Sander Kollaard

De laatste dag van de koning

Verhalen, essays en ander werk

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 SANDER KOLLAARD, SALA, ZWEDEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7074 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Gebundelde verhalen

==

Onmiddellijke terugkeer van uw geliefde

(2012)

==

Onder het zand

Het is allemaal nog zo helder: ik sluit mijn ogen en zie mijzelf staan, acht jaar oud, aan het strand, mijn voeten in het zand. Ik voelde de ruimte om mij heen: de duinen in mijn rug, links en rechts het strand, boven mij de lucht en voor mij de zee. Het was een nieuw gevoel, die eindeloosheid, en het was alsof ik overal tegelijk kon zijn. Ik keek omhoog, met de ogen knijpend tegen het licht. Diep inademend gaf ik mij over aan de ruimte en stelde mij voor hoe ik meedreef met de reusachtige wolken die rond het middaguur boven zee waren verschenen en nu boven mij dreven.

‘Erik!... Erik!...’

Ik keek en zag mijn vader, een eind de zee in al; het water reikte tot aan zijn heupen, hoger nog als er loom een golf voorbijrolde. Hij lachte en wenkte, zwaaiend met beide armen.

‘Kom!...’

Ik zwaaide terug, maar bleef staan, gevangen door de ruimte.

‘Kom dan!...’

Ik zwaaide nog een keer, maar sloot toen mijn ogen. De zon brandde op mijn gezicht, mijn borst, de voorkant van mijn benen; in vergelijking voelden mijn rug en de achterkant van mijn benen kil. Mijn voeten, al bijna helemaal begraven in het zand, waren nog kouder; met elke golf spoelde het water om mijn enkels; en als het terugstroomde, zakten mijn voeten dieper weg.

Ik hield mijn ogen gesloten en luisterde naar de geluiden: het gedruis van de branding, het gesis waarmee het water over het zand spoelde, het gerinkel van de schelpen als het water terugstroomde. Verder weg hoorde ik een blaffende hond, spelende kinderen; nog verder het klapperen van touw tegen een vlaggenmast. Ik zocht naar het hoge stemmetje van mijn zusje, Marieke, maar hoorde haar niet. Wel zag ik haar in gedachten voor me, spelend op een handdoek naast mijn moeder. Ook mamma zag ik duidelijk voor me, zittend op een laag, houten klapstoeltje met een zitting van grof katoen, een boek op haar opgetrokken knieën, van de zon afgeschermd door een geelwitte parasol en van de wind door een verschoten rood windscherm.

Mijn vader riep opnieuw.

‘Erik!...’

Ik opende mijn ogen en zag dat hij verder de zee in was gegaan, want het water reikte hem nu al tot zijn borst. Zijn armen hield hij gespreid net boven het water. Ik maakte me geen zorgen: pappa was sterk. ’s Avonds, als ik naar bed moest, pakte hij mij onder de oksels en tilde me met een vloeiende beweging op, zodat ik een duizelingwekkende vlucht door de kamer maakte. Toen ik kleiner was tilde hij mij soms boven zijn hoofd zodat ik werkelijk leek te vliegen, de keuken uit, door de woonkamer, via de trap naar de zolder en daar naar mijn kamer, onder de spanten van het dak. Om het gevoel dat ik vloog te versterken, spreidde ik dan mijn armen, en liet ik een denkbeeldige wind langs denkbeeldige vleugels gaan die mij hoger en hoger droegen.

Ik sloot mijn ogen weer en liet mijn lichaam uitdijen. Het was alsof ik al die ruimte in mij opnam, in mijn lichaam, eerst in mijn borst, toen in mijn buik, toen ook in mijn benen, mijn armen, mijn hoofd. Door al die ruimte zwol ik als een luchtballon, steeg zachtjes op, en zag met een alziend oog: hoe het strand zich naar weerszijden strekte, de duinenrij daarachter, dan weilanden, wegen en stadjes... De witte kronkellijntjes van de branding... De zee: zo ongelooflijk, zo eindeloos... En kijk, daar was pappa, die met krachtige slagen verder weg zwom. En daar zag ik mijzelf staan, op de rand van zand en water, al tot mijn enkels weggezakt in het natte zand...

Ik schrok op van een golf die met meer kracht dan de andere op het strand stortte en rond mijn voeten bruiste. Toen het water terugstroomde en de schelpen liet rinkelen, zakte ik opnieuw dieper in het zand. Ik keek naar mijn voeten. Alleen de wreven waren nog net te zien. Zonder dat ik het wilde maakte ik mij een voorstelling van de wereld onder het zand: een kille wereld van schurend zand waarin vreemde wezens leefden, allerlei schelpdieren en krabbetjes. En wormen: eerder had ik langs het strand gezworven en op het harde zand van na de vloed sliertjes zand gezien, opgerold tot hoopjes; toen ik met een schelp zo’n hoopje opzijschoof, zag ik nog net het uiteinde van een worm die in het zand verdween. Het had me verbaasd: bij opa in de moestuin waren er wormen, maar dat er ook wormen in het zand leefden was nieuw voor me.

Ik stelde mij voor hoe ik in het zand wegzakte en huiverde; razendsnel kroop de angst omhoog, alsof de kilte van die natte wereld optrok langs mijn benen. Ik probeerde mijn voeten los te trekken, maar kon mij niet bewegen. Ik was betoverd. In een poging de betovering te doorbreken wiegde ik zachtjes met mijn bovenlichaam, in de hoop dat een kleine beweging een grotere zou oproepen, maar hierdoor zakte ik alleen maar dieper weg. Ik keek naar mijn vader, ver weg op zee, te ver om mijn hulpgeroep nog te kunnen horen, te ver om nog op tijd te zijn en mij uit het zuigende zand te redden. In mijn buik zwol de paniek aan, maar in mijn hoofd bleef ik kalm. Wat gek: dat ik in mijn buik iets anders kon voelen dan in mijn hoofd...

Ik sloot mijn ogen en probeerde mijn lichaam opnieuw uit te laten dijen in de ruimte rondom, op te gaan in die blauwe koepel, mee te drijven met de wolken. Ik zou mijzelf eenvoudig te groot maken om opgezogen te kunnen worden door het zand. Maar het lukte niet: terwijl mijn bovenlichaam naar de hemel reikte, zakte mijn onderlichaam verder weg.

Om aan de oplaaiende angst te ontkomen dacht ik aan Neil Armstrong, de astronaut die afgelopen nacht als eerste mens een stap op de maan had gezet. Ik had het gezien op de televisie. Pappa had mij heel vroeg wakker gemaakt, toen het nog donker was. Mamma zat al beneden, een deken om zich heen gewikkeld. Marieke hadden ze laten slapen.

Vijf dagen eerder hadden we de lancering van de Apollo-raket gezien. Onder in het beeldscherm verstreek de tijd tot de lancering, aangegeven met witte, verspringende cijfers. We zagen een dubbele toren, links de lanceerinstallatie, rechts de raket, onscherp in de helle zon. De raket, vertelde de commentator, bestond voor het grootste deel uit brandstofreservoirs die tijdens de eerste uren van de reis één voor één afgestoten zouden worden, totdat alleen nog maar de top overbleef. Ik had mij erover verbaasd hoe langzaam de raket in beweging was gekomen, als een oude, dodelijk vermoeide reus. Geleidelijk won het gevaarte aan snelheid; uiteindelijk, zei de commentator, zou de capsule tien keer sneller dan een kogel door de ruimte schieten, op weg naar de maan.

Vanochtend vroeg was dan eindelijk het grote moment aangebroken. We zagen hoe Neil Armstrong, de gezagvoerder, gestoken in een log wit pak de trappen van het ruimtevoertuig afdaalde en op het maanoppervlak stapte, waar hij met trage, lange passen heen en weer begon te lopen.

‘Hier zien we geschiedenis’, had pappa opeens gezegd. Zijn stem klonk vreemd: stijf, plechtig. En toen herhaalde hij het nog eens: ‘Hier zien we geschiedenis...’

Ik luisterde naar de woorden en keek naar mijn vader en toen weer naar de televisie en dacht: hier zie ik geschiedenis. Maar ik begreep het niet goed. Ik keek ingespannen naar de beelden, maar wist niet waar ik precies moest kijken: naar de astronaut, het rommelige maanoppervlak, de diepe schaduwen die eroverheen lagen, de zwarte achtergrond van het heelal. Ik wilde pappa om uitleg vragen, maar durfde niet: aan de toon van zijn stem – dat stijve en plechtige – hoorde ik dat het ongepast zou zijn om hem nu iets te vragen. Maar toen gebeurde er iets waardoor ik het opeens toch een beetje begreep: ik voelde hoe mijn borst en keel met iets zwaars werden gevuld, en ik wist dat mijn stem net zo vreemd zou klinken als die van mijn vader als ik nu iets zou zeggen.

Na de uitzending was ik naar het raam gelopen. Het was nog vroeg, maar al licht. De eerste zon scheen over de weilanden aan de overkant van het spoor, schuin nog. Ik voelde me vreemd, belangrijk, verbonden met de hele wereld... Er stonden grote dingen te gebeuren. Ik had geen idee wat, maar door die gedachte vulden mijn ogen zich met tranen.

Niet veel later, nadat we hadden ontbeten, reden we naar het strand, in een NSU die mijn vader van een collega had geleend. Onderweg vroeg ik pappa wat geschiedenis precies betekende. Dat wat geschied is, zei hij, alle dingen die ooit zijn gebeurd. Ik dacht erover na. Alle dingen die ooit zijn gebeurd. Al die seconden die ooit zijn verstreken, en al de dingen die daarin gebeurden, met alle mensen, overal op de wereld, en nu ook op de maan. Hoeveel was dat wel niet? In mijn eigen leven gebeurde al zoveel. Het meeste onthield ik niet eens. Ja, sommige dingen wel, als ze belangrijk waren. Hoe je tussen de tuinbonen moest schoffelen bijvoorbeeld, zoals ik dat van opa had geleerd. Maar de meeste dingen verdwenen snel uit mijn geheugen: dat was geschiedenis die ik me niet meer herinnerde...

Het was nog vroeg toen we arriveerden, rond achten. Vanuit de duinen woei een geur van dauw aan. We zochten een plek op het nog verlaten strand en zetten het windscherm op. Daarna renden we naar de zee om te zwemmen. Later bouwden we op de vloedlijn een meterslang stelsel van waterwerken, kanalen, dijken, met schelpen verstevigde duikers en van wrakhout geïmproviseerde sluizen. Mijn vader werkte onvermoeibaar, ijzersterk, de haren in slierten langs het hoge voorhoofd, de brylcreem er uitgespoeld door het zeewater. Ik werkte zo hard ik kon in de hoop dat pappa het zou zien. Marieke hielp ook mee, zo goed ze kon met haar vier jaar, maar opeens zat ze huilend in het zand, ontroostbaar, omdat ‘straks alles weg is’. ’s Middags, op het heetst van de dag, aten we de meegebrachte boterhammen, bruine boterhammen met kaas; ondanks de verpakking van vetvrij papier knisperde het zand mee tussen mijn tanden. Na het eten lag ik in de schaduw van het windscherm en soesde een uurtje, mij vaag bewust van het geluid van de branding, de wind die af en toe het zand opjoeg tegen het rode, verschoten doek van het windscherm, het omslaan van de bladzijden van het boek dat mamma las, het gejoel van spelende kinderen in de branding, het geluid van de in het zand ploegende voeten van mensen die langs onze plek liepen – en al soezend verwonderde ik mij over het verschil in afstand van al die geluiden en hoe ze elkaar daardoor verduidelijkten en hoe in die akoestiek een kleine ruimte ontstond waarin ik volkomen veilig was.

==

Ik voelde hoe koude natte handen onder mijn oksels werden geschoven, hoe mijn voeten loskwamen uit het zuigende zand, hoe ik opgetild werd.

‘Pappa!...’

Ik sloeg mijn armen om mijn vaders nek en drukte mijn gezicht tegen de natte huid van zijn hals.

‘Wat sta je hier nou? Wil je niet zwemmen?...’

Ik gaf geen antwoord. Mijn stem zou hebben verraden hoe opgelucht ik was. Ik klemde mij stevig vast, mijn armen rond zijn nek, mijn benen rond zijn middel. Zijn huid voelde koud aan, plakkerig zout van het zeewater. Snel telde ik tot dertien, het getal van mijn geboortedag; al bij de zeven voelde ik me kalmer worden.

‘Hé, ik vroeg je wat... Wil je niet...’

‘Onder het zand is ook heel veel,’ viel ik hem in de rede, ‘allemaal dieren en schelpen...’

Ik probeerde rustig te spreken, maar de opluchting joeg de woorden uit mijn mond. Toen de woorden stokten duwde ik me af tegen zijn schouders en keek hem in zijn lachende gezicht. Zoals zo vaak verwonderde ik me over de rimpeltjes rond de bruine ogen en de talloze donkere baardhaartjes die de helft van zijn gezicht bedekten. Hij draaide zich een halve slag om en wees naar de lucht.

‘Kijk...’

Ik keek in de aangegeven richting en voelde een scheut in mijn borst: hoog boven ons stond de maan, een bleke halve cirkel, nauwelijks te onderscheiden in het heldere blauw.

‘Nog een paar uur’, zei pappa, ‘dan gaan ze weer terug.’

Ik knikte. Tegen beter weten in probeerde ik iets te onderscheiden op die bleke halve cirkel, een of andere beweging, een miniem teken van leven.

Mijn vader streek een sliert haar van mijn voorhoofd.

‘Hé, wil je nou zwemmen of niet?’

Ik keek over zijn schouder. Hoewel het op het strand zelf al wat rustiger werd, was het bij zee nog druk. Volwassenen en kinderen liepen heen en weer, groeven kuilen, zwommen of speelden met een bal. Een zwartwitte hond stoof het water in, blaffend, maar deinsde terug voor een golf. In de verte hing een waas waarin alles vervloeide. Bij de duinovergang zag ik de vlaggenmast waarvan ik het touw had horen klapperen. Midden op het strand onderscheidde ik het rode windscherm waar mijn moeder nog altijd las. Marieke zat een paar meter verderop en bouwde een kasteel; een verzameling fleurige emmertjes, schepjes en harkjes lag om haar heen.

‘Ik vroeg je iets...’

Ik keek in de donkerbruine ogen van mijn vader. Rond de pupil, in het bruin, zag ik lichtere vlekjes, geel bijna. Ik streek met mijn handpalmen langs zijn ruwe wangen waardoor ze vreemd kriebelden. Toen sloeg ik hem met vlakke handen op de wangen, iets harder dan ik bedoelde.

‘Nee,’ zei ik, ‘ik wil rennen...’

Meteen liet ik me langs zijn harde lichaam op het zand glijden. Even laaide opnieuw de angst op toen ik het weke zand onder mijn voeten voelde, maar het volgende moment rende ik langs het water.

‘Hé, wat ga je doen?...’

Ik luisterde al niet meer. Ik liep snel, met lichte voeten. Zonder moeite ontweek ik mensen, een emmertje, een paar kwallen. Al rennend stelde ik me voor dat ik op de maan liep. Mijn passen vertraagden en verlengden zich. Mijn voeten raakten het zand nauwelijks: ik vloog bijna.

==

Het kasboek

Precies, denk ik, terwijl ik de doos de trap op draag, zo gaat dat: de dozen die verhuizing na verhuizing worden meegezeuld maar nooit meer opengemaakt, met een label erop als ‘lp’s’, ‘studie’ of ‘vakantielectuur’. Geen rotzooi, waardevolle zaken, maar losgeraakt van het leven dat we nu leiden, en met elke verhuizing verder teruggeworpen door een nieuwe wending in dat leven. Weggooien gaat niet omdat er een belofte aan kleeft: de belofte dat er op een dag tijd en reden zal zijn om ze te openen, en dan, dan... Ja, dan wat? Dan luister ik nog eens naar No woman, no cry... Dan blader ik dat werkstuk over Stadsuitbreidingen van Haarlem (1850–1900) nog eens door... Dan lees ik nog eens Maigret en het lijk zonder hoofd... Maar zo gaat het natuurlijk niet, we blijven de dozen ongeopend meezeulen. Soms worden ze weggegooid, snel en zo achteloos mogelijk om het stekende schuldgevoel voor te zijn; een enkele keer worden ze oprecht vergeten op een zolder, in een kelderbox of schuur; en uiteindelijk gaan ze over in andere handen, die van de achtergebleven levensgezel, of van het kind dat in gedachten verzonken de flat leegruimt.

De trap maakt een draai naar links en komt uit op de ruime overloop. Beneden me hoor ik het opgewonden geroep van de kinderen, die door de nog goeddeels lege kamers rennen. Door de voordeur hoor ik de stem van Elin die instructies geeft aan een van de verhuizers.

De doos die ik nu draag is anders. ‘Spullen Erik’. Het is weliswaar een doos die ik al bijna drie decennia ongeopend van adres naar adres sleep, maar hij blijft me nabij, waar ik hem ook zet. Ik kan mij moeiteloos de plekken voor de geest halen waar hij eerder stond: in een schuur, naast een voorraad hout die met de seizoenen slonk en weer aangroeide; op een zolder, in een stapel van vier, tegen een slordig gepleisterde schoorsteen; in een inloopkast naast de slaapkamer, bedekt met een stapel truien; in een kelderbox waar het naar natte steen rook, onder een matglazen raampje waar morsig licht van een binnenplaats doorheenviel. Vier adressen, vier nauwkeurig onthouden plekken. De nauwkeurigheid van mijn herinnering bewijst dat deze doos de uitzondering is, niet losgeraakt van het leven dat ik leid, maar nog altijd deel ervan. En even nauwkeurig ken ik de inhoud ervan: een paar door zeewater geloogde stukken wrakhout, een zakschaakspel waarvan drie zwarte pionnen missen, een zelfgemaakte fruitschaal, en natuurlijk het kasboek.

==

Ik kocht het kasboek in de kantoorboekhandel van Venstra, op een zaterdag in mei 1972, kort voor mijn elfde verjaardag. Ik was met mijn vader die bij Venstra zijn boeken kocht. Zoals gewoonlijk bestudeerde ik de kasten met kantoorbenodigdheden, die een grote aantrekkingskracht op mij uitoefenden. Plank na plank lag vol met stapels papier in verschillende formaten en kwaliteiten; pakketten van tien schriften, bijeengehouden door papieren wikkels; dozen met potloden, pennen en gummen; houten bakken met punaises en paperclips die per ons werden verkocht; stapels notitieblokken en enveloppen in verschillende formaten; lange rijen ordners; en ten slotte een plank met nietmachines, perforatoren, elektrische puntenslijpers en andere apparaten. Er ging van de planken een bekoring uit die ik later zou herkennen als de schoonheid die voortvloeit uit een trefzekere ordening, zoals de schoonheid van een antieke tempel, een strijkkwartet van Beethoven of een natuurwet.

Mijn oog viel op een slordige stapel die ik niet eerder had gezien. De stapel bevatte schriften, een in beige papier en ruw touw gewikkeld pakket, een handvol beschadigde enveloppen en een groot, ouderwets aandoend boek dat meteen mijn aandacht trok. Ik trok het voorzichtig uit de stapel. Het had een harde, donkergrijze kaft met een gewolkt motief dat aan het heelal deed denken. Toen ik het opensloeg zag ik dat het geen boek was, maar een soort schrift. De onbeschreven bladen hadden een intrigerende liniëring van rode en blauwe lijnen in verschillende dikten, de meeste horizontaal, maar enkele verticaal. Het papier rook overweldigend, niet zoals de boeken in de kast van mijn vader, maar kraakvers. Ik had geen idee wat ik in handen had, maar het was mij op slag duidelijk dat ik het schrift in bezit moest krijgen.

Ik liep naar mijn vader en vroeg hem om een voorschot op mijn zakgeld. Hij wierp een verstrooide blik op het schrift.

‘Wat is dat?’

Ik gaf hem het schrift dat hij vluchtig bekeek.

‘Wat moet jij met een kasboek?’

Zonder mijn antwoord af te wachten gaf hij het ‘kasboek’ terug, haalde zijn portemonnee tevoorschijn en gaf mij geld. Ik betaalde, liet het kasboek inpakken en wachtte buiten op mijn vader. Het duurde een eeuwigheid voor hij kwam. Op de terugweg liep ik steeds enkele passen voor hem uit, ongeduldig, verlangend naar de beslotenheid van mijn kamertje op zolder waar ik mijn aankoop ongestoord zou kunnen bestuderen.

Thuis legde ik het kasboek op mijn bureau en opende het bij het schutblad, dat blanco was en van een afwijkende, ruwere papiersoort. Eerst nam ik een liniaal en potlood en trok op gelijke afstanden horizontale lijnen. Daarna trok ik nog een enkele verticale lijn, aan de linkerkant. Vervolgens nam ik mijn beste pen en schreef mijn naam en adres op.

==

Erik van Duijn

Pluimessenlaan 11

Amstelveen

Noord-Holland

Nederland

Benelux

West-Europa

Europa

Noordelijk Halfrond

Aarde

Zonnestelsel

Melkweg

Heelal

==

Ten slotte nam ik een gum en vlakte de potloodlijnen uit. Het resultaat was schitterend: nergens haperde mijn handschrift, nergens boog een regel af.

==

De volgende dag was bewolkt en winderig. Na de kerkdienst kleedde ik mij om en pakte mijn fiets uit het schuurtje. Ik reed het steegje uit dat tussen de huizenrijen lag, sloeg linksaf de Appellaan in en toen rechts de Notenlaan op die ik volgde tot het schoolplein dat er verlaten bij lag. Ik stak het plein over naar de fietsenstalling die tegenover de school lag. De stalling was aan de open zijde beschut door de blinde, bakstenen muur van het gymnastieklokaal, en als geheel aan het zicht onttrokken door een groenstrook. Ik had er alle gelegenheid om over het kasboek na te denken.

Ik besefte scherp dat het kasboek een juiste bestemming diende te krijgen. Sinds de vorige middag had ik het steeds opnieuw in mijn handen genomen en doorgebladerd, eraan geroken, het patroon van de liniëring bestudeerd en naar de gewolkte kaft gekeken, waarin ik elke keer nieuwe patronen ontdekte. Het kasboek hield een belofte in, vaag maar overweldigend; ik had geen idee wat die belofte concreet was, maar besefte dat ze het noodzakelijk maakte om het kasboek een juiste bestemming te geven: door een verkeerd gebruik zou ik niet alleen het kasboek zelf verprutsen, maar ook de belofte die het inhield.

Ik zette mijn fiets weg en ging tegen de achterwand zitten. Er stonden enkele fietsen in de stalling, wrakken, scheef weggezakt in de rekken. Een paar meter van waar ik zat was een vuurtje gestookt, waarvan de restanten – verkoold hout, een stapel vochtig geworden kranten – een naargeestige geur afgaven. Die geur, de vlagerige wind en het miezerige, onder het afdak tot een grijze schemer afgezwakte licht zorgden voor een vage dreiging, die ik op afstand hield door mij te concentreren op mijn gedachten.

Ik wist niet precies wat een kasboek was. Het had iets te maken met geld en met rekenen, maar ik kon niet bedenken welke praktische toepassing het kon hebben. Niet dat ik het kasboek per se als kasboek wilde gebruiken: het leek me duidelijk dat het boek talloze mogelijkheden bood, op allerlei terrein. Wat telde was om uit alle mogelijkheden de juiste te kiezen en zo de belofte die het kasboek inhield in vervulling te laten gaan.

Mijn eerste gedachte was om mijn verzameling voetbalplaatjes in het kasboek te plakken. Het aantrekkelijke hiervan was dat ik zou kunnen beginnen met Feijenoord, waarvan ik sinds de winst op Celtic in de finale van de Europa Cup, anderhalf jaar geleden, een fan was. Ik had het elftal compleet op Eddie Treytel, Theo Laseroms en Ove Kindvall na. Bovendien zou ik de plaatjes kunnen opplakken zoals in een echte opstelling. Maar terwijl ik hierover nadacht doken enkele praktische problemen op, die mij aan het twijfelen brachten. Een nadeel was dat ik al een album bezat waarin de plaatjes geplakt konden worden en dat ik dit deels ook al had gedaan, zodat ik de ingeplakte plaatjes weer zou moeten loshalen, waarbij ze vermoedelijk te lijden zouden hebben. Een ander punt was dat ik niet kon besluiten welke plaats ik de overige clubs moest geven. FC Twente zou vanwege Epi Drost op de tweede plaats moeten komen, maar daarna raakte ik het spoor bijster. Ajax, de aartsvijand, wilde ik het liefst helemaal achterin hebben, maar dat was gegeven de prestaties van de club moeilijk te verdedigen. Zo waren er nog enkele complicaties die ik niet wist op te lossen.

Een tweede mogelijkheid die ik zag was om in het kasboek lijsten te maken. Daartoe leek het uitermate geschikt door de gedetailleerde en gevarieerde liniëring, die verschillende ordeningen zou toelaten. Zo zou ik lijsten kunnen maken van mijn verzamelingen: de schelpen die ik aan het strand had gevonden; de stukken wrakhout, ook van het strand; de gedroogde bladeren; en natuurlijk mijn stenen. Verder zou ik lijsten kunnen maken van de boeken die ik bezat, van de boeken die ik had gelezen, van mijn verzameling tekenmaterialen, van al mijn familieleden of bijvoorbeeld van alle vogels die in Nederland voorkwamen, zoals ik eens had gezien in een boek van mijn vader. Maar ook nu doken bezwaren op. Ik voorzag problemen met de volgorde van de lijst met stenen, omdat ik deze beurtelings sorteerde op grootte en kleur, en niet kon besluiten wat de juiste methode was. Bovendien kon ik niet beslissen welke ruimte ik per lijst moest reserveren. Mijn verzameling boeken zou bijvoorbeeld gestaag groeien en het zou goed kunnen dat op een dag de beschikbare ruimte benut was. Wat zou ik dan moeten met de boeken die ik nadien in mijn bezit kreeg? Verder maakte ik me zorgen over mijn handschrift, dat de neiging had al na enkele min of meer nette regels te ontaarden in een zeer lelijk, verkrampt gekriebel.

Een derde mogelijkheid was om het kasboek te gebruiken als dagboek. Hoewel de liniëring zich daartoe niet direct leende, was het beschrijven van de bladzijden wel degelijk mogelijk, waarbij het royale formaat een voordeel was: er zou immers heel wat tekst op een bladzijde passen. Afgelopen zomer had ik het dagboek van Anne Frank gelezen, dat mij verveelde, maar wel had geïnspireerd tot het bijhouden van een eigen dagboek. Ik deed dat op de overgebleven bladzijden van schriften die ik in voorgaande schooljaren had gebruikt voor taal, aardrijkskunde, vaderlandse geschiedenis enzovoort. Dat was geen ideale methode, dus het kasboek leek een goed alternatief. Toch stuitte ik nu ook weer op bezwaren. Ik moest mijzelf bekennen dat mijn enthousiasme voor het bijhouden van een dagboek aanzienlijk was geluwd. Nadat ik aanvankelijk van uur tot uur had genoteerd wat ik deed, dateerde mijn laatste aantekening alweer van enkele maanden geleden. Ten tweede was er de vraag wat er zou gebeuren als het boek vol was en ik nog geruime tijd te leven zou hebben. Moest ik dan weer overschakelen op oude schriften, nieuwe schriften kopen, of kon ik dan misschien ergens nog een kasboek kopen? Ik kwam er niet uit. Bovendien speelde hier ook weer het probleem van mijn lelijke handschrift: het zou mij vast niet lukken in het hele boek een net schrift vol te houden.

Een laatste idee dat ik overwoog was om het kasboek te bestemmen voor krantenknipsels. Sinds enige tijd knipte een oudere neef die ik bewonderde artikelen uit de krant die hij van een datum voorzag en vervolgens inplakte in plakboeken, waarvan hij er al drie had. De knipsels handelden over milieuverontreiniging, een onderwerp dat me op zich niet boeide, maar de strakke ordening waarmee hij de knipsels in de boeken plakte sprak mij buitengewoon aan. Ik probeerde te bedenken over welke onderwerpen ik knipsels zou kunnen verzamelen, maar kon niets verzinnen, ook al omdat ik nooit de krant las. Ik besloot daarom dat ook deze bestemming niet de juiste kon zijn.

Daarmee waren mijn ideeën vooralsnog uitgeput. Hoewel ik een lichte teleurstelling voelde dat ik niets had kunnen bedenken, riep de gedachte aan het kasboek nog steeds een krachtig geluksgevoel op: ik twijfelde er niet aan dat ik vroeg of laat een juiste bestemming zou vinden. Ik was nog maar een klein uur in de fietsenstalling, maar verlangde er alweer naar om naar huis te gaan, naar boven, en in mijn kamertje het kasboek uit de bureaula te halen, het in mijn handen te houden, erin te bladeren en eraan te ruiken.

==

In de dagen en weken die volgden dacht ik geregeld na over een juiste bestemming, maar kon niet tot een slotsom komen. Naarmate de tijd verstreek werd ik daarbij niet alleen gehinderd door allerlei praktische bezwaren, zoals mijn handschrift, maar ook door het steeds weer opduikende vermoeden dat zich in de toekomst misschien betere bestemmingen zouden aandienen, die ik nu nog niet kende, en dat ik beter kon wachten totdat ik zeker wist waarvoor ik het boek het beste kon gebruiken.

Zo stelde ik de ingebruikname van het kasboek keer op keer uit. Het bleef steeds langer in mijn bureaula liggen waar het na verloop van tijd verstopt raakte onder een laag papieren en spullen. Ik weet niet hoe het kasboek uiteindelijk in de verhuisdoos terechtkwam, maar ik kan het me voorstellen: hoe het kasboek in een andere la of stapel verdween toen ik naar de nieuwe zolderkamer verhuisde, hoe het achterbleef toen ik het huis uit ging, hoe mijn vader de kamer leegruimde om er een andere bestemming aan te geven en het kasboek in een doos deed met wat andere voorwerpen die ik achter had gelaten, hoe hij er ‘spullen Erik’ op schreef en de doos op het kleine bergzoldertje zette. Daar vond ik hem toen mijn ouders het huis verkochten en Marieke en ik hielpen bij het leegruimen ervan. Ik weet nog precies wat er toen gebeurde. Ik opende de doos, haalde het kasboek eruit, las het schutblad, bladerde, rook – en voelde hoe de oude opwinding herleefde, die oude belofte, onvervuld maar ongeschonden.

==

Boven aan de trap blijf ik staan en laat mijn blik over de overloop dwalen, langs de deuren die toegang geven tot de slaapkamers en enkele, onder het schuine dak afgeschoten stukken zolder die als bergruimte dienen. Ik kan niet beslissen waar ik de doos zal opbergen. Aan de overzijde van de overloop geeft een rij ramen uitzicht op de verwaarloosde tuin, een weiland met paarden, velden en bossen. Onder een van de ramen staat een sierlijk salontafeltje dat door de vorige eigenaar is achtergelaten. Ik loop ernaartoe, zet de doos erop en kijk naar buiten. Beneden in de tuin zie ik de kinderen die achter elkaar aan om het huis rennen. Ik volg ze tot ze om de hoek verdwijnen. In de hal hoor ik Elin die kennelijk met een van de verhuizers meeloopt.

Ik herinner me nog iets dat in die fietsenstalling gebeurde, iets geks, dat ik nog altijd niet helemaal begrijp. Hoewel ik naar huis – of liever gezegd naar het kasboek – verlangde, was ik toch nog even blijven zitten. Ik luisterde een tijdje naar de wind en naar de auto’s die over de Notenlaan reden. Ergens boven het grijze wolkendek klonk een vliegtuig, op weg naar het nabije Schiphol. Op zeker moment schrok ik op van stemmen. Ik stond op en keek door de opening tussen de achterwand en het dak van de stalling, die – zij het belemmerd door de groenstrook – zicht gaf op het schoolplein. Op het plein liepen twee volwassenen met een hond. Ze praatten druk. Niets wees erop dat ze naar de fietsenstalling zouden komen, maar toch hield ik ze nauwlettend in het zicht totdat ze naar rechts uit mijn gezichtsveld waren verdwenen. Pas nadat ik ook hun stemmen niet meer hoorde, draaide ik me om en liet mijn blik door de stalling gaan. Op dat moment werd ik bevangen door een opwinding die mij enkele ogenblikken verlamde, maar er vervolgens toe bracht mijn jas open te knopen en mijn broekriem los te maken. Ik duwde met beide handen zowel mijn broek als onderbroek naar beneden, tot op mijn knieën. Zo bleef ik staan, half voorovergebogen, en voelde hoe de wind tussen mijn naakte dijen kwam. Ik sloot mijn ogen. Mijn hart klopte hevig, mijn ademhaling versnelde en mijn benen trilden. Na misschien een halve minuut trok ik de kleding weer op, gespte de riem vast, knoopte mijn jas dicht, pakte mijn fiets en reed de stalling uit, het verlaten schoolplein over, naar huis.

Waarom ontblootte ik mij? Was het een of andere ontlading van een spanning die door de plotselinge verschijning van de twee volwassenen en hun hond naar een hoogtepunt was gestuwd? Was het een seksuele opwinding, een eerste ontwaken van mijn libido? Maar waarom dan? Waarom daar, op die naargeestige plek, op dat moment? En had het kasboek ermee te maken of stond dat er los van? Het zijn vragen waarop ik nog altijd geen antwoord heb.

==

‘Erik? Ben je boven?’

‘Ja... Hier...’

Elin verschijnt in het trapgat.

‘Ah, daar ben je, kun je even komen, ik weet niet waar we dat oude bed van mijn ouders moeten zetten...’

Ik volg haar naar beneden.

‘Het is eigenlijk te groot voor de logeerkamer dus ik dacht dat we misschien...’

Halverwege de trap blijf ik staan als ik besef dat de doos nog op het salontafeltje staat. Als ik me omdraai, vult opeens het gejoel van de kinderen de hal. Ze komen door de voordeur binnenrennen en dringen zich langs mij heen de trap op, naar de overloop.

‘We gaan een hut bouwen!’

Ik knik, glimlach.

‘Goed zo...’

Vanwaar ik sta zie ik de doos. Ik aarzel een paar tellen maar neem dan een besluit, draai me om en daal verder de trap af. Het maakt niet uit of ik weet waar de doos precies terechtkomt: ik zal altijd weten waar hij is, ongezien, ongeopend, maar op een vanzelfsprekende manier aanwezig, ongeveer zoals het hart.

==

Onmiddellijke terugkeer van uw geliefde

Waarheen leidt de weg

Die wij moeten gaan?

Waarvoor zijn wij op aard?

Wie weet wat er is achter ster en maan?

Hoelang duurt nog de nacht?

==

—Mieke Telkamp, Waarheen, waarvoor

Als ik in die dagen de deur uitging – nooit vrijwillig maar omdat ik niet anders kon –, was het alsof de stad bezit van mij nam en ik op een golfslag van geuren, geluiden en bewegingen van het ene einde naar het andere werd meegevoerd. Vroeg of laat vond ik houvast in een kroeg en zette het op een drinken dat geen vreugde verried en al evenmin opleverde. Al drinkend zocht en vond ik wel een zekere vergetelheid: achtergrondgeluiden vielen weg, de randen van het beeld vervaagden en ik vergat de pijn in mijn rechtervoet, veroorzaakt door een oneffenheid in de binnenzool die zich tijdens het urenlange dwalen in de door zweet verweekte eeltlaag had afgezet.

Anderhalf jaar eerder was ik in Amsterdam gearriveerd om aan de Vrije Universiteit een studie geneeskunde te doen. In het eerste jaar studeerde ik hard, in de zomermaanden die volgden werkte ik als schoonmaker in het AMC dat recent aan de rand van de stad was gebouwd, maar gaande het nieuwe studiejaar taande mijn belangstelling voor de studie, zonder dat ik wist waarom. Ik voelde een machteloosheid die op zichzelf niet nieuw voor me was maar die nu, alleen op een kamer in de stad, niet meer gekeerd werd door de routines van het ouderlijk huis, een vertrouwde omgeving en enkele vrienden.

Ik volgde geen colleges meer en liet tentamens lopen. Ik meed gezelschap. In de weekends verzuimde ik naar huis te gaan en als ik wel ging trok ik mij terug op mijn oude zolderkamer waar ik urenlang de poster van een opengewerkte Fokker Friendship 27 bekeek, die daar al vanaf mijn elfde jaar hing. Op de voorzichtige vragen die mijn bezorgde ouders mij stelden, gaf ik vage antwoorden, niet omdat ik ze de waarheid wilde onthouden, maar omdat ik zelf geen idee had wat er met me aan de hand was.

Ik bleef het liefst op mijn studentenkamer maar die aanvankelijk veilige eenzaamheid werd steeds angstaanjagender. Soms zag ik mijn hand zonder dat ik deze als de mijne herkende terwijl ik tegelijkertijd wist dat het mijn hand was die ik daar zag. Ik had dan geen andere keuze dan roerloos te blijven zitten, al zou ik niet hebben kunnen uitleggen waarom dat nodig was. Andere keren leek ik mijn kamer slechts waar te kunnen nemen als een verzameling losse voorwerpen zonder enige samenhang, en ook dan was er geen andere keuze dan bewegingsloos te blijven zitten. Ook kwam het voor dat ik overtuigd was elk moment te kunnen versmelten met mijn omgeving, op te gaan in de stoel waarin ik zat, het boek in mijn hand of de reproducties aan de muur, en ook dan, alweer, kon ik niets anders doen dan zo roerloos mogelijk te blijven zitten.

Tegen de winter werden de uren van roerloosheid zo bedreigend dat ik ze probeerde voor te zijn door al bij het geringste teken van onheil in beweging te komen, mijn jas en schoenen aan te trekken, het huis te verlaten en me over te geven aan de stad – beter meegevoerd worden door haar golven dan verpletterd door iets dat ik niet eens kon benoemen.

==

Op een winterse dinsdagmiddag – koud, helder, de zon al laag – vond ik in een kroeg een kaartje. Het lag op de bar waar ik zat, verfrommeld tot een halve prop. Achter de bar wreef de kastelein glazen schoon met een theedoek. Zijn bewegingen hadden een schoonheid die soms ontstaat door jarenlange herhaling. Op de achtergrond klonk muziek. Culture Club. Ik streek het kaartje glad. Het was tien bij tien centimeter, verkreukt met naden waarin vuil zich had opgehoopt, besmeurd met een koffievlek, en aan de randen versleten tot een zijdezachte aanraking. Kennelijk had iemand het lange tijd bij zich gedragen.

==

Prof Roodveld

Groot helderziend medium helpt u uw problemen oplossen, geliefd worden, geluk, bescherming, hereniging, examens, wraak, opheffen van vervloekingen, antwoord op diverse levensvragen en auto. Uw wil wordt gelijk ingewilligd. Onmiddellijke terugkeer van uw geliefde.

==

Op een vage manier associeerde ik de woorden met een broeierige cultuur waarin duistere krachten, vervloekingen en bezweringen nog betekenis hadden, en in mijn verbeelding doemden beelden op van een nacht, opgelicht door vuur, waarin gemompel te horen was en schimmen opdoken met gezichten die beschilderd waren met slordige, door de medicijnman met de vinger aangebrachte strepen rode verf – of bloed. Ik veronderstelde dat de praktijk van professor Roodveld bestond uit migranten die, hoewel betere alternatieven voorhanden waren, vasthielden aan wat ze van oudsher gewend waren.

Pas toen ik de tekst nog eens las, viel me op hoe kolderiek ze was, niet alleen door de hier en daar plechtstatige formulering, maar vooral door de ongerijmdheid van de delen van de opsomming. In welke zin behoorde de auto tot de diensten die professor Roodveld aanbood? En hoe verhield het antwoord op diverse levensvragen zich tot die examens? Tegelijk raakte de tekst me: ik zag de poëzie ervan, de melodie, waardoor de woorden aan een gedicht of gebed deden denken.

Ik las het kaartje nog enkele keren, maar legde het toen weg en vergat het. De rest van de avond en nacht verliep zoals dat gebruikelijk was. Ik dronk, ging van kroeg naar kroeg, knoopte gesprekken aan met mensen die ik niet kende en verlangde gaandeweg steeds heviger naar huis zonder dat ik ertoe kwam daadwerkelijk huiswaarts te keren. Pas toen ik geen open kroeg meer vond, niemand meer om me aan vast te klampen, ging ik naar huis, lopend omdat er geen tram meer ging en ik te berooid was voor een taxi. De stad liet me met rust maar de vermoeidheid sloeg hard toe. Ik sleepte me door het eerste deel van de Van Woustraat, langs de Cuyp, maar bleef toen haken, louter van uitputting, het verhitte voorhoofd leunend tegen de koele etalageruit van Dierenhandel Exotica.

In de etalage stond een terrarium met een slang, een grote slang, een meter of twee, zo dik als mijn pols. Het dier had geen bijzondere tekening, het was donker, hier en daar grijs, en werd hel verlicht door een lamp die waarschijnlijk ook warmte gaf. Toch bewoog het verschrikkelijke dier niet, het lag daar maar, onbewogen door mijn aanwezigheid. Rond en op de slang scharrelden vijf witte muizen, schattige diertjes, heel mooi, wit met roze oortjes en kraaloogjes. Ik was bang voor slangen, een primitieve, ingebakken angst die ik niet kon herleiden tot een traumatische ervaring, maar voorzover ik nu angst voelde ging deze schuil in de roes en de vermoeidheid. Tegelijk welde iets anders op, verdriet, geen verdriet om een concreet verlies, maar een algemeen, universeel verdriet, en dat kwam niet door de slang maar door de muizen. Hun lot was bezegeld en daar hadden ze geen weet van: ze wisten het niet, ze waren als de kinderen van het verloren paradijs, kinderen die in gelukzalige onwetendheid speelden tussen de hagen van het verleden en de toekomst. Wie had dat ook alweer geschreven? Ik had geen idee. Het interesseerde me ook niet: ik moest zo snel mogelijk weg zien te komen, verder de Van Woustraat door, de Ceintuurbaan over, langs die gekke hoek bij pornotheek Miranda, naar de Amstelkade, dan eerste rechts, eerste links, eerste rechts, naar nummer elf, omhoog, de vierde etage, naar het bed waar ik verschrikkelijk naar verlangde, zozeer dat het schrijnde: het vooruitzicht mij te ontdoen van mijn kleding, die ellendige schoenen, wat water over mijn gezicht te spoelen, over mijn voeten, en dan mijn bed in, die zachte beschutte warmte waarvan ik de stank niet zou ruiken, in slaap vallen, slapen, een paar uur vergetelheid, weg van hier, weg van nu, weg van mijzelf.

Ik bracht mijzelf ertoe zachtjes heen en weer te wiegen, een minimale beweging, en deze geleidelijk iets groter te maken, totdat het moment kwam waarop de ene beweging de andere opriep: mijn voorhoofd kwam los van de ruit, mijn handen, en ik zette een stap naar achteren, iets te snel, te krachtig, zodat ik in een onbeholpen tumult van ledematen achterover viel. Ik stond vrijwel meteen weer op, op slag een tikje minder dronken, ontnuchterd misschien door de val, maar hoe dan ook: daar ging ik, verder de Van Wou in, in een verbeten tempo dat niettegenstaande een zekere ontnuchtering aanhoudende dronkenschap verried.

==

Toen ik tegen de middag wakker werd, was het kaartje het eerste dat mij in gedachten kwam. Ik herinnerde me de tekst, die me nu nog idioter voorkwam dan de vorige dag. Ik vroeg me af of het kaartje een boodschap voor mij had bevat. Probeerde iets of iemand mij via dit kaartje te helpen, te waarschuwen, te bedreigen misschien? Het was een idiote veronderstelling, besefte ik, maar niettemin hield ze me enige minuten in de ban.

Gedwongen door een golf van misselijkheid sloot ik mijn ogen. De voorgaande avond en nacht kwamen mij in flarden weer voor ogen: het kanariegele, met paarse bloemen gedecoreerde shirt van een al wat oudere man die mij halverwege ons gesprek naar zich toe trok en zijn tong in mijn mond duwde; het door mijn braaksel gevormde patroon dat ik enkele uren daarna op de stoep voor Café Quibus had uitgekotst, waarin duidelijk een koeiengezicht was te zien; die ellendige slang.

De misselijkheid ebde weg. Ik opende mijn ogen en staarde enige tijd naar het plafond. Wat was er met mij aan de hand? Wat dreef me? In welke greep bevond ik mij?

Toen ik enige tijd later opstond viel mijn oog op het kaartje. Het lag onder de stoel waarop mijn kleren lagen. Hoewel ik me er niets van herinnerde had ik het kennelijk in mijn zak gestopt en was het op de grond gevallen toen ik mij uitkleedde. Ik pakte het op en zag nu pas dat op de achterzijde iets stond geschreven. Karel du Jardinstraat 27 huis. Het handschrift maakte een zelfverzekerde, maar ook haastige indruk: de woorden leken snel neergekrabbeld terwijl het kaartje tegen een muur of deur werd gehouden, of misschien op iemands rug. Ik kende de straat. Het leek het me zelfs waarschijnlijk dat ik er afgelopen nacht doorheen was gelopen, van Quibus naar het Cornelis Troostplein, om daar een late tram naar het centrum te nemen. Wacht, die tram, daar was iets mee... Ja, nu herinnerde ik me het weer: in de tram had een jonge vrouw gezeten, nog geen twintig jaar oud en idioot mooi. Ze had zich naar mij had omgedraaid en een middelvinger geheven, met een blik waarin slechts minachting stond. Ik had overwogen om op te staan, naast haar te gaan zitten en uit te leggen dat ik geen kwaad in de zin had, maar slechts haar schoonheid bewonderde, zoals ongetwijfeld vele anderen voor mij hadden gedaan en nog velen na mij zouden doen. Godzijdank was ik blijven zitten, het hoofd afgewend, en had ik gezien hoe de stad voorbijgleed, de gevels en mensen en lichten, nog steeds als een golfslag maar inmiddels een ander getij: geen vloedgolf meer maar een zachtjes aan mij trekkend ebwater. Zo nu en dan zocht ik de weerspiegeling van het meisje op in de ruit en zo was ik er, zonder mijn hoofd in haar richting te hoeven draaien, getuige van hoe ze op de Vijzelstraat uitstapte. Ik kon haar vervolgens blijven volgen via een dubbele spiegel die werd gevormd door het venster en het glazen afscheidingswandje dat achter de bestuurderscabine was aangebracht, zodat ik kon zien hoe ze langs een van de grachten wegliep. Door de beweging van de tram bleef ze verrassend lang in mijn blikveld en dat ontroerde me: het betekende dat er een band tussen ons was, of we dat nou wilden of niet.

==

Toen aan het eind van de middag het onheil zich opnieuw in mijn kamer verzamelde, vond ik de kracht om op te staan, mijn jas en schoenen aan te trekken en de trappen af te dalen. Met mijn hand nog op de klink van de buitendeur kreeg ik een ingeving: ik sloot mijn ogen, trok de deur achter mij dicht en zocht langs de gevel op de tast naar mijn fiets die enkele meters verderop stond. Toen ik de fiets vond – die ik herkende aan de oranje knijptoeter die ik bij wijze van bel aan het stuur had gemonteerd – wist ik het slot open te krijgen, op te stappen en over de stoep weg te fietsen, nog altijd met de ogen gesloten. Even meende ik op deze wijze te kunnen ontsnappen – ik voelde me opgetild, een zekere opluchting – maar ik wachtte te lang met het openen van mijn ogen: na enkele meters gleed het voorwiel de stoeprand af en botste ik tegen een geparkeerde auto aan, zodat ik zijwaarts terugviel op de stoep. Ik stond meteen op en begon te lopen, zonder de auto, mijn kleding of mijn lichaam op schade te inspecteren, en zonder mijn fiets terug te zetten, in paniek, alsof de stad mij elk moment met een ziedende vloed kon bestraffen voor mijn poging aan haar greep te ontkomen.

Maar dat gebeurde niet. De stad liet me met rust. Zo nu en dan voelde ik haar trekken maar nooit dwingend. Voorzichtig begon ik zelf richting te zoeken. Om de stad zand in de ogen te strooien maakte ik omwegen en zwierf urenlang door de Pijp waarbij ik patronen beschreef die mij de behendigheidspelletjes in herinnering brachten waarmee ik vroeger graag speelde: de in hard plastic geklonken labyrintjes waarin loden kogeltjes door het variëren van de helling en hoek van het vlak van het ene naar het andere punt gestuurd moesten worden.

Het was alweer donker toen ik de Karel du Jardinstraat inliep. Nummer 27 lag aan de buitenzijde van een scherpe knik, halverwege de straat. De gordijnen voor het raam rechts van de deur – naar ik aannam nummer 27 huis – waren gesloten. Aan de gevel hing een naamplaatje: P. Veld. Nadat ik had aangebeld gebeurde er geruime tijd niets. Terwijl ik wachtte voelde ik hoe de stad aan me begon te trekken, met venijnige rukken, maar ik hield stand en belde opnieuw aan. Nu hoorde ik voetstappen. De deur ging open en in de opening verscheen een oudere man die ik rond de zeventig schatte. Hij was gekleed in een azuurblauwe, versleten trainingsbroek met witte strepen langs de zijnaden, en een wit onderhemd dat een gezet postuur liet zien. Zijn schouders hingen af met een ronding; de bleke bovenarmen waren bedekt met sproeten. Hij was goeddeels kaal op enkele witte slierten na die over de schedel naar achteren waren gekamd. In zijn ene hand hield hij een tijdschrift, in de ander een leesbril.

‘Goedenavond... Ik ben op zoek naar professor Roodveld.’

‘Wie?’

‘Professor Roodveld...’

‘Neem je me in de maling?’

‘Nee, wacht...’

Ik haalde het kaartje tevoorschijn en liet het de man zien. Hij las de advertentietekst. Toen hij het adres op de achterzijde zag zei hij: ‘Dat is hier.’

‘Daarom belde ik aan. Ik dacht dat professor Roodveld hier woonde...’

De man gaf me het kaartje terug. Hij maakte een vermoeide indruk. Zijn gezichtshuid had een vale kleur en was bedekt met onregelmatigheden. Onder zijn ogen zaten donkere kringen.

‘Nee, die woont hier niet. Ik woon hier. Kijk...’ – hij tikte op het naamplaatje – ‘... dat ben ik: Piet Veld. En professor ben ik ook niet.’

‘Nee. Maar uw adres staat wel op het kaartje.’

‘Ja, dat is waar...’

‘Kent u professor Roodveld?’

‘Nee.’

‘Herkent u misschien het handschrift?’

De man bekeek het adres nog eens maar schudde toen zijn hoofd.

‘Nee,’ zei hij terwijl hij het kaartje weer teruggaf, ‘het is in elk geval niet dat van mij.’

‘Van uw vrouw misschien?’

‘Die is dood.’

‘Oh, sorry...’

Hij zweeg. Ik voelde gek genoeg niet meer dan een lichte teleurstelling dat ik professor Roodveld niet had getroffen. Wel besefte ik dat ik het gesprek moest zien te rekken, in de hoop dat ik al pratende een idee zou krijgen, niet zozeer iets dat het raadsel van het geschreven adres kon oplossen, maar iets dat me opnieuw houvast kon geven: het was me gelukt hier te komen, nu moest ik een volgend houvast vinden, en dan nog een, en nog een, en zo zou ik misschien mijn inzinking te boven kunnen komen.

‘Je ziet er belazerd uit, vriend...’

‘Ik heb geen douche. In het weekend douche ik bij mijn ouders, maar daar ben ik al een tijdje niet geweest.’

‘En zo te zien heb je je kleren ook al een tijdje niet gewassen.’

‘Nee... Stink ik?’

De man trok zijn wenkbrauwen op. Tegelijk gingen daarmee de overhangende oogleden omhoog en lichtten zijn ogen op: ze waren helderblauw.

‘Als je het niet erg vindt ga ik niet aan je snuffelen.’

‘Nee, natuurlijk niet...’

We zwegen opnieuw. Verlegen onder zijn blik keek ik de straat af, waar een groepje punkers naderde, bijna een parodie op zichzelf: de haren opgestoken in hanenkammen, de zwartwit geblokte shawls om de halzen, de leren jasjes, de zwarte broeken en natuurlijk de kistjes. De man volgde mijn blik.

‘Krakers. Tuig als je het mij vraagt. Als je ergens woont moet je huur betalen, waar of niet?’

Ik knikte.

‘Ik betaal elke maand huur... 290 gulden... aan mevrouw Stellingwerf...’

‘Goed zo.’

We zwegen toen het groepje punkers passeerde. Ze sloegen geen acht op ons maar keken verbeten voor zich uit. Ik keek ze na, verontrust, en voelde hoe de stad weer aan me trok, opnieuw venijnig.

‘Wil je een borrel? Je ziet eruit alsof je er een kan gebruiken.’

Ik keek hem aan, op zoek naar een valkuil, maar in zijn gezicht vond ik geen spoor van ironie. De gedachte aan een borrel riep een onmiddellijk en hevig verlangen in me op.

‘Ja, graag, dank u wel...’

De man stapte naar achter en opzij om me binnen te laten. Via een halletje kwamen we in de woonkamer die aan de straatkant lag en en-suite verbonden was met een eetkamer. Het was er erg warm. In een hoek van de kamer stond een gaskachel, hoog opgestookt; achter de micaruitjes laaide een felle gloed. De kleine ruimte was overvol, maar dat benauwde me allerminst; integendeel: het naar roze zwemende behang waarin een vaag patroon van rozen te herkennen viel, de zwarte namaaklederen bankstellen, het eikenhouten dressoir met een aantal ingelijste foto’s die op gehaakte kleedjes waren geplaatst en het vrijwel levensgrote, in wit porselein uitgevoerde beeld van een hazewindhond wekten een gevoel van vertrouwdheid, van geborgenheid zelfs, waardoor ik begreep dat de bewoner een fatsoenlijk mens was. Ik trok mijn jas uit, hing deze over een leuning en ging zitten. De man pakte een borrelglas uit een kast met glazen deurtjes en schonk in uit een bedauwde fles oude jenever die hij uit een kennelijk gekoelde bar in het dressoir haalde.

‘Hoe heet je?’

‘Erik.’

We hieven het glas en dronken.

‘Proost, Erik. En hoe zei je ook alweer dat die professor heette?’

Ik moest even wachten om de brand die de alcohol in mijn slokdarm veroorzaakte te laten luwen.

‘Roodveld.’

Ik gaf hem het kaartje dat ik nog steeds in mijn hand hield. Hij zette de bril op zijn neus en las het aandachtig.

‘Onmiddellijke terugkeer van uw geliefde...’

Hij grinnikte. Toen wees hij met een hoofdknik naar de foto’s op het dressoir.

‘Kijk, dat is mijn vrouw, Lenie. Ze is dood, twee jaar nu. Ik mis haar nog steeds. Niet dat we na al die tijd samen nog zo gek op elkaar waren hoor, maar je raakt toch aan elkaar gewend hè?’

Hij tikte een sigaret uit een pakje dat op de met gemarmerde tegels ingelegde salontafel lag en stak op.

‘Wat een mooie vrouw...’

Hij keek me over zijn bril aan.

‘Vroeger was ze mooi, zo’n stevige meid weet je wel, echt een blonde stoot. Maar na een tijdje komt de sleet erop, dan gaat het rimpelen en hangen. Niet dat ik zo strak ben gebleven...’ Hij lachte, maar zijn lach verging toen hij zich verslikte in de rook van zijn sigaret. ‘Tja, Lenie... Maar die eerste jaren, godallejezus, dat was wat hoor... Heb jij een meisje?’

‘Nee...’

Hij las het kaartje nog eens.

‘Dan heb je niet veel aan onze professor. Hij belooft van alles maar geen meisjes.’ Hij keek me over zijn leesbril aan. ‘Wat wil je eigenlijk van hem?’

Ik haalde mijn schouders op.

‘Geen idee... Iets... Het gaat niet zo goed met me...’

‘Misschien zoek je het antwoord op, wacht...’ Hij bekeek opnieuw het kaartje. ‘Hier. Het antwoord op diverse levensvragen?’

‘Nee...’

‘Of wil je een auto?’

Toen hij uitgelachen was vroeg hij: ‘Je bent student zeker?’

Ik knikte. ‘Geneeskunde.’

‘Goed zo.’

Ik vroeg me af wat hij daarmee bedoelde, maar hij sprak alweer verder.

‘Ze had kanker. Lenie. Eerst d’r borst, toen d’r longen, toen d’r hoofd en op het laatst overal. Maar toen was ze al zo mager als een graat. Kun je je dat voorstellen?’

Hij knikte opnieuw naar de foto. Ik schudde het hoofd.

‘Toen herkende ze me ook niet meer. Ze lag daar maar...’

‘Was ze bang?’

‘Ik denk het niet. In het begin wel. Toen ze hoorde dat er geen houden aan was...’

Hij streek met een hand over zijn gezicht. Zijn okselhaar klitte aan elkaar en opnieuw vroeg ik me waarom hij de kachel zo hoog had opgestookt. Ik wees op mijn lege glas.

‘Heeft u misschien nog een borrel?’

Hij knikte, stond op en pakte de fles uit de bar in het dressoir. Terwijl hij inschonk vroeg ik: ‘Was u erbij toen ze stierf?’

Hij schonk ook zijn eigen glas nog eens vol, kwam overeind en schroefde de dop op de fles. Zo bleef hij even staan. ‘Ja...’

‘Hoe was dat?’

Hij zette de fles terug in de bar en ging weer zitten. ‘Tja, hoe was dat? Ik had het eerst niet in de gaten. Ik zat naast d’r met een of ander blad. Toen keek ik opzij en zag dat er iets met d’r was. Ze was stil. Stiller dan ik haar ooit had gezien. Ik begreep toen dat ze dood was, door dat stille. De geestelijk verzorger zei later dat haar ziel het lichaam had verlaten maar zo is het gewoon om dood te zijn: stil...’

‘Doodstil?’

Ik schrok van mijn onbeschaamde opmerking en dronk ik mijn glas in één teug leeg.

‘Ja, zo zou je het kunnen zeggen.’

‘Was u verdrietig?’

‘Waarom hebben we het eigenlijk over mij?’

‘Dat vind ik prettig. Zal ik nu een keer inschenken?’

Hij maakte een wat ongedurig gebaar met zijn arm. Ik stond op, pakte de fles en schonk nog een keer in. In combinatie met de warmte veroorzaakte de alcohol een diep gevoel van tevredenheid. Ik moest hier zo lang mogelijk zien te blijven.

‘Is ze begraven, uw vrouw?’

‘Ja, op Vredehof.’

‘Heeft ze een mooie plek?’

‘Ach, aan zo’n grindpaadje, met bomen.’

‘Wat staat er op de steen?’

‘Haar naam natuurlijk, en de jaartallen, en een mooie spreuk, tenminste dat vond Lenie, ze had hem op een papiertje geschreven en in haar portemonnee gedaan. Achter elke traan van verdriet zit een glimlach van herinneringen.’

‘Mooi...’

‘Typisch Lenie, die dacht over de dingen na.’

We zwegen. De gaskachel ruiste. Ik keek de kamer rond. Piet Veld was een fatsoenlijk mens, dat kon niet anders, een man met een hart van goud.

‘Vindt u het goed als ik mijn schoenen uitdoe? Ik heb pijn in mijn voet.’

Opnieuw dat gebaar: een wat korzelige uitnodiging om mijn gang te gaan.

‘Het is de rechtervoet,’ legde ik uit terwijl ik de versleten grijsleren schoenen van mijn voeten trok. ‘Kijk...’ Ik haalde de door zweet tot een geribbeld pulp gelopen kartonnen binnenzool tevoorschijn en hield deze omhoog. ‘Dat zet zich af in mijn voetzool, begrijpt u?...’

‘Dat hoef ik niet te zien, vriend.’

‘En het gekke is... Kijk...’ Nu haalde ik de binnenzool uit de linkerschoen. ‘Deze is nog vrijwel gaaf. Is dat niet gek? Mijn rechtervoet zweet veel meer dan de linker. Ik snap daar niets van...’

‘Waarom gooi je dat zooltje niet weg?’

‘Maar dan zit er in de ene schoen wel een zooltje en in de andere niet. Dat zou toch gek zijn?’

De man haalde zijn schouders op. Hij kwam overeind uit de bank, reikte naar zijn glas en dronk het restant van de jenever in een teug op. Met opnieuw een gebaar beduidde hij mij de glazen nog eens in te schenken. Terwijl ik schonk bracht hij het gesprek op de begrafenis van zijn vrouw.

‘Er was een hele massa volk, familie, buren, van alles. Afgeladen vol. En er was mooie muziek. Die had ze zelf nog gekozen. Van die... Hoe heet ze nou? Die vrouw... Wacht, ik kan het opzetten.’

Hij stond op en opende een la van het dressoir, waar een pick-up zichtbaar werd, en liet zijn vingers langs een rijtje langspeelplaten gaan. Even later klonk de muziek door de kamer.

==

Waarheen leidt de weg

Die wij moeten gaan?

==

Ik luisterde met aandacht. Ja, dat waren inderdaad de grote vragen, vragen waar geen mens een antwoord op wist. Nou ja, misschien professor Roodveld, die wist van alles, problemen oplossen, geliefd worden, geluk, bescherming, hereniging, examens, wraak, opheffen van vervloekingen en antwoord op diverse levensvragen. Een wijs man, dat kon niet anders, ik moest hem beslist zien te vinden... Morgen misschien...

Ik voelde hoe mijn ogen zich vulden met tranen, reikte voorover en nam een slok. Terwijl ik terugzakte in de kussens keek ik weer naar de man die, kennelijk in gedachten verzonken, voor zich uit staarde. Ja, een fatsoenlijk mens, een goede man... Misschien moest ik hem vragen om mijn vader te worden, een tweede vader, zodat ik hier vaker beschutting kon zoeken. Ik hoefde geen geld, geen eten, geen bed, alleen maar af en toe hier zitten, met de kachel hoog en een glaasje ijskoude jenever. Zou hij dat willen? Vast wel... Na de dood van Lenie was hij immers eenzaam en verlangde hij zo nu en dan naar gezelschap... En wie weet had hij in mij een zoon herkend, zojuist bij de deur... Ik inspecteerde nog eens de foto’s op het dressoir en zag daar slechts oudere mensen: geen kinderen of kleinkinderen. Zie je wel, hij had altijd graag een zoon willen hebben, maar dat ging niet omdat Lenie onvruchtbaar was. En nu, vanuit het niets, was ik aan de deur verschenen, een jongen die zijn zoon had kunnen zijn, of misschien een kleinzoon... Ja, natuurlijk, daarom had hij mij binnengelaten, al had hij dat misschien niet eens in de gaten gehad, het was onbewust, of onderbewust, hoe heette het, dat haalde ik altijd door elkaar...

Toen de laatste tonen wegstierven, klonk het gesuis van de gaskachel des te luider. We bleven geruime tijd zwijgend zitten. Ik vond de stilte niet bezwaarlijk: het was niet de ongemakkelijke stilte die in moeizaam volgehouden gesprekken valt, maar het soort stilte dat hoort in een gesprek van vrienden, een stilte die juist de intimiteit van het gesprek onderstreept.

‘Ik lust er nog wel een.’

Ik stond op, pakte de fles en schonk in.

‘Laat de fles maar op tafel staan, anders moet je steeds zo lopen.’

Ik zette de fles neer en ging zitten.

‘Zo veel is het trouwens niet meer.’

Dat viel wel mee: de fles was nog voor de helft gevuld.

‘Ze was dol op muziek, Lenie. Smartlappen natuurlijk, maar ook wel orkesten, met violen, je weet wel, waar je op kunt dansen.’

‘Stijldansen?’

‘Ja. Was ze dol op. Van die pasjes. Een, twee, drie, stap, stap, stap. We deden het hier wel eens in de huiskamer.’

Ik keek rond in de kamer die mij veel te klein leek om in te kunnen dansen. Ook was het moeilijk te geloven dat de man op de bank tegenover me tot elegante passen in staat was.

‘Het lijkt me heerlijk om te kunnen stijldansen, vrij en toch gebonden, in harmonie als het ware...’

‘De foxtrot’, zei de man, die mij kennelijk niet had gehoord, ‘daar hield ze het meest van. Stap, stap, opzij. Wacht...’

Hij liet opnieuw zijn vinger langs de langspeelplaten gaan, pakte er een tussenuit en even later weerklonk een melodie die mij zwakzinnig aandeed maar toch ook in een zekere vervoering bracht. De man bleef bij het dressoir staan, aandachtig luisterend; met zijn rechterhand sloeg hij vaagjes de maat mee. Toen draaide hij zich naar mij toe.

‘Kom.’

Ik was niet verbaasd. Het leed geen twijfel dat wij inderdaad een bijzondere band hadden, vermoedelijk zelfs die van vader en zoon, nou ja, kleinzoon... Hij had zijn rug gerecht en hield zijn arm uitnodigend voor zich, iets gekromd, bijna als een toreador. Ik stond op, liep naar hem toe en liet hem mij in zijn armen nemen. Zo stonden wij enkele ogenblikken in stilte. Toen kwam de man in beweging, ingeleid door een lichte neiging van het hoofd. Zonder enige moeite bewoog ik met hem mee, stap, stap, opzij, stap, stap... Het was heerlijk, alsof ik zweefde. De kamer, die mij veel te klein had geleken voor welke dans dan ook, bleek ruim genoeg. Ik genoot van de kracht waarmee ik werd meegevoerd, de zekerheid van onze passen. De man mompelde zachtjes met de muziek mee, in volle concentratie: stap, stap, opzij... Bij elke beweging kwam iets van zijn lichaamsgeur los, die mij verraste: niet de mengeling van ongewassen kleren, goedkope zeep en jenever die ik verwachtte, maar de geur van een volwassen beer, een krachtig aroma van hooi en dennenbos. Zonder het te laten merken snoof ik deze geuren diep op terwijl ik mij gewillig liet meevoeren. Zo nu en dan bespiedde ik zijn gezicht en zag hoe ook hij genoot: het drukte een stil geluk uit dat hem jaren jonger deed lijken.

Toen de muziek wegstierf, lieten we elkaar los, maar bleven nog even dicht bij elkaar staan, allebei licht hijgend. Toen deed de man abrupt een stap naar achteren en keek me enkele tellen aan, als in verwarring, maar knikte toen in een gebaar dat naar mijn idee goedkeuring betekende.

‘Nog maar een borreltje?’

Toen we weer zaten, zwegen we. De muziek bleef geruime tijd klinken – de plaat bevatte een verzameling dansmuziek – maar zweeg ten slotte. Hoewel ik door het dansen licht was gaan zweten, ervoer ik de warmte nog altijd als behaaglijk. De ruimte die tijdens het dansen leek toegenomen tot een bescheiden balzaal, had nu weer de afmetingen aangenomen van de kleine, overvolle huiskamer, waarin ik mij zo thuis voelde. Van tijd tot tijd vulde ik de glaasjes. Ik mijmerde over de mogelijkheden om mij als kleinzoon te laten adopteren maar door de moeheid vielen mijn gedachten als zand uiteen. In de ogenblikken voordat ik insliep dacht ik aan professor Roodveld. Het was zonneklaar dat de professor over bijzondere gaven beschikte: zijn kaartje had mij immers naar deze man geleid... En als dat zo was, dan kon de professor mij ook anderszins raad geven... over mijn studie bijvoorbeeld... of mijn persoonlijke hygiëne... of misschien wel over het meisje in de tram want mogelijk kon de professor haar gedachten lezen en zou hij daarin één tedere gedachte voor mij vinden... Ja, dat zou best kunnen, want de beweging van de tram had aan het licht gebracht dat er een band tussen ons was... Morgen, morgen zou ik...

==

De winter hield lang aan. Pas in maart brak de lente door. Geleidelijk ging het beter met me. Er kwam iets lichts in mijn lichaam. Er was minder dat me verontrustte. Ik ging vrijwel elk weekend naar mijn ouders, keek samen met ze naar het journaal en bleef daarna nog wat in de woonkamer hangen. Zo nu en dan bezocht ik de universiteit, volgde een college en thuis las ik af en toe in de voorgeschreven boeken.

De stad kalmeerde. Het lukte me niet altijd om op eigen kracht te koersen maar steeds vaker kwam ik na wat omwegen waar ik wilde zijn. De kroegen liet ik links liggen.

Dat ik inderdaad op weg was naar herstel bleek op een late middag in mei toen ik in mijn kamer voor de plattegrond van Amsterdam stond en mijn vinger cirkels liet draaien over de stad. Na een tijdje begreep ik wat ik wilde: rond het IJ fietsen, tegen de klok in. Ik vond ook het doel van mijn tocht: in de woestenij van het havengebied, aan het einde van het Noorderhoofd – het einde van een kade, omgeven door water dat ik mij voorstelde als inktzwart. Met dit doel voor ogen lukte het me om bij het verlaten van het huis op de tast mijn fiets te vinden, deze van het slot te halen en erop weg te rijden, nog altijd met de ogen gesloten, over de stoep en de straat op. Ik bleef in evenwicht en botste nergens tegen aan. Toen ik mijn ogen opende was ik vrij, opgetild, euforisch door de onbestrafte roekeloosheid.

Het was een lauwe avond. Regen dreigde in blauwpaarse wolken maar bleef uit. Vanaf het verlaten KNSM-eiland toonde de stad zich naar het westen in een felle avondzon die plotseling door de wolken viel. Vanaf de Schellingwouderbrug zag ik hoe een waterskiër op het donkere water van het Buiten-IJ witte sporen trok, maar opeens losliet, en als vertraagd in het donkere water zakte waar hij bleef dobberen alsof hij in een flits had begrepen hoe verwaarloosbaar zijn aandeel in het geheel der dingen was. Via Amsterdam-Noord nam ik het pontje terug naar de stad. Opnieuw keek ik uit over het IJ, weer naar het westen, en zag hoe de ondergaande zon het onrustige water in een rossige gloed liet oplichten. Vanaf het pontje vervolgde ik mijn tocht naar het Westelijk Havengebied, waar ik ten slotte het einde van het Noorderhoofd bereikte. Het was inmiddels donker. De beklinkerde kade was verlaten. Het water was inderdaad inktzwart maar tegelijk vol met poelen weerspiegeld licht. Aan de overzijde van het water lag een enorm schip, fel verlicht, dat gelost werd door een klein regiment van hijskranen. Ik herinnerde me een ballet voor hijskranen dat ik enkele jaren eerder had gezien en de ontroering die de trage bewegingen van de kranen in mij teweeg hadden gebracht. En het trage draaien van een kraan die, als een passer, een halve cirkel van ik weet niet welke emotie trekt in de ontroerde stilte van mijn ziel... Mijn gedachten gingen waar ze gingen maar betekenden niet veel. Ik zat daar in alle rust, tevreden, en genoot van de op zichzelf onbeduidende maar naar mijn idee hoopvolle overweging dat ik vermoedelijk als eerste mens uit vrije wil naar deze plek was gekomen.

==

Ik heb Piet Veld nooit meer gezien. Toen ik wakker werd in de kleine woonkamer, lag ik voor de bank op de grond, half onder de salontafel. Het was nog donker. De gaskachel suisde onverminderd. De man sliep. Zijn hoofd was opzijgezakt. Een paar slierten van zijn witte haar waren losgekomen van zijn schedel en hingen langs zijn gezicht af. Ik kwam overeind en ging op de bank zitten, merkwaardig helder en uitgerust. In de fles jenever op de salontafel stond nog een bodempje. Eromheen, aan de voet, lag een plasje water. Nadat ik enige tijd was blijven zitten om van mijn aangename stemming te genieten, stond ik op. Ik nam de fles, schonk het restant in mijn glas en dronk het op. De klep van het dressoir stond nog open. Ik liep ernaartoe, haalde de plaat van de pick-up en stopte deze terug in de hoes, waarop tegen een achtergrond van zuidelijke vegetatie een dansend stel te zien was, jong en mooi, hij in smoking, zonder jasje, zij in een kort zwart jurkje dat uitliep in franjes die rond haar nogal stevige dijbenen zwierden. Hun tanden waren hagelwit en blonken in een helder licht waarvan de bron niet te zien was maar die ik mij voorstelde als een overweldigende, tropische zon. Boven het tafereel was de titel van de plaat in goudkleurige sierletters te lezen, in een fraaie boog. Zeventien Heerlijke Dansmelodieën. Ik besloot de plaat mee te nemen. Nadat ik nog enige tijd in de kamer had gestaan, boog ik mij naar de man en drukte een kus op zijn voorhoofd. Toen verliet ik de woning. De stad liet me met rust: zonder te dolen liep ik de paar kilometer naar huis.

In de weken en maanden die volgden bekeek ik zo nu en dan de meegenomen plaat. Ik vroeg me soms af of de man de plaat miste, maar zorgen maakte ik me daarover niet: het leek me evident dat de plaat bij mij in juiste handen was. Bij ontbreken van een pick-up kon ik de muziek niet beluisteren, maar ook dat deerde me niet: het exotische tafereel van het dansende stel bezorgde me nog lange tijd een geluksgevoel dat sterk genoeg was om de melodie van de foxtrot in mijn hoofd te laten weerklinken.

==

Over het reinigen van een dolfijnskelet

In de vroege herfst van 1984 bracht ik enige weken door in het noorden van Portugal, in Afife, een kilometer of vijftig boven Porto. Afife ligt aan de kust en werd indertijd – het is sindsdien grondig vernieuwd met EU-gelden – gedomineerd door enkele tientallen negentiende-eeuwse villa’s, ooit als zomerverblijf gebouwd door steenrijke wijnhandelaren uit Porto. De villa’s lagen in grote, door ligusterhagen omgeven tuinen, zodat er slechts glimpsen van te zien waren. Het waren elegante, maar vervallen huizen met witgepleisterde muren waarop soms de beroemde tegelplateaus of azulejos waren aangebracht, en die vaak waren begroeid met klimplanten, waaronder natuurlijk bougainville. Tussen de villa’s lagen percelen die in gebruik waren als groentetuin, boom- of wijngaard. Ze waren van elkaar gescheiden door lage stenen muurtjes waarop een grote verscheidenheid aan mossen en vetplantjes groeide. Het was begin oktober en in het dorp hingen de geuren van snijbiet, prei en savooiekool, van de overrijpe, al rottende appels, peren en pruimen die bij de fruitbomen in het gras lagen, en van aan de rank gistende druiven – een geur die mij aan cider deed denken, al wordt cider meestal gemaakt van appels. Vooral in de schemering, als ik na het eten nog een korte wandeling maakte, werden deze geuren zo sterk dat ze mij lichte duizelingen bezorgden.

Het was ondanks het jaargetijde nog zomerweer. Ik bracht de dagen door op het strand, dat vrijwel verlaten was. Meestal zocht ik een voor de zeewind beschutte plek in de lage duinen op, die het strand scheidde van een strook verwilderd grasland waarin donkerbruine koeien graasden die enigszins aan buffels deden denken. Ik lag in de zon, las en soesde. In de loop van de dag at ik de meegebrachte broodjes, kaas en worst, en dronk ik de vinho verde die ik koel hield door de fles in het zand te begraven.