Yolanda Entius

Niet ik

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 YOLANDA ENTIUS, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7075 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Voor Frits

##

Er was een tijd dat ik dacht dat er nog maar twee dingen nodig waren om volwassen te worden: ik moest mijn rijbewijs halen en stoppen met roken. Met dat laatste heb ik gewacht tot dat eerste was gelukt, want met één hand aan het stuur en in de andere een sigaretje – je elleboog losjes uit het autoraam – leek me het summum van vrijheid. Aan het krijgen van een kind heb ik nooit gedacht. Dat leek me niets voor mij. Dat was het ook niet voor mijn ouders trouwens, maar omdat mijn vader zo graag een zoon wou, waren ze tot aan mij doorgegaan met het produceren van nageslacht. Toen ergens moet mijn vader zijn verlies genomen hebben, en kon mijn moeder aan de pil. Misschien ook dat ze eindelijk inzagen dat kinderen niet aan hen besteed waren. Het zou evenwel nog decennia duren voor ze het contact met hun dochters verbraken.

Rond die tijd zou ik voor het eerst van mijn leven les gaan geven. Ik had een lief; samen hadden we een auto en een bouwvallig huis in Frankrijk en vanwege dat huis, of beter gezegd, het zoeken ernaar, was ik in het bezit van een rijbewijs. Door het manoeuvreren over doodlopende D-weggetjes en het moeizaam keren tussen diepe greppels links en rechts van de weg, had Johan bijkans een schouderblessure opgelopen. Hij was het zat; ik moest ook maar eens achter het stuur gaan zitten. Zo gaf hij me het zetje dat ik nodig had. Ik nam rijlessen. En toen ik na ruim een jaar afreed en in mijn uppie de weg op mocht, voelde ik me heel wat. Als ik met knisperende banden het parkeerterrein van de materialenboer opreed – sigaretje in de hand uiteraard en trommelende vingers op de lak van het portier dat ik bij het uitstappen met een flinke knal achter me dicht liet vallen – was ik de bink. In lui-vloeiend Frans bestelde ik een kuubje zand en wat zakken cement, die ik op mijn schouders naar mijn wagen tilde. Nee, ik deed niet onder voor de jongens die op heftrucks met pallets over de werf aan het crossen waren.

Toen ik veertig werd hield ik, ruim dertig jaar nadat ik uit tabak van gevonden peukjes mijn eerste sjekkies draaide, het roken voor gezien. Ik had, zoals gezegd, geen kinderen – en de leeftijd om op de valreep moeder te worden, zo ik dat gewild had, was ik min of meer voorbij – maar wel een Franse tuin die aan mijn zorg was toevertrouwd. Wie ging, als ik er niet meer was, de jonge moerbei door een droge zomer helpen? Op de avond van mijn verjaardag rookten Johan en ik ritueel ons laatste sigaretje. Om middernacht gooiden we tabak en asbakken in een vuilniszak en liepen naar de auto om ook daar de overvolle asbak leeg te kiepen. Toen ik een etmaal later inderdaad geen sigaret meer had aangeraakt wist ik dat ik in mijn missie was geslaagd. Maar of ik daarmee ook die blijkbaar zo diep begeerde staat der volwassenheid had bereikt? Ach, dat was wat veel gevraagd misschien. Maar dat ik me nog geen maand later zo klein zou voelen dat ik op het perron van Eindhoven Centraal leek gekrompen tot een guppy, of nee – ik moet niet overdrijven – goudvis, kon ik niet bevroeden.

==

I

2001–1965

==

==

Standbeeld

Ik was gebeld door iemand van de Design Academy. Hij zei dat hij mijn telefoonnummer had gekregen van een regisseur met wie ik had gewerkt en vroeg of ik zin had om les te komen geven op de afdeling Man + Leisure.

Leisure?

Vrije tijd, legde hij uit.

Dat had ik wel begrepen, maar was dat dan iets wat moest worden vormgegeven?

Jazeker, juist in deze tijd.

En mijn rol hierin? Wat moest die behelzen?

De leerlingen leren zichzelf en hun werk te presenteren.

Ik kon me er niet veel bij voorstellen en aarzelde. Maar toen dacht ik aan het geld dat ik ermee kon verdienen en aan de zee van tijd waar ik in dobberde sinds ik niet meer acteerde. Aarzelend was ik begonnen aan een nieuwe carrière als schrijver, maar meer dan wat ongespeelde stukken had ik niet geschreven. Aan mijn schrijven had ik dus bepaald geen dagtaak, tenzij ik mijn gepieker daarover mee moest tellen. Heel veel reden om nee te zeggen was er dus niet. Goed, zei ik dan maar.

Mooi, zei hij.

Moest ik niet eerst op gesprek komen?

Nee, dat was niet nodig. Hij stelde vertrouwen in het oordeel van voornoemde regisseur. Ene Albert zou binnenkort contact met me opnemen. En, o ja, om kennis te maken was het misschien wel een aardig idee als ik, vóór ik zou beginnen, bij tekenles voor het klasje zou poseren. Op informele wijze zou ik dan met het gebouw, de rest van de docenten en de leerlingen kennismaken, en zij zouden mij leren kennen. Naakt, was het idee.

Ik had, na een operatie waarbij ik twee keer anderhalf pond borst lichter was geworden, wel vaker in mijn blootje voor een publiek gestaan, dus ik zei ook daarop ja.

Maar ik had nog niet opgehangen of ik had al buikpijn, de pijn die ik kende van het spelen, dat trekken in de maagstreek dat je voelt als je vlak voor de voorstelling in de coulissen staat: hevig en acuut. Je moet kotsen, poepen, maar als je het probeert komt er niets; pas als je óp bent is het weg. Maar er was geen óp nu. Voorlopig niet althans.

‘Wat is er met jou aan de hand?’ vroeg Johan toen hij de keuken in kwam en me asgrauw met de hand nog op de hoorn aan tafel zag zitten.

Ik legde hem uit dat ik gevraagd was les te geven in het presenteren van vormgegeven vrije tijd.

Zie het als een kans, zei hij, een kans om toch nog iets met je vak te doen.

Ik knikte. Terugkrabbelen was, gezien mijn situatie, ook eigenlijk geen optie.

==

Ik had nachtmerries. Klassieke acteursdromen dat je op bent en niet weet in welk stuk. Dat je je tekst niet kent. Dat het publiek je aanstaart en wacht op de geweldige vertoning die je hebt voorbereid, maar je hebt niets voorbereid, omdat je lui bent geweest, onnozel, onoplettend. Je zult door de mand vallen.

Elke nacht viel ik door de mand.

Ik lag te woelen in mijn bed, trok aan mijn haren, ijsbeerde op de gang, maar het was te laat, ik kon nu niet meer terug.

In de nacht voorafgaande aan mijn onorthodoxe kennismaking met de school en mijn leerlingen hoopte ik nog even dat ik me beter zou voelen als het ijs zou zijn gebroken, maar diep in mijn hart wist ik dat ongebroken ijs het probleem niet was. Dat wil zeggen: niet in de gebruikelijke betekenis ervan.

Het lag aan mij.

Aan mij, aan mij.

Die woorden dreunden, onderweg naar Eindhoven, op het ritme van de trein over de bielzen nog altijd na.

==

De school stond op nog geen tien minuten lopen van het Centraal Station. Ik had het gebouw al vanuit de coupé gezien, maar toen ik door de tunnel onder het spoor liep en het zich strak en wit tegen de blauwe hemel aftekende wist ik zeker dat dit het moest zijn. Het complex heette, sinds het in 1953 was opgeknapt, de Witte Dame. Ooit was daar, zo stond in de folder met de routebeschrijving die Albert me had toegestuurd, de Eerste Gloeilampenfabriek van Philips gehuisvest. Een opmerkelijk detail omdat ik jarenlang in de veronderstelling had geleefd dat mijn vader voor Philips werkte. In werkelijkheid was hij vertegenwoordiger in elektrische apparaten, waarvoor hij urenlang in de huiskamer via de telefoon zaken deed met klanten. En omdat Philips symbool stond voor kwaliteit en degelijkheid – ‘vooroorlogs’ zelfs en ‘Duits’, mijn vader wist wel hoe hij een partijtje wasmachines moest verkopen: ‘dat gaat nooit stuk, geloof me nou maar’ – hoefde ik als achtjarige maar ergens een Philipslogo op te zien om vervuld te raken van trots. Nu zorgde dat logo voor een stroom van herinneringen aan mijn vader.

Naast zijn werk bij Philips had hij nog één andere kwaliteit: hij kon dingen repareren. Van een defecte koelkast tot een vastgelopen grammofoon, het kon zo stuk niet zijn of hij kon het maken. Maar allengs was ik in gaan zien dat er meer kapotging dan hij kon herstellen. Ons gezin bijvoorbeeld dat uiteenviel onder de dreiging van geweld – ‘pas op voor papa’ waren de vertrouwde woorden van mijn moeder –, mijn affectie, die ik toch voor hem gevoeld moet hebben, en mijn trots die omsloeg in verachting. Toen hij me, zo rond mijn pubertijd eens bijna in elkaar sloeg, wist ik waar we werkelijk stonden. Ik had een lekke band en moest, zoals gewoonlijk ‘helpen’ bij het plakken. Niet ter educatie, maar om gereedschap aan te geven en het gevloek aan te horen, de scheldpartijen en verwijten. Dat die band wéér lek was en die fiets nu al aan het roesten. Omdat ik geen idee had hoe ik dat had kunnen voorkomen, noch hoe ik hem dat duidelijk kon maken zonder hem tegen te spreken, begon ik, ook al probeerde ik het tegen te houden – ‘hou op met janken’ beet hij me toe als hij ook maar tranen rook – te huilen en, uit angst voor zijn reactie daarop, zó te beven dat ik het dopje niet van de Simson kreeg. Driftig rukte hij het tubetje uit mijn handen waarna hij er zo’n krachtige draai aan gaf dat het knapte en de lijm zijn hand in droop. Toen ik met de rug van mijn hand het snot van mijn neus veegde zag ik dat ook hij begon te trillen. Vooral zijn hand moest eraan geloven. Ieder moment kon hij naar me uithalen. Kom maar, dacht ik, sla me maar als je durft. De sterren zouden uit het Philipslogo in de golven zakken, schuim zou uit de wasmachines wolken, grammofoons zouden over hun toeren raken, Philishaves zouden in gladde kaken wonden krassen, mijn vader zou ontslagen worden, de buren zouden weten dat het bij ons niet deugde, en ik zou verlost zijn van mijn angst.

Groot was mijn deceptie toen ik ontdekte dat hij niet voor Philips werkte maar voor een bedrijf dat Nijkerk heette, wie of wat dat ook mocht zijn. Het laatste beetje achting sijpelde uit me weg. Er kwam niets voor in de plaats. In de jaren die volgden zou de afstand tussen hem en mij alleen maar groeien.

Daags voor ik gevraagd was voor die baan bij Man + Leisure had een akkefietje met een oude buurman – het had alles kunnen zijn, maar het werd dit – ertoe geleid dat mijn vader de banden met zijn kinderen volledig doorsneed. Van mijn moeder eiste hij dat ook te doen. Ze moest kiezen tussen hem of ons.

Ze had voor hem gekozen, wat moest ze anders.

Misschien was het wel beter zo, dacht ik toen ik met opgeheven hoofd in de schaduw van het voorportaal van de Witte Dame stapte. Zonder haar kinderen was mijn moeder ongetwijfeld beter bij hem af dan mét. Ik duwde tegen de glazen draaideur, haalde diep adem, en liep in een rechte lijn naar de balie waar de receptioniste aan het telefoneren was.

Heel even sloeg ze haar goudbruin beschaduwde oogleden op naar mij. Ik zei dat ik voor Albert kwam. ‘Ik weet het,’ zei ze met de hand op de hoorn, waarna ze onverstoorbaar haar gesprek vervolgde. Omdat ik haar al net zo onverstoorbaar aan bleef kijken, legde ze andermaal een hand op de hoorn en zei met een blik op de klok: ‘Elf uur, toch? U kunt daar’ – ze knikte naar een met koeienhuid beklede bank die aan een glazen pui stond – ‘wel even plaatsnemen.’ Ik droop af en ging zitten op de mij toegewezen plaats. Hete lucht steeg op uit een rooster. Een geur van verbrand stof en dood ongedierte nestelde zich in mijn neusgaten. Ik had kramp in maag en darmen. Ik moest denken aan die keer dat ik, in het eerste jaar van de Toneelschool, in een impulsieve en vergevingsgezinde bui bij mijn vader op zijn werk was langsgegaan.

Waar ik naar op weg was, kan ik me niet meer herinneren, maar door stom toeval was ik samen met mijn klasgenoot Timo met de bus langs een bedrijfsterrein in de buurt van Den Haag gereden. Het woord Nijkerk had in lila neonletters op een uit beton en gele baksteen opgetrokken gebouw gestaan. Mijn vader werkt daar, had ik me laten ontvallen. Kom, zei Timo, we gaan erheen. Nog voor ik kon zeggen dat ik eigenlijk niet durfde had hij op de rode stopknop gedrukt, waarna wij op een verwaaid stuk niemandsland uit de bus stapten. Het idee om mijn vader buiten de context van ons gezin te zien was zo ongewoon dat ik me nu pas realiseerde dat ik hem daadwerkelijk nog nooit alleen, een op een, gezien of gesproken had. Nimmer had ik hem beschouwd als man; een mens. Hij was, ook al was ik al jaren het huis uit, nog altijd mijn mislukte vader. De verhoudingen lagen muurvast en dat was zo gewoon en tegelijkertijd zo ongewoon nu ik er door de ogen van Timo naar keek – ‘Heb jij hem nooit een vraag gesteld? Nee. Heeft hij jou nooit een vraag gesteld? Nee.’ – dat ik me opeens kon voorstellen dat er iets goeds van dit bezoek kon komen. En terwijl wij bij de firma Nijkerk naar binnen gingen en ik de receptioniste begroette met de mededeling dat ik voor mijn vader kwam, maakte een zekere opwinding zich van mij meester. ‘Uw vader?’ vroeg ze, ‘werkt die hier?’ ‘Dat dacht ik,’ zei ik. En ik voelde de hoop op verandering al uit me wegvloeien omdat het heel goed had gekund dat hij inmiddels ergens anders werkte, toen Timo op het lumineuze idee kwam mijn vader bij zijn naam te noemen. ‘De heer Stein,’ zei hij overdreven beleefd, ‘mevrouw hier is zijn dochter.’ ‘O, Eef!’ zei de dame bij wie het kwartje viel, ‘ja hoor, die is er. Ik zal hem even bellen.’ Eef? Ik schrok. Nooit eerder had ik iemand anders dan mijn moeder of de oude buren uit Den Haag mijn vader bij zijn voornaam horen noemen. ‘Eef’ uit de mond van een vreemde (die blijkbaar vertrouwelijk met hem was) was zo raar en revolutionair, dat de eerste stap naar een volwassen omgang tussen hem en mij in feite al was gezet. ‘Gut,’ zei de receptioniste, ‘ik wist niet eens dat hij een dochter had.’ ‘Drie,’ zei ik bleu. ‘Hij heeft er drie.’ Maar toen ik haar ‘je dochter is hier’ hoorde zeggen en hij, mijn vader, nog geen minuut later uit een van de vele deuren kwam gelopen vond ik dat even merkwaardig als het feit dat hij, die kleine man met dat grijze, golvende Bram Moszkowiczkapsel, mijn vader was. De verbazing die ik nog net in zijn ogen kon ontwaren werd, nu hij zag dat ik het echt was – ‘Lena?’ –, overschaduwd door ergernis. Hij was boos – ik zag het aan het kloppen van een ader achter het pootje van zijn bril – en, omdat hij dat in het bijzijn van de receptioniste en Timo moest verbergen, gefrustreerd. Hij wist niet hoe snel hij ons uit die publieke ruimte weg kon krijgen, en eenmaal op zijn kamer, ik ging ervan uit dat het kantoortje waar hij ons naartoe bracht zijn kamer was, trok hij zijn portefeuille. ‘Ik neem aan dat je voor geld komt,’ was het enige dat hij zei. Ik stond perplex. Ik had met alles rekening gehouden, de afstand en vijandigheid die mij zo vertrouwd waren, maar stiekem toch ook met het aarzelende begin van een band of wat wederzijds begrip, maar dit! Dat hij me twee geeltjes in handen zou duwen. Ik had niet eens de tegenwoordigheid van geest ze niet aan te pakken. Eenmaal buiten voelde ik mij een hoer.

Het was vijf over elf, de receptioniste had inmiddels opgehangen. Ik stond op en liep naar haar toe. Zonder een spier te vertrekken toetste ze wat cijfers in.

‘De nieuwe docent is hier,’ hoorde ik haar zeggen. Het klonk al net zo vreemd als ‘je dochter is hier’.

Op het pling-plong van de liftdeuren kwam een magere man van een jaar of zestig, gekleed in strakke, zwarte jeans die hij in glimmend gepoetste legerkistjes had gestopt, op me af. In zijn linkerarm had hij een stapel papier geklemd, zijn rechterarm stak hij alvast uit naar mij.

‘Albert,’ zei hij, toen hij mij zijn hand gaf, ‘zoooo...’ Zijn stem was zangerig. Met een kittig knikje nam hij me van top tot teen op. ‘Dus u bent onze nieuwe docent.’

Bijna had ik nee gezegd, dat docent klonk me opnieuw zo mal in de oren, om van dat u nog maar te zwijgen. Hij ging me voor naar de lift.

Ik had me voorgesteld dat ik in een of ander lokaal eerst kennis met mijn leerlingen zou maken en daarna zou poseren. Maar op de derde verdieping betraden we een enorme bedrijfshal. De ruimte was, vertelde Albert me van over zijn schouder, vanuit een of ander onderwijsconcept open. Er waren expres geen muren die de ene klas van de andere, of de ene afdeling van de andere, scheidden. In het midden van deze fabriekshal hield hij halt bij een provisorisch podium van tegen elkaar aangeschoven tafels.

Of ik me alvast uit wilde kleden – daar kon ik mijn kleren kwijt, hij wees naar een stoel – het klasje zat nog in een of andere bespreking en kwam er zo aan. Met samengeknepen billen, het stapeltje papieren nog altijd in zijn arm geklemd, maakte hij zich uit de voeten.

Ik deed mijn kleren uit, mijn jas, mijn trui, mijn T-shirt en mijn bh die ik, ook al had ik die al jaren niet meer nodig, toch maar voor de gelegenheid had aangedaan, en hing die over de leuning van het Thonetstoeltje dat Albert me had aangewezen. Ik rilde en voelde hoe mijn wangen, ondanks de kou, gloeiden als een peertje van 150 watt. Vliegensvlug – het was niet zozeer mijn naaktheid die me blozen deed als wel het uitkleden – ontdeed ik me nu ook van mijn spijkerbroek, mijn onderbroek en mijn sokken en klom op het podium. In het midden dan maar, dacht ik, laat ik maar in het midden gaan staan.

Daar stond ik. In het hart van een gigantisch knutselparadijs. Om mij heen werd gesoldeerd, geplakt, geschilderd en genaaid. Niemand die notitie van me nam; ik stond daar naakt te wezen, mijn armen langs mijn lichaam, mijn gewicht beurtelings op mijn linker- en dan weer op mijn rechtervoet. Warm had ik het nog steeds niet, maar in mijn hals en onder mijn oksels was zich zo veel zweet aan het verzamelen dat het in kleine straaltjes langs mijn lichaam liep. Ook mijn bilnaad voelde nat en plakkerig. Nog even en ik zou gaan stinken. Stom, dacht ik, dat ik niet een handdoekje heb meegenomen. En ik dacht er nog aan om af te stappen om desnoods met mijn sokken buik en oksels droog te wrijven toen ik aan Dimitri moest denken, de man op wie ik op de Toneelschool zo mateloos verliefd was geworden.

==

Liefdes zijn er in soorten en in maten. Die van een meisje voor een man, die van een man voor een jongen, of voor zijn hond of zijn Märklintreinen. Liefde voor jezelf. Gelukkige liefde, ongelukkige liefde, liefde voor een popster of idool, liefde die voorbij is, liefde die nog moet komen of maar niet voorbij wil gaan. Liefde waar je trots op bent, liefde waar je je voor schaamt, liefde waarvan je gaat gloeien of die je doet wenen. Liefde die op vriendschap lijkt of tot vriendschap leidt. Liefde die in haat vervalt, liefde die een MeTootje blijkt. Liefde die je van de daken schreeuwt of juist liever voor je houdt. Liefde die niets voorstelt en liefde die zich ik weet niet wat verbeeldt. En soms is dat hetzelfde.

Dimitri. In een Noord-Hollands schuurtje had ik me voor zijn ogen, voor zijn camera zelfs, uitgekleed of beter: omgekleed. Ik had een jurk aangetrokken, een belachelijke, seksloze jurk die ik op het Waterlooplein had gekocht. Nauwelijks twintig was ik geweest – de leeftijd die mijn leerlingen nu hadden – maar ik had me veel ouder gevoeld: veertig, minstens – de leeftijd die ik nu had, de leeftijd die Dimitri toen had.

En of het door de herinnering kwam, eerst aan mijn vader en later aan Dimitri, of aan die jurk, of gewoon door de verpletterende banaliteit van al die beweging om mij heen, die onaangedane bedrijvigheid; ik merkte dat ik stil begon te vallen. Ik stolde in de tijd. En hoewel het niets was vergeleken met de verlamming die me later op dat perron zou bevangen, voelde ik paniek opkomen toen de secondes begonnen te vertragen. De tijd liep vast, ik liep vast. Een groepje studenten kwam, als een zwerm spreeuwen, mijn kant op gevlogen. Die gaan landen, dacht ik, en me onderschijten, maar ze staakten, als was het zo geregisseerd, in één beweging hun gefladder en kwamen gezamenlijk tot rust aan de voet van mijn sokkel. Een standbeeld was ik, midden op een reusachtig plein waar bussen, auto’s, fietsers reden, waar voetgangers langs barokke gevels liepen, waar iedereen me aanstaarde. Niet alleen passanten en mijn leerlingen in spe, maar ook hij: Dimitri. Hij stond op zo’n vijftig meter van me vandaan. Meeuwen krijsten in de lucht, het staaldraad van een boot of vlaggenmast tikte ritmisch in de wind. Hij sloeg zijn ogen op, ik sloeg ze neer.

God, wat had ik me geschaamd, en wat schaamde ik me nu. Niet voor toen met hem – daar kon ik wel mee leven – en ook niet voor mijn fysieke naaktheid, maar voor het besef dat ik mezelf onmogelijk in de mij toebedachte rol kon zien. Ik was geen docent. Daar had ik geen camera of spiegel voor nodig. Die starende ogen zeiden mij genoeg: ik had hun niets te leren om de doodeenvoudige reden dat ik nog altijd een kind was. Niet dat ik me zo jong voelde. Integendeel: ik voelde me oud, maar een deel van mijn leven had stilgestaan, zo stil dat de jaren die mij scheidden van die jonge actrice in dat Noord-Hollandse schuurtje niet langer duurden dan die luttele secondes waarop ik op mijn sokkeltje verstijfde.

==

Na een uur stond ik uitgeput en rillend van de kou weer op de vloer. Het klasje haastte zich naar de volgende les. Ik stapte van het podium, pakte mijn kleren die naast de radiator op een hoopje lagen, stak mijn been in mijn broekspijp en zag hoe een stofwolk om mijn voeten danste. Albert die van een afstandje had gewacht tot ik weer decent was, kwam naar me toe en begeleidde me naar de lift. De volgende keer, zei hij, als ik voor de eerste les kwam, moest ik mijn treinkaartje en een factuur voor deze sessie inleveren.

Tien minuten later liep ik koortsig over straat. Ik had niemand gesproken en geen van de namen van mijn leerlingen leren kennen. Ik had de Witte Dame van binnen gezien, kennisgemaakt met de praktijk en de theorie van een open inrichting, vijfentwintig piek verdiend, en begrepen dat ik er, ondanks mijn rijbewijs en mijn nicotinevrije longen – en geloof me: een sigaretje kon ik wel gebruiken toen – nog lang niet was.

==

Thuisgekomen zei ik niets. Want nog erger dan in Eindhoven door de mand vallen, leek het me als Johan me zou doorzien.

Ik deed geen oog meer dicht. Elke nacht besloot ik dat ik ermee op moest houden, maar elke nacht ook begreep ik dat dat alleen maar kon als ik uit zou leggen waarom. En dat was mij onmogelijk. Niet alleen schaamte speelde mij parten, ook mijn eigen onbegrip. Ik had geen idee hoe ik dit uit moest leggen. Waar kwam mijn obsessie vandaan? Waarom was het allemaal zo belangrijk? Lesgeven, volwassen zijn, Dimitri (na al die jaren), mijn vader, mijn moeder? Geen traan had ik erom gelaten toen ze me, bij krakende vorst, vanuit een telefooncel belde om te zeggen dat ze niet naar me toe zou komen om te praten en dat ik ook niet bij hen langs mocht komen. Ze had me, zoals ik dat van haar kende, gewaarschuwd voor mijn vader. Ik had geen idee, zei ze, waartoe hij wel niet in staat was. Ook dat had me nauwelijks geraakt. Dat wil zeggen: niet op de manier die zij beoogde. Ik was niet bang meer voor hem en besefte dat het meer haar eigen angst was die haar parten speelde dan de mijne. En ergens begreep ik dat wel: ik hoefde mijn dagen niet met hem te slijten; zíj wel. Wat me daar nog het meest aan had getroffen was hoe normaal zij het nog altijd vond om haar (veertigjarige) dochter te beschermen tegen de man met wie zij was getrouwd.

Was dat het dan? Maakte mijn moeder van mij een kind door me als een vierjarige te waarschuwen voor, of eigenlijk te dreigen met, mijn vader? Nee, toch niet. Want juist ten aanzien van haar, en in feite ook van hem, mijn vader, voelde ik mij akelig volwassen. Zij waren de kinderen – mijn moeder de bange muis en mijn vader de domme driftkop die om zich heen sloeg als hij zijn zin niet kreeg – niet ik. En alleen al het feit dat ik daar zo over kon denken bewees dat – zo daar een bewijs voor nodig was. Mijn moeder had opgehangen. Ze zou, als de tijd daar was, wel weer contact met me opnemen.

Ook overwoog ik, niet voor het eerst, om dan toch maar weer eens bij Dimitri langs te gaan. Maar met die gedachte roerde zich een schorpioentje in mijn maag en blies het vuur aan in mijn wangen. Nee, er zat niets anders op dan mijn schaamte te overwinnen gewoon door les te gaan geven. Door dat te doen wat ik niet kon zou ik sterker dan ooit – o ja, ik zag hierin een kans te groeien – uit de as van mijn eigen standbeeld herrijzen. In werkelijkheid zou ik neerzijgen op de stoep van een station en me voelen slinken tot een goudvis, gevangen in ijs zodat ik kop noch staart bewegen kon.

==

==

Gans

Begin jaren tachtig, vier jaar nadat ik in Amsterdam op kamers was gaan wonen, leerde ik Dimitri kennen. Jarenlang had ik gedacht dat het geluk, als ik eenmaal het huis uit was, me toe zou lachen. Buiten ons gezin was alles mooier, fraaier, beter. Dat kon niet anders. Met mijn vertrek uit het ouderlijk huis was ik aan een nieuw leven begonnen. Een leven dat ik zelf verkozen had, maar dat evenwel nauwelijks van de grond gekomen was. Voor dat oude leven, dat van Lena in het gezin, was ik niet verantwoordelijk, dat was buiten mij om gegaan. Nu stond ik aan het roer, ík mocht het zeggen, maar het had me nergens gebracht, de verwachtingen waren niet uitgekomen. Alles was in die eerste jaren in Amsterdam nog altijd op me afgekomen. Het leven beukte als een muur van water tegen me aan of spoelde, bij springtij, als een golf over me heen. Ik had er mijn handen vol aan overeind te blijven. En ik mocht dan denken aan het roer te staan, ik handelde niet, of louter in mijn hoofd. Alleen daar zat enige beweging. Ik dacht mezelf tegen de stroom in een weg naar buiten. Maar omdat de stroom en mijn gedachten even sterk waren kwam ik nauwelijks vooruit.

Ook de Toneelschool dreigde op een teleurstelling uit te lopen. Acteurs waren niet beter of slechter dan gewone mensen, mensen zoals ik. Zo was er een groepje dat altijd pontificaal op de grote bank bij de koffieautomaat ging zitten. ‘Deze bank is alleen voor leuke mensen,’ riepen ze in koor. Het was bedoeld als grap, natuurlijk, maar er zat een kern van waarheid in. Het waren de ‘leuke mensen’ – een kwalificatie die samenhing met je vermogen een publiek aan het lachen te krijgen – die onbeschaamd genoeg waren om dat soort grappen te durven maken, en het waren de mindere goden die zich erdoor lieten intimideren. Ik haalde er mijn schouders over op, want ik waande me moreel superieur aan dat gedoe, maar diep van binnen voelde ik me buitengesloten.

Ook Brechtje hoorde bij dat groepje. Ze was vol zelfvertrouwen, wat ik toeschreef aan haar afkomst. Ik was me er altijd scherp van bewust waar iemand vandaan kwam. Of er werd gelezen thuis, gepraat, muziek gemaakt, geslagen of bemind; ik kon dat aan mijn water voelen. Dat Brechtje net als ik uit een gezin met drie dochters kwam had me verbaasd – ze hield op zo’n vanzelfsprekende manier nauwelijks rekening met anderen dat ik dacht dat ze enig kind was – dat haar moeder psychologe was vond ik niet meer dan normaal. Zij, die moeder, had me geholpen of willen helpen toen ik op aanraden van Brechtje met haar was gaan praten. Ik had haar verteld van dat bezoek aan mijn vader op zijn werk, Nijkerk, en van de reactie daarop van mijn moeder. Zij, mijn moeder, had me daags daarna gebeld omdat ze wilde weten hoe ik het in mijn hoofd had kunnen halen om bij mijn vader langs te gaan en dan ook nog met een vriend in een heel vies jasje. In dat jasje, gemaakt van een Perzisch kleedje, zat, zo leerde ik, zijn grootste pijn en dat begreep mijn moeder wel. Ik had uitgelegd dat het een spontane actie was. Dat begreep ze dan weer níet; ze zocht er, net al mijn vader, iets achter. Omdat het zo ongebruikelijk was dat ik, zijn dochter, hem op kwam zoeken móést er iets achter zitten. Wat dan? vroeg ik. En omdat ze dat ook niet wist, kwam ze met hetzelfde motief als mijn vader: geld. Wat kon het anders zijn?

Brechtjes moeder was aardig en begripvol. Zo aardig dat ik het er warm van kreeg. En toen ze me vertelde dat zij me niet kon behandelen, omdat ik een vriendin was van haar dochter en ze geen bekenden aan kon nemen als patiënt, was ik bijna opgelucht van haar verlost te zijn. Ze verwees me naar een collega in Amsterdam-Zuid waar ik, nadat ik pianoklanken had gehoord in een smaakvol met antiek ingerichte gang waarin een driewieler had gestaan, onverrichter zaken wegliep. Ik wilde niet gelukkig worden en geliefd, of misschien wilde ik dat wel, maar kwam dat doel me op dat moment zo ver en onbereikbaar voor dat het me opportuner leek om van mijn lot een keuze te maken. Mocht ik tot verandering over willen gaan, dan kon ik dat ook wel zelf. Daar had ik deze mevrouw met dit perfecte familieleven die aan huis praktijk hield in de Van Eeghenstraat niet voor nodig. Nog voor ik de therapeute had ontmoet trok ik, toen de pianoklanken hadden plaatsgemaakt voor voetstappen, de voordeur achter me dicht. De schaamte die ik had gevoeld toen ik tegenover Brechtjes moeder moest bekennen dat ik weinig tot geen ‘lichamelijke warmte’, zoals zij het noemde, had ontvangen thuis, stond me nog vers voor de geest. Ze had me ervan proberen te overtuigen dat mijn vader en moeder, ondanks hun kilte, ongetwijfeld van me hielden – want dat is ouders eigen: ze houden van hun kinderen, zoals kinderen van hun ouders – ze hadden alleen moeite dat te uiten. Misschien, dacht ik, gold dat voor gewone mensen, maar wij waren verre van gewoon. Mijn ouders hielden niet van mij, net zomin als ik van hen, ook niet van mijn moeder. De meelij die ik voor haar had gevoeld omdat mijn vader haar als een voetveeg behandelde was in de loop der jaren overgegaan in minachting omdat ze zich dat allemaal liet aanleunen, en die was omgeslagen in woede vanwege haar achterdocht over mijn motieven om bij mijn vader langs te gaan. Ik voelde me verraden en had, op mijn beurt, haar verraden door dit allemaal aan Brechtjes moeder op te biechten. Ik deugde niet, ik was niet normaal, wij waren niet normaal, en iedereen kon dat aan me zien.

Een en ander had de relatie tussen Brechtje en mij, die toch al wankel was, geen goed gedaan. Ik schaarde haar bij de gelukkigen die alles, opvoeding, talent en schoonheid – ja, ze was ook mooi, verraderlijk mooi: zwart haar, blauwe ogen – en rijkdom, cadeau hadden gekregen en er geen idee van hadden hoe het was voor iets te moeten vechten of, om onder het juk van iemands medelijden je eigenwaarde te behouden. Ongetwijfeld had Brechtje haar eigen strijd te strijden, maar toen zag ik alleen haar bevoorrechte positie en was ik net zo’n slechte vriendin voor haar als zij voor mij.

De eerste keer dat ik met haar had samengewerkt had ze me ‘verloochend’ – ja, ik geloof dat ik dat soort zware woorden bezigde. De school zou een grote voorstelling rondom Don Giovanni maken. Omdat de opera zelf maar een handjevol hoofdrollen heeft, was iedereen uitgenodigd om kleine entr’actes te maken op het thema overspel. Ik had Brechtje gevraagd voor een bewerking van een destijds populaire roman over een psychoanalyticus en zijn patiënte, die het midden hield tussen een gedicht, een erotische droom en een brief. Brechtje vond het een geweldig plan. Op de avond dat we het moesten pitchen tegenover het artistieke team, nam zij het woord. Het idee was, zei ze, een collage te maken van teksten uit die roman en uit het Hooglied.

Ik stond paf. Niet eerder had ze het met mij over het Hooglied gehad.

Minstens een uur had het me gekost om haar duidelijk te maken dat ze me niet op die manier had mogen passeren. Ze had er niet aan gedacht, was haar verweer. Dat het niet eens bij haar was opgekomen met mij te overleggen, maakte het alleen maar erger. En toch... Wat kon ik haar, wat kon ik mijn ouders, wat kon de ene mens de ander aanrekenen? We waren ofwel de slaaf van ons verleden of die van onze genen, of, zoals Giovanni, de slaaf van onze begeerte. En de vrouw die zich door hem in de luren liet leggen... Ja, van wie of wat was zij nou eigenlijk de slaaf? Van hem, of van haar naïviteit, haar goedgelovigheid, haar blindheid, haar dommigheid, of van haar eigen weggemoffelde begeerte? Hoe integer waren we nou helemaal? Dat mijn moeder me wantrouwde was niet terecht, maar wel oprecht: zij geloofde in mijn kwade bedoelingen. En Brechtje was oprecht toen ze zei dat ze niet begreep wat me had gekwetst. En toen ze het presteerde om, zonder overleg met mij, Dimitri te vragen voor de begeleiding van ons derdejaarsproject had ze geen bijbedoelingen.

En ik? Hoe oprecht was ik toen ik zei dat ik weinig fiducie in Dimitri had?

Omdat Brechtje in al haar integriteit zich zó van geen kwaad bewust was, had ik alleen al daarom ingezet op iemand anders. Bovendien werd er met hem en het gezelschap waar hij speelde nogal gedweept in die tijd. Ook dat stond me tegen, maar toen ik op een maandagochtend met Dimitri in het halfduister van de hal van de school stond, was alles anders.

‘Wat moet jij met Brechtje?’ vroeg hij.

Het was de eerste keer dat hij het woord tot mij richtte. In de minuten die daaraan vooraf waren gegaan had Brechtje aan één stuk door gepraat en ik had daarnaar geluisterd met een mengeling van ergernis en jaloezie, omdat ze precies die dingen zei waarover ik nadacht, maar die, zodra je ze uit zou spreken, pretentieus en leugenachtig zouden klinken. En zo hádden ze geklonken. Over de integriteit van de kunstenaar was het gegaan. Ook ik wilde integer zijn, maar ik twijfelde evenveel aan Brechtjes diepere motieven als aan de mijne. En omdat ik liever te koop liep met mijn gezonde twijfel dan mijn leugenachtige oprechtheid, vreesde ik dat Dimitri nu dacht dat ik net zo blind was als Brechtje die het te pas en te onpas over we en ons had gehad: ónze integriteit.

‘Wat moet jij met Brechtje?’

Ik dacht na over het antwoord. Had ik de vraag goed begrepen? Was ik dan toch niet de enige die zag dat dat geklets over de rol van de kunstenaar in onze maatschappij alleen maar voor de bühne was? Was mijn wantrouwen terecht? Had hij, Dimitri, haar dan zo snel doorzien? Had hij mij doorzien? Want als ik niet wist wat ik met haar aan moest, wat moest hij dan nog met ons? Waarom had ik de samenwerking met Brechtje niet beëindigd? De keuze om weer met haar in zee te gaan, kwam als een boemerang bij me terug. Aan de ander kant: had ik dat niet gedaan, dan had ik ook niet hier met Dimitri in de hal gestaan, met knikkende knieën en een knoop in mijn maag, een hoofd vol redenering en verwachting, en een mond vol tanden in een decor vol stilte die zo langzamerhand ongemakkelijk begon te worden.