Nina Burton

Levensmuren

De wereld rond mijn zomerhuis

Vertaald uit het Zweeds door
Geri de Boer

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Voor het eerst gepubliceerd door Albert Bonnier Förlag, Zweden.

Deze uitgave kwam tot stand door bemiddeling van Bonnier Rights, Stockholm, Zweden.

==

De vertaalkosten van dit werk werden gedragen door Kulturrådet / Swedish Arts Council.

==

==

© Copyright 2019 NINA BURTON

© Copyright 2021 Vertaling: GERI DE BOER en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7077 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

De natuur in

==

==

##

Onzichtbaar én pronkend, strijdend én liefhebbend – de hele wereld om me heen bruiste van het leven. Toen ik klein was, schreef ik me in het bestaan in met naam, adres en de precisering ‘aarde’ om de muren rondom mijn centrum ruimer op te stellen. De vragen begonnen te komen toen ik begreep dat alle anderen zichzelf ook als het middelpunt van de wereld beschouwden. Tot overmaat van ramp krioelde het niet alleen bij de mensen van de middelpunten – ze waren overal in de natuur.

En wat was dat, natuur? Milieu en vrijheid, of een aanleg waarmee je werd geboren, werd er gezegd, maar dat was dan wel een eindeloze geboorte, want ‘natuur’ is verwant met ‘nativiteit’. Het was, met andere woorden, een continu leven met miljarden verschillende middelpunten, fonkelend van betekenissen. Al die middelpunten bewogen zich voort in hun eigen ritme en met hun eigen perspectief, dus ze waren nooit allemaal tegelijk te bevatten.

Hoewel ik op de middelbare school de taalrichting volgde, koos ik biologie als extra bijvak en daardoor begreep ik dat wij tot de natuur behoorden omdat Linnaeus en Darwin ons tot de dieren hadden gerekend. Op de universiteit studeerde ik later literatuur en filosofie in de overtuiging dat die combinatie antwoorden over het leven kon geven. Maar de literatuur ging vooral over afzonderlijke mensen en de filosofie over abstracties. Ik verlangde terug naar de oudste Griekse filosofen, die vragen stelden over de natuur. Democritus schreef over atomen en sterren, Thales wist alles over water, Anaximander maakte uit fossielen op dat wij verre familie van de vissen waren en Heraclitus zag dat alles de veranderlijke natuur van rivieren had.

Na hen kwam Aristoteles, die belangstelling had voor alle aspecten van het leven, van fysica en meteorologie tot taal en poëzie. Zijn interesses zijn samen te vatten met twee Griekse woorden: bios voor leven en logos voor rede en taal. Die kunnen met elkaar in verband worden gebracht tot de combinatie ‘biologie’. Omdat hij niet alleen maar te midden van theorieën wilde leven, trok hij zich een jaar lang terug op het eiland Lesbos om de natuur concreter te onderzoeken. Terwijl zijn leerling Theophrastus de relatie tussen planten en hun leefmilieu uitploos, wijdde Aristoteles zich aan de dieren. Hij bracht hun anatomie en ontwikkeling zo nauwkeurig in beeld dat hij de status van grondlegger van de dierkunde oversteeg. In veel gevallen hielden zijn conclusies tot in onze tijd stand.

Hij begon met ‘het dier dat we het beste kennen’, dat wil zeggen de mens, en ging daarna door met andere soorten, want dat wij zo groot zijn, maakt de andere dieren niet per se kleiner. Hij bestudeerde zangvogels en duiven, kraaien en spechten, mieren en bijen, inktvissen en walvissen, vossen en andere viervoeters. Hij beschreef de levenscyclus van de cicade en zag dat slangen paarden door zich om elkaar heen te slingeren. Hij ontleedde bevruchte eieren waarin embryo’s zaten die al ogen, aderen en een kloppend hart hadden. Hij dacht na over erfelijkheid en vermoedde dat die veroorzaakt werd door iets wat hij eidos noemde, een Grieks woord voor vorm. Voor hem leek die op de volgorde van de letters in een woord, en daarmee kwam hij toen al dicht bij de verklaring voor het erfelijke DNA.

Waardoor werd al dat leven aangedreven? Aristoteles dacht dat ieder wezen tijdens zijn leven een soort ziel had die de materie bezielde en voedingsstoffen door het lichaam stuurde. De natuur had volgens hem het unieke vermogen om steeds complexere organismen te vormen, en aangezien die zich allemaal aan hun leefomgeving moeten aanpassen, was het uiteindelijk de natuur die alles bepaalde. Het is te vergelijken met een huishouden waarin je ruzie kunt hebben, maar toch samenwerkt. Net als de zon en de maan en de sterren heeft alles in huis zijn plaats, die niet overschreden mag worden. Het geheel biedt een samenhang van bepaalde proporties, ongeveer zoals de muren van een huis. Van het Griekse woord voor huis, oikos, werd later het woord ‘ecologie’ afgeleid.

==

==

==

De natuur was mij niet vreemd, al was ik een stadskind. We hadden geen eigen zomerhuis, maar in de zomervakanties huurde mijn moeder steeds een ander huisje, en later, toen mijn zus trouwde en naar het buitenland ging, zetten we de traditie op soortgelijke wijze voort. Zij bestreed haar heimwee door zomerhuizen in Zweden te huren, die ik dan met haar en de kinderen deelde totdat haar man vakantie had.

Zelf had ik een jaar of dertig latrelaties met mannen die op het platteland woonden. Mijn interesses waren keurig over hen verdeeld, want de een wist als schrijver dat woorden de wereld kunnen vergroten en de ander kende als bioloog de samenhang van de natuur. Net als Dr. Dolittle genoot die laatste het vertrouwen van de dieren en kon hij zelfs een auerhaan aaien die een voorliefde voor zijn veranda had opgevat. Zelf kwam ik vooral dieren tegen in de rijkgevulde bibliotheek van de bioloog.

Ik was dus vaak te gast geweest in de natuur, maar echt serieus werd het pas na de dood van mijn moeder, want toen verruilden we haar appartement voor een zomerhuis. Dat was, net als het leven zelf, een erfenis die iets nieuws opleverde, en net als het leven kon het verschillende dingen inhouden. Voor mijn zus betekende het vakanties met de kinderen en kleinkinderen en voor mij kon het een plek zijn waar ik me terugtrok met mijn manuscripten. Ik wilde immers schrijven over de natuur en het leven. Zou dat lukken in dit zomerhuis?

Het stond op een groot stuk grond in een landschap met gevarieerde natuur. Aan de zuidkant rees een bemoste rotshelling op tussen dennen en eiken, in het westen kon je geheimzinnige paden vermoeden tussen de blauwebessenstruiken. Aan de noordkant liep het perceel steil af op een gemeenschappelijke weide, met een glinsterende zeestraat erachter. Er waren geen omheiningen, dus het was allemaal privé en open tegelijk.

Het perceel mocht dan groot lijken, het huis zelf was natuurlijk des te kleiner. Het bestond uit één kamer die, zoals dat gaat bij een zomerhuis, lukraak in elkaar was getimmerd en op dezelfde manier was uitgebouwd. Het glas van een voormalige serre was vervangen door houten wanden om plaats te bieden aan twee stapelbedden, en er was een aanbouwtje van later datum met een keuken en een badkamer. Verdere uitbreiding werd door de ligging verhinderd.

Wel lagen er kleine gebouwtjes op alle hoeken van het perceel. Op één hoek stond de vroegere buiten-wc, die nu was omgevormd tot gereedschappenschuurtje, op de tweede stond een timmermanshutje met open opslag. Op de derde was van een schuurtje een speelplek gemaakt en op de vierde hoek lag een slaaphutje dat ik stilletjes tot schrijfhuisje verhief.

Dat het geheel gebreken vertoonde was te verwachten, want de aankoop omvatte een ontbindingsclausule. De timmerman die we er mee naartoe namen, mompelde zelfs dat nieuwbouw beter zou zijn. Dat bracht me van mijn stuk. Zag hij niet hoe idyllisch het hier was? En wat zag hij dan wel?

Het was duidelijk dat er heel wat herstelwerkzaamheden nodig waren. Ik verheugde me oprecht op het omgaan met de bouwvakkers, want het schrijven van boeken voelt voor mij net als het bouwen van huizen. Omdat bouwplannen ook voor boeken altijd nieuw zijn, zoek ik altijd tastend mijn weg, en het is lastig om bij verschillende materialen de juiste proporties te vinden. Dus ik heb elke dag aan mijn bureau te maken met de problemen van bouwvakkers.

Er moesten nog een paar projecten tot een goed einde worden gebracht voordat ik me aan het leven en de natuur kon wijden. Het ene ging over de gewoonte van rivieren om zich uit te strekken over gebieden met zowel natuur als cultuur, en het andere betrof de vereniging van geestes- en natuurwetenschappen in het humanisme van de renaissance. Erasmus van Rotterdam, die het essay als genre nieuw leven inblies, werd mijn held, maar ik raakte ook gefascineerd door de grote zestiende-eeuwse encyclopedist Conrad Gesner. Net als Aristoteles beheerste Gesner een half dozijn aan onderwerpen, van dierkunde tot taalwetenschap. Hij schreef over duizenden planten en duizenden schrijvers, en de relatie tussen de diersoorten inspireerde hem tot het onderzoeken van de verwantschap tussen een honderdtal talen.

Ik heb altijd sympathiek gehad voor het idee van de encyclopedie. Daarin krijgen groot en klein hetzelfde gewicht, want de encyclopedie kent geen hoofdpersonen, maar toont de wereld van allerlei kanten. Voor mij komt Gesners perspectief overeen met de spanwijdte van het leven. In mijn renaissanceboek kon hij maar een paar paragraafjes krijgen, maar ik ben blij met de manier waarop hij dieren en taal, planten en literatuur met elkaar in verband heeft gebracht.

Zijn zeventig boeken pasten natuurlijk nooit allemaal in het kleine schrijfhuisje op ons perceel, en om het huisje heen bevonden zich ook vast niet zo veel soorten. En zou ik wel begrijpen wat ze me probeerden duidelijk te maken? Wat ik van het leven op aarde wist, was immers via een menselijk alfabet tot me gekomen. De wezens die om me heen vlogen, slopen, klommen en zwommen hadden vast allemaal een eigen taal die bij de natuur paste. Ze konden letterlijk laag-bij-de-gronds zijn of gevleugeld en licht, als ze hun weg al niet aarzelend als wortels zochten. Dus hoe moest ik dieren vinden met talen van vóór het alfabet? Verschillen zorgen doorgaans voor muren tussen verschillende werelden.

Maar zoals zo vaak zou het leven deze problemen hun eigen oplossing aanreiken.

==

==

Het blauwe dak

==

==

##

Je zou kunnen zeggen dat ik het huis van bovenaf leerde kennen. Het dak was het eerste wat de bouwvakkers zagen, want daar moest het bitumen worden vervangen en de isolatie worden verbeterd. Toen ze binnen een warmtecamera omhooghielden, werd het beeld lavendelblauw als een februarinacht. Dat wees op hevig binnendringende kou. Op sommige plaatsen zag je ook kleine gele wolkformaties in het blauw en omdat geel voor warmte stond, waren dat waarschijnlijk resten van isolatie. De beelden stemden me tot nadenken. Rondom het huis lagen hier en daar plukken isolatiemateriaal als wolkjes die op de grond waren gevallen. Hoe waren die daar gekomen? Ze waren er toch niet uit gewaaid?

De bouwvakkers zouden eind maart terugkomen, en om hen te kunnen ontvangen bleef ik de nacht tevoren in het zomerhuis slapen. Het was de eerste keer en de winter zat er nog in toen ik aankwam, dus terwijl de radiatoren warm werden, maakte ik een ommetje in de omgeving. Het licht gaf zelfs het kleinste kiezeltje reliëf, en schaduw op de kale grond waarop alles zich voorbereidde om weer tot leven te komen. Een koolmees vloog over een paar bloemen van het klein hoefblad, terwijl veel andere planten nog knoppen en uitlopers aan het vormen waren. Ik had het gevoel dat me ontelbare ontdekkingen te wachten stonden.

Terug in het huis maakte ik het nog warmer door te gaan koken. Terwijl de spaghetti opstond, wroette ik wat in een paar verhuisdozen uit de flat van mijn moeder. Er was nog heel wat te ordenen, maar die avond wilde ik het rustig aan doen en alleen maar wat lezen. De stilte was rustgevend en paste bij het boek dat ik had meegenomen. Het ging over de ruimte.

Daar ergens waren de onderdelen van het leven immers ooit geboren, uit een kosmos die niet groter was dan een gebalde vuist. In een ongehoorde seconde sloot die zich stevig om komende sterrenstelsels en een grenzeloze toekomst. Daarna barstte het eindeloze crescendo los. Uit een tastbaar begin kwam een compleet palet aan sterren tevoorschijn die in een paar miljard jaar koolstof en zuurstof, zilver en goud, en alle andere ingrediënten produceerden die nodig waren om leven te vormen. Ook de protonen en elektronen waaruit mijn eigen lichaam bestaat, zijn ooit materie of straling in de ruimte geweest. Grofweg kun je stellen dat ik dus een restproduct van dode sterren ben of misschien eerder een verzameling sterrengrondstoffen. Daar zijn er veel van, want nog altijd komen er miljoenen tonnen aan kosmische materie naar de aarde.

Ik deed mijn ogen dicht en dacht na. Volgens het boek maakte de aarde deel uit van een enorme kringloop van elementaire deeltjes die gecombineerd konden worden tot bergen, water, planten of dieren. En terwijl onze vluchtige vormen voorbij flakkerden, draaide ons zonnestelsel nog maar een rondje om het centrum van de Melkweg. Dat rondje duurde 200 miljoen jaar en heette een kosmisch jaar.

Daar ergens bewogen sterren en planeten als onderdelen van een geweldig uurwerk. Net als alle tijdmeters werd dat af en toe bijgesteld, dus de maan verwijderde zich langzaam van ons. Op dit moment maakt dat niet veel uit, want het gaat maar om vier centimeter per jaar.

Naarmate deze proporties werden geschetst, zette de ruimte de muren van ons huis verder uit elkaar. Voor de astronoom van het boek droeg zelfs het kleinste dingetje bij aan het grote perspectief. Als je bijvoorbeeld een muntje van één kroon op ongeveer een meter voor je ogen hield, konden er honderdduizenden sterrenstelsels achter zitten, en elk stelsel bestond op zijn beurt uit miljarden sterren. In onze eigen Melkweg waren ze uitgestrooid over een zo enorme ruimte dat het licht van sommige miljoenen jaren onderweg was geweest. Intussen konden die sterren zelf wel al uitgedoofd zijn, maar hun licht leefde nog, een beetje zoals op oude platen muziek van dode muzikanten staat.

Waar gaat het licht heen? De ruimte heeft geen centrum. Het ziet er aan alle kanten blijkbaar ongeveer hetzelfde uit. Ik dacht met weemoed aan de ruimtesonde die ze hadden uitgestuurd met een foto van twee mensen. Was het niet wat aanmatigend om dat als de belangrijkste informatie over de aarde te beschouwen? En als er überhaupt talen waren in de ruimte, dan waren die ongetwijfeld anders van aard dan de onze. Het is een wereld die je misschien beter met wiskunde had kunnen benaderen dan met woorden.

De opname die de NASA had gemaakt van de elektromagnetische trillingen van de aarde was misschien een betere presentatie geweest. Die zijn ook omgezet in geluid, en toen ik die ruisende harmonie zonder begin of einde een keer hoorde, werd ik er op een bijzondere manier door geraakt. Hadden de mensen zich vroeger de hemelse muziek zo voorgesteld? Toen Kepler hierover filosofeerde, dacht hij dat Saturnus en Jupiter bassen waren, dat de aarde en Venus altstemmen hadden, dat Mars de tenor was en Mercurius de discant. Hoe ze in werkelijkheid klonken wist ik niet, maar in de versie van de NASA gaf het lied van de aarde me een idee van de fraaie en fragiele levensvariaties op deze planeet.

==

==

==

Waren er buiten sterren te zien? Ik legde het boek weg en ging met mijn jack om de schouders voor de buitendeur staan. Volgens het boek kan 90 procent van de bevolking van West-Europa geen echte sterrenhemel meer zien, want de hemel is verduisterd door onze kunstmatige verlichting. Weliswaar wordt de ruimte gedomineerd door duisternis, maar als wij dan toch uit sterrenstof bestonden, zou het wel leuk zijn om ze te zien. Alleen de Poolster was vaag zichtbaar, oplichtend door de dampkring.

Dichterbij zag ik uit mijn ooghoeken echter wel iets. Ging daar niet haastig een schaduw voorbij? Waren er vleermuizen op ons terrein? Daar stond ik wat ambivalent tegenover. Het zijn de enige zoogdieren die de lucht hebben leren beheersen: ze kunnen virtuoos vliegen. In tegenstelling tot vogels hebben ze geen veren, maar vleugels van kale huid, die gespannen is tussen de duim en de vier vingers van hun handen, en die vervolgens naar het voetbot is doorgetrokken om een grotere spanwijdte te verkrijgen. En dat niet alleen, hun gevleugelde handen manoeuvreren ook nog sneller door de lucht dan mijn vingers over het toetsenbord van een computer kunnen gaan.

Ieder voor zich communiceren ze met razendsnelle ultrasone geluiden die de duisternis doorzoeken op plaatsen waar zich nachtvlinders verschuilen. Hun onderlinge contact is echter heel fysiek en kwetterend. Zo heeft men een vleermuisvrouwtje waargenomen dat een barend familielid handmatig assisteerde door eerst te laten zien hoe het lichaam moest worden gedraaid om ervoor te zorgen dat het jong er gemakkelijker uit kwam, en dat vervolgens zelf aan te pakken. Het leek wel een menselijke bevalling. Dus waarom geven die ruige, warme vleermuizen je dan toch een vreemd gevoel? Komt dat doordat ze bij de nacht horen, wanneer wij ons terugtrekken en onze zintuigen slapen?

Na een tijdje ging ik naar binnen. Ik wilde slapen in een van de stapelbedden. Hoewel het krap was, gaf het me een knus gevoel, bijna alsof er iemand anders in het bovenste bed lag. Warme lichamen geven doorgaans bescherming tegen de troosteloze afmetingen en de stilte van de ruimte.

Maar plotseling hoorde ik heel dichtbij een geluid. Liep er iemand over het dak? Ik kon haast niet geloven dat het een vleermuis was, dus wat was het dan wel? Omdat het te donker was om buiten iets te zien, probeerde ik de slaap te vatten, maar ik verlangde naar het ochtendlicht.

Toen dat daagde, was ik niet de enige die wakker werd. Daar hoorde ik de geluiden op het dak weer: het leken wel lichte stappen. Kon het een vogel zijn? Toen ik naar buiten sloop en keek, was het dak leeg. Daarentegen ontdekte ik wel iets aan de achterkant van het huis. In het gaas tussen het dak en de muur zat een groot gat. Het leek wel een ingang.

Die ingang hield mijn fantasie vervolgens bezig terwijl ik orde probeerde te scheppen in de verhuisdozen in de keuken. Rond lunchtijd liep ik een rondje om het huis, en toen kreeg ik het onbekende dakwezen eindelijk te zien. Het lag uitgestrekt op het gaas tegen de muur te doezelen alsof het siësta hield. Zijn gebit gaf aan dat het een knaagdier was en als je vluchtig keek, had je het voor een rat kunnen aanzien. Maar zijn harige staart vertelde iets anders.

Meteen vielen de stukjes op hun plaats. Deze eekhoorn had de dakisolatie uitgehold om zich meer levensruimte te verschaffen, en dat was gelukt. Volgens het beeld van de warmtecamera moest er zich daar een fiks eekhoornappartement bevinden.

Ik raakte er helemaal van in de war. Hier lag een indringer die zich zeer eigenmachtig had gedragen. Aan de andere kant was ik altijd dol geweest op eekhoorns en wist ik er wel wat van af, en nu kon ik de voelhaartjes op zijn polsen zien en de rudimentaire duimpjes waardoor zijn voorpoten zo op handen lijken. Ik keek naar de harige staart die als roer dient wanneer hij tussen de bomen rondspringt en die ’s nachts een deken vormt. Hij had een zachtheid die je zelfs zonder hem aan te raken voelde.

Aan het geslachtsorgaan onder de staart te zien was het een vrouwtje, en solitaire eekhoornvrouwtjes hebben soms een zwaar leven. Na de paringsjacht in de bomen jagen ze het mannetje uit hun territorium, en daarna moeten ze zelf alle jongen verzorgen. Hoe hectisch het kan zijn had ik al begrepen toen mijn vriend de bioloog een eekhoornjong had gevonden dat uit het nest was gevallen. Ik zocht toen snel uit wat eekhoornmoeders moeten doen, en dat was heel wat. Elke drie uur moesten de jongen worden gevoerd, en daarna moesten hun maagjes worden gelikt of gemasseerd om de spijsvertering op gang te brengen. Vervolgens moesten ze een voor een even buiten het nest worden gehouden om dat niet te bevuilen. Het klonk als een volle baan, dus ik was dubbel opgelucht toen de eekhoornmoeder haar jong terugvond. Misschien was het uit het nest gevallen toen ze tussen alle bedrijven door zelf een hapje probeerde te eten. Ze zou het waarschijnlijk niet veel gemakkelijker krijgen wanneer de jongen begonnen rond te rennen en een eenvoudige prooi vormden voor haviken en katten, maar eekhoornvrouwtjes hebben zo veel plichtsbesef dat ze zich zelfs om verweesde jongen bekommeren als die familie van hen zijn.

Ik werd weekhartig. Er wordt al sinds mensenheugenis op eekhoorns gejaagd. Bij Germaanse lente- en midwinterfeesten werden ze geofferd, en met hun kleine lichaampjes bezorgden ze mensen eten en dankzij hun vacht inkomsten. In de zestiende eeuw werden er vanuit Stockholm in één jaar tijd soms wel dertigduizend eekhoornhuiden geëxporteerd, en dat was nog maar een van de vele handelscentra. De laatste tijd hebben de rode Europese eekhoorns ook nog concurrentie gekregen van hun grijze verwanten, die in de twintigste eeuw uit Amerika zijn geïmporteerd. De grijzen zijn dragers van een virus waartegen alleen zijzelf immuun zijn, en ze vormen soms kleine, heel felle bendes die zelfs honden en kinderen hebben gebeten.

De rode doerak op het gaas verdiende bescherming. Voorzichtig sloop ik bij haar weg, en toen ik weer binnen was, ging ik stilletjes zitten lezen.

==

==

==

Het viel niet mee om me op het boek te concentreren, want mijn gedachten bleven om de buurvrouw op het dak draaien. Hoe was het om met eekhoorns in één huis te wonen? Het is wel eerder gebeurd. In de oudheid en in de renaissance hadden vrouwen ze graag als gezelschapsdier. Ze namen waarschijnlijk nauwelijks deel aan het aristocratische sociale leven, hoewel er in de achttiende eeuw een Engelsman was die opschepte over de muzikaliteit van zijn tamme eekhoorns. Vocale muziek boeide ze niet, maar bij kamermuziek stampten ze in hun kooi soms energiek op de maat. Een eekhoorn had tien minuten een allegroritme aangehouden en was na een pauze overgegaan op een ander tempo. Verder was hun leven binnen waarschijnlijk niet erg stimulerend, gezien de tredmolentjes die in hun kooien stonden.

En toen werd het weer avond. Tegen die tijd kon ik er niet meer aan ontkomen aan de eekhoorn te denken, want ze bleef maar bewegen onder het dak. Eerst verbaasde het me dat ze slechts door een paar planken van me gescheiden was. Het horen van haar bewegingen gaf me een gevoel van nabijheid, en ik begreep wat vleermuizen kunnen ervaren zonder iets te zien.

Maar na een poosje begon het feit dat ze te horen was me ook te irriteren. Net toen ik in slaap was gevallen begon ze weer. Blijkbaar kon ze niet goed slapen, en daar kreeg ik nu ook last van. Het was alsof er een jengelend kind in de kamer was. Elke beweging zeurde dat er iets niet in orde was, of misschien was het te warm. ‘Slapen nou!’ beet ik haar toe terwijl ze boven me aan het rommelen was. Eekhoorns staan niet bekend om het talent waarmee ze hun nesten inrichten, maar zij was misschien in de weer met het beetje isolatiemateriaal dat er nog was. Als ze haar bed daarmee had opgemaakt, was het zeker te warm. Eekhoornnesten worden bekleed met gras en mos, dus steenwol zou de luchtwegen kunnen irriteren. Was het niet domweg slecht voor de gezondheid?

De eekhoorn krabde zich luid. Waarschijnlijk had ze ook last van vlooien. Er zit doorgaans vrij veel ongedierte in eekhoornnesten. Ik heb daar vervelende ervaringen mee, want in mijn flat kreeg ik via de ventilatie ooit vogelvlooien over mijn hele bed. Ze waren op de wind meegevoerd door duiven, en zoiets zou vast ook wel met eekhoornvlooien kunnen gebeuren.

Daar begon ze weer te scharrelen. Eekhoorns markeren hun territorium door in hun eigen urine rond te trippelen en dan met natte pootjes de grenzen aan te geven. Gebeurde er zoiets, daarboven? En klonk het nu alsof ze ergens op knabbelde? Net als andere knaagdieren moeten eekhoorns dagelijks hun groeiende voortanden slijpen.

Na een onrustige slaap hoorde ik om een uur of zeven geritsel op het dak. Jawel, de eekhoorn was wakker. Toen ik naar de keuken ging zag ik haar door het raam naar binnen kijken, waarschijnlijk op weg naar haar ontbijt.

Terwijl ik koffiedronk, diepte ik een verrekijker op uit de verhuisdozen om haar van afstand gezelschap te houden. Dichterbij komen was onmogelijk, want nu begon er een circusvoorstelling. Dankzij de veerkracht van haar kangoeroeachtige poten vloog ze als de reflectie van een zonnestraal alle kanten op, heen en weer en op en neer. Ik werd er duizelig van. Het is wel gebeurd dat eekhoorns vijf meter sprongen, en het is ook wel gebeurd dat ze neerstortten. Maar in haar sprongen zat geen angst of vermetelheid. Ze vormden één groot bewegend heden.

Toen ze eindelijk in een spar bleef zitten, kon ik mijn verrekijker op haar scherpstellen. Ze had een sparappel gevonden. Door hem tussen haar pootjes te wrijven pelde ze hem zo systematisch af dat er elke vier seconden een zaadschub op de grond viel. De hele kegel werd in zeven minuten afgewerkt.

Daarna verdween ze een tijdje uit zicht en ik kleedde me aan en ruimde op. Toen onze wegen elkaar later op de hoek van het huis kruisten, groette ze me met een geïrriteerde knik van haar staart. Dat vond ik een beetje beledigend, omdat ik rekening met haar had gehouden, hoewel zij er waarschijnlijk gewend aan was geraakt om hier volkomen ongestoord te zijn. Maar dat zou niet lang meer duren. ’s Nachts had ik besloten dat ik een lastige buurvrouw zou worden. Ze zou wel meer woonplaatsen hebben, zoals alle eekhoorns, en nu moest ze maar een andere kiezen. De volgende keer dat ik haar boven me in het huis hoorde, bonsde ik hard tegen het plafond. Toen werd het daar stil, dus waarschijnlijk had ze de hint begrepen.

==

==

==

Maar binnenshuis zou ik de natuur uiteraard niet tegenkomen. Ik had tijdens een rondje over onze grond een specht horen roffelen, en dat klonk veelbelovend. Spechten hebben het naar hun zin in bossen met biologische diversiteit, zegt men.

Niet dat ik op zoek was naar rariteiten. Iets bijzonders vind je zelfs in een fluitende koolmees. Die alleen maar beschouwen als een lief vogeltje kan niet meer, want sinds koolmezen hebben bewezen dat ze kunnen plannen en gebruikmaken van gereedschappen wordt hun intelligentie even hoog ingeschaald als die van chimpansees. Met behulp van een naald die ze in hun bek houden, peuteren ze larven uit de spleten in de boom, en ze onthouden precies waar andere vogels hun eten verstoppen, zodat ze dat kunnen stelen. Ze kunnen ook vals alarm geven over roofvogels om concurrenten van de voedertafel te verjagen, en als ze echt honger hebben, doden ze zelfs wel andere kleine vogels of slapende vleermuizen. Maar vreedzame exemplaren zijn er natuurlijk ook, dus het komt vast niet alleen door zijn sluwheid dat de koolmees een van de gewoonste vogels van Zweden is geworden.

Maar toen kwam er een onverwachter geluid. Was dat mogelijk, op deze afgelegen plek? Ja, warempel, daar klonk de allergewoonste vogel van de wereld, driemaal zo talrijk als alle mensen op aarde. Ik had zojuist een kraaiende haan gehoord, dus iemand in de buurt moest loslopende kippen hebben. Het leek hier haast wel een kinderboekenidylle.

De meeste kippen leven tegenwoordig ver van de natuur. De batterijkippen die eieren leggen worden fabrieksmatig gehouden en kippen die in machines zijn uitgebroed moeten zich verdringen tussen vijftigduizend andere kuikens, die voorzichtigheidshalve met antibiotica worden gevoerd. Diep in de rimboe van Zuidoost-Azië scharrelen hun wilde voorvaderen nog in kleine, schuwe groepjes rond, zo bangelijk dat ze soms van schrik sterven als ze worden gevangen, net zoals honderdduizenden industriekippen in feite ook doen als ze op weg zijn naar de slacht.

In India waren kamhoenders allang gedomesticeerd toen Alexander de Grote er een aantal mee terugnam van een veldtocht daarnaartoe. Voor hem was het handig voedsel te velde, want ze leverden niet alleen eieren en vlees, maar vermeerderden zich ook. In Griekenland en Rome werden kippen daarentegen vooral gebruikt voor voorspellingen, want in hun manier van eten en vliegen meende men tekenen te zien die geduid konden worden. Over de hanen hadden ze heel andere ideeën. Als er twee agressieve exemplaren in een zogeheten cockpit werden gezet waaruit ze zich niet konden terugtrekken, werden ze gedwongen tot een gevecht op leven en dood. Dergelijke populaire hanengevechten zouden in Engeland nog tot ver in de negentiende eeuw plaatsvinden, en de soortnaam van de hanen leefde voort in een boksterm als ‘hanengewicht’.

Ook buiten de legbatterij kunnen kippen ontzag inboezemen. Dat had ik die zomer gezien toen ik een schrijfhut huurde in de buurt van een kippenhok waarvan de bewoners overdag vrij mochten rondscharrelen. Terwijl ik ervoor uitkeek om in hun mestbolussen ter grootte van koffiebroodjes te stappen, begon ik hun onderlinge hiërarchie door te krijgen, van de hoogste kip tot de kleinste krielkip. Ik herkende het patroon. Later begreep ik dat hun gekakel wel dertig verschillende klanken omvatte, zoals specifieke waarschuwingsgeluiden voor dreiging vanuit de lucht en dreiging vanaf de grond.

Het waren enorme dieren, die zelfs een aanval van een vos hadden overleefd, hoewel de haan daarbij wel was gesneefd. Daarna hadden ze er een jonge haan bij gezet, die aanvankelijk doodsbenauwd leek te zijn voor zijn ontzaglijke harem. Ook de jongste zoon van de eigenaars was bang voor de kippen, want hij had gehoord dat vogels afstammen van dinosaurussen. Dat begreep je wel als je deze reusachtige hoenders zag.

De eerste die dat vermoedde, was de bioloog Thomas Henry Huxley. Toen die in 1868 bezig was met het onderzoeken van een dinosaurusskelet en op een avond kalkoen te eten kreeg, viel het hem op dat het bot op zijn bord sterk leek op dat in zijn laboratorium. Genetische analyses hebben hem sindsdien gelijk gegeven. Kippen en kalkoenen zijn inderdaad de naaste afstammelingen van de dinosauriërs. Misschien begon de verandering ermee dat kleine dino’s de bomen in gingen om aan grotere roofdieren te ontkomen. Kippen willen immers nog steeds ’s nachts op een stok gaan zitten.

==

De kraaiende haan zweeg al snel, en daarna waren er alleen nog een duif op de weide beneden en een kraai boven in een spar te horen. Ik moet bekennen dat ik geen erg hoge dunk had van die vogels. Duiven zijn het symbool geworden voor vrede, liefde en de Heilige Geest, maar in het echt wekken ze vaak een andere indruk. Zíj hadden me per slot van rekening ooit vogelvlooien bezorgd. En hoe zit het eigenlijk met hun relatie met de Heilige Geest? Men zegt dat ze familie zijn van de uitgestorven dodo, die genoemd is naar het Portugese woord doudo, ‘dom’, want een klein hoofd op een groot lijf wekt misschien geen erg snuggere indruk. Die wekken duiven ook niet – ze kunnen hun eieren nauwelijks terugvinden in hun slordig in elkaar geflanste nesten. Maar nieuwe bevindingen hebben mijn beeld veranderd. Zo heeft Jennifer Ackerman de gevleugelde intelligentie heel degelijk gedocumenteerd.

Net als kippen leven duiven al langer bij mensen in de buurt dan andere vogels, en hebben ze zich via ons verspreid. Malse duivenjongen zijn een delicatesse, dus rotsduiven werden al meer dan tienduizend jaar geleden gedomesticeerd, ongeveer tegelijk met de kamhoenders. Omdat men wilde dat de dieren zich snel vermenigvuldigden, werden er hanen gefokt die gretig waren om te paren en hennen die veel kuikens kregen. Ze hadden er geen moeite mee om bij mensen te leven en de plekken waar ze werden gehouden bevielen ze uitstekend, want kroonlijsten en balkons leken op de rotsplateaus in de gebieden waar ze oorspronkelijk vandaan kwamen.

In de zestiende eeuw had de Indiase Mogolvorst Akbar de Grote meer dan twintigduizend duiven, die hij kruiste om hun goede eigenschappen te versterken. Deze manier van fokken kreeg her en der in Europa navolging en vormde ook een inspiratiebron voor Darwins evolutietheorie. Als de genetica zo beheersbaar was dat verschillende eigenschappen van duiven konden worden gefokt, dan zou de natuur in het algemeen dat toch ook moeten kunnen.

Wat de duivenhouders van de negentiende eeuw het meest waardeerden, was niet langer het vlees van de dieren, maar hun fenomenale vermogen om de weg te vinden. Dat had ze al in het oude Egypte en Rome tot postbodes gemaakt, en daarna bleven ze tot de komst van de telegraaf de postbestelling verzorgen. Netwerken van duiventillen waren er niet alleen bij grote bedrijven als persbureau Reuters en de bank Rotschild. Duiven mochten ook op kleinere schaal actualiteiten overbrengen. Zo werden de resultaten van Zweedse zeilregatta’s in de negentiende eeuw doorgegeven door een postduif die ze naar de drukkerij van het Stockholms Dagblad vloog, waar ze in een krantenvitrine werden aangeplakt.

Er werden duiven ook serieuzere taken toevertrouwd. Ontdekkingsreizigers, spionnen en militairen gaven ze opdrachten waarover bloedstollende boeken met gevleugelde helden zouden kunnen worden geschreven. In 1850 legde een duif bijvoorbeeld 4000 kilometer af om een boodschap van een poolexpeditie over te brengen, maar het bericht raakte onderweg helaas zoek. In de Eerste en Tweede Wereldoorlog maakten alle strijdende partijen gebruik van postduiven, en omdat de dieren in de oorlog verwikkeld raakten, kregen sommige zelfs een medaille voor betoonde moed. Een Engelse duif vervolgde zelfs stoïcijns zijn weg nadat er een stuk van een vleugel af was geschoten. Duitse postduiven hadden het niet gemakkelijker, want die werden bestreden met geweren en slechtvalken.

En duiven zijn niet alleen moedig. Ze zijn ook snel en opmerkzaam. Met een vaart van 80 kilometer per uur vinden ze in hun leven de weg over tienduizenden kilometers en als waarnemers zijn ze onovertroffen. Toen men duiven een serie landschapsfoto’s liet zien die in een bepaalde volgorde waren genomen, merkten ze zelfs verschillen op die de mensen waren ontgaan. De Amerikaanse kustwacht trainde de dieren in het zoeken van vlekjes van dezelfde kleur als reddingsvesten; daarna vlogen ze ermee in helikopters over wateren waar boten waren gekapseisd. De duiven slaagden erin tussen de hoge golven mensen te onderscheiden.

Hun visuele talent bleek even duidelijk bij artistiekere experimenten. Na enige training konden ze werken van Picasso en Monet uit elkaar houden en zelfs onderscheid maken tussen kubisten als Braque en impressionisten als Renoir. Met behulp van tekens voor kleur, patroon en textuur kreeg men de dieren zelfs zover schilderijen als mooi of lelijk te rangschikken.

Daarmee is de lijst van hun vaardigheden nog niet compleet. Ze blijken heel goed te zijn in cijfers en konden afbeeldingen met negen voorwerpen in de juiste volgorde plaatsen. Hun geheugen is ook zo uitzonderlijk dat ze wel duizend afbeeldingen per jaar kunnen onthouden; ze herkennen ze zelfs als negatief en ondersteboven.

Na dit tableau van gevleugelde intelligentie leek het me een schande om minachting te hebben voor duiven. Het was per slot van rekening ónze fout dat ze zich zo snel vermenigvuldigden en zo graag bij ons in de buurt waren, want dat waren eigenschappen waarop wij ze hadden gefokt. En het was goed te merken dat ze al lang in onze buurt leefden. Ze herkenden niet alleen individuele dieren in hun eigen groep, ze bleken ook mensen uit elkaar te kunnen houden. Ook konden ze gemoedsuitdrukkingen als woede en verdriet op foto’s van verschillende mensen onderscheiden.

De verklaring ligt niet in de eerste plaats in empathie. Gevoelens kunnen aflezen schijnt waardevol te zijn om te overleven. Vogels kunnen daardoor dreigende aanvallen zien aankomen en zich op haast onmerkbare tekens bij elkaar aansluiten. Een blik, een houding of een bepaalde manier om de veren op te schudden volstaat. Ook wij beoordelen anderen onbewust, want intonatie en gezichtsuitdrukkingen zijn vaak eerlijker dan woorden. Trouwens, woorden maken slechts ongeveer 7 procent uit van alles wat we mededelen. Dus misschien ligt de kunst om tussen de regels door te lezen wel aan de basis van alle communicatie.

==

==

==

Toch had ik hier natuurlijk ook een probleem. Het is gemakkelijk om eigenschappen aan anderen toe te schrijven of er clichés van te maken. Duiven zijn bijvoorbeeld symbool geworden van zachtheid, terwijl een scherpe blik voorbehouden is aan haviken. De tegenpool van de koerende duif is de krassende kraai die, toen Ted Hughes hem eindelijk tot onderwerp van een gedicht verhief, min of meer een antiheld werd. Waar de zwaluw door een vleug vioolgeur vloog, schrokte de kraai een ijsje op uit het strandafval.

Want hoe zouden krijsende kraaien tot poëzie kunnen inspireren? Dat ze tot dezelfde orde behoren als zangvogels vond ik net zo moeilijk te begrijpen als het feit dat dat samenhangt met de vorm van hun poten. Hun verwantschap met paradijsvogels is al niet minder raadselachtig. Dat zwartgrijze jacquet zou een begrafenisondernemer niet misstaan, en het gekras is ook niet erg bemoedigend.

Maar zoals gezegd, indrukken kunnen bedrieglijk zijn. De Romeinen hadden begrip voor de schoonheid van de kraaienzang, want zij interpreteerden ‘kra, kra’ als cras, het Latijnse woord voor ‘morgen’. Het gekras klonk in hun oren dus als eeuwige hoop. En zelf wist ik dat kraaien eigenlijk helemaal niet erg duister zijn.

Ik was eens een weekend met een klein bootje mee naar de buitenste scherenkust. Ik nam twee neven mee, zonen van mijn zus, en de vrouwelijke schipper had een tamme kraai bij zich. Ze had van tevoren gevraagd of we bang waren voor kraaien, dus ze was waarschijnlijk gewend dat mensen die dieren wantrouwden.

Tijdens de vaartocht stond de kraai meestal aan dek, stevig wijdbeens als een zeeman. Terwijl de schipper de boot bestuurde, leek de kraai het als zijn taak te beschouwen om toezicht te houden op de passagiers, zij het dan op de discrete wijze van een spion. Mijn neven rookten toen nog en omdat ze voortdurend met hun sigaretten in de weer waren, wekten ze de belangstelling van de kraai op.

Op het eiland waar we naartoe gingen, moesten we bepalen waar we zouden overnachten. De ene mogelijkheid was een zomerhuisje delen met de schipper en de kraai, de andere was ons zien te redden in de kooien op het schip. We kozen voor de boot om ons door de golven in slaap te laten wiegen, maar bovendien omdat we niet bepaald gewend waren om met een kraai te slapen. Die zou de nacht ongetwijfeld zittend boven een openstaande deur doorbrengen om alles in de gaten te houden.

Na een nacht zonder bewaking ging een van de jongens aan dek voor zijn eerste sigaret van de ochtend. Maar hij was nog maar net buiten of de kraai kwam al als een razende uit het huisje aangevlogen. Hij landde met een plof op de schouder van mijn neef om het roken dat nu een serieuzere dimensie had gekregen, eens diepgaand te bestuderen. De sigaretten waren bijna op.

Tegen lunchtijd trokken de rokers broederlijk lootjes om de laatste sigaret, die plechtig werd aangestoken. Toen dook opeens, uit het niets, de kraai op. Hij kwam recht op ons af, pikte de sigaret in een acrobatische manoeuvre mee en vloog ermee naar het dak van het huisje. Daar bleef hij plagend zitten met het begerenswaardige voorwerp in zijn snavel. Het was duidelijk. Deze kraai was geen begrafenisondernemer, het was een spotvogel.

Later kwam ik nog heel wat voorbeelden tegen van fratsen van kraaien. Ze speelden verstoppertje met elkaar en tikkertje met honden. Ze plaagden katten. Ze vingen stokjes op in de lucht. Ze sleeden op deksels van blikjes van besneeuwde daken af en als ze beneden waren, pakten ze het deksel met hun snavel op, vlogen weer naar boven en begonnen opnieuw.

Speelsheid is een zusje van creativiteit, en kraaien doen hun best om dat aan te tonen. Aesopus vertelt in een van zijn oude fabels dat een dorstige kraai bij het water op de bodem van een kruik wist te komen. Hij gooide er gewoon steentjes in, waardoor het waterpeil steeg. Hetzelfde deden kraaien bij experimenten waarbij ze ook een serie andere problemen oplosten waarvoor hulpmiddelen nodig waren.

Kraaien schijnen in feite veel eigenschappen te hebben die in verband worden gebracht met intelligentie. Ze hebben klaarblijkelijk humor, ze kunnen plannen, ze zijn nieuwsgierig, kunnen zich aanpassen en zijn ook individualistisch. Al in de oudheid werden ze aangetrokken door alle mogelijkheden die de steden boden, maar ze lieten zich niet domesticeren. Intelligentie wordt naar men zegt ook bevorderd door een lange kindertijd, met onderwijzende ouders en een sociaal leven. Ook die hebben kraaien. Aristoteles merkte op dat ze langer dan andere vogels voor hun jongen zorgden en daarna contact met hun familie hielden. Nu weten we dat ze communiceren door middel van een veelheid aan geluiden die niet alleen onderscheid maken tussen soorten, maar ook tussen individuele dieren. Bovendien lijken ze allemaal een eigen identiteitsgeluid te hebben waaraan ze door de andere dieren van de groep kunnen worden herkend. Ook menselijke lichaamstaal begrijpen ze, dus ze kijken in de goede richting als je wijst. Dat kunnen chimpansees niet.

Net als eksters komen ze vaak samen bij dode familieleden, hoewel niet bekend is of dat is om de dood te constateren of om trouw te tonen. Een goed geheugen hebben ze zeker. Als je ze Memory laat spelen, leggen ze de bij elkaar horende plaatjes keurig open. Hun oog voor menselijke gezichten is zo scherp dat het Amerikaanse leger ze probeerde in te zetten bij de jacht op Osama bin Laden. Mensen die hen slecht hebben behandeld herkennen ze extra goed, en ze leren ook andere kraaien de schurken van veraf te onderscheiden. Ze houden sowieso alles om zich heen in de gaten, zodat ze waarschijnlijk als geen ander wisten wat er op ons terrein gebeurde.

==

Ik vond het een beetje gênant dat de scherpziende wezens in de bomen zo veel meer van mij waarnamen dan ik van hen. Maar dat was waarschijnlijk ook de bedoeling. In de bomen konden ze versmelten met de natuur.

De eekhoorn was een uitzondering. Hoewel ze in de woning die ze had uitgekozen met rust wilde worden gelaten, was ze niet bepaald schuw. Toen ik haar weer aan zag komen huppelen was ik net een appel aan het eten, en ik gooide haar een stukje toe. Hoewel ze haast had, zoals gewoonlijk, stopte ze om me te bekijken. Niet dat ze zich ertoe verlaagde om zich te laten voeren, maar ze ging zelfs op haar achterpoten staan om me beter te kunnen zien. Haar ogen waren zo groot als die van een kind en haar witte buik lichtte onbeschermd op. Deze keer geen geïrriteerd staartknikken. Op dat moment besloot ik een eekhoornvoederhuisje met noten op te hangen als compensatie voor haar penthouse.

Buitenmenselijk contact kan opmerkelijk rustgevend zijn. Uit psychologisch oogpunt hoeft de relatiepuzzel niet erg gecompliceerd te zijn. Hij is vrij van begrippen als ‘waarom’, ‘schuld’ en ‘verlating’. Ik had lange toelichtingen kunnen geven over bitumen en isolatiemateriaal en over het dak als de belangrijkste kant van het huis. Ik had ook kunnen uitleggen wat er had kunnen gebeuren als ze in de ruimte onder het dak was gebleven. Maar dat had nergens toe gediend. In de wereld van de eekhoorn was de grammatica eenvoudiger dan in de mijne, niet gehinderd door de conditionalis ‘had gekund’. Ze verdiepte zich niet in oorzaak en gevolg. Het verleden was de herinnering aan concrete zaadjes, gekoppeld aan bepaalde plekken, en zelfs die vergat ze soms. Wat de bezittelijke voornaamwoorden betreft, had ze genoeg aan ‘mijn’.

Toen de eekhoorn de uitzetting blijkbaar had geaccepteerd, had ik het gevoel dat een van de problemen met het dak al uit de weg was geruimd. En dat was fijn, want na de lunch kwamen de timmerman en zijn assistenten. Om te zien hoe het er onder het bitumen aan toe was, wilden ze er meteen een stuk afhalen. Er werd een ladder gehaald en stevig neergezet, en toen enterden twee van de mannen het dak.