte ermee, zodat hij meer te eten had, zodat hij kon werken en zijn plan kon uitvoeren. Hij ruilde de tabak met zijn kameraden voor voedsel en had zo altijd voldoende te eten. Als hij als eerste uit de mijn naar boven kwam, jatte hij van de bewakers: aardappels, eieren, brood. Alleen eten. Als hij betrapt werd, werd hij geslagen, hard geslagen, iedere keer twintig stokslagen. Duitsers nietwaar, orde. Zijn hele rug was pimpelpaars van de stokslagen. Hij werd geslagen, maar niet doodgeslagen.

‘Dus ze kwamen er niet achter dat uw vader een Jood was?’

‘Niet tijdens de campagne om Joden op te sporen, nee. In het badhuis werd hij door andere gevangenen afgeschermd, hij had een uitleg bedacht.’

‘Phimosis?’

‘Precies ja. Later kwamen ze erachter. Via zijn eigen landgenoten.’

Toen aan het licht was gekomen dat Schatz een Jood was, werd het leven aanmerkelijk zwaarder voor hem. Hij gold als een ‘nuttige Jood’, die term hadden de Duitsers ervoor. Hij moest nu niet alleen de norm halen, maar het drievoud ervan. Hij kreeg heel wat te verduren, van de Duitsers en van andere Russen. Maar echte sadisten waren er niet veel in het kamp. Ook de bewakers waren gewone mensen.

‘Doodgewone mensen,’ breng ik in.

‘Ja, doodgewone mensen.’ De kolonel merkt de ironie niet op.

Sadisten waren er niet veel, niet meer dan nu, maar een van hen was de vrouw van de kampcommandant. Knap wijf, had vader gezegd. Ze vond het lekker om mannen in hun kruis te trappen. Ze dwong ze in haar bijzijn hun broek naar beneden te doen. Dat was een pleziertje voor d’r. Dat heeft ze geweten.

Ze werden bevrijd door de Amerikanen. Dat ging zo: ze omsingelden het kamp en wachtten af tot de bewakers zich overgaven en werden afgeslacht door de gevangenen. Ze konden een hele dag wachten, of twee. Ze hielden zich op afstand. Die praktijk pasten de Amerikanen vaker toe. De Duitsers wilden door hen gevangengenomen worden, maar wat moesten zij met Duitse gevangenen?

‘Wat deed hij met haar?’ vraag ik.

‘Hij pakte haar. Begrijp je? Hij als eerste.’

‘En daarna? Wat gebeurde daarna? Hebben ze d’r gedood?’

‘Vast wel.’ Hij haalt zijn schouders op. ‘Alle Duitsers werden gedood, haast niemand heeft dat overleefd.’

We zeggen even helemaal niks.

‘Hoe keek uw vader later tegen Duitsers aan?’

‘Gewoon. En hoezo “keek”? Mijn vader leeft nog. Hij is alleen kwaad dat de Duitsers hem geen pensioen betalen. Hij komt nergens in hun documenten voor als “Schatz”.’

Zijn vader leeft nog. En wat doet hij? ‘Niets. Wat zou hij moeten doen? Hij gaat graag naar de markt. Hij denkt terug aan die Duitse. Vroeger, toen mijn moeder er nog was, hield hij zijn mond, maar nu heeft hij het vaker over haar dan over zijn eigen vrouw.’

Het is bijna donker in de werkkamer. Ik voel opeens behoefte iets opbeurends tegen de kolonel te zeggen, hem op zijn minst in de ogen te kijken, maar hij zit met zijn rug naar het raam en ik zie zijn ogen niet. Ik probeer iets te zeggen: opgekropte emoties, over seksualiteit op latere leeftijd. Alsof de omstandigheid dat ik tot de medische stand behoor mij het recht geeft dingen te zeggen die eigenlijk geen betekenis hebben.

‘Tijdens de hele periode van de oorlog,’ zegt de kolonel, ‘heeft mijn vader helemaal niemand gedood. En als die Amerikanen van jou hem gewoon bevrijd hadden zoals het hoort, op humane wijze, dan zou hij nu niet aan die Duitse terugdenken.’

Het verhaal van de kolonel is ten einde en langzaamaan verzinkt hij in weer in zijn eerdere lethargie. Ik kan waarschijnlijk maar beter gaan.

Ik heb nog één laatste vraag: ‘Wat geven die vlaggetje op die landkaart aan?’

‘Die geven helemaal niets aan. Het zijn gewoon vlaggetjes. Verder niks.’

Goed, dan ga ik maar eens.

‘Je gaat toch niet zó?’ vraagt de kolonel. ‘Heb je niks voor op je hoofd?’

‘O jawel: ik heb een pet en nog een wollen muts.’

‘Doe die wollen muts maar op.’

==

Petrozavodsk: duisternis, kou, ijs, nauwelijks verlichte straten, geen hand voor ogen te zien.

’s Avonds kom ik op het congres de jongeman met de prettige stem tegen, die uit de trein. Hij deelt zijn indrukken van de stad, en zegt: ‘Het is hier al net zo’n klotezooi als overal.’ Hij hoopt onze kennismaking in Moskou voort te zetten. ‘Zullen we een keer gaan eten? Ik nodig u uit.’ En dan vraagt hij: ‘Nog iets te weten gekomen over die twee betreurenswaardige sujetten uit de trein?’ Aardig gezegd weer, jawel.

‘Nee,’ antwoord ik. ‘Nee.’

==

Februari 2010

==

==

De zigeunerin

Hij is zowel een verstandige man als een competente arts: wanneer de nood aan de man is vertrouw je je graag aan zo iemand toe.

Als arts heeft hij twee banen: één om het geld, de andere uit interesse. Tijdens het interessante werk denkt hij: dit is het echte artsenwerk, alleen betaalt het niet. En hij is jong, hij heeft geld nodig. Kleine kinderen, een verpleeghulp voor zijn oma, de auto is kapot, er zijn een heleboel dingen die hij graag zou willen hebben, van alles en nog wat, te veel om uit te leggen. Maar langer dan een paar tellen denkt hij over geld niet na. Hij heeft het nodig, dat is alles.

Het werk dat hij om het geld doet daarentegen is aanleiding voor lange bespiegelingen. Ik heb best talent, denkt hij, ik ben jong – mijn oma leeft nog, dus ik ben jong – ik moet veel kunnen bereiken, waarom verdoe ik mijn leven? Hij weet wat hij ermee aan zou moeten: leven, denken, voelen, liefhebben, ontdekken. Zijn vader zei altijd nogal plechtig en vermanend: wat je doet moet je doen met het oog op de eeuwigheid. Hij citeerde gedichten, van Pasternak en van anderen. Maar dat is een tijd geleden, zijn vader is er al meer dan tien jaar niet meer.

Het is niet zo moeilijk je een voorstelling te maken van interessant werk: in het ziekenhuis patiënten onderzoeken, de blijdschap als hij kan helpen of als hij iets nieuws doet, een zeldzame diagnose stelt, de bedroefdheid – die ook natuurlijk – als patiënten doodgaan of als hij uren moet besteden aan papierwerk. Er is van alles te doen: de afdeling Spoedeisende Hulp, diensten, maar hij is een goede arts, dat hebben we al gezegd.

Ook hiervoor krijgt hij wel wat betaald: door dankbare patiënten of hun familieleden. Hij rept nooit over betaling: dat anderen dat doen, best. Hij doet het niet.

Het is moeilijker een beeld te krijgen van het werk dat hij om het extra geld doet. Waar het daarbij om draait is: zieke emigranten naar het buitenland brengen. Daar is een organisatie voor: mensen krijgen begeleiding wanneer ze voorgoed naar Amerika vertrekken. Joden, baptisten, Armeniërs uit Bakoe, Koerden, allerlei vreemde mensen. Waar gaan ze heen, hoe werkt dat allemaal? Het zijn vreemde mensen en het is vreemd werk om ze weg te brengen, maar het betaalt goed, zeshonderd dollar per vlucht.

==

En zo moet hij vandaag, op deze vrijdag, zijn dienst overdragen, zijn medische spullen inpakken, zorgen dat zijn superieuren hem nog even zien en dan rond enen naar het vliegveld vertrekken voor de vlucht naar Amerika – voor de hoeveelste keer nu? Hij is al lang de tel kwijt. Daarna vanuit New York nog een korte vlucht, deze keer niet ver, naar Portland en snel de patiënt overdragen. Vrienden komen hem daar ophalen, twee uur rijden en dan zijn ze al in Boston en is het in Amerika nog altijd vrijdag. Het geld ontvangt hij in New York, van de patiënt neemt hij in Portland afscheid, en degenen die hem ophalen, man en vrouw – oude jaargenoten die jong zijn getrouwd en jong zijn geëmigreerd – zijn heel trouwe, dierbare vrienden die niet toestaan dat hij ook maar een cent uitgeeft. De volgende ochtend brengen ze hem rechtstreeks naar New York – ze wilden er toch al heen, ze houden van New York en ze houden van alles wat hun vriendschap onderstreept. Dan is het zaterdag. Op zondag is hij weer thuis, uitslapen, en vervolgens weer naar zijn werk, het belangrijke werk, het interessante. En zo iedere maand.

Als hij op het punt staat te vertrekken stuit hij op een klein obstakel: Guber. Hij moet even bij een patiënt gaan kijken. Guber, het hoofd van de commerciële afdeling van de kliniek, is een prikkelbaar iemand, energieloos, moeilijk in de omgang en in de perceptie van de artsen: een dief. Met betalende patiënten heb je altijd narigheid en de artsen krijgen sowieso niets van het geld. Let wel: het is niet Guber zelf die het verzoek doet, het gaat via de verpleegsters. Zelf zou hij iets gezegd hebben als: je hebt toch niks te doen, kom je even naar die patiënte kijken?

Hij zal even gaan kijken, maar snel. Waar is ze? In de gang.

De verpleegster zegt zachtjes: ‘Het is een zigeunervrouw.’

Een maand of twee geleden heeft hij ook al een zigeunerin behandeld. Een wonderlijke vrouw, heel apart. De verpleegsters hadden hem gewaarschuwd: wees voorzichtig met d’r. Zwijgend had ze zich uitgekleed, tot aan het middel, zoals hij gezegd had, zonder dat ze de gebruikelijke vragen stelde: ‘Bh ook?’ Afgemeten en met minachting. Zwijgend draaide ze zich toen het nodig was op haar linkerzij. Zonder dat vrouwengeruis, al dat gebabbel, zonder ‘O, is dat mijn hart dat dat klokkende geluid maakt?’ Ze hoorde de conclusie nors aan. Ze had wel ‘Dank u wel’ gezegd, dacht hij. Je voelde gewoon: ze haatte hen allemaal, al die – dat woord kwam bij hem op – cipiers. Wie een uniform draagt – een verpleegster, een dokter, of een operatieassistent: het zijn allemaal cipiers. Waarom had ze zo’n haast? De zuster had het uitgelegd: de vrouw was bekend in de buurt, ze verkocht drugs. De verpleegsters weten alles, die zijn nou eenmaal van hier, het is prettig om niet te ver van je werk te wonen. De vrouw had dus haast: haar werk wachtte. Ze had een zoon, volwassen, negentien jaar oud, die hier – het was niet tijdens zijn dienst – was overleden. Daarom dus dat afgemetene. Goed, wat deed dat ertoe, en een echte zigeunervrouw was ze ook niet. Mager was ze en ze had kort haar. Haar achternaam klonk niet authentiek, hij lijkt Russisch, een circusnaam. Zou ze getrouwd zijn? Ook dat weten de verpleegsters: de eerste heeft zich verhangen, die ze nu heeft, die heeft geen benen, hij bedelt. Eerlijk gezegd was hij ze zat, al die zielige verhalen. Dat hoort een dokter natuurlijk niet te denken, en zeker niet te zeggen.

Die zigeunervrouw van vandaag is heel anders. Die eerste was tamelijk jong, deze is oud.

‘Wat heeft Guber toch met die mensen?’ vraagt de verpleegster zich af. ‘Daar zullen we wel nooit echt achter komen.’

‘Laat haar binnenkomen, maar wel een beetje snel.’

Een verwarde oude vrouw, moeilijk verstaanbaar, met slordig rood geverfd haar, ruwe handen, om de ringen zijn de vingers opgezet, een gezwollen gezicht en benen. De vrouw draagt bontgekleurde kleren, een Russische zou zoiets nooit aantrekken.

De verpleegster moppert: moet je nou zien, al die lagen kleding!

‘Het is al warm, het is april!’

Ja, en wat zou dat, dat het april is? Zij heeft het altijd koud.

Goed, wat is het probleem? Een beetje voortmaken.

De zigeunervrouw mummelt wat onverstaanbaars. Hoe oud is ze? Ze kan niet eens haar eigen leeftijd noemen!

‘Kom, je bent hier niet bij de Gestapo!’ valt de verpleegster uit. ‘Zeg ’t eens!’

Zo ga je niet met patiënten om, en al helemaal niet met commerciële, van Guber.

Ze moeten haar geboortejaar noteren.

‘Schrijf maar 1920...’

‘En welk jaar is het echt?’

‘Schrijf maar 1928... 1930.’

In haar documenten staat 1920, maar de vrouw ziet er niet uit als iemand van negenenzeventig. Klinkklare onzin. ‘Kinkelklare onzin,’ zegt Guber, hij komt uit Moldavië. Niemand verbetert hem, maar achter zijn rug wordt erom gelachen.

Laten we vragen hoe oud ze was tijdens de oorlog. Dat herinnert ze zich niet. ‘Welke oorlog?’ De oorlog herinnert ze zich niet? Waar zat ze in die tijd?

Ze antwoordt: ‘In de bossen.’

‘In de bossen? Wat deed u daar?’

De verpleegster kijkt naar hem: weet hij dan niet wat zigeuners doen?

De vrouw zegt: ‘Liedjes zingen.’

Liedjes? In het bos? Goed, zuster, laat ze zich verder uitkleden.

De verpleegster heeft er duidelijk genoeg van.

‘Geef me van die pilletjes, die goeie,’ verzoekt de vrouw.

Vooruit, nu uitkleden. In de kamer verspreidt zich een verstikkende lucht.

‘Er moet wat aan die eczeemplekken gedaan worden,’ zegt de verpleegster bozig. ‘Wat een stank.’

Hierzo, even schoonvegen. En dan talk erop. Het is een onzindelijke oude vrouw, wat doe je eraan.

Hij bekijkt haar op de monitor: een groot hart, het is goed te zien. Ze is inderdaad ernstig ziek. Ze zal moeten blijven. Hij zal een bed regelen. De verpleegster maakt bezwaar: straks is er iets weg van de afdeling, wie is er dan verantwoordelijk?

De vrouw wil zelf ook niet in het ziekenhuis blijven: ‘Geef me die goeie pilletjes nou...’

Nou goed, hij heeft nog een kwartier: jodium moet hij hebben, alcohol, een katheter, steriele handschoenen, novocaïne. Met een stift brengt hij markeringen aan op haar rug: ‘Er zit vocht in uw longen, dat halen we nu weg.’

De verpleegster schudt haar hoofd: het verzoek was om alleen even te kijken, dit staat Guber vast niet aan. ‘We zeggen niks tegen die Guber van u. Dit blijft buiten de boeken.’

Wat mompelt de vrouw nou? ‘Dat ze niet Russisch is, ze kan niet tegen pijn.’

‘Niets aan de hand, even een prik en dat is het.’

Laat het vocht maar lopen, hij schrijft ondertussen.

Er komt wel anderhalve liter uit.

‘Gaat het ademhalen beter?’

Zie je nou wel. Hij maakt het verslagje af. Of ze haar wel die goeie pilletjes geven, vraagt de zigeunervrouw die haar kleren weer aan heeft. ‘Dat zal u geluk brengen.’

‘Ons geluk brengen?’ schampert de verpleegster.

Hij weet wat ze zeggen wil: met zigeuners heb je altijd ellende. Maar nee, hij gaat niet schamper doen. Niet omdat hij bijgelovig is, dat niet.

‘Van die goeie pilletjes,’ zegt de vrouw nogmaals, ‘die goed samengaan, je weet wel...’ Bij het praten zijn haar gouden tanden te zien.

Samengaan met wat? Met hasjiesj? Of met iets sterkers? De vrouw schrikt: waarom zegt hij dat? Ze drinkt bij het eten graag een glaasje. ‘Ah, een glaasje.. Ja, dit zijn uitstekende pilletjes. En dat gaat goed samen.’

Geluk, denkt hij, toe maar! Geluk.

De vrouw probeert hem wat verfrommelde geldbiljetjes in de hand te stoppen. Allemaal tienroebelbriefjes, dat is duidelijk. Hij weert haar hand af – ze is wel sterk! – en hij heeft het zelf door: het zit hem in het bedrag, als het briefjes van duizend waren geweest, had hij ze misschien wel aangenomen. Zijn boosheid is dus gemaakt, en dat is voor iedereen duidelijk, behalve – dat hoopt hij dan – voor de verpleegster.

‘Hoe kan je er nou zo bijlopen, als je naar de dokter gaat!’ zegt de verpleegster verontwaardigd, nadat ze de zigeunervrouw de kamer uit heeft laten gaan.

Zijn verpleegster is een nerveus type, en heel westers. Ze doet de ramen wijd open, spuit wat luchtverfrisser in het rond. Oké, hij gaat ervandoor.

‘Ik hoop dat u me niet kwalijk neemt,’ zegt de verpleegster, ‘maar met dat soort mensen heb ik echt totaal geen medelijden. Ik vind, die verdienen het niet om behandeld te worden.’

Dadelijk gaat ze nog zeggen dat ze Hitler niet oké vindt, maar dat hij in sommige opzichten... Wat nou westers, ze is gewoon dom! Als hij het ziekenhuis uitloopt, haalt hij de zigeunervrouw in. Ze grijpt hem bij de mouw: laat me je de hand lezen! ‘Nee, merci.’ Een verre reis, hij weet al wel dat die hem vandaag wacht.

==

Hij rijdt met de auto naar Sjeremetjevo; het duurt lang en het is verkwistend, maar hij is het zo gewend, hoewel hij alleen handbagage meeneemt, zijn dokterstas, een boek, een overhemd, ondergoed en sokken. Al die dingen, behalve die dokterstas, is hij vandaag vergeten, bijna expres: hij kon maar niet beslissen wat hij wilde lezen en zijn vrienden in Boston zorgen wel dat hij zich kan verkleden. Als hij bij hen komt, gaat zijn garderobe er altijd op vooruit. Lezen zal hij niet, hij gaat naar muziek luisteren, hij heeft van alles bij zich, voor iedere stemming.

Op Sjeremetjevo wachten hem problemen. Ten eerste – wat trouwens niet zo erg is – blijkt de patiënte een ernstig geval: een oude vrouw, benen geamputeerd, blind, met een urinekatheter, en ze heeft diabetes. Hij zal insuline moeten spuiten, urine weggooien, rolstoelen bestellen. Maar ze heeft een man, die naar het lijkt nog goed bij de pinken is; kortom, we komen er wel. Iets anders is veel erger: hij heeft de Portlands door elkaar gehaald. Het ticket is niet voor Portland, Maine, dat op minder dan twee uur per auto van Boston ligt, maar voor het andere Portland, in de staat Oregon, aan de andere kant van Amerika.

Dat hij dat niet gezien heeft, allemachtig! Hij vertelt het aan de mensen van de geheimzinnige organisatie die verantwoordelijk is voor de tickets, en ze lachen erom: dit is geen ongeluk van een categorie die medelijden oproept. Tja, hij moet zijn vrienden op de hoogte brengen: die zullen heel teleurgesteld zijn! Hij zal ze vanuit New York opbellen. Het is geen ramp natuurlijk, maar wel vreselijk stom.

De mannen van de afdeling beveiliging, de ‘security-jongens’, kennen hem inmiddels wel, ze fouilleren hem niet, hun handen gaan op een afstandje langs zijn lichaam op en neer: ‘Geen explosieve stoffen, wapens?’ vragen ze met een glimlach. Ook aan hen vertelt hij over de misser met Portland. ‘Portland,’ zeggen ze, ‘dat valt mee, je hebt ook Oakland – in Nieuw-Zeeland en in, hoe heet het ook weer...?’ ‘Californië,’ vult hij in. ‘Ja, er was een keer een vent...’ Simpele jongens, maar ze hebben iets leuks. Hij vindt het altijd aardig even een praatje met ze te maken. En ook hier weer: hun uniform sorteert duidelijk effect.

Nu gaat hij – voor de hoeveelste keer? – hun verhaal horen over een Amerikaans meisje dat reisde met een katje – die worden in speciale boxen in het bagageruim gezet – en het katje was doodgegaan. De bagagemedewerkers op Sjeremetjevo wilden geen moeilijkheden, gooiden het dier weg en zetten een ander, levend katje dat ze ergens in de buurt gevangen hadden in de box. De Amerikaanse protesteerde dat dit niet haar kat was, want die van haar was dood: ze had hem meegenomen om hem in haar vaderland te begraven. Ze was op terugreis ergens vandaan. Uit Tsjeljabinsk. De vorige keer was het verhaal omgekeerd: de Amerikaanse kwam met de dode kat aan uit Philadelphia. De versie van vandaag lijkt geloofwaardiger, maar het is natuurlijk toch een verzonnen verhaal en de jongens van security hebben het over Amerikanen als ‘American chicks’ en ‘pindarikanen’ – een idioot nieuw verzonnen woord, de security-jongens zijn nooit in Amerika geweest – maar iedere keer lacht hij erom. Oké, tijd om aan boord te gaan.

‘Als we terugkeren in Portland sluit het vaderland ons in de armen,’ zingt een van de jongens.

‘Ik wou dat ik in jouw plaats kon gaan, dokter,’ zegt een van de anderen dromerig, ‘een kijkje nemen bij die wolkenkrabbers van ze.’

Nee, mannen, het doktersvak is een roeping.

==

‘Vaarwel, ongewassen Rusland!’ zegt een jongeman die aan de andere kant van het gangpad zit.

Een standaardtekst voor mensen die het land verlaten, hij hoort hem niet voor het eerst. In het begin, toen hij net begon met deze vluchten, verwachtte hij een grote variëteit aan menselijke emoties: emigratie is een serieuze stap. Maar na enige tijd begreep hij: dit werk kent, net als dat van een crematoriummedewerker of dat van een trouwambtenaar, maar een beperkt aantal reacties.

We vertrekken. Even een kruisje slaan – onopvallend, om te vermijden dat anderen denken dat hij het eng vindt en dan zelf ook bang worden. Hier heb je werkelijk niets in eigen hand. Achter het stuur, op een gladde weg in het donker: dat is stukken enger.

Het vliegtuig zit niet vol, maar leeg is het zeker ook niet. Hij heeft twee stoelen, aan het raam. De komende twee volle dagen is hij onderweg. Twee dagen van zijn leven in ruil voor zeshonderd dollar. Een vriend van zijn vader, een voormalige politieke gevangene, vertelde: het is moeilijker een jaar vast te zitten dan vijftien jaar. Als het een jaar is, wacht je alleen maar totdat je weer vrij komt, je leeft niet. Dus hoe is het dan met een reisje van twee dagen...

Hij moest maar eens opstaan en kijken hoe het met de patiënt gaat. Of nog even wachten? Het is niet dat hij lui is, het is meer die professionele onbeweeglijkheid waarvoor hij bij reanimatiespecialisten altijd minachting heeft gehad.

Dit vreemde werk biedt ook gelegenheid voor kleine oplichterijen. Bijvoorbeeld door te doen alsof je er toevallig bent, om persoonlijke redenen. Er is een passagier onwel? Daar ben jij, een Russische dokter, en je hebt – o wonder! – medicijnen bij je. Stewardessen bieden zulke artsen champagne aan en allerlei andere attenties, ze zijn behulpzaam tot en met. En als het uitkomt? Wat zou het, even een gênant moment, meer niet. Zij zijn buitenlanders en voor hen is hij een buitenlander. Als de toestand van de protegé het toestaat, zou hij zelfs de trip naar Portland kunnen schrappen, haar op het vliegtuig zetten – goede reis, have a good flight! – en een extra dagje in New York rondhangen. Degenen die de brutaliteit hebben zoiets te doen benijdt hij, maar zelf zou hij zulke trucjes nooit uithalen: stel je voor dat er iets gebeurt. Je laat een oude blinde vrouw zonder benen toch niet in de steek? Er is hem trouwens ook nog gevraagd op een stel baptisten te letten, die moeten ook naar Portland. Met baptisten heb je geen problemen: ze klagen nergens over, nemen geen pillen, op de een of andere manier zijn ze zelden ziek. Alleen zijn ze niet al te snugger, ze hebben hele ritsen kinderen – daar zitten ze, in de staart van het vliegtuig. Een keer was een van die kindertjes alleen in New York achtergebleven, zoekgeraakt op de luchthaven: zelfs dat namen ze niet al te zwaar op. Het kind zou vast door aardige mensen gevonden worden en op een vliegtuig gezet.

‘Hoe voelt u zich?’ Hij meet de bloeddruk van de oude vrouw en haar pols.

Ze is half in slaap. Haar man antwoordt: ‘Hoe noemt u, dokters, dat ook weer? Conform de zwaarte van de ondergane operatie.’

Wat voor operatie? ‘Vijftien uur in de trein vanuit Josjkar-Ola.’

De man heet Anatoli. Zonder vadersnaam.

‘In Amerika gebruiken ze geen vadersnamen.’

Dat klopt, ja. Het is het land waar je de naam van je vader vergeet. Het vliegtuig is al Amerikaans territorium.

Hij wil graag weten wat hen ertoe gebracht heeft huis en haard te verlaten, hij is geïnteresseerd in mensen. Maar om te beginnen tracht hij de gewoonte te onderdrukken altijd maar allerlei niet strikt ter zake doende vragen te stellen, waar artsen schijnbaar het recht op hebben. Waarom bent u verhuisd? Wat doen uw kinderen? Of zelfs: wat betekent uw achternaam? En verder is hij bang dat hij de stereotype verhalen te horen krijgt. We hadden een best leven, maar toen zei de zuster van de vrouw, of een neef kan het ook geweest zijn: stuur je papieren naar de ambassade, je weet maar nooit. Dat hadden ze gedaan en vervolgens waren ze het vergeten, en toen ze toestemming kregen om te emigreren hadden ze er geen aandacht aan geschonken. Maar uiteindelijk kwam die brief: nu of nooit. Dat woord heeft een groot effect op mensen: ‘nooit’.

Het verhaal van Anatoli is anders: zijn vrouw heeft last gekregen van nierfalen, binnenkort zal ze aan de dialyse moeten. Wat valt er verder over te zeggen? In Amerika woont hun zoon, hij is ingenieur.

‘De medische zorg in Josjkar-Ola is verschrikkelijk. Eigenlijk bestaat die daar helemaal niet.’

Hij knikt, en denkt: waren jullie maar eerder weggegaan. Natuurlijk, de oude vrouw zal omringd zijn door de modernste technologie als ze dood gaat, maar haar echt helpen zullen ze niet meer kunnen. Maar hij zegt: ‘Ja, heel goed. Het is heel goed dat jullie gegaan zijn.’

‘Is het een beetje wat, dat Portland?’ vraagt Anatoli. Hij heeft een leuke glimlach.

‘Wat zal ik zeggen? In vergelijking met Josjkar-Ola...’

‘Bent u in Josjkar-Ola geweest?’

Hij schudt zijn hoofd.

‘En in Portland?’

‘In dit Portland ook niet.’

‘In Amerika heb je eenentwintig Portlands. Ik heb het opgezocht. Die van ons is het grootst.’

Anatoli knoopt een praatje aan met de stewardessen, hij probeert zijn Engels uit. Het is lang niet slecht. Een beetje ouderwets, maar verder heel behoorlijk.