Guido van Hengel

Roedel

Een alternatieve geschiedenis van Joegoslavië

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 GUIDO VAN HENGEL

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7076 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

‘Van de dieren zijn wij afhankelijker dan zij van ons. Zij zijn onze geschiedenis, wij zijn hun dood. Wanneer ze er niet meer zijn, zullen wij ze met veel moeite uit onszelf verbeelden.’

==

Elias Canetti, in: Über Tiere ([1966], 2017)

==

==

‘Dogs have a better worldview.’

==

Dušan Makavejev, in: Hole in the Soul (1994)

Voor Marta

Proloog
De grote opruiming

(Istanbul, mei 1910)

==

==

==

Op straat moest orde heersen. Dit was de twintigste eeuw, problemen zouden voortaan anders worden aangepakt. Grondiger.

De honden lieten zich eenvoudig vangen, deze ruwharige zwervers, de hoeders van de nacht. Zij waren thuis op de straten van Istanbul en voelden zich, nochtans, veilig. Zeker, van sommige bewoners kregen ze wel eens met de stok, maar dat was niet normaal. Vaker kwamen de andere deelnemers in het Ottomaanse straatballet naar hen toe met een ribbetje, een gedroogde sucuk-worst of restjes gehakt-in-deeg.

Het karwei was uitbesteed aan zigeuners die het wilden doen voor geld. In 1909 hadden inwoners van Istanbul op straat geprotesteerd, dus ditmaal moest de operatie ordentelijk verlopen, zonder menselijk gegil of honds geblaf.1 Dat lukte niet echt. Sommige hondenvangers zetten de achtervolging in en wanneer de vrije honden dan toch rats-rats in de strop zaten, klonk het gehuil.

Ze brachten de dieren op een kar naar een afgelegen wijk in het Topkapı-district, waar ze werden overgezet naar speciaal daarvoor klaargezette kennels. Alles was van tevoren geregeld. Zo verging het de honden in de eerste twee weken van mei 1910. Totdat de kennels steeds voller raakten.

Wat was hun lot? Hoelang konden ze in Topkapı blijven en wie zou de viervoeters voeden, van water voorzien, in de ogen kijken? Elke nieuwe dag trilde de lucht van de hitte en het aanzwellende hondenkoor. Bewoners van Topkapı hadden de gemeente met een officiële brief laten weten dat ze dit niet lang zouden volhouden, het kabaal werkte op de zenuwen en vernietigde de nachtrust. Sommige honden ontsnapten en renden terug naar de straten van de wijk Beyoğlu, waar de geuren vertrouwd waren, net als de geluiden van kramers en slagers, bedelaars en wezen, katten en ratten, kortom: al de buurt- en straatgenoten op vier poten of twee benen.

De rest bleef achter de tralies, in afwachting van wat komen zou.

==

Op 30 mei was het zover. De eerste scheepslading ging op transport naar het verlaten eiland Sivriada. Het stuk rots voor de kust van Istanbul stond in de stad ook wel bekend als Hayırsızada – het sinistere eiland. Wie daarheen ging wachtte onheil. Op Sivriada was geen eten of drinken voorradig, geen zoet water, geen schaduw, geen beschutting. Deze honden, de straathonden van Istanbul, werden geacht hier dood te gaan.

Een hond is vaak nieuwsgierig, maar op Sivriada sprong dit al snel over op doodsangst. In de hete zon zochten de radeloze dieren naar koelte. Ze renden heen en weer langs de wiegende golven die vlekken op de stenen achterlieten die even snel weer verdampten. De honden bogen hun kop en likten aan het zoute water, deinsden terug, probeerden het nog een keer, jankten. Ten einde raad verlieten ze zich weer op hun neus, die ze dapper snuffend omhooghielden in de zeelucht. Misschien kon die de geur van ontsnapping vangen in de draaiende wind.

Paul Remlinger, een Franse arts die werkte voor het Bacteriologisch Instituut van Istanbul, vond het een ‘barbaarse’ oplossing. Een jaar daarvoor had hij een ander plan gepresenteerd – veel beschaafder, en bovendien economisch interessant. Een dode hond zou nog geld kunnen opleveren door zijn vet of de vacht. Remlinger stelde daarom een ‘schone’ opruiming voor met behulp van een afgesloten kamer waarin de hondenmeutes met gas konden worden gedood.2 Een Franse ondernemer had interesse getoond om de vachten op te kopen voor zijn handeltje in handschoenen, maar het kwam er niet van.3 De machthebbers hadden geen boodschap aan deze buitenlanders met hun oplossingen, nu waren de Turken aan zet.

Iedere dag arriveerden boten met ladingen van ongeveer twintig verse honden die nog de kracht in hun poten hadden om rond te hollen. Een onbeschrijflijke stank van dood, ontlasting en ontbinding hing in de lucht. Het verhaal gaat dat het hysterische hondenkoor te horen was tot in de straten van Istanbul. Sommige ongeruste bewoners namen een sloep en probeerden het eiland te bereiken met wat water of slachtafval, maar de meutes waren te groot en te hongerig. Op 12 juni voer de Franse tekenaar George Goursat Sem naar Sivriada en zag hoe de honden steeds hoger op de rotsen probeerden te klauteren. ‘Het leek op een gigantische piramide van honden.’4

==

In deze grote opruiming van 1910 verdwenen meer dan zestigduizend honden van de straten van Istanbul. Het initiatief voor deze actie kwam van het net daarvoor geïnstalleerde regime van de zogeheten Jong-Turken, die voortkwamen uit het Comité van Eenheid en Vooruitgang. In 1908 hadden deze hervormers door middel van een coup d’état de macht gegrepen in het al decennia, ja zelfs eeuwen kwakkelende Ottomaanse Rijk. Verandering was op komst. De Jong-Turken wilden de bezem halen door het reusachtige, poreuze land waar wereldvreemde sultans probeerden te heersen over een paar dozijn volkeren die allerlei religies in verschillende versies aanhingen en met elkaar communiceerden in vele talen in evenzovele dialecten. Dit alles op drie continenten.

Veel van de pioniers uit het Comité van Eenheid en Vooruitgang waren geschoold in West-Europa en hadden daar vanuit den vreemde met westerse ogen naar hun verwarrende, chaotische thuisland gekeken. Aan de lycea en academies van Parijs en Genève kwamen ze tot de bittere conclusie dat het Ottomaanse Rijk inderdaad was uitgegroeid tot de ‘Zieke Man van Europa’. Dat moest anders. Ze vonden de oplossingen in de ideeën van de Verlichting – die een einde maakte aan de ‘goddelijke ordening’ – en de Franse Revolutie – die een einde maakte aan dynastieën en aristocraten.

Decennia had het Comité van Eenheid en Vooruitgang gewerkt aan een programma dat het rijk van binnenuit moest hervormen. Niets minder dan een totale schoonmaak wilden ze, opdat het rijk zich voortaan zou kunnen meten met de Europese grootmachten van rond 1900.

In het licht van deze idealen kregen ook de steden een make-over, en dan vooral Istanbul. Wilde de rommelige Ottomaanse hoofdstad net zo grandioos, modern, indrukwekkend en vooruitstrevend worden als fin-de-siècle Parijs, dan was het opruimen van de straathonden een eenvoudige, eerste stap.

==

De opruiming schokte veel inwoners van Istanbul, misschien niet eens zozeer door de wreedheid, als wel door de kille voortvarendheid. Het was immers niet de eerste keer dat hervormers zich hadden aangediend in het Ottomaanse Rijk, maar deze keer pakten de nieuwlichters rigoureus door. Toen de Britse diplomaat Robert Sykes in 1913 door de Ottomaanse hoofdstad liep, merkte hij dat er ook echt een nieuwe tijd was aangebroken: ‘De straten zijn schoner, de wegen gladder, de honden zijn verdwenen maar de cholera is gebleven. Er zijn minder tulbanden te zien, minder paarden, minder soldaten, maar meer officieren, meer kranten, meer ruïnes.’5 Sykes observeerde en zag hoe de nakende oorlogen zich weerspiegelden in deze opruimwoede: ‘De honden werden gedood met dezelfde wrede woede, genadeloze en zinloze domheid waarmee de eerlijke soldaten in 1912 [tijdens de Eerste Balkanoorlog – GvH] werden weggegooid.’

Hij had gelijk. De hondenopruiming luidde het definitieve einde in van het Ottomaanse Rijk. In 1912 had een alliantie van Slavische legers op de Balkan het verzwakte Ottomaanse leger een desastreuze nederlaag toegediend, en tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914–1918) en daaropvolgende oorlogen in Klein-Azië (Anatolië) verdween het Ottomaanse Rijk voorgoed van de kaart. Met dit einde verloor de regio ook zijn bonte, multiculturele karakter. Op de ruïnes van het vergane rijk ontstonden nieuwe ‘moderne’ natiestaten, die werden ingericht en vormgegeven volgens de principes van het nationalisme: een volk moet dezelfde taal spreken en dezelfde cultuur delen om in staatsverband te kunnen functioneren.

In die verwarrende jaren vonden daartoe meerdere zuiveringen plaats, zowel op de Balkan als in Klein Azië. Grieken, Bulgaren en Koerden voelden zich niet meer thuis in de gebieden waar ze eeuwen hadden geleefd, en zochten hun heil elders. Tegelijkertijd vluchtten Turken en andere moslims weg van de Balkan. In de geest van deze volksverhuizingen en boedelscheidingen besloten de Jong-Turken in 1915 tot een ‘opruiming’ van de in hun ogen overtollige Armeniërs. In Istanbul gingen ze van deur tot deur en zetten de Armeniërs uit de hoofdstad op transport naar Anatolië, waar ze werden geëxecuteerd. In 1916 stuurden de Jong-Turken nog eens duizenden en duizenden weerloze mannen, vrouwen en kinderen op een dodenmars door de Syrische woestijn. De mensen, verstoken van drinkwater, werden geacht daar te sterven.

Deze massamoord was de eerste genocide van de twintigste eeuw. Er zouden er in die eeuw nog vele volgen, tot aan de jaren negentig, tijdens het uiteenvallen van de socialistische federatie Joegoslavië.

==

*

==

De wereld is een rommelige plek, voor mens én dier.

Na de ‘opruiming’ van 1910 keerden de zwerfhonden namelijk gewoon weer terug naar de straten van Istanbul. En ze bleven. De Turkse schrijver Orhan Pamuk beschreef ze in zijn memoires: ‘Als ik tussen 1975 en 1995 elke nacht rond een uur of drie, vier van mijn werkplek naar huis liep, was ik niet bang voor de hondenroedels die ik tegenkwam. Ik dééd in elk geval alsof ik niet bang was, en zoals alle inwoners van Istanbul kon ik dat goed.’ Hij vereeuwigde de dieren in meerdere verhalen en beschreef ze met compassie: ‘Sinds de zestiende eeuw hebben de hondenroedels de heerschappij over de nachtelijke stad. De inwoners van Istanbul zijn erg gesteld op de honden, die de boel bewaken en tevens schoonmaakwerk verrichten door afval te eten. Die genegenheid heeft niet zozeer met religie te maken als wel met het feit dat men eraan gewend is overdag de straat met de honden te delen.’6

Voor Pamuk symboliseerden de straathonden het Ottomaanse Rijk. Zij waren, zo meende hij, de ‘laatste overblijfselen’ van het ‘oosterse’ leven van weleer, dat verder bestond uit de wereld van de harems, de slavenmarkten, de Ottomaanse kledij, het Arabische schrift, de legereenheden van de wrede janitsaren, de kruiers met hun last op hun rug, de islamitische graven en begraafplaatsen.7 Daartegenover plaatste hij de ‘westerse’ schoothondjes, de doorgefokte rashonden en de huishonden, die binnenbleven bij de warme kachel en de voederbak.

Oosten en Westen.

Het rauwe straatleven en de orde van de huiskamer.

Bastaardhonden en dieren met een stamboom.

Het zijn nogal boude tegenstellingen en je zou er veel tegen in kunnen brengen, al was het alleen al de niet te missen (zelf-)oriëntalisering. Toch heeft Pamuk gelijk dat straathonden altijd meer zijn dan honden alleen, en snel en vaak politiek gemaakt kunnen worden. Ook in de andere voormalig Ottomaanse gebieden op de Balkan is dat het geval tot op de dag van vandaag. Straathonden in Servië en Bosnië worden met regelmaat ‘geruimd’ in het kader van de ‘europeanisering’, die weer moet leiden tot de toetreding tot de Europese Unie. Tegelijkertijd sommeert diezelfde Europese Unie deze landen om toch vooral de dierenrechten te respecteren en straathonden als volwaardige schepselen te behandelen. Kortom: het is dus ‘Europees’ om geen straathonden op straat te hebben, maar als ze er dan toch zijn, dan is het ‘Europees’ om ze geen kwaad te doen. Dat leidt wel eens tot verwarring, vooral bij regeringsfunctionarissen in de regio. Ook vinden veel burgers in landen als Servië en Bosnië het onverkwikkelijk dat er zoveel aandacht is voor de rechten van zwerfdieren, terwijl mensen kampen met enorme armoede. Dit geldt niet alleen voor Servië en Bosnië, maar ook voor andere landen in de regio, zoals Bulgarije, Roemenië en Albanië.

De grote hondenopruiming van 1910 in Istanbul vertelt het verhaal van vrijheid en geweld op straat in de nadagen van het Ottomaanse Rijk, als een prelude van de twintigste eeuw. Ook de straathonden in de Joegoslavische opvolgersstaten Bosnië en Servië vertellen een verhaal van vrijheid en geweld, als een afsluiting van diezelfde eeuw. Tijdens de successieoorlogen van de jaren negentig lieten de mensen hun honden achter op straat, omdat ze zelf geen eten hadden, of omdat ze op de vlucht moesten voor de oprukkende legers uit de bergen. Op straat vermenigvuldigden de beesten zich en groepeerden zich in nieuwe roedels. Een dolende eenling zou niet overleven. In Bosnië werden de ‘overtollige’ medemensen ondertussen vervolgd, verkracht en gedumpt in massagraven. De radicale nationalisten wilden voorgoed afrekenen met de laatste resten van de in hun ogen culturele chaos van de Ottomaanse cultuur op de Balkan.

De nieuwe vrijheid voor de straathonden was gewelddadig. Behalve de dierlijke strijd op straat – gevechten om territoria met andere roedels – moesten de honden ook uitkijken voor bommen, geweerschoten, granaten en vergiftiging. Met het einde van de oorlogen in 1995 en 1999 verdwenen de honden niet van de straat. De transitie naar een liberale, kapitalistische democratie bracht geen rijkdom, integendeel. Een kliek van oorlogsveteranen en hun criminele vrienden hield zichzelf en elkaar in het zadel, vooral in de rompstaat Joegoslavië (in 2006 opgesplitst in de staten Servië en Montenegro). Ook in de afzonderlijke delen van het verdeelde Bosnië en Herzegovina ontwikkelde zich een politieke klasse die niet het beste voorhad met de bevolking. De armoede die volgde op de vrede maakte dat mensen hun overtollige honden nog steeds achterlieten bij het vuil. Zo groeiden deze viervoeters uit tot wandelende symbolen van de ontwrichte samenlevingen in de opvolgersstaten van Joegoslavië.

Deze honden, de vrije honden, hebben een verhaal te vertellen.

==

*

==

Mijn eerste kennismaking met de ‘vrije honden’ was aangenaam. In 2005 leefde ik als student in de Belgradose wijk Zvezdara. Rondom het grote studentencomplex, vernoemd naar een Montenegrijns-Bosnjakse partizanenheld uit de Tweede Wereldoorlog, bedelden de honden. Ik vond het lieve dieren, juist omdat ze niet aangelijnd waren. Die vrijheid gaf ze een bepaald soort eerlijkheid. Ze hoefden niet te blaffen om hun afgerasterde territorium te verdedigen, ze hoefden geen baas te verdedigen, ze hoefden niets. Ze gingen daar waar hun neus hun bracht, en leefden in de vrijheid van het moment. Wat me het meeste in ze aansprak was hun gewoonte om midden op straat te gaan slapen, met de poten opzij, bij de bushalte of op het trottoir.

Later, in 2013 in Sarajevo, leerde ik de keerzijde kennen. In die tijd wemelde het in de Bosnische hoofdstad van de straathonden. Enorme roedels struinden door de straten en daar ging veel dreiging van uit, vooral ’s nachts. Ik was toen met een ander boek bezig, maar volgde de verhitte discussies in de lokale media. De vraag ging rond: moesten die honden massaal worden afgemaakt, ja of nee? En wat zou de Europese Unie daar wel niet van denken? En liet de Bosnische wet het eigenlijk wel toe?

Toen vatte ik het plan op om het verhaal van deze straathonden te schrijven. Nu is er dit boek: Roedel. Het is een geschiedenis ter hoogte van de knie of de heup. Over het einde van Joegoslavië is al heel veel geschreven, en er zijn talloze boeken verschenen over etniciteit, geopolitiek, nationalisme, populisme, geschiedvervalsing en EU-uitbreiding. Bijna al die studies gaan dieper in op de vraag hoe de (etnische en religieuze) identiteiten van ex-Joegoslavische volkeren zich tot elkaar verhouden. Dit boek gaat voorbij aan de etnische fixaties van al die overigens ook heel leerzame en inzichtelijke studies, en vertelt het verhaal van dieren die juist géén last hebben van etniciteit, een geschiedenis, of een stamboom. Het vertelperspectief is daarom ook anders. Honden ruiken en luisteren. Ze voelen geweld aan, en vrijheid. Ze verdedigen zich, vallen aan, ontsnappen en slapen op straat. Van identiteit hebben ze geen weet. Van glorieuze geschiedenissen en historische trauma’s nog minder. Wel van territorium en roedeldrift.

Inspiratie putte ik uit het werk van de kosmopolitische schrijver Elias Canetti en de Japanse straatfotograaf Daidō Moriyama. Canetti voerde dieren op als symbolen voor menselijke massa’s, die aanzwellen en uiteenvallen, maken en breken, blaffen en huilen, en de wereld vernietigen en vormgeven. Volgens Canetti is de mens een ‘metamorfosebeest’ en in een geruchtmakend essay schreef hij dat een schrijver ‘de hond van zijn tijd is’ en ook als zodanig moet leven: ‘overal steekt hij zijn vochtige snuit in, niets wordt overgeslagen, hij keert ook terug, hij begint opnieuw, hij is onverzadigbaar’.8 Iets vergelijkbaars, maar dan in beeld, vond ik bij Daidō Moriyama.9 In 1971 maakte hij een iconische foto van een zwerfhond in Misawa, ten noorden van Aomori in Japan. De foto ving de gevoelens van het naoorlogse Japan, dat door immense schade en schande besmeurd was geraakt. Deze hond werd Moriyama’s alter ego, zijn totem. Met zijn werk leert Moriyama de mensen kijken naar hun directe omgeving als een straathond, zonder plan en zonder doel. Hij toont de straten zoals ze zijn, in alle brute schoonheid en rauwe elegantie.

In de geest van Canetti en Moriyama ben ik als een straathond door de materie gegaan: snuffelend, associatief en op gevoel. De verhalen van honden en mensen beginnen niettemin in het verleden en eindigen in het heden. Geografisch zwerven de honden door de steden Zenica, Bor, Belgrado, Sarajevo en Tuzla, en geestelijk trippelen ze door de verbeelding van schrijvers en dichters zoals Milovan Djilas, Curzio Malaparte, Johann Wolfgang Goethe en Dubravka Ugrešić.

Hopelijk bieden de reportages en geschiedenissen in dit boek stof tot nadenken over onze relatie tot al die menselijke en niet-menselijke dieren met wie we de straat delen, en inspireren ze tot dwalen en verdwalen.

Deel I

Dan huilen de wolven

‘Wanneer we de oorlog kunnen lezen als een literaire tekst,

dan is een van de meest dominerende stijlfiguren de metamorfose.’

==

Dubravka Ugrešić, in: Cultuur van leugens (Kultura laži, 1995)

==

De geur

Een dikke mist ontneemt me het zicht.

We staan in Belgrado op het hoogste punt van Kalemegdan, de ruïne van het Ottomaanse fort, en staren in het zwevende wit. Een verdwaalde hond trekt mijn blik omlaag, mee het verleden in. Op deze plek, waar we twee plus vier poten in het gras drukken, hoort hij duizenden geluiden: optrekkende auto’s, een mattenklopper in de verte, de wind, scharnieren, een eenzame schreeuw. In juli 1914 klonken hier de eerste kanonschoten van de Eerste Wereldoorlog. De muf-grauwe geur van buskruit verspreidde zich en drong de neuzen van de soldaten binnen.

Wat is het voor hond? Een grote zwarte, met een opvallend glimmende vacht. Alles wijst erop dat het geen zwerfhond is, maar een opzettelijk achtergelaten huishond. Het beest is gefocust op mij als mens, en ziet er gezond uit. De vrijheid is nog vers. Hij spitst de oren, alsof hij ook de geluiden hoort die ik me inbeeld en leest me voor uit een kroniek van vergeten mensen, dieren en geesten.

Dit is de hoofdstad van Servië, het is een stille, ranke ochtend. Er is verder niemand op Kalemegdan en ik hoor hoe de hond de geuren in korte, kleine rukjes uit de mist trekt en tot zich neemt, proeft, leest en analyseert. ‘Het ochtendgloren boven Belgrado,’ schreef de twintigste-eeuwse Servische schrijfster Isidora Sekulić, ‘toont de zielen van de kleuren, die ver van de aarde zijn verwijderd. De namen van die kleuren kennen de mensen helemaal niet. Hun aardse leven is kort en eindig en breekt ongemerkt los naar buiten, als een laatste ademtocht.’1

De Sava mondt hier uit in de Donau, de veelbezongen schöne blaue levensader van Midden-Europa. Kelten, Romeinen, Avaren, Slaven, Hongaren, Turken en Oostenrijkers zagen het strategische belang van deze plek en bouwden er de ‘Witte Stad’ (Beo-grad). Ze verminkten het, braken het af, deden het oprijzen uit de as en verfraaiden het. Omdat de stad zo vaak is vernietigd, vergt het inspanning om het verleden te herkennen, of in te beelden. Belgrado is geen Brugge, Delft of Weimar, geen museum waar een historische ambiance is vastgelegd en geconserveerd. De stad is als een verkreukelde prop tijd die de wind soms onverwacht in je gezicht waait. Voor de geschiedenis moet je tasten, de oren spitsen, krabben aan de muren, scharrelen en ruiken.

De hond verhaalt me over de metalige mist over de Donau, de vochtige atmosfeer van kelders van statige huizen in Zvezdara, Palilula en Voždovac. Hij stuit op de seizoenen, de scherpe stank van de dierentuin aan de rand van Kalemegdan, het dampende asfalt in de zomer, sissend varkensvet dat traag van de gloeiendhete ćumur glijdt, geblakerde paprika’s, rauwe, fijngesneden ui, Turkse koffie, de soms weeë dan weer frisse geur aan de oevers van de Sava.

Stadinwaarts neemt hij rottende watermeloenresten waar, punten van de schil die gaten prikken in de plastic zakken in de containers, de containers überhaupt, de populieren, de seringen, genoten seks van voorbijgangers, hun stoelgang, angst en geluk, de flarden wierookwalm uit de orthodoxe kerken en tempels, het zoete parfum van de Slavische God. Ik lees maar mee, in de lucht. Wanneer de lindenbomen in de wijk Dorćol (Turks voor ‘kruispunt’) bloeien, dan prikkelen ze gedachten over de daar reeds lang verdwenen multiculturele wijk, waar de Belgradose Joden en moslims huisden en handelden. De stoffige, bedompte geur van de portieken in de wijk Vračar roepen beelden op van tienduizenden Russische aristocraten die na de Oktoberrevolutie van 1917 vluchtten voor de bolsjewieken en een comfortabel en luxueus heenkomen zochten in de hoofdstad van het bourgeoisvriendelijke Koninkrijk Joegoslavië. Ook zij bouwden aan de stad. Kolenkachels en traangas brengen de jaren negentig in herinnering, het decennium van de oorlogen.

Zo dolen we door Belgrado, ruiken en luisteren. Ik doorkruis het park van Kalemegdan, wandel over het Republieksplein langs het in tijd en vet gestolde eetcafé ‘Mornar’ (waar nooit muziek klinkt) en het Jeugdcultuurcentrum (waar de beroemdste bands speelden) naar de Moeder Jevrosima-straat, die me lief is. De bomen staan er dicht op elkaar. Meermaals verbleef ik daar weken of maanden in het huis van de familie Mišković. Maki en Jelena hadden vier dochters, van wie er één in China leeft en een andere bij de Hare Krishna’s was gegaan. Zij schreed, mantra’s prevelend, over de straten van Amsterdam. Een andere dochter doorkruiste als boswachter de bergen en de vierde was Bojana, die me doceerde over literatuur, filosofie en esoterie.

De deuren stonden altijd wagenwijd open voor verdwaalde zielen, mensen die uit hun huis waren gezet, verlaten Roma-kinderen, oude en nieuwe bekenden, geestelijk gehandicapten of een Nederlandse historicus. In 2009 bracht ik daar een bloedhete zomer schrijvend door in gezelschap van een ontheemde, oude dame die Duits doceerde, en veel sigaretten in een koket pijpje rookte. Slobodanka (‘Vrijheid’) heette ze, kortweg ‘Beba’, en ze leek weggelopen uit een roman van Joseph Roth, Miloš Crnjanski of Stefan Zweig. Geheel in stijl praatten we over nooit minder dan het Leven, de Liefde, de Schoonheid en de Literatuur. Ze vond alles oprecht ‘fantastično!’, en dat zei ze dan ook zo, met in het zog van haar stem de door longen gereisde rook. Soms schakelde ze over op een Slavisch Duits met vleugjes van een zuidelijk, Beiers accent (ze had in München gewoond). Op een nacht spookten we allebei door het huis, bang voor elkaars vreemde voetstappen. Het huis stond immers écht altijd open, en iedereen kon er in en uit lopen.

Tussen de boeken en de oude platen stond een eenzame, verlaten contrabas. Elke avond deed ik de avondlucht een beetje trillen wanneer ik aan de snaren plukte. De losse tonen gaven vorm aan het amorfe veelkleurige geluid – het ruisen van de stad, soms het tikkende of smakkende geluid van regen op daken – dat door het open raam naar binnen sijpelde. Het huis met de contrabas vormde in mijn fantasie een wereld waarin de geschiedenis van Belgrado en het oude Joegoslavië geborgen lag.

Opeens besef ik dat de hond me verlaten heeft, waarschijnlijk verleid door de brandgeur van geroosterd vlees. Geuren en geluiden zijn er niet om vast te houden. Ook de mist is verdwenen. Het zicht is terug. Ik ben weer terug in de wereld van woorden en zinnen. De geschiedenissen dwarrelden rond als stof in de lucht. Nu zijn ze neergedaald, en wel op het papier, waar ze zich in letters laten kooien.

==

Een van de hoofdrolspelers van de geschiedenis van het oude Joegoslavië leefde bij de familie Mišković om de hoek. Zijn naam was Milovan Djilas. Op de muur van het pand aan de Palmotić-straat nummer 8 hangt een gedenkplaat, die daar pas recentelijk – zo’n tien jaar geleden – is geplaatst. Ik sta voor zijn huis en lees: ‘In dit huis woonde de schrijver en politieke denker Milovan Djilas (1911–1995), van 1954 tot 1995.’ Het is een kleine historische sensatie, want vanaf mijn studietijd was ik al gefascineerd door leven en werk van Milovan Djilas. Hij schreef ongemakkelijke korte verhalen die zwaar op het gemoed werken. Zijn eerlijke, onthutsende en soms gruwelijke memoires lezen als een alternatieve geschiedenis van de opkomst en ondergang van Joegoslavië.

De Palmotić-straat is nauw, maar toch weten de lindebomen aan weerszijden het licht te vinden, als reusachtig onkruid. Djilas’ zoon Aleksa schreef in 1995 over de bomen in deze straat en hoe ze hem dankzij hun leeftijd en statige vormen altijd helpen te herinneren. Het speet hem dat ‘de natuur deze wereld geen hogere bomen heeft gegeven. Zo’n boom zou dan kunnen heersen over de vergetelheid’.2 Ook bracht hij het eerste Bijbelboek in herinnering, waarin een hoofdrol is weggelegd voor een boom. Niet zomaar een boom, het is de Boom die Kennis verschaft over Goed en Kwaad.

Ik stel me voor hoe Milovan Djilas hier, op nummer 8, zijn romans, korte verhalen en politieke studies schreef. Ik fantaseer er een contrabas bij, lage tonen van donkere gedachten. Onder de lindebomen in de Palmotić-straat voel ik de aanwezigheid van de Joegoslavische geschiedenis, in alle glorie en gruwel. Tegelijkertijd weet ik hoe vals de historische sensatie is. Djilas schreef zijn beste werken niet in de Palmotić-straat, maar in de gevangenis, veelal op losse velletjes en wc-papier. Het waren zijn tweede vrouw Stefanija, de nog heel jonge zoon Aleksa en de hond Džoli-Džolika die hier de dagen doorbrachten. Ze wachtten op respectievelijk hun echtgenoot, vader en baas die elders piekerde in eenzame opsluiting in de cellen van Sremska Mitrovica.

##

==

Milovan Djilas’ zoon Aleksa met Džoni-Džolika in de Palmotić-straat, 1961.

##

Bij de onthulling van de gedenkplaat in 2011 sprak schrijver Matija Bećković en zei: ‘Alle Servische schrijvers bij elkaar, van de heilige Sava [dertiende eeuw – GvH] tot nu, hebben niet zo lang gevangengezeten voor dat wat ze hebben geschreven als Milovan Djilas.’3

Djilas had de twintigste eeuw van heel dichtbij meegemaakt, en gevormd. Misschien dat hij daarom zo indringend en tegelijkertijd zo angstaanjagend koel kon schrijven. Steeds weer had hij het gevaar in Joegoslavië geroken, de angst en de woede, het bedrog en de onderdrukking, de geuren van tijden en tijdperken, en de toekomst. Voor het aanwenden van die bijzondere gave werd hij meermaals opgesloten, aangelijnd en vastgezet door Djilas’ voormalige vriend, de Joegoslavische dictator Josip Broz Tito.

==

Een monster met duizend harige handen (1918)

Tijdens het leven van Milovon Djilas, dat begon in 1911 in Montenegro, vonden bijna alle Balkanoorlogen van de eeuw plaats: De Eerste Balkanoorlog tegen de Turken van 1912, de Tweede Balkanoorlog van 1913, de Eerste Wereldoorlog, de Tweede Wereldoorlog (inclusief de Joegoslavische burgeroorlog die plaatsvond tijdens die oorlog), de Koude Oorlog, de tiendaagse oorlog in Slovenië in 1991, de oorlog in Kroatië van 1991 tot 1995, en de oorlog in Bosnië en Herzegovina, die eindigde met het tekenen van het verdrag van Dayton in 1995, het jaar waarin Djilas overleed. Hij had alle machtsverschuivingen en -wisselingen meegemaakt en had allerhande figuren zien komen en gaan; de communisten, fascisten, nazi’s, collaborateurs, stalinisten, titoïsten, revisionisten, nationalisten, bandieten en brave burgers.

In zowel zijn politieke als zijn literaire werk staan vrijheid en geweld centraal. Beide thema’s bepaalden zijn leven, overigens ook in heel concrete zin. Hij zat jarenlang vast, en vocht een ‘volksbevrijdingsoorlog’, waarin hij grof geweld gebruikte tegen zijn vijanden. Toch was zijn fascinatie voor en worsteling met geweld al veel eerder begonnen, eigenlijk al bij zijn vroegste kinderjaren – tenminste, als we afgaan op zijn autobiografie over zijn vroege jeugd: Het land zonder rechtvaardigheid.1

In dit boek uit 1958 vertelt hij over zijn kindertijd, en over de eerste ervaringen met geweld zoals dat voorkwam in de bergen van Montenegro. Het geweld van zijn geboortegrond presenteert Djilas in dit boek als een soort ‘oergeweld’, een oorspronkelijk, natuurlijk geweld van wolven tegen lammeren, van roedels en clans onderling, en van onbekende of zelfs onkenbare machten in de natuur, die het bijgeloof voedden. Boeren plunderden elkaars hoeves, en dat ging er niet zachtzinnig aan toe. Toch was dit niet het soort geweld dat de meeste slachtoffers maakte. Dat was de bloedwraak, die in 1911 nog springlevend was en strikt werd nageleefd, niet alleen in Montenegro, maar ook in Kosovo, Albanië en Herzegovina.

In die wereld van elkaar bestrijdende clans vervaagden Djilas’ kinderlijke angstdromen met die van de volwassen gewelddadige realiteit. Hij beschrijft het jaren later zo:

==

In de heuvels rondom ons huis blaften de vossen, en in het donker huilden de honden. Het was een iel, lokkend geluid. Het bos ruiste de hele nacht door. De bomen hielden gesprekken met de heuveltoppen, de takken kraakten, vanaf een rotswand riep een uil en in de verte gaven eekhoorns antwoord. Misschien waren het allemaal duivels die in de grotten leefden, en christenzielen op een dwaalspoor leidden. Een monster met duizend klamme, harige handen en reusachtige klauwen sloop rond, en lag op de loer in de omliggende bossen [...] In de lente speelden de geesten met de bladeren, en zij die tot onze clan behoorden – onze weiden, bronnen en heuvels – vochten met de geesten van de andere clans.2

==

Djilas beschrijft ook zijn grootmoeder, die de plaatselijke heksen, feeën, draken, vampiers en weerwolven allemaal bij naam en toenaam kende. Hij brengt in herinnering hoe zij buiten op het erf een geheimzinnige vloek uitsprak over clans of bandieten, haar handen in de lucht, onderwijl contact makend met de geesten. De droomachtige wereld van die geesten, bladeren, rivieren en monsters hield Djilas altijd bij zich, al zou hij zich later bekeren tot het rationele communisme: ‘Mogelijk was het leven veel meer verbonden geweest met die droomwereld,’ schrijft hij, ‘als we niet steeds werden herinnerd aan de voortdurende strijd, die ons terugwerpt in de profane wereld van mensen en dingen.’

Niet in de droomwereld, maar in de laag-bij-de-grondse realiteit vonden er in die tijd grote veranderingen plaats in Montenegro, met ingrijpende gevolgen voor de geschiedenis van de Balkan in de twintigste eeuw. De Balkanoorlogen van 1912 en 1913, en de Eerste Wereldoorlog van 1914 tot 1918 maakte Djilas mee toen hij nog heel jong was, en mogelijk had hij er weinig herinneringen aan. Niettemin observeerde hij decennia later in retrospectief hoe de Grote Oorlog het geweld in zijn geboortestreek een ander gezicht had gegeven. Het was alsof de ‘natuurlijke’ strijd tussen de clans, tussen bandieten en boeren, was getransformeerd tot een brute, maar vooral wrede vernietigingsdrift, gevoed door moderne, etnische haat. De onbevredigende oorlog had een nieuw soort geweld gebaard, dat niet hoorde bij de strijdcultuur van zijn voorouders.

Wat was het verschil? Mogelijk had dat te maken met de komst van een nieuwe orde in Europa; een nieuwe ordening. De Grote Oorlog betekende, behalve een vernietiging van samenlevingen en culturen, immers ook het einde van de veelvolkerenrijken in Oost-Europa. Het Russische, het Oostenrijks-Hongaarse, het Duitse en het Ottomaanse Rijk hielden op te bestaan. Bij de vredesbesprekingen in Parijs besloten de Grote Mogendheden dat er op de Balkan een grote Zuid-Slavische bufferstaat zou worden gesticht: het ‘Koninkrijk van Serven, Kroaten en Slovenen’, dat later werd omgedoopt tot het Koninkrijk Joegoslavië. Het Servische Belgrado werd de hoofdstad van dit ‘eerste Joegoslavië’, en de Servische monarchie mocht ook de Joegoslavische koning leveren. Het kleine Montenegro werd opgenomen in de constructie. In de twintigste eeuw gingen veelvolkerenrijken over in nationale staten, of wat er voor door moest gaan. De culturele chaos moest bedwongen worden. Naties dienden zich aan de staat te binden, als honden in een hok. Dat ging ook toen al gepaard met etnische zuiveringen, al heette het toen anders.

Decennia later concludeerde Djilas dat door de Grote Oorlog de strijd – een constante in de Montenegrijnse geschiedenis – een metamorfose had doorgemaakt. Vóór de Grote Oorlog plunderden de boeren in zijn geboortestreek met grote regelmaat, het hoorde erbij. Maar in de jaren twintig, toen heel Europa kennis had gemaakt met de moderne oorlogsvoering, gingen de boeren in Montenegro over tot nieuwe methoden. ‘Wat de bestaande mores vooral opschudde,’ schrijft Djilas, ‘was niet het moorden zelf, maar de manier waarop die moorden werden gepleegd.’ De boeren grepen baby’s uit de armen van hun moeders en sneden de kelen open. Ze trokken de baarden van moslimleiders uit, brandden kruizen in hun voorhoofd. Djilas beschrijft een voorval van een Montenegrijnse dorpsbewoner die het kloppende hart van een moslim uit zijn borst sneed en aan de honden voerde (die het – zo tekende Djilas het verhaal op – niet lustten). Het traditioneel al vrij brute geweld kreeg een nieuwe, huiveringwekkende vorm.

In Het land zonder rechtvaardigheid probeert Djilas de metamorfose te bezweren:

==