F.M. Dostojevski

Verzamelde werken

Deel 1

Romans en verhalen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

==

De Verzamelde werken van F.M. Dostojevski vormen een onderdeel van de Russische Bibliotheek. Dit eerste deel bevat de verhalen en novellen Arme mensen, De dubbelganger, Roman in negen brieven, Mijnheer Prochartsjin, De hospita, Polzoenkov, Een zwakke ziel, De eerlijke dief, Een kerstfeest en een huwelijk en Iemand anders z’n vrouw en de man onder het bed, in een nieuwe vertaling van Arthur Langeveld en Madeleine Mes. Bovengenoemde werken werden voor het eerst gepubliceerd in de periode 1846–1848.

==

Vertaald uit het Russisch en van aantekeningen en een nawoord voorzien door
Arthur Langeveld en Madeleine Mes

Deze uitgave kwam mede tot stand dankzij een bijdrage die geschonken werd ter herinnering aan Jaap de Boer (1927–2013) die zijn liefde voor de Russische literatuur graag deelde met zijn dochter.

Eerste druk mei 2017

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7100 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Arme mensen

##

O, die sprookjesvertellers toch! Ze zouden net zo goed iets kunnen schrijven wat nuttig, aangenaam, troostrijk is, maar nee, ze blijven wroeten naar de intiemste details! Ik zou ze verbieden nog iets te schrijven! Want hoe gaat dat? Je leest het... je gaat vanzelf zitten nadenken, en dan komt er allerlei lariekoek in je op; werkelijk, ik zou het ze verbieden; gewoon, zonder meer verbieden.

Vorst V.F. Odojevski

==

8 april

Onschatbare Varvara Aleksejevna!

Gisteren was ik gelukkig, dolgelukkig, zo gelukkig als ik nog nooit ben geweest! Eenmaal in uw leven hebt u tenminste naar mij geluisterd, stijfkopje. Ik werd ’s avonds om een uur of acht wakker (u weet, hartje, dat ik na mijn werk graag een uurtje of wat een dutje doe), ik pak een kaars, leg papier klaar, snijd mijn pen, en dan kijk ik toevallig naar buiten, en warempel, of mijn hart een slag miste! U hebt zomaar geraden wat ik verlangde, wat mijn hart verlangde! Ik zie dat een hoekje van het gordijn voor uw raam is omgevouwen en aan de balsemienpot is vastgemaakt, precies helemaal waar ik toen ook op had gezinspeeld; en gelijk dacht ik dat ik uw gezichtje even voor het raam zag, dat ook u vanuit uw kamertje naar mij stond te kijken, dat ook u aan mij dacht. En wat speet het me, liefje van me, dat ik uw allerliefste gezichtje maar half kon onderscheiden! Er was een tijd dat ook wij helder zagen, meisje. Maar de ouderdom komt met gebreken, kindje! Nu is het of ik almaar sterretjes zie; als je ’s avonds een uurtje hebt gewerkt, wat hebt zitten schrijven, dan zijn je ogen de volgende ochtend helemaal rood en tranen ze zo dat je je niet aan vreemden durft te vertonen. Maar voor mijn geestesoog is uw glimlachje nog net zo stralend, engeltje, uw goedhartige, allerliefste glimlachje; en mijn hart voelde weer precies hetzelfde als toen, toen ik u een kusje gaf, Varenka, weet u nog, engeltje? Weet u, liefste van me, ik dacht zelfs even dat u me met uw vingertje dreigde. Is dat zo, stouterd? Dat moet u beslist in uw brief nog eens uitgebreid uit de doeken doen.

En, wat vindt u van ons ideetje over dat gordijntje van u, Varenka? Alleraardigst, nietwaar? Of ik nu zit te werken, ga slapen of wakker word, altijd weet ik dat ook u daar aan me denkt, dat u me niet vergeet en dat u niets mankeert. Het gordijntje omlaag, dat betekent ‘vaarwel, Makar Aleksejevitsj, tijd om naar bed te gaan!’ Het gordijntje omhoog, dat betekent ‘goedemorgen, Makar Aleksejevitsj, hebt u goed geslapen’, of: ‘hoe staat het met uw gezondheid, Makar Aleksejevitsj? Wat mij aanbelangt, ik ben, de Schepper zij gedankt, gezond en wel!’ Ziet u wel, hartje van me, hoe sluw dat is bedacht; brieven zijn overbodig! Slim, hè? En van wie kwam dat idee! Niet gek, hè, Varvara Aleksejevna?

Voorts kan ik u meedelen, meisje, Varvara Aleksejevna, dat ik deze nacht in goede orde heb geslapen, tegen de verwachting in, wat mij uitermate tevreden stemt; want de eerste nacht in een nieuwe woning kan ik nooit slapen; alles is net weer even anders dan het was! Toen ik vanmorgen opstond kon ik alles aan – de wereld lachte me toe! Wat een prachtige ochtend hebben we vandaag, meisje! De ramen staan voor de eerste keer open; het zonnetje schijnt, de vogeltjes fluiten, de lucht is vol van lentegeuren en de hele natuur komt tot leven – ja, en al het andere was ook overeenkomstig; alles in orde, volop lente. Ik had vandaag zelfs nogal mooie dromen, en allemaal over u, Varenka. Ik vergeleek u met een vogeltje aan de hemel, geschapen om de mensen te behagen en de natuur te verfraaien. En toen bedacht ik, Varenka, dat ook wij, mensen, met al onze dagelijkse beslommeringen, de vogelen des hemels eigenlijk moeten benijden om hun zorgeloze en onschuldige geluk, ja, en verder allemaal van dat soort dingen; dat wil zeggen dat ik allemaal van die vage vergelijkingen maakte. Ik heb een boekje, Varenka, daar staat net zoiets in, allemaal tot in de kleinste bijzonderheden beschreven. Ik schrijf dat hierom, omdat de ene droom de andere niet is, meisje. Maar nu is het lente, en dan zijn de gedachten altijd zo prettig, scherp, grillig, en krijg je tedere dromen; alles is roze. Daartoe heb ik dat allemaal opgeschreven; overigens heb ik het allemaal uit dat boekje. Daar ontvouwt de auteur een dergelijke wens in verzen en schrijft:

==

Waarom ben ik geen vogel, een valk of adelaar!

==

Enzovoort. Er staan nog meer van dat soort gedachten in, maar wat maakt het uit! En waar bent u vanmorgen wel geweest, Varvara Aleksejevna? Nog voor ik naar mijn werk was, fladderde u al als een echt lentevogeltje uw kamer uit en trippelde zo opgewekt over de binnenplaats. Wat vond ik het heerlijk om naar u te kijken! Ach, Varenka, Varenka! Wees niet bedroefd; tranen helpen niet bij verdriet; dat weet ik, meisje, dat weet ik uit ervaring. Nu is uw leven zo kalmpjes en voelt u zich weer wat beter. En hoe gaat het met uw Fedora? Ach, wat een goede vrouw is dat! Varenka, schrijf me hoe u daar met z’n tweetjes leeft en of u helemaal tevreden bent. Fedora is een beetje mopperig, maar trekt u zich daar niets van aan, Varenka. Laat haar maar! Ze is de goedheid zelve.

Ik heb u al geschreven over Tereza hier, ook een goede en brave vrouw. Wat een zorgen maakte ik me niet over onze brieven! Hoe moesten die bezorgd worden? Maar toen heeft God ons tot ons geluk Tereza gezonden. Ze is een goede, zachtaardige, deemoedige vrouw. Onze hospita is gewoon een helleveeg. Die laat haar werken als een ouwe dweil.

In wat voor gribus ik hier terecht ben gekomen, Varvara Aleksejevna! Ach, wat een huis! Hiervoor leefde ik als een kluizenaar, dat weet u zelf wel; vredig, stil; af en toe vloog er wel eens een vlieg door de kamer, en die vlieg kon je dan horen. Maar hier is het een geschreeuw, tumult, kabaal van jewelste! U weet nog niet hoe het hier allemaal in elkaar steekt. Stelt u zich bijvoorbeeld een lange gang voor, aardedonker en verschrikkelijk smerig. Aan de rechterhand een blinde muur, en links deuren, allemaal deuren, net een hotel, allemaal netjes op een rij. Dat zijn de kamers die verhuurd worden, achter elke deur één kamertje; in elke kamer wonen één of twee of drie mensen. Vraag me niet wat een bende dat is, een ark van Noach! Overigens zijn het goede mensen, geloof ik, heel ontwikkeld en geleerd. Er is een ambtenaar bij (hij doet iets met literatuur), een belezen man: hij heeft het over Homerus, over Brambeus,1 en wat er allemaal nog meer voor literaten zijn, overal heeft hij verstand van, een heel knap man! Er wonen ook twee officieren, die spelen de godganse dag kaart. Een marinekorporaal; een Engelsman die leraar is. Wacht maar, ik kan heel wat leuks vertellen, meisje; in een volgende brief wil ik ze satirisch beschrijven, dat wil zeggen zoals ze werkelijk zijn, in alle bijzonderheden. Onze hospita – een heel klein en viezig oud wijfje – loopt de godganse dag op haar sloffen en in haar peignoir en doet de hele dag niets anders dan tegen Tereza schreeuwen. Ik woon in de keuken, of om het veel juister te zeggen: naast de keuken is nog een kamer (er moet gezegd worden dat we een schone, lichte, heel goede keuken hebben), een klein kamertje, een bescheiden hoekje... dat wil zeggen, of nog beter gezegd, de keuken is groot, met drie ramen, en zo is er evenwijdig aan de dwarsmuur een tussenschot gemaakt, waardoor er een soort klein kamertje is ontstaan, een extra kamer; heel ruim, comfortabel, met een raam en alles, in één woord heel comfortabel. Dat is dus mijn hoekje. Denk nu niet, meisje, dat hier nog wat anders, geheimzinnigs, achter zit; dat ik eigenlijk toch wel in de keuken woon! Dat wil zeggen, ik woon wel in dat kamertje achter het tussenschot, maar dat geeft niet; ik leef m’n eigen leventje, onopgemerkt, stilletjes. Ik heb er een bed, een tafel, een commode, een paar stoelen neergezet, een icoon opgehangen. Er zijn natuurlijk betere woningen, misschien wel veel betere, maar gemak, dat dient de mens; ik doe het allemaal vanwege het gemak, en u moet niet denken dat ik het ergens anders om doe. Uw raampje is hiertegenover, aan de overkant van de binnenplaats; en die is niet zo breed, als u langsloopt zie ik u, en dan wordt het mij, stakker die ik ben, zo blij te moede, en het is ook goedkoper. De slechtste kamer hier, met kost en inwoning, kost vijfendertig roebel in papier.2 Dat kan ik niet betalen! Mijn woonruimte kost me zeven roebel in papier, en nog vijf roebel in zilver voor de kost: dat maakt vierentwintig en een halve roebel, en vroeger betaalde ik op de kop af dertig, terwijl ik me veel moest ontzeggen; ik liet lang niet altijd thee brengen, en nu spaar ik genoeg uit, niet alleen voor thee, maar zelfs voor suiker. Want weet je, liefje, ik schaam me altijd wanneer ik geen thee laat komen; hier zijn alle mensen goed bij kas, daarom schaam ik me. Ik drink het vanwege de andere mensen, Varenka, om niet uit de toon te vallen; maar eigenlijk kan het me niet schelen, ik ben niet veeleisend. Ik houd het liever achter de hand, als zakgeld, want er is altijd wat nodig, nu eens laarzen, dan weer wat kleren, wat blijft er dan nog over? Daar gaat mijn hele loon. Maar ik mopper niet, ik ben tevreden. Het is voldoende. Al een paar jaar lang is het voldoende; ik krijg ook nog een gratificatie. Nu, vaarwel, mijn engeltje. Ik heb daar een paar potjes met balsemienen en geraniums gekocht, heel voordelig. En misschien houdt u ook van reseda? Ze hebben daar ook reseda, laat het maar weten; ja, weet u, schrijft u zo uitgebreid als het maar kan. Trouwens, u moet er niets van denken en het niet raar vinden, meisje, dat ik zo’n kamer heb gehuurd. Dat heb ik alleen maar voor het gemak gedaan, het gemak was het enige wat me hiertoe heeft gebracht. Want je weet toch, meisje, dat ik spaar, dat ik geld opzijleg; ik heb al aardig wat. Laat u niet misleiden door het feit dat ik zo stilletjes ben, dat je me zo omver kan blazen. Nee, meisje, ik sta mijn mannetje en ik heb precies zo’n karakter als past voor een man met een vastberaden en vredig hart. Vaarwel, mijn engeltje! Ik heb bijna twee vellen volgeschreven, de hoogste tijd om naar mijn werk te gaan. Ik kus uw vingertjes, meisje, en ik verblijf

Uw nederigste dienaar en trouwste vriend

Makar Devoesjkin

==

P.S. Nog een verzoek: antwoord me zo uitgebreid mogelijk, meisje. Ik stuur u hierbij een pondje snoep, Varenka; geniet er maar lekker van, ja, om Gods wil, en maak je over mij niet druk en wees niet boos op me. Wel, vaarwel dan, meisje.

==

8 april

Geachte heer Makar Aleksejevitsj!

Ik geloof dat ik eens flink boos op u moet worden! Ik zweer u, goede Makar Aleksejevitsj, dat het mij werkelijk zwaar valt uw geschenken te aanvaarden. Ik weet wat ze u kosten, dat u zich daarvoor het allernoodzakelijkste moet ontzeggen. Hoe vaak heb ik al gezegd dat ik niets nodig heb, helemaal niets; dat ik niet eens bij machte ben u al de weldaden te vergelden waarmee u me tot nu toe hebt overstelpt. En waar heb ik die bloemen voor nodig? Ja, die balsemientjes zijn allerliefst, maar waarom die geranium? Ik hoef u maar een half woord te zeggen, zoals bijvoorbeeld over die geranium, en dan koopt u het meteen; dat is vast heel duur. Maar wat heeft hij een schattige bloemetjes! Net vuurrode kruisjes. Waar hebt u zo’n prachtige geranium vandaan? Ik heb hem midden voor het raam gezet, zodat iedereen hem goed kan zien; ik zet een bankje op de grond en op dat bankje ga ik nog meer planten zetten; ach, was ik maar rijk! Fedora kan haar geluk niet op; onze kamer lijkt wel een paradijs, schoon en licht! Maar waarom die snoepjes? Echt, ik zag meteen al aan uw brief dat er iets niet in de haak is – paradijs, lente, aroma’s die zich verspreiden, kwinkelerende vogeltjes. Allemensen, denk ik, dadelijk gaat hij ook nog verzen citeren? Want, echt, verzen zijn het enige wat er nog aan ontbreekt, Makar Aleksejevitsj! Tedere gevoelens, roze gekleurde dromen, alles is er! Dat gordijntje ging per ongeluk; dat is denk ik vanzelf blijven haken, toen ik de bloempotten verplaatste; zo zie je maar!

Ach, Makar Aleksejevitsj! Wat u ook allemaal zegt, wat voor berekeningen van uw inkomsten u ook maakt om mij om de tuin te leiden, om te laten zien dat ze meer dan voldoende zijn voor u alleen, ik heb u door, voor mij bent u een open boek. Het is zonneklaar dat u zich om mij het noodzakelijke ontzegt. Hoe kwam u bijvoorbeeld op het idee om zo’n woning te huren? U hebt daar geen ogenblik rust; het is er benauwd en ongerieflijk. U houdt van eenzaamheid, maar daar speelt zich God weet wat af! U zou veel beter kunnen wonen, met uw salaris. Fedora zegt dat u vroeger veel en veel beter woonde dan nu. U hebt toch niet uw hele leven zo doorgebracht, in eenzaamheid, in armoede, zonder vreugde, zonder een vriendschappelijk, hartelijk woord, in een hoekje dat u van vreemden had gehuurd? Ach lieve vriend, wat heb ik met u te doen! Past u toch wat beter op uzelf, Makar Aleksejevitsj! U zegt dat u last van uw ogen hebt, dan moet u niet meer bij kaarslicht schrijven; waarom doet u dat? Uw dienstijver is uw chefs waarschijnlijk al genoegzaam bekend.

Nogmaals bid ik u, besteedt u niet zoveel geld aan mij. Ik weet dat u van mij houdt, maar u bent verre van rijk... Vanmorgen, toen ik opstond, was ik ook heel vrolijk. Ik voelde me zo goed; Fedora was allang aan het werk, en ze heeft ook voor mij werk bemachtigd. Ik was zo blij; ik ben alleen even zijde gaan kopen, en toen ben ik aan het werk gegaan. De hele ochtend voelde ik me zo licht en zo vrolijk! En nu heb ik weer allemaal zwarte gedachten en ben ik verdrietig; mijn hart doet me zo zeer.

Ach, wat moet er van mij worden, wat zal mijn lot zijn! Alles is onzeker, ik heb geen toekomst, ik heb geen flauw idee wat er van mij moet worden, en dat is zo zwaar. Terugkijken is verschrikkelijk. Daar is zoveel verdriet, alleen al bij de herinnering eraan breekt je hart. Eeuwig zal ik mij beklagen om de slechte mensen die mij te gronde hebben gericht!

Het begint al te schemeren, tijd om aan het werk te gaan. Ik had nog heel wat willen schrijven, maar ik heb geen tijd, het werk moet af. Ik moet me haasten. Natuurlijk zijn brieven zonder meer geweldig; dan is alles minder treurig. Maar waarom komt u nooit eens bij ons langs? Waarom is dat, Makar Aleksejevitsj? U woont nu toch vlakbij, en u kunt soms best wat tijd vrijmaken. Komt u alstublieft eens aan! Ik heb uw Tereza gezien. Volgens mij is ze nogal ziekelijk; ik kreeg medelijden met haar; ik heb haar twintig kopeken gegeven. Ja! Dat was ik bijna vergeten: schrijft u beslist zo veel mogelijk bijzonderheden over hoe u leeft. Wat voor mensen zijn uw buren, en kunt u met ze overweg? Dat wil ik allemaal weten. Denkt u daaraan, en schrijft u beslist! Vandaag zal ik met opzet een hoekje van het gordijn omslaan. U moet wat eerder gaan slapen; gisteren zag ik tot middernacht licht bij u. Nu, vaarwel. Vandaag alleen maar ellende, ik voel me bedrukt en neerslachtig! Ach ja, zo’n dag is het nu eenmaal! Vaarwel,

Uw

Varvara Dobroselova

==

8 april

Geachte juffrouw Varvara Aleksejevna!

Ja hartje, ja liefje van me, zo’n dagje als vandaag was zeker voorbestemd mijn droevige lot te zijn! Ja; u maakte grapjes over mij, een oude man, Varvara Aleksejevna! Trouwens, het is mijn eigen schuld, eigen schuld dikke bult! Op je oude dag, als je nog maar een klein plukje haar op je hoofd hebt, moet je niet meer beginnen aan galanterieën en pikanterieën... Ik wil je nog meer zeggen, meisje: zonderling is soms de mens, heel zonderling. Want, alle heiligen! Zo gauw hij begint te praten, weet hij niet meer van ophouden! En wat komt eruit, wat heb je eraan? Helemaal niets, zo’n verschrikkelijke flauwekul, dat de Heer je beware! Ik ben niet boos, meisje, maar ik vind het ontzettend vervelend om dat weer allemaal op te moeten rakelen, en ook dat ik u zo bloemrijk en dom heb geschreven. Toen ik vanochtend naar mijn werk ging, voelde ik me op en top het heertje; mijn hart straalde helemaal. In mijn binnenste was het zomaar opeens feest; zo vrolijk! Van de beste voornemens bezield begon ik aan mijn werk – maar wat er toen gebeurde! Even later keek ik om me heen en toen was alles weer als vanouds, even grijs en donker als altijd. Dezelfde inktvlekken, dezelfde bureaus en papieren, en ook ik was nog dezelfde; geen spat veranderd, wat moest ik dan op Pegasus galopperen? Hoe was het zover gekomen? Dat het zonnetje doorbrak en de hemel lazuur kleurde! Kwam het daardoor? En wat voor lentearoma’s, wanneer er op onze binnenplaats vlak onder de ramen God weet wat voor rotzooi ligt. Wat had ik me allemaal niet ingebeeld, met mijn domme kop. Dat heb je soms, dat iemand zo in zijn eigen gevoelens verdwaald raakt dat hij begint te malen. Daar is maar één oorzaak van: de overbodige, onnozele vurigheid van het hart. Meer dood dan levend strompelde ik naar huis; ik had opeens een barstende hoofdpijn gekregen; want dan komt ook alles tegelijk. (Zeker met mijn rug op de tocht gezeten.) Ik was zo blij dat het lente was, idioot die ik ben, dat ik een veel te dunne jas had aangetrokken. En u vergiste zich in mijn gevoelens, liefje van me! De uitbarstingen daarvan hebt u volstrekt averechts opgevat. Ik was bezield van vaderlijke vriendschap, zuiver vaderlijke vriendschap, Varvara Aleksejevna, en door niets anders; want ik neem de plaats in van uw vader, vanwege uw bittere wees-zijn; ik zeg dit volkomen oprecht, uit de grond van mijn hart, als een vader. Hoe het ook zij, ik ben toch een verwant, al is het een verre, al is het dan zogezegd een verre neef van een verre tante, maar toch familie, en op het ogenblik uw naaste familie en beschermer; want daar waar u het meeste recht had om bescherming en beschutting te zoeken, daar vond u verraad en vernedering. En, hartje, aangaande die versjes wil ik u zeggen dat het op mijn leeftijd geen pas geeft zich te bekwamen in het maken van verzen. Verzen zijn onzin! Op de scholen krijgen de kindertjes tegenwoordig zelfs met de roe vanwege die versjes... zo is dat, liefje van me.

Wat schrijft u daar toch allemaal over comfort, over rust en over van al dat soort dingen? Hartje van me, ik ben niet kieskeurig en niet veeleisend, ik heb nooit beter geleefd dan tegenwoordig; moet ik op mijn oude dag dan nog kieskeurig worden? Ik heb eten, kleren, schoeisel; moeten we dan nog gekkigheid gaan uithalen! Ik ben geen graaf! Mijn vader was niet uit de adelstand en moest met ons hele gezin rondkomen van minder dan ik. Ik ben niet van pap! Maar als ik heel eerlijk ben, dan was alles in mijn oude woning stukken beter; ik kon er vrijer ademen, hartje. Natuurlijk is mijn huidige woning ook goed, zelfs in zeker opzicht vrolijker, en zo u wilt, afwisselender; daar valt niets op af te dingen, maar toch vind ik het nog steeds jammer van de oude woning. Wij oude lieden, dat wil zeggen mensen op leeftijd, wij hechten aan oude, vertrouwde dingen... Dat woninkje, weet u, was piepklein; de muren waren... ja, wat moet ik zeggen – de muren waren zoals alle muren, daar gaat het niet om, maar de herinneringen aan dat hele verleden maken me melancholiek... Raar hè, het wordt je zwaar te moede, al zijn die herinneringen op zich nog zo prettig. Zelfs wat minder leuk was, waaraan ik me soms ergerde, wordt in die herinneringen op de een of andere manier opgepoetst en lijkt in mijn verbeelding iets prettigs. We leefden heel stilletjes,Varenka, mijn hospita en ik, een oude vrouw, ze is nu overleden. Ook aan dat oude vrouwtje denk ik nu met een verdrietig gevoel terug! Het was een goede vrouw en ze vroeg weinig voor de woning. Ze zat steeds maar uit allerlei lapjes dekens te breien op ellenlange breinaalden; dat was haar enige bezigheid. Het vuur deelden we, daarom zaten we aan één tafel te werken. Ze had een kleindochter die Masja heette – ik herinner me haar nog als klein kind, ze zal nu een jaar of dertien zijn. Dat was zo’n stouterd, en zo vrolijk, we moesten altijd om haar lachen; zo leefden we met z’n drietjes. Vaak zaten we de lange winteravonden aan de ronde tafel, dronken onze thee, en dan gingen we aan het werk. Om te maken dat Masja zich niet verveelde en die stouterd geen kattenkwaad uithaalde, vertelde het oudje vaak sprookjes. En wat voor sprookjes! Niet alleen een kind, ook een verstandig, ontwikkeld man hing aan haar lippen. Ja, dikwijls stak ik een pijpje op en raakte zo geboeid dat ik mijn werk vergat. En het kindje, ons stouterdje, ging helemaal op in het verhaal; met haar handje tegen haar roze wangetje, haar lieve mondje halfopen, en als het sprookje een beetje griezelig was, dan drukte ze zich stevig tegen de oude vrouw aan. Wij vonden het heerlijk haar zo te zien; je had nauwelijks in de gaten dat de kaars was opgebrand, dat er soms buiten een sneeuwstorm loeide. Goed was het leven daar, Varenka; zo hebben we bijna twintig jaar samen doorgebracht. Maar wat klets ik toch! Wellicht dat deze materie u in het geheel niet aanstaat, en ook mijzelf vallen die herinneringen niet licht, vooral niet op dit ogenblik: het wordt al donker, Tereza is wat aan het rommelen, ik heb hoofdpijn, en ik heb ook een beetje last van mijn rug, en dan nog van die rare gedachten, alsof ook die zeer doen; vandaag ben ik verdrietig, Varenka! Wat schrijft u me daar allemaal, liefje van me? Hoe moet ik naar u toe komen? Duifje van me, wat zullen de mensen wel niet zeggen? Dan moet ik toch de binnenplaats oversteken, dat hebben de buren meteen in de gaten, die gaan vragen stellen, je krijgt geruchten, roddels, de mensen worden op verkeerde gedachten gebracht. Nee, engeltje van me, ik kan je beter morgen bij de avondmis zien; dat is verstandiger en voor ons allebei onschadelijker. Ja, en neem me niet kwalijk, hartje, dat ik u zo’n brief schrijf; nu ik hem overlees zie ik dat het allemaal erg onsamenhangend is. Varenka, ik ben oud en heb niet veel schoolgegaan; in mijn jonge jaren heb ik weinig geleerd, en als ik nu nog iets wil leren, dan krijg ik het toch niet meer in mijn kop. Ik geef het toe, meisje, ik ben geen meester in het beschrijven, en ik weet ook zonder dat iemand anders me daarop wijst en me uitlacht, dat ik zodra ik wat ingewikkelder wil schrijven, alleen maar onzin uitkraam. Vandaag heb ik u voor het raam gezien, ik zag u het gordijn omlaag doen. Vaarwel, vaarwel, moge de Heer u behoeden! Vaarwel, Varvara Aleksejevna.

Uw onbaatzuchtige vriend

Makar Devoesjkin

==

P.S. Liefje van me, ik schrijf nu over niemand een satire. Ik ben te oud, hartje, Varvara Aleksejevna, om nu nog ijdellijk mijn tanden te laten zien! En dan word ik zelf ook uitgelachen, naar het spreekwoord: wie een kuil graaft voor een ander... die valt er zelf in.

==

9 april

Geachte heer Makar Aleksejevitsj!

Schaamt u zich niet, mijn vriend en weldoener Makar Aleksejevitsj, zo verdrietig en luimig te zijn. Heb ik een gevoelige snaar geraakt? Ach, ik flap er vaak van alles uit, maar ik dacht niet dat u mijn woorden als een kwetsende grap zou opnemen. Weet dat ik het nooit in mijn hoofd zal halen om grapjes over uw leeftijd en uw karakter te maken. Het kwam allemaal door mijn lichtzinnigheid, en nog meer omdat ik me dood verveel, en uit verveling ga je de raarste dingen doen. Ik dacht, dat u in uw brief zelf een grapje wilde maken. Ik werd heel verdrietig toen ik zag dat u ontevreden over me was. Nee, goede vriend en weldoener van me, u vergist zich als u me gaat verdenken van ongevoeligheid en ondankbaarheid. In mijn hart weet ik alles naar waarde te schatten wat u voor mij hebt gedaan, door mij te beschermen tegen de slechte mensen die mij lastigvielen en me haatten. Ik zal eeuwig tot God voor u bidden, en als mijn gebed tot God doordringt en de hemel het verhoort, dan zult u gelukkig zijn.

Ik voel me vandaag helemaal niet lekker. Ik heb het afwisselend gloeiend heet en ijskoud. Fedora maakt zich erge zorgen. U hoeft zich echt niet te generen om bij ons langs te komen, Makar Aleksejevitsj. Wat gaat dat anderen aan! U bent een kennis van ons, punt uit! Vaarwel, Makar Aleksejevitsj. Verder weet ik niets meer om te schrijven, en ik kan het ook niet meer: ik voel me vreselijk beroerd. Wees alstublieft niet boos op mij en wees overtuigd van mijn voortdurende achting en genegenheid.

Waarmee ik de eer heb te verblijven als uw allertoegenegenste en alleronderdanigste dienares,

Varvara Dobroselova

==

12 april

Geachte juffrouw Varvara Aleksejevna!

Ach, hartje van me, wat is dat toch met u? Telkens weer maakt u me aan het schrikken. In elke brief schrijf ik dat u goed op uzelf moet passen, dat u zich goed moet inpakken, bij slecht weer niet naar buiten moet gaan, in alles voorzichtigheid moet betrachten, maar u, engeltje van me, u luistert niet naar me. Ach, duifje van me, u lijkt wel een klein kind! U bent toch zwak, zwak als een strootje, dat weet ik toch. Bij het minste of geringste briesje vat u kou. U moet uzelf meer in acht nemen, beter op uzelf passen, gevaar vermijden en uw vrienden niet verdrietig en neerslachtig maken.

U sprak de wens uit, hartje, om meer bijzonderheden te horen over mijn reilen en zeilen en de omgeving waarin ik leef. Met vreugde geef ik aan deze wens gehoor, liefje van me. Ik begin bij het begin, hartje: dat is overzichtelijker. Ten eerste, de hoofdingang van ons huis kan er best mee door; vooral het trappenhuis is schoon, licht, ruim, allemaal smeedijzer en mahonie. Daarentegen kunnen we het maar beter niet hebben over de achtertrap: een wenteltrap, vochtig, smerig, kapotte treden, en de muren zijn zo vet dat je handen eraan blijven plakken, wanneer je ertegen leunt. Op iedere overloop staan kisten, stoelen en kapotte kasten, er hangen vodden te drogen, de ramen zijn kapot; er staan bakken met allerlei afval, troep, vuilnis, eierdoppen en visafval; het stinkt er... kortom, een bende.

De ligging van de kamers heb ik u al beschreven; die is werkelijk heel gerieflijk, dat is waar, maar toch is het er benauwd, dat wil niet zeggen dat het er stinkt, maar toch ruikt het er, als je dat zo mag zeggen, enigszins muf, een doordringend weeë lucht. Je eerste indruk is ongunstig, maar dat gaat voorbij; je hoeft maar een paar minuten bij ons te zijn en die indruk gaat voorbij, zonder dat je er zelf erg in hebt, je kleren gaan vies ruiken, je handen, alles – ja, en dan ben je eraan gewend. De sijsjes maken het bij ons niet lang. De marinekorporaal is al aan zijn vijfde toe, ze houden het in onze lucht niet lang uit, niets aan te doen. Onze keuken is groot, ruim, licht. Weliswaar walmt het er ’s morgens wat, wanneer ze vis of rundvlees bakken, en er wordt flink gemorst en gespetterd, maar ’s avonds is het er een paradijs. In onze keuken hangt altijd oud wasgoed te drogen; en omdat mijn kamer er vlakbij is, dat wil zeggen aan de keuken grenst, is de lucht van het wasgoed wel eens wat hinderlijk; maar dat geeft niet: op den duur wen je eraan.

’s Morgens vroeg, Varenka, begint bij ons het kabaal al: geloop, gestommel, gerammel, dan staat iedereen op die op moet staan, sommigen omdat ze naar hun werk moeten, anderen zomaar, uit zichzelf; dan gaat iedereen theedrinken. Bijna niemand heeft een eigen samowar, de meesten gebruiken die van de hospita, maar daar zijn er maar een paar van, dus wachten we allemaal braaf op onze beurt; en wie wil voordringen met zijn theepot, die krijgt meteen de wind van voren. Zoals ik de eerste maal, ja... maar laat ik daarover ophouden! Zo heb ik hier al meteen met iedereen kennisgemaakt. Het eerst met de marineman; die is zo openhartig, die vertelde me alles: over zijn vader, over zijn moeder, over zijn zuster, die met een lekenrechter in Toela is getrouwd, en over Kronstadt.3 Hij beloofde zich over mij te ontfermen en nodigde me meteen op de thee uit. Ik trof hem in dezelfde kamer waar bij ons meestal wordt gekaart. Daar kreeg ik thee en moest ik met alle geweld met hen om geld spelen. Of ze me uitlachten of niet, dat weet ik niet, maar ze hadden al de hele nacht doorgespeeld, en toen ik binnenkwam waren ze nog steeds bezig. Krijt, kaarten, rook om te snijden, dat je ogen ervan gingen branden. Ik wilde niet spelen en ze vonden meteen dat ik praatte als een filosoof. Daarna zei niemand meer een woord tegen me; en dat vond ik eigenlijk wel best. Ik ga daar niet meer naartoe; een speelhol is het, gewoon een speelhol! Bij de ambtenaar die aan literatuur doet zijn ’s avonds ook bijeenkomsten. Maar die zijn goed, bescheiden, onschuldig en delicaat; daar is alles verfijnd.

Ja, Varenka, terloops wil ik nog opmerken dat onze hospita een verschrikkelijk wijf is, een echte heks. U hebt Tereza gezien. En hoe ziet die eruit? Mager als een kaalgeplukte, zieke kip. Er zijn hier in huis maar twee bedienden: Tereza en Faldoni,4 de knecht van de hospita. Ik weet niet, misschien heeft hij nog een andere naam, maar hij reageert ook op deze; iedereen noemt hem zo. Hij is rossig, een stuk onbenul, scheel, met een wipneus, grof; doet niet anders dan met Tereza ruziemaken, ze vliegen elkaar soms bijna in de haren. Ik kan eigenlijk niet zeggen dat het leven hier nou zo leuk is... Dat iedereen hier ’s nachts tegelijk gaat slapen en zich koest houdt, dat komt eigenlijk nooit voor. De hele tijd zitten ze wel ergens te kaarten, en af en toe gebeuren er dingen die te schandalig zijn om over te spreken. Nu ben ik er wel aan gewend, maar ik ben toch verbaasd dat mensen met kinderen in zo’n Sodom kunnen wonen. Er is een heel gezin van arme sloebers dat bij onze hospita een kamer heeft gehuurd, alleen niet naast de andere kamers, maar aan de andere kant, in een hoek, apart. Heel stille mensen. Je hoort bijna niets van ze. Ze wonen op één kamer, die ze met een tussenschot in tweeën hebben gedeeld. Hij is een ambtenaar zonder werk, zeven jaar geleden uit dienst ontslagen vanwege iets. Zijn naam is Gorsjkov; een grijs, klein mannetje; hij loopt in zo’n vettige, tot op de draad versleten jas dat het niet om aan te zien is; veel erger dan die van mij! Zo armzalig en armetierig (ik kom hem zo nu en dan op de gang tegen); zijn knieën beven, zijn handen beven, zijn hoofd beeft, zeker van een of andere ziekte, God mag het weten; schichtig, bang voor iedereen, gaat iedereen uit de weg; ik ben ook af en toe verlegen, maar hij is nog veel erger. Hij heeft een vrouw en drie kindertjes. De oudste, een jongetje, lijkt sprekend op zijn vader, net zo ziekelijk. Zijn vrouw was ooit verre van lelijk, en ook nu mag ze er nog wezen, maar wat loopt ze in een ellendige lompen, de stakkerd. Ik hoorde dat ze bij de hospita in de schuld staan; die doet niet al te zachtzinnig tegen ze. Ik hoorde ook dat Gorsjkov zelf bepaalde problemen heeft gehad, ten gevolge waarvan hij zijn baan is kwijtgeraakt... een proces, een rechtszaak, een gerechtelijk onderzoek of iets van dien aard, het fijne weet ik er niet van. Maar ze zijn straatarm, lieve Heer in de hemel! In hun kamer is het altijd doodstil, alsof er niemand woont. Zelfs de kinderen hoor je niet. Nooit ravotten of spelen die eens, en dat is een veeg teken. Op een avond liep ik toevallig langs hun deur; op dat moment was het in huis ongewoon stil; ik hoor gesnik, daarop gefluister, daarop weer gesnik, alsof er iemand zat te huilen, maar zo zacht, zo triest, dat mijn hart brak en ik de hele nacht aan die stakkerds moest denken, zodat ik de slaap niet goed kon vatten.

Wel, vaarwel, onschatbare vriendin van me, Varenka! Ik heb u alles beschreven zo goed als ik kon. Vandaag denk ik de hele dag alleen maar aan u. Liefje, ik maak me erge zorgen om u. Ik weet toch, hartje van me, dat u geen warme jas hebt. En die Petersburgse lentes, met enkel wind, regen en sneeuw, die worden nog eens mijn dood, Varenka! Dat spel der hemelse elementen, de Heer behoede mij ervoor! Wees niet boos over mijn krabbels, hartje; ik kan niet schrijven, Varenka, ik kan het werkelijk niet! Kon ik het maar een beetje! Ik schrijf zoals het me invalt, alleen om u een beetje af te leiden. Had ik maar wat meer schoolgegaan, dan was het wat anders geweest; maar wat heb ik nou schoolgegaan? Nog voor geen stuiver.

Als altijd uw trouwe vriend

Makar Devoesjkin

==

25 april

Geachte heer Makar Aleksejevitsj!

Vandaag kwam ik mijn nichtje Sasja tegen! Verschrikkelijk! Ook zij gaat te gronde, het arme kind! Via via heb ik gehoord dat Anna Fjodorovna nog steeds navraag naar mij doet. Ik geloof dat ze me eeuwig zal blijven achtervolgen. Ze zegt dat ze me wil vergeven, alles uit het verleden vergeten en dat ze me beslist zelf een bezoek wil brengen. Ze zegt dat u helemaal geen familie van me bent, dat zij minder verre familie is, dat u geen enkel recht hebt u in onze familieaangelegenheden te mengen en dat het schandalig en onfatsoenlijk is dat ik leef van uw aalmoezen en door u word onderhouden... Ze zegt dat ik haar gastvrijheid ben vergeten, dat ze mama en mij misschien wel van de hongerdood heeft gered, dat ze ons te eten en te drinken heeft gegeven en meer dan tweeënhalf jaar verlies op ons heeft geleden, dat ze ons bovendien nog een schuld heeft kwijtgescholden. Ook mama wilde ze niet sparen! Ach, als mijn arme mama eens wist wat ze met mij hebben gedaan! God ziet het! Anna Fjodorovna zegt dat ik te stom was om mijn geluk vast te kunnen houden, dat ze me zelf de weg naar het geluk heeft gewezen, dat ze nergens anders schuldig aan is en dat ik zelf niet bij machte of misschien ook niet bereid was mijn eer te verdedigen. En wiens schuld is dat, grote God! Ze zegt dat de heer Bykov volkomen gelijk heeft en dat een man niet met de eerste de beste kan trouwen die... Maar moet ik dat nog schrijven! Het is afschuwelijk zulke onwaarheden te moeten horen, Makar Aleksejevitsj! Ik weet niet wat er nu van mij moet worden. Ik beef, huil, snik; ik heb twee uur over deze brief gedaan. Ik dacht dat ze in ieder geval zou beseffen wat ze me heeft aangedaan; maar niets daarvan! Om Gods wil, wees niet ongerust, mijn vriend en enige weldoener! Fedora overdrijft altijd zo; ik ben niet ziek. Ik heb gisteren alleen een beetje kougevat, toen ik naar het Volkovokerkhof ging, naar de herdenkingsdienst voor mama. Waarom bent u niet met me meegegaan? Ik had het u nog zo gevraagd. Ach, arm, arm moedertje van me, als jij eens uit je graf opstond, als jij eens wist, als jij eens kon zien wat ze met mij hebben gedaan!

V.D.

==

20 mei

Duifje van me, Varenka!

Ik stuur u wat druiven, hartje; ze zeggen dat dat heel goed is voor een herstellende zieke, en de dokter beveelt het aan om de dorst te lessen, enkel en alleen tegen de dorst. Laatst wilde u wat halvemaantjes, hartje; dus stuur ik u ook een paar halvemaantjes. Hoe is uw eetlust, liefje? Dat is het voornaamste. Godzijdank overigens dat alles nu voorbij en afgelopen is en dat er ook aan onze rampspoed voorgoed een einde lijkt te komen. Laten we de hemel daarvoor dankzeggen! Wat die boekjes betreft, die heb ik nog nergens kunnen krijgen. Er is hier, zegt men, een mooi boekje, en heel verheven van stijl; men zegt dat het heel mooi is, ik heb het zelf niet gelezen, maar iedereen vindt het prachtig. Ik heb gevraagd of ik het mocht lezen; ze hebben me beloofd het mij ter beschikking te stellen. Maar of u het ook wilt lezen? U bent altijd zo kieskeurig wat dat betreft; het valt niet mee om iets naar uw smaak te vinden, dat weet ik wel, duifje van me; u hebt vast liever gedichten, met zuchten en Amors, wel, aan gedichten kan ik ook wel komen, dat lukt wel; er doet hier een schriftje met afschriften van gedichten de ronde.

Met mij is alles goed. U hoeft zich over mij geen zorgen te maken, hartje, alstublieft. En wat Fedora allemaal over mij heeft gezegd, dat is onzin; zegt u haar dat ze heeft gelogen, zegt u haar dat beslist, de roddelaarster! Mijn nieuwe uniform heb ik helemaal niet verkocht. Waarom zou ik, zegt u nu zelf, waarom zou ik dat doen? Ze zeggen dat ik een gratificatie krijg van veertig roebel in zilver, dus waarom zou ik het verkopen? Maak je niet ongerust, meisje; ze is achterdochtig, die Fedora, erg achterdochtig. We krijgen het goed, heel goed, duifje! Maar word nu eerst maar beter, engeltje, om Gods wil, word weer beter, doe een oude man geen verdriet. En wie zegt er dat ik ben vermagerd? Laster, alweer laster! Ik ben zo gezond en dik geworden dat ik me er zelf voor schaam, een volle maag en helemaal in mijn nopjes; als u maar beter wordt! Vaarwel dan, mijn engeltje; ik kus al uw vingertjes en verblijf

Uw eeuwige, onwankelbare vriend Makar Devoejskin

==

P.S. Ach, hartje van me, wat schrijft u me daar allemaal? Wat zijn dat voor malligheden! Ik kan toch niet zomaar naar u toe komen? Hoe moet ik dat doen, vraag ik u. In het nachtelijk duister zeker; maar dat is er op het ogenblik amper: het is nu mei. En, meisje, engeltje van me, tijdens uw ziekbed heb ik u bijna geen ogenblik alleen gelaten, al die tijd dat u buiten bewustzijn was; ik weet zelf niet eens meer hoe ik dat allemaal heb klaargespeeld; maar daarna ben ik opgehouden u te bezoeken; want de mensen begonnen nieuwsgierig te worden en vragen te stellen. Het gonst hier toch al van de roddels. Ik vestig mijn hoop op Tereza; die kletst niet zoveel; maar zegt u nou zelf, meisje, wat moet er van ons worden wanneer ze alles over ons te weten komen? Wat zullen ze dan denken en wat zullen ze dan zeggen? Dus houd je hartje in toom, lieve kind, en wacht tot u weer beter bent; dan zullen we ergens buitenshuis een rendez-vous houden.

==

1 juni

Allerbeste Makar Aleksejevitsj!

Ik wil zo graag wat leuks en aardigs voor u doen als dank voor al uw zorgen en bemoeienissen, voor al uw liefde, dat ik om de verveling te verdrijven eens in mijn commode ben gaan graven naar mijn schrift, dat ik u bij dezen stuur. Ik ben eraan begonnen toen ik nog gelukkig was. U hebt dikwijls belangstellend geïnformeerd naar mijn vroegere leven, naar mama, Pokrovski, mijn verblijf bij Anna Fjodorovna en ten slotte naar het ongeluk dat mij kortgeleden heeft getroffen, en u wilde dat schrift waarin ik, God weet waarom, geprobeerd heb bepaalde ogenblikken uit mijn leven vast te leggen zo graag lezen, dat ik niet twijfel aan het plezier dat ik u met mijn pakketje doe. Het doorlezen ervan was voor mij nogal verdrietig. Het is of ik sinds ik de laatste regel heb geschreven tweemaal zo oud ben geworden. Het is in verschillende periodes geschreven. Vaarwel, Makar Aleksejevitsj! Ik verveel me op het ogenblik vreselijk en ik lijd vaak aan slapeloosheid. Wat een vreselijk saai ziekbed!

V.D.

I

Toen papa stierf was ik pas veertien. Mijn kinderjaren waren de gelukkigste tijd van mijn leven. Die begonnen niet hier, maar hier ver vandaan, in de provincie, in een afgelegen dorp. Papa was rentmeester van het reusachtige landgoed van vorst P., in het gouvernement T. We woonden in een van de dorpen van de vorst, en we leidden een rustig, stil en gelukkig leven... Ik was een wildebras; ik deed niet anders dan door de velden, de bossen en de tuin struinen, en niemand die zich met mij bemoeide. Papa was altijd en eeuwig met zijn zaken bezig, mama deed het huishouden; ik kreeg geen onderwijs, wat ik helemaal niet erg vond. Vaak rende ik ’s morgens vroeg naar de vijver, of naar het bos, of naar het hooien of naar de maaiers – en het kon me niet schelen dat de zon brandde, dat ik veel te ver van het dorp was weggelopen, dat ik mij openhaalde aan de struiken, dat mijn jurk was gescheurd – thuis kreeg ik op mijn kop, maar mij maakte het niets uit.

En ik denk dat ik zielsgelukkig zou zijn geweest, als ik zo mijn hele leven in het dorp had kunnen blijven en op één plaats had kunnen wonen. Maar ondertussen was ik reeds als kind genoodzaakt mijn geboortedorp te verlaten. Ik was pas twaalf toen we naar Petersburg verhuisden. Ach, als ik aan die treurige verhuizing terugdenk, word ik nog steeds verdrietig! Wat heb ik gehuild, toen ik van alles wat me dierbaar was afscheid moest nemen. Ik weet nog dat ik papa om de hals vloog en hem in tranen smeekte, al was het maar een paar dagen, in het dorp te mogen blijven. Papa schreeuwde naar me, mama huilde; ze zei dat het moest, dat de zaken dat eisten. De oude vorst P. was gestorven. Zijn erfgenamen hadden papa ontslagen. Papa had nog wat geld uitstaan bij privépersonen in Petersburg. In de hoop zijn situatie te verbeteren, achtte hij het noodzakelijk hier persoonlijk aanwezig te zijn. Dat heb ik allemaal achteraf van mama vernomen. We vonden hier onderdak op de Petersburgse Zijde,5 waar we bleven wonen tot aan papa’s dood.

Wat viel het mij zwaar aan dit nieuwe leven te wennen! Toen we Petersburg binnenreden, was het herfst. En we verlieten het dorp op een prachtige, heldere, warme, zonnige dag; het werk op het land was bijna afgelopen; op de oppers stonden al enorme graanmijten en erboven vlogen wolken krijsende vogels; alles was zo helder en vrolijk, terwijl hier, toen we de stad binnenreden, niets dan regen was, een miezerige herfst, slecht weer, modder en een menigte nieuwe, onbekende gezichten, die ongastvrij, ontevreden en boos keken! Zo goed en zo kwaad als het ging richtten we ons in. Ik weet nog dat iedereen bij ons druk in de weer was om het nieuwe huishouden op poten te zetten. Papa was bijna nooit thuis, mama had geen ogenblik rust, ik werd compleet vergeten. Toen ik na de eerste nacht in ons nieuwe huis opstond, voelde ik me heel verdrietig. Onze ramen keken uit op een gele schutting. Op straat was het altijd modderig. Voorbijgangers waren er bijna niet, en die er liepen waren dik ingepakt; allemaal hadden ze het koud.

Thuis was het bij ons dagenlang een en al somberheid en saaiheid. Verwanten en goede bekenden hadden we bijna niet. Met Anna Fjodorovna had papa ruzie. (Hij was haar iets schuldig.) Er kwamen tamelijk vaak mensen voor zaken. Meestal liep dat uit op ruzie, herrie, geschreeuw. Na elk bezoek werd papa ontevredener en bozer; soms ijsbeerde hij urenlang heen en weer door de kamer, met een boos gezicht en zonder een woord te zeggen. Mama durfde dan niets tegen hem te zeggen en zweeg. Ik ging muisstil ergens met een boekje in een hoekje zitten en durfde me niet te verroeren.

Toen we drie maanden in Petersburg waren, werd ik op een kostschool gedaan. Eerst vond ik het verschrikkelijk onder al die vreemde mensen! Het was allemaal zo koud en onvriendelijk, de gouvernantes schreeuwden zo hard, de meisjes waren zulke pestkoppen en ik was zo schuw. Streng, veeleisend! Alles precies volgens de klok, samen eten, saaie leraren – dat was aanvankelijk allemaal een beproeving en een kwelling voor me. Ik kon er ook niet slapen. Soms lag ik de hele nacht te huilen, de hele lange, sombere, koude nacht. Vaak zaten alle meisjes ’s avonds hun lessen te herhalen of te leren; en dan zat ik met mijn conversatieboek of mijn schrift met woordjes, ik durfde me niet te bewegen, ik dacht alleen maar aan ons huisje, aan papa en mama, aan mijn oude kindermeid, aan haar sprookjes... ach, wat werd ik dan verdrietig! Zelfs aan de onbeduidendste dingen in huis dacht ik met plezier terug. Dan zat je maar te denken: wat zou het thuis nu heerlijk zijn! Dan zou ik in ons kleine kamertje zitten, bij de samowar, met ons hele gezin; wat zou het heerlijk warm, goed, vertrouwd zijn. Hoe stevig en vurig zou ik mama omhelzen, denk je dan! Dan zat je maar te denken, tot je van heimwee zachtjes begon te huilen, en onderdrukte je de tranen in je borst, en geen woord uit het woordenschrift drong tot je door. Hoe moest je zo je les voor de volgende dag kennen? De hele nacht droomde je van de leraar, van madame, de meisjes; de hele nacht was je in je droom lessen aan het stampen, en de volgende dag wist je niets. Je moest op je knieën en kreeg maar eenmaal te eten. Ik was zo treurig en terneergeslagen. Eerst werd ik door alle meisjes uitgelachen en geplaagd, ze leidden me af wanneer ik mijn lessen zei, ze knepen me in de rij voor het middageten of de thee, klaagden om het minste of geringste over me bij de gouvernante. Maar wat een heerlijk paradijs als de kindermeid me zaterdagavond kwam halen. Dan omhelsde ik het oudje in een uitbarsting van vreugde. Ze deed me mijn jas aan, pakte me goed in, kon me onderweg nauwelijks bijhouden, en ik kletste haar de oren van het hoofd. Uitgelaten vrolijk kwam ik thuis, blij, ik omhelsde papa en mama alsof ik ze in geen tien jaar had gezien. Dan beginnen de praatjes, de gesprekken, de verhalen; ik zeg iedereen gedag, lach, gier, ren, spring. Met papa heb ik ernstige gesprekken over wetenschap, over onze leraren, over de Franse taal, de grammatica van Lomond – en we zijn allemaal heel vrolijk en tevreden. Zelfs nu nog word ik vrolijk wanneer ik aan die ogenblikken terugdenk. Ik deed mijn uiterste best om goed te leren, zodat papa tevreden was. Ik zag dat hij zijn laatste geld aan mij besteedde en zelf moest zwoegen. Hij werd met de dag somberder, ontevredener en bozer; zijn karakter werd steeds onaangenamer: zijn zaken gingen slecht, hij zat tot over zijn oren in de schulden. Mama durfde soms niet eens te huilen of iets te zeggen, bang dat papa boos zou worden; ze werd heel ziek; ze werd steeds magerder en kreeg een nare hoest. Dikwijls, wanneer ik uit het pensionaat thuiskwam, zag ik enkel droeve gezichten; mama zat zachtjes te huilen, papa was boos. Dan begonnen de verwijten, de vermaningen. Papa begon met te zeggen dat ik hem geen enkele vreugde, geen enkele troost gaf; dat ze zich omwille van mij alles ontzegden, maar dat ik nog steeds geen Frans sprak; kortom, alleen maar mislukkingen en tegenslagen, alles, alles werd op mij en mama afgewenteld. Hoe kon iemand mijn arme moeder zo kwellen? Wanneer je naar haar keek, brak je hart: ingevallen wangen, diepliggende ogen, op haar gezicht een teringachtige blos. Ik kreeg er het meest van langs. Het begon altijd met kleinigheden, en dan groeide het uit tot God weet wat; dikwijls begreep ik helemaal niet waar het over ging. Wat me niet allemaal voor de voeten werd geworpen! Mijn Frans, en dat ik een stomme griet was, en dat onze pensionaathoudster een slonzige, domme vrouw was; dat ze zich niet bekommerde om onze zedelijkheid; dat papa steeds maar geen werk kon vinden en dat de grammatica van Lomond een rotgrammatica was, die van Zapolski was veel beter; dat ze veel geld aan mij hadden verspild; dat ik kennelijk een gevoelloos, hardvochtig kind was; kortom, ik, arme, die mijn hersens pijnigde met die Franse conversatie en woordjes, ik kreeg van alles de schuld, ik moest het altijd ontgelden! En dat helemaal niet omdat papa niet van me hield: hij was juist gek op mama en mij. Maar zo was nu eenmaal zijn karakter.

Mijn arme papa was door alle zorgen, mislukkingen en tegenslagen aan het eind van zijn Latijn: hij werd achterdochtig, zwartgallig; vaak was hij de wanhoop nabij, hij verwaarloosde zijn gezondheid, vatte kou en werd opeens ziek, en na een kort ziekbed stierf hij zo plotseling, zo volkomen onverwacht, dat we allemaal enige dagen verdoofd waren van deze slag. Mama was volkomen verlamd; ik vreesde zelfs voor haar verstand. Zodra papa dood was, kwamen uit alle hoeken en gaten hordes schuldeisers gekropen. Alles wat we hadden, werd ons afgenomen. Ons huisje aan de Petersburgse Zijde, dat papa een half jaar na onze verhuizing naar Petersburg had gekocht, werd eveneens verkocht. Ik weet niet hoe de rest werd geregeld, maar wij bleven achter zonder dak boven ons hoofd, zonder veilige haven, zonder iets te eten. Mama had een slopende ziekte, we waren niet in staat ons eigen brood te verdienen, we hadden niets om van te leven, we stonden aan de rand van de afgrond. Ik was toen net veertien geworden. En toen kregen we bezoek van Anna Fjodorovna. Ze zegt altijd dat ze een landbezitster is en verre familie van ons. Mama zei ook dat ze familie van ons was, maar wel heel verre. Toen papa nog leefde kwam ze nooit bij ons. Ze verscheen met tranen in de ogen en zei dat ze heel erg met ons te doen had; ze betuigde haar deelneming met ons verlies, met onze armzalige omstandigheden, en voegde eraan toe dat het papa’s eigen schuld was: hij had zichzelf overschat, wilde te veel, had te veel op zijn eigen krachten vertrouwd. Ze sprak de wens uit om ons beter te leren kennen en stelde voor de wederzijdse strubbelingen te vergeten; en toen mama zei dat zij nooit vijandige gevoelens voor haar had gekoesterd, barstte ze in tranen uit, voerde mama mee naar de kerk en bestelde een rouwmis voor die arme schat (zo noemde ze papa). Hierna verzoende ze zich plechtig met mama.

Na een lange inleiding en met veel omhaal van woorden, waarbij ze in schrille kleuren onze armoedige omstandigheden, het ontbreken van een kostwinner, onze uitzichtloosheid en hulpeloosheid schetste, bood ze ons, zoals ze het zelf uitdrukte, een thuis aan. Mama bedankte haar, maar aarzelde lange tijd; we konden echter niet anders, er zat niets anders op, zodat ze uiteindelijk Anna Fjodorovna liet weten dat we haar voorstel dankbaar aanvaardden. De ochtend waarop we van de Petersburgse Zijde verhuisden naar het Vasiljevski-eiland staat me nog levendig voor de geest. Het was een herfstochtend, helder, droog, met lichte vorst. Mama huilde; ik was verschrikkelijk verdrietig; ik had een zwaar gevoel in mijn borst en in mijn hart voelde ik een onverklaarbaar, verschrikkelijk onheil... Het was een vreselijk tijd...

II

Aanvankelijk, toen wij, dat wil zeggen mama en ik, nog niet aan onze nieuwe woning gewend waren, vonden we het bij Anna Fjodorovna ronduit griezelig. Anna Fjodorovna bewoonde een eigen huis, aan de Zesde Linie.6 Het huis had in totaal vijf heel behoorlijke kamers. In drie ervan woonde Anna Fjodorovna met mijn nichtje Sasja, die bij haar werd opgevoed, een weeskind, zonder vader en moeder. Vervolgens woonden wij in een kamer, en in de laatste kamer, ten slotte, de kamer naast die van ons, woonde een arme student, Pokrovski, de commensaal van Anna Fjodorovna. Anna Fjodorovna leefde op grote voet, veel rijker dan wij hadden kunnen veronderstellen; maar over haar welstand hing een waas van geheimzinnigheid, evenals over haar bezigheden. Ze was altijd in de weer, had het altijd heel druk, ging enige malen per dag de deur uit; maar wat ze eigenlijk deed, waarmee ze het zo druk had, waarover ze zich zo druk maakte, daar had ik geen idee van. Ze had een grote en gevarieerde kennissenkring. Er kwamen voortdurend mensen bij haar op bezoek, God mag weten wat het voor mensen waren, altijd voor zaken en maar voor even. Mama nam me altijd mee naar onze kamer zodra de bel ging. Daar werd Anna Fjodorovna vreselijk boos om en ze hield mama voortdurend voor dat we veel te trots waren, dat we niet in een positie waren om zo trots te zijn, dat we niets hadden om trots op te zijn, en zo kon ze urenlang doortieren. Die verwijten over onze trots begreep ik toen niet; zoals ik er ook nu pas achter ben gekomen, of er althans een vermoeden van heb, waarom mama zo lang aarzelde om haar intrek bij Anna Fjodorovna te nemen. Anna Fjodorovna was een slecht mens; ze liet ons geen ogenblik met rust. Het is me nog steeds een raadsel waarom ze ons eigenlijk onderdak had aangeboden. In het begin was ze nog tamelijk vriendelijk tegen ons, maar wat later, toen ze zag dat wij volslagen hulpeloos waren en nergens heen konden, kwam haar ware aard boven. Later deed ze weer heel vriendelijk tegen me, zelfs nogal grof vriendelijk, vleierig, maar aanvankelijk kreeg ik het samen met mama te verduren. Aan één stuk door maakte ze ons verwijten en gaf ze op van haar weldaden. Aan buitenstaanders stelde ze ons voor als haar arme bloedverwanten, een hulpeloze weduwe en wees, die zij uit barmhartigheid, uit christelijke naastenliefde in huis had genomen. Aan tafel volgde ze iedere hap die we namen met argusogen, en als we niet aten, dan was het ook weer niet goed: wij hoefden niet zo kieskeurig te zijn; alsjeblieft, ze liet ons van ganser harte meedelen; zouden we het op onszelf soms beter hebben? Ze gaf voortdurend op papa af: ze zei dat hij beter dan anderen wilde zijn, en dat dat slecht was afgelopen; dat hij zijn vrouw en dochter aan de bedelstaf had gebracht en dat als er geen barmhartig familielid, geen christelijke, medelijdende ziel was geweest, we misschien, wie weet, op straat van de honger waren omgekomen. Wat ze allemaal niet zei! Het was niet zozeer bitter, als wel walgelijk om haar aan te horen. Mama deed niet anders dan huilen; haar gezondheid ging met de dag achteruit, ze kwijnde met de dag meer weg, en ondertussen werkten we van de ochtend tot de avond, we deden op bestelling naaiwerk, wat Anna Fjodorovna in het geheel niet zinde; ze zei steeds maar dat haar huis geen naaiatelier was. Maar we moesten kleding hebben, een spaarcentje voor onvoorziene uitgaven, we hadden dringend eigen geld nodig. We legden geld opzij voor geval van nood, in de hoop mettertijd naar elders te kunnen verhuizen. Mama verloor echter haar laatste restje gezondheid met dat werk: ze werd met de dag zwakker. Haar ziekte vrat als een worm het leven uit haar weg en bracht haar steeds dichter bij het graf. Ik zag het, ik voelde het, ik leed mee; het gebeurde allemaal voor mijn ogen!

De dagen verstreken, en iedere dag leek op de vorige. We leidden een rustig leven, alsof we niet in de stad woonden. Anna Fjodorovna bedaarde langzamerhand, toen ze besefte dat ze ons volledig in haar macht had. Overigens kwam het nooit bij iemand op haar tegen te spreken. Onze kamer werd door een gang gescheiden van haar helft, en naast ons woonde, zoals ik al heb vermeld, Pokrovski. Hij gaf Sasja les in Frans, Duits, geschiedenis en aardrijkskunde, in alle wetenschappen, zoals Anna Fjodorovna zei, en daarvoor kreeg hij kost en inwoning; Sasja was een bijzonder schrander meisje, hoewel uitgelaten en stout; ze was toen een jaar of dertien. Anna Fjodorovna zei tegen mama dat het geen kwaad zou kunnen als ik ook de lessen bijwoonde, omdat mijn opleiding op het pensionaat niet was afgemaakt. Mama gaf graag haar toestemming en zo volgde ik een heel jaar samen met Sasja lessen bij Pokrovski.

Pokrovski was een straatarme jongeman; zijn gezondheid stond hem niet toe regelmatig naar college te gaan, dus hij werd enkel uit gewoonte student genoemd. Hij leidde een stil, bescheiden, teruggetrokken leven, zodat je in onze kamer bijna nooit iets van hem hoorde. Hij zag er nogal vreemd uit; hij liep zo stuntelig, hij groette zo stuntelig, hij sprak zo wonderlijk dat ik aanvankelijk telkens wanneer ik hem zag in lachen uitbarstte. Sasja was hem aan één stuk door aan het plagen, vooral wanneer we les van hem hadden. Daarbij was hij erg opvliegend van aard, hij werd voortdurend boos, om het minste of geringste raakte hij buiten zichzelf, begon te schreeuwen, deed zijn beklag over ons, en dikwijls liep hij nog voor de les was afgelopen kwaad naar zijn kamer. Daar zat hij dagenlang achter de boeken. Hij had veel boeken, en allemaal heel dure, zeldzame exemplaren. Hij gaf hier en daar nog wat lessen, waarvoor hij betaald werd, en zodra hij geld had, ging hij onmiddellijk boeken kopen.

Mettertijd leerde ik hem beter, van dichterbij, kennen. Hij was de goedhartigste, waardigste, beste mens die ik ooit ben tegengekomen. Mama had diep ontzag voor hem. Later werd hij ook mijn beste vriend, op mama na natuurlijk.

De eerste tijd was ik, zo groot als ik was, even stout als Sasja, en braken we ons af en toe urenlang het hoofd over hoe we hem zo konden plagen dat hij zijn zelfbeheersing verloor. Hij was ontzettend grappig als hij boos werd, en wij vonden niets leuker. (Ik schaam me nog als ik eraan terugdenk.) Op een keer plaagden we hem zo dat hij bijna moest huilen, en ik hoorde hem heel duidelijk ‘ellendige kinderen’ fluisteren. Opeens raakte ik van mijn stuk; ik voelde schaamte, verdriet en medelijden met hem. Ik weet nog dat ik tot achter mijn oren rood werd en hem bijna met tranen in de ogen smeekte om te kalmeren en niet zo boos te worden om ons domme kattenkwaad, maar hij sloeg het boek dicht zonder de les af te maken en ging naar zijn kamer. De hele dag werd ik gekweld door berouw. De gedachte dat wij, kinderen, hem met onze kwajongensstreken bijna aan het huilen hadden gemaakt, was bijna meer dan ik kon verdragen. Wij hadden dus op zijn tranen zitten wachten. Daar waren we dus op uit; het was ons dus gelukt hem zijn laatste restje geduld te doen verliezen; we hadden hem, ongelukkige en arme stakker, dus hardhandig aan zijn wrede lot herinnerd! De hele nacht kon ik niet slapen, van boosheid, verdriet en berouw. Ze zeggen dat berouw de ziel verlicht – het tegendeel is waar. Ik weet niet hoe mijn trots zich met mijn verdriet mengde. Ik wilde niet dat hij mij voor een kind hield. Ik was toen al vijftien jaar.

Sinds die dag begon ik mijn hersens te pijnigen en maakte ik duizenden plannen hoe ik kon bewerkstelligen dat Pokrovski opeens van mening over mij zou veranderen. Maar ik was soms verlegen en schuchter; in mijn huidige omstandigheden wist ik niet goed wat ik moest doen en beperkte ik me tot dagdromen (en God weet wat voor dagdromen!). In ieder geval haalde ik geen kattenkwaad meer uit samen met Sasja; en hij was niet meer boos op ons; maar voor mijn trots was dat te weinig.

Nu wil ik enige woorden zeggen over de vreemdste, opmerkelijkste en meelijwekkendste man die ik ooit heb ontmoet. Ik begin juist nu over hem, op deze plaats in mijn aantekeningen, omdat ik tot dat ogenblik bijna geen aandacht aan hem had besteed – zozeer begon alles wat Pokrovski betrof mij opeens bezig te houden!

Zo nu en dan vertoonde zich in ons huis een morsig, slecht gekleed, klein, grijs, hobbezakkerig, stuntelig oud baasje, kortom een bijzonder vreemde verschijning. Op het eerste gezicht zou je denken dat hij zich ergens voor schaamde, dat hij zich voor zichzelf geneerde. Daarom liep hij altijd helemaal ineengekrompen, helemaal krom; hij had zulke rare maniertjes, trok zulke grimassen dat je bijna zou gaan denken dat hij niet goed bij zijn hoofd was. Dan kwam hij bij ons, bleef in het voorportaal bij de glazen deur staan en durfde niet naar binnen te gaan. Als iemand van ons erlangs liep – ik of Sasja, of een van de bedienden, wie hem ook maar goedgezind was – dan zwaaide hij meteen naar je, wenkte, maakte allerlei tekens en pas wanneer je naar hem knikte en zijn naam riep – het afgesproken teken dat er geen vreemden in het huis waren en dat hij kon binnenkomen wanneer hij wilde –, pas dan duwde de oude man zachtjes de deur open, glimlachte verheugd, wreef vergenoegd in zijn handen en liep op zijn tenen naar de kamer van Pokrovski. Het was zijn vader.

Later heb ik de geschiedenis van deze arme oude man in alle bijzonderheden vernomen. Ooit was hij in overheidsdienst geweest, maar hij had geen greintje talent en bekleedde de allerlaagste, onbeduidendste positie. Na de dood van zijn eerste vrouw (de moeder van de student Pokrovski), haalde hij het in zijn hoofd nogmaals te trouwen, en wel met een winkeliersvrouw. Bij zijn nieuwe vrouw werd alles op zijn kop gezet; ze hadden geen leven meer; ze voerde een schrikbewind. De student Pokrovski was toen nog maar een kind van een jaar of tien. Zijn stiefmoeder haatte hem. Maar het lot was de kleine Pokrovski gunstig gezind. Ene landheer, Bykov, die de oude Pokrovski had gekend en ooit zijn weldoener was geweest, nam het kind onder zijn hoede en plaatste het op een school. Hij bekommerde zich om hem, omdat hij wijlen diens moeder had gekend, die als jong meisje protectie had genoten van Anna Fjodorovna en door haar was uitgehuwelijkt aan Pokrovski. De heer Bykov, een vriend en goede bekende van Anna Fjodorovna, was zo goedgunstig geweest de bruid vijfduizend roebel als bruidsschat mee te geven. Waar dat geld is gebleven, is onbekend. Zo heeft Anna Fjodorovna me het me allemaal verteld; de student Pokrovski praatte niet graag over zijn familieomstandigheden. Zijn moeder moet een heel knappe vrouw zijn geweest, en ik vind het vreemd dat ze zo’n weinig geslaagd huwelijk met zo’n onbeduidende man had gesloten... Ze stierf heel jong, een jaar of vier na haar huwelijk.

Na school ging de jonge Pokrovski naar een gymnasium en vervolgens naar de universiteit. De heer Bykov, die geregeld naar Petersburg kwam, bleef hem ook hier ondersteunen. Vanwege zijn slechte gezondheid kon hij niet langer colleges aan de universiteit volgen. De heer Bykov stelde hem voor aan Anna Fjodorovna, gaf hem een aanbeveling en op die manier kwam Pokrovski daar in de kost, op voorwaarde dat hij Sasja alles bijbracht wat ze moest leren.

Uit verdriet om de wreedheden van zijn echtgenote gaf de oude Pokrovski zich over aan de ergste ondeugd en was hij bijna altijd aangeschoten. Zijn vrouw sloeg hem, verbande hem naar de keuken en bracht hem zover dat hij ten slotte gewend raakte aan slaag en mishandeling en niet meer klaagde. Hij was nog niet zo heel erg oud, maar ten gevolge van zijn slechte neigingen had hij ze niet meer allemaal op een rijtje. Het enige blijk van nobele menselijke gevoelens was zijn onbegrensde liefde voor zijn zoon. Men zei dat de jonge Pokrovski als twee druppels water op wijlen zijn moeder leek. Waren het misschien de herinneringen aan zijn lieve eerste vrouw die in het hart van de verlopen oude man zo’n grenzeloze liefde voor hem hadden ontstoken? De oude man kon over niets anders meer praten dan over zijn zoon, en bezocht hem trouw tweemaal in de week. Vaker durfde hij niet te komen, omdat Pokrovski junior een enorme hekel had aan zijn vaders bezoeken. Van al zijn tekortkomingen was de eerste en belangrijkste een onmiskenbaar gebrek aan eerbied voor zijn vader. Overigens was de oude af en toe ook volstrekt onmogelijk. Ten eerste was hij verschrikkelijk nieuwsgierig, ten tweede stoorde hij met zijn volkomen lege en onbenullige gesprekken en vragen zijn zoon bij diens werk en ten slotte was hij niet altijd helemaal nuchter. De zoon had de vader diens ondeugden, zijn nieuwsgierigheid en onophoudelijke geklets enigszins af weten te leren en hem uiteindelijk zover gekregen dat hij zijn zoon in alles gehoorzaamde alsof deze een orakel was, en zijn mond niet open durfde te doen zonder toestemming.

De oude man kon zijn bewondering voor en vreugde over Petenka (zoals hij zijn zoon noemde) niet op. Wanneer hij bij hem op bezoek kwam, stond zijn gezicht bijna altijd enigszins bezorgd en beschroomd, waarschijnlijk omdat hij niet zeker wist hoe zijn zoon hem zou ontvangen, gewoonlijk bleef hij lange tijd voor zijn deur aarzelen, en als ik toevallig in de buurt was, dan vroeg hij me dikwijls wel een minuut of twintig uit – hoe het met Petenka ging, of hij niet ziek was, hoe zijn humeur was en of hij niet met iets belangrijks bezig was? Wat doet hij dan precies? Zit hij te schrijven of is hij iets aan het overdenken? Wanneer ik hem genoeg had aangemoedigd en gerustgesteld, vatte de oude ten slotte moed en opende muisstil en heel, heel voorzichtig de deur, stak eerst zijn hoofd om de hoek, en wanneer hij zag dat zijn zoon niet boos werd en hem toeknikte, dan kwam hij zachtjes de kamer binnen, deed zijn armzalige jas uit en zette zijn hoed af, die altijd gedeukt was, gaten vertoonde en waarvan de rand half was afgescheurd, hing alles aan een haakje, alles heel zacht, onhoorbaar; daarop ging hij voorzichtig ergens op een stoel zitten zonder zijn ogen van zijn zoon af te houden, geen van diens bewegingen ontging hem, zo graag wilde hij vaststellen in wat voor gemoedstoestand deze verkeerde. Als zijn zoon enigszins uit zijn humeur was en de oude merkte dit, dan stond hij ogenblikkelijk op en verklaarde dat hij ‘zomaar even was aangewipt, Petenka. Ik had een heel end gelopen, kwam hier langs en wilde even op adem komen.’ Waarop hij zwijgend, gehoorzaam zijn jasje en hoedje pakte, weer even stilletje de deur opende en vertrok, geforceerd glimlachend om het verdriet dat in zijn ziel woedde te bedwingen en niet aan zijn zoon te laten zien.

Maar wanneer de zoon zijn vader gastvrij ontving – wat soms gebeurde – dan was de oude man buiten zichzelf van vreugde. Het genoegen straalde van zijn gezicht, sprak uit zijn gebaren en bewegingen. Als zijn zoon met hem sprak, dan wipte de oude altijd even van zijn stoel op en gaf zacht en onderdanig, bijna eerbiedig antwoord, en immer in buitengewoon uitgelezen en dus buitengewoon belachelijke bewoordingen. Hij bezat helaas niet de gave des woords: hij was altijd in de war en verlegen, zodat hij niet wist wat hij met zijn handen aan moest, wat hij met zichzelf aan moest, en hij achteraf nog lange tijd bij zichzelf fluisterend bleef herhalen wat hij had geantwoord, alsof hij het wilde verbeteren. Was hij erin geslaagd om een juist antwoord te geven, dan begon hij zich mooi te maken, schikte zijn vest, zijn das, zijn jasje en trok een zeer waardig gezicht. Een enkele keer fleurde hij zo op, vatte hij zoveel moed, dat hij heel zachtjes opstond, naar de boekenplank liep, een boek pakte en er zelfs het een of ander uit las, ongeacht wat voor boek het was. Dat alles met een gezichtsuitdrukking van geveinsde onverschilligheid en koelbloedigheid, alsof hij altijd zo vrijelijk over zijn zoons boeken kon beschikken, alsof de vriendelijkheid van zijn zoon de gewoonste zaak van de wereld was. Maar ik heb ook een keer gezien hoe de arme stakker schrok toen Pokrovski hem verzocht van de boeken af te blijven. Hij raakte in de war, zette het boek in zijn haast ondersteboven terug, wilde zijn fout goedmaken, draaide het om en plaatste het toen met de rug naar achteren, glimlachte, bloosde en wist niet hoe hij zijn misstap goed moest maken. Pokrovski wist de oude man met zijn raadgevingen enigszins van zijn slechte gewoontes te genezen en zodra hij hem drie keer achtereen nuchter had gezien, gaf hij hem bij het eerstvolgende bezoek ten afscheid vijfentwintig of vijftig kopeken of meer. Soms kocht hij een paar laarzen, een das of een vest voor hem. En de oude man was met zijn nieuwe aanwinsten trots als een pauw. Soms kwam hij bij ons aan. Voor Sasja en mij bracht hij altijd een haantje van peperkoek of wat appels mee, en het gesprek met ons ging natuurlijk uitsluitend over Petenka. Hij vroeg ons goed ons best te doen en gehoorzaam te zijn, hij zei dat Petenka een goede zoon, een modelzoon en daarbij ook nog een geleerde zoon was. Daarbij knipoogde hij dikwijls zo grappig met zijn linkeroog naar ons, trok zulke gekke gezichten, dat wij het niet meer hadden en we hartelijk om hem moesten lachen. Mama was erg op hem gesteld. Maar de oude man had een hekel aan Anna Fjodorovna, hoewel hij in haar aanwezigheid altijd zorgde dat hij niet opviel.

Kort daarna stopte ik met mijn lessen bij Pokrovski. Hij bleef me als een kind, als een stout meisje behandelen, net als Sasja. Voor mij was dat erg pijnlijk, omdat ik mijn uiterste best deed mijn vroegere gedrag goed te maken. Maar ik werd niet opgemerkt. Dat ergerde me steeds meer. Ik sprak met Pokrovski bijna nooit buiten de lessen, daar was ik niet toe in staat. Ik werd rood, kon niet uit mijn woorden komen en ging dan ergens in een hoekje zitten huilen van boosheid.

Ik weet niet hoe dat zou zijn afgelopen, als een vreemd voorval onze toenadering niet had begunstigd. Op een avond, toen mama bij Anna Fjodorovna zat, ging ik stilletjes de kamer van Pokrovski binnen. Ik wist dat hij niet thuis was en weet eigenlijk nog steeds niet wat me bezielde om zijn kamer in te gaan. Ik had er nog nooit zelfs maar een blik in geworpen, hoewel we al ruim een jaar naast elkaar woonden. Ditmaal bonsde mijn hart zo hard, zo hard, dat het was of het uit mijn borst wilde springen. Ik keek bijzonder nieuwsgierig om me heen. Pokrovski’s kamer was nogal armoedig ingericht; het was er een rommeltje. Tegen de wanden waren vijf lange boekenplanken getimmerd. Op tafel en op de stoelen lagen boeken. Boeken en papieren! Er kwam een vreemde gedachte bij me op en tegelijkertijd kreeg ik een onaangenaam gevoel van ergernis. Ik meende dat mijn vriendschap en mijn liefhebbende hart hem niet genoeg waren. Hij was geleerd, ik was dom en wist niets, had niets gelezen, geen enkel boek... Toen keek ik jaloers naar de lange planken die doorbogen onder de boeken. Ik voelde ergernis, droefenis, woede. Ik kreeg zin, en besloot meteen om al zijn boeken van het eerste tot het laatste te gaan lezen, en wel zo spoedig mogelijk. Ik weet niet, misschien dacht ik wel dat ik, door alles te leren wat hij wist, zijn vriendschap meer waard zou zijn. Ik stortte me op de eerste plank; zonder nadenken en zonder aarzelen pakte ik de eerste de beste stoffige oude foliant die me voorhanden kwam en nam het gestolen boek blozend, verblekend en bevend van opwinding en angst mee naar onze kamer, met het idee het diezelfde nacht, wanneer mama sliep, bij de nachtkaars te gaan lezen.

Maar wat een teleurstelling toen ik, in onze kamer teruggekeerd, het boek haastig opensloeg en een oude, halfvergane, geheel door de wormen aangevreten Latijnse tekst zag. Zonder tijd te verliezen ging ik terug. Toen ik het boek op de plank terug wilde zetten, hoorde ik voetstappen in de gang: er kwam iemand aan. Ik haastte me wat ik kon, maar die ellendige boeken stonden zo tegen elkaar aan gedrukt op de plank, dat toen ik er één had uitgehaald, alle andere vanzelf waren uitgedijd en zo dicht tegen elkaar aan stonden dat er voor hun oude kameraad geen plek meer over was. Ik had niet genoeg kracht om het boek ertussen te proppen. Ik duwde echter zo hard ik kon tegen de boeken. De roestige spijker die de plank op zijn plaats hield en die geloof ik dit moment had afgewacht, brak nu af. De plank viel met één kant naar beneden. De boeken stortten met donderend geraas op de vloer. De deur ging open en Pokrovski kwam binnen.

Ik moet erbij zeggen dat hij het niet kon uitstaan wanneer iemand in zijn bezittingen neusde. Wee degene die aan zijn boeken kwam! Dus stelt u zich mijn schrik voor toen de boeken, klein en groot, van alle mogelijke formaten, van alle mogelijke afmetingen en diktes, op de vloer stortten, door de lucht vlogen, onder de tafel, onder de stoelen gleden, door de hele kamer stuiterden. Ik wilde vluchten, maar het was al te laat. Dit is het einde, dacht ik, dit is het einde! Ik ben er geweest, ik ben verloren! Ik ben stout en ondeugend geweest als een kind van tien; een dom wicht! Een grote stommeling! Pokrovski werd razend. ‘Dat ontbrak er nog maar aan!’ schreeuwde hij. ‘Schaamt u zich niet voor die streken? Wordt u dan nooit verstandig?’ En hij begon de boeken op te rapen. Ik wilde al bukken om hem te helpen. ‘Laat dat, laat dat,’ riep hij. ‘U had er beter aan gedaan niet naar plekken te gaan waar u niet bent genood.’ En, toch wat milder gestemd door mijn onderdanige geste, vervolgde hij op zijn gewone belerende toon, maar wat zachter, met het recht van de gewezen leraar: ‘Ach, wanneer wordt u toch eens verstandig, wanneer komt u eens tot bezinning? U moest eens naar uzelf kijken, u bent toch geen kind meer, geen klein meisje, u bent al vijftien!’ En toen, waarschijnlijk om te verifiëren of ik echt geen klein meisje meer was, keek hij naar me en kreeg een kop als vuur. Ik begreep er niets van; ik stond voor hem en staarde hem met grote ogen verbijsterd aan. Hij kwam overeind en liep met een verward gezicht naar me toe, hij was geheel van zijn stuk gebracht, stamelde iets, ik geloof dat hij zich verontschuldigde, misschien vanwege het feit dat het hem was ontgaan hoe groot ik al was. Ten slotte drong het tot me door. Ik weet niet meer hoe ik me toen voelde; ik was de kluts kwijt, in de war, bloosde nog erger dan Pokrovski, sloeg mijn handen voor mijn gezicht en rende de kamer uit.

Ik wist niet wat ik doen moest, ik schaamde me dood. Alleen al dat hij me in zijn kamer had aangetroffen! Drie dagen lang durfde ik niet naar hem te kijken. Ik bloosde tot tranen toe. De vreemdste en belachelijkste gedachten gingen door mijn hoofd. Een ervan, de meest doldrieste, was dat ik naar hem toe wilde gaan, met hem praten, hem alles bekennen, hem alles openhartig vertellen en hem verzekeren dat ik niet als een dom wicht had gehandeld, maar met de beste bedoelingen. Ik stond al bijna op het punt naar hem toe te gaan, maar godzijdank ontbrak mij de moed. Als ik eraan denk wat ik zou hebben aangericht! Nu nog schaam ik me als ik eraan terugdenk.

Enige dagen daarna werd mama opeens ernstig ziek. Ze had al twee dagen het bed gehouden en de derde dag kreeg ze hoge koorts en lag ze te ijlen. Ik had al een nacht niet geslapen en voor mijn moeder gezorgd. Ik zat bij haar bed, bracht haar drinken en gaf haar op de vastgestelde uren haar medicijnen. De tweede nacht was ik volkomen uitgeput. Nu en dan doezelde ik weg, het zag groen voor mijn ogen, mijn hoofd draaide, ik kon ieder ogenblik van uitputting omvallen, maar de zwakke kreten van mama maakten me wakker, ik huiverde, ontwaakte even, om daarna weer weg te zakken. Ik kon niet meer. Ik weet niet – ik kan het me niet meer herinneren – maar op het afmattende moment van strijd tussen slaap en waken werd mijn ontregelde hoofd op een keer bezocht door een nachtmerrie. Ik werd doodsbang wakker. In de kamer was het donker, het nachtlampje flakkerde, banen licht streken opeens door de hele kamer, om dan weer heel even over de muur te strijken of geheel te verdwijnen. Ik werd plotseling heel erg bang, de angst hield me in zijn greep; mijn verbeelding was geprikkeld door die verschrikkelijke droom; het verdriet drukte op mijn borst... Ik sprong op van mijn stoel en voelde me zo miserabel, afschuwelijk, bedrukt dat ik onwillekeurig een kreet slaakte. Op dat ogenblik ging de deur open en kwam Pokrovski onze kamer binnen.

Ik herinner me enkel nog dat ik in zijn armen bijkwam. Hij zette me behoedzaam in een fauteuil, gaf me een glas water en overstelpte me met vragen. Ik weet niet meer wat ik antwoordde. ‘U bent ziek, u bent zelf ook ernstig ziek,’ zei hij nadat hij mijn pols had gevoeld, ‘u hebt koorts, u richt uzelf te gronde, u moet beter op uw gezondheid letten; rustig maar, ga liggen en slaap wat. Ik maak u over twee uur wakker, kom wat tot rust... Gaat u toch liggen, gaat u toch liggen!’ vervolgde hij, zonder dat ik er een woord of een tegenwerping tussen kon krijgen. De vermoeidheid ontnam me mijn laatste krachten; ik was zo zwak dat mijn ogen dichtvielen. Ik installeerde me in de fauteuil met het doel hoogstens een half uur een dutje te doen, en toen ik wakker werd was het al bijna ochtend. Pokrovski had me pas wakker gemaakt toen het tijd was mama haar medicijn te geven.

De volgende dag, toen ik overdag wat had gerust en mij opmaakte om weer in de stoel naast het bed van mama te gaan zitten, vastbesloten om ditmaal niet in slaap te vallen, klopte Pokrovski om een uur of elf aan onze deur. Ik deed open. ‘U verveelt u hier vast in uw eentje,’ zei hij tegen me, ‘hier hebt u een boek; neem het maar, dat geeft u wat afleiding.’ Ik nam het boek; ik weet niet meer wat voor een boek het was; ik geloof niet dat ik er toen ook maar een blik in heb geworpen, hoewel ik de hele nacht niet heb geslapen. Ik voelde me zo vreemd opgewonden, dat ik geen oog dichtdeed; ik kon niet blijven zitten; ik stond een paar maal op en begon door de kamer te ijsberen. Door mijn hele wezen voelde ik een soort innerlijke voldoening stromen. Ik was zo blij met Pokrovski’s aandacht. Ik was er trots op dat hij zich zo ongerust over me maakte en zo voor me zorgde. De hele nacht zat ik te denken en te dromen. Pokrovski liet zich niet meer zien; en ik wist dat hij niet zou komen en probeerde te raden wat de volgende avond zou brengen.

De volgende avond, toen iedereen al naar bed was, deed Pokrovski de deur van zijn kamer open en begon, staande op de drempel, met mij te praten. Ik herinner me nu geen woord meer van wat we toen tegen elkaar zeiden; ik weet alleen dat ik verlegen, in de war en boos op mezelf was en ongeduldig wachtte op het einde van het gesprek, hoewel ik zelf niets liever wilde dan dat, er de hele dag van had gedroomd en mijn vragen en antwoorden al had voorbereid... Die avond werd de eerste draad van onze vriendschap geweven. Al de tijd dat mama ziek was brachten we ’s avonds enige uren samen door. Langzamerhand wist ik mijn verlegenheid te overwinnen, hoewel er na elk gesprek van ons wel iets was waar ik ontevreden over was. Overigens zag ik met heimelijke vreugde en met trotse voldoening dat hij vanwege mij die onuitstaanbare boeken van hem soms vergat. Op een keer kwamen we voor de grap te spreken over de gevallen boekenplank. Het was een vreemd ogenblik, ik was véél te openhartig en oprecht; ik was zo vol vuur en van een vreemd enthousiasme vervuld dat ik me liet gaan en hem alles bekende... Dat ik wilde studeren, kennis wilde opdoen, dat ik het vervelend vond dat hij me als een klein meisje, een kind beschouwde... Ik herhaal, dat ik in een allermerkwaardigste gemoedstoestand verkeerde; mijn hart was zacht, ik had tranen in mijn ogen, ik hield niets achter en vertelde alles, alles – over mijn vriendschap voor hem, de wens van hem te houden, met hem samen in hartsharmonie te leven, hem te troosten, hem gerust te stellen. Hij keek nogal vreemd naar me, confuus, verbijsterd, zonder een woord te zeggen. Opeens voelde ik een heftige pijn en verdriet. Ik dacht dat hij me niet begreep, dat hij me misschien wel uitlachte. Opeens begon ik te huilen, te snikken als een klein kind, ik kon me niet meer bedwingen; het was alsof ik een toeval had. Hij pakte mijn handen vast, kuste ze, drukte ze tegen zijn borst, sprak troostende woorden; hij was diepgeraakt; ik herinner me niet meer wat hij allemaal zei, ik huilde alleen maar, en lachte en huilde weer, bloosde, van vreugde kon ik geen woord uitbrengen. Overigens ontging het mij, zo opwonden als ik was, niet dat Pokrovski toch enigszins schroomvallig, verward en gedwongen deed. Kennelijk was hij volslagen overrompeld door mijn gevoelens, mijn enthousiasme, mijn onverwachte, vurige, brandende vriendschap. Misschien vond hij het aanvankelijk alleen maar interessant; later verdween zijn aarzeling en nam hij mijn aanhankelijkheid, mijn hartelijke woorden, mijn aandacht op met hetzelfde eenvoudige, oprechte gevoel als ik en beantwoordde hij ze met dezelfde aandacht, even vriendschappelijk en hartelijk, als een oprechte vriend, als mijn eigen broer. Het was mij zo warm, zo goed om het hart! Ik verborg, verheimelijkte niets; hij zag dat en raakte met de dag meer aan mij gehecht.

Ik herinner me werkelijk niet meer waar we het over hadden tijdens die kwellende en tegelijk zoete uren van ons samenzijn, ’s nachts, bij het flakkerende licht van het iconenlampje en vlak naast het bed van mijn arme, zieke mama... Over alles wat in ons opkwam, wat ons van het hart moest, wat uitgesproken moest worden – wij waren bijna gelukkig... Och, het was een verdrietige en vreugdevolle tijd – alles tegelijk; en ook nu is de herinnering eraan tegelijk verdrietig en vreugdevol. Herinneringen, of ze nu vreugdevol of bitter zijn, zijn altijd kwellend; in ieder geval bij mij; maar ook die kwelling is zoet. En wanneer je hart pijn doet, ellendig, moedeloos, verdrietig is, dan kunnen herinneringen het weer opfrissen en tot leven brengen, zoals dauwdruppels op een vochtige avond na een hete dag een arm, verdord bloemetje dat in de hitte van de dag bijna is verbrand, verfrissen en tot leven brengen.

Mama was toen al aan de beterende hand, maar ik zat nog steeds elke nacht bij haar bed. Pokrovski leende me vaak boeken; ik las ze, eerst om niet in slaap te vallen, maar later aandachtiger en zelfs gretig; er openbaarden zich aan mij veel nieuwe dingen, waarvan ik voordien het bestaan niet had vermoed. Een onuitputtelijke stroom van nieuwe gedachten, nieuwe indrukken vloeide mijn hart binnen. En hoe meer opwinding, hoe meer verwarring en inspanning mij het verwerken van die nieuwe indrukken kostte, des te liever ze me waren, des te zoeter de schok in mijn ziel was. Allemaal tegelijk, in één klap, stormden ze mijn hart binnen en gunden het geen rust. Een vreemde chaos schokte mijn hele wezen. Maar dat geestelijke geweld was niet in staat en niet bij machte mij helemaal uit mijn gewone doen te brengen. Ik was te dromerig, en dat betekende mijn redding.

Toen mijn moeder weer was hersteld, kwam er een einde aan ons avondlijke samenzijn en onze lange gesprekken; nu en dan lukte het ons een paar, dikwijls lege en weinig betekenisvolle, woorden te wisselen, maar ik kende geen groter genoegen dan aan alles een betekenis te geven, een bijzondere, onuitgesproken waarde. Mijn leven was vol, ik was gelukkig, kalm en stil gelukkig. Zo gingen enkele weken voorbij...

Op een keer kwam de oude Pokrovski bij ons aan. Hij bleef een hele tijd met ons kletsen en hij was ongewoon vrolijk, opgewekt, spraakzaam; hij lachte, maakte op zijn manier grapjes en onthulde ten slotte het raadsel van zijn vrolijkheid: over precies een week was Petenka jarig en ter gelegenheid hiervan wilde hij in ieder geval op bezoek komen; hij zou een nieuw vest aantrekken en zijn vrouw had toegezegd nieuwe laarzen voor hem te kopen. Kortom, de oude was volmaakt gelukkig en kletste honderduit.

Zijn verjaardag! Die verjaardag liet me niet los, dag en nacht niet. Ik was vastbesloten om Pokrovski aan onze vriendschap te herinneren en hem een cadeau te geven. Maar wat? Ten slotte kwam ik op het idee om hem boeken te geven. Ik wist, dat hij de verzamelde werken van Poesjkin wilde hebben, de laatste uitgave, dus ik besloot Poesjkin te kopen. Ik had een roebel of dertig eigen geld, verdiend met naaiwerk. Dat geld had ik opzijgelegd voor een nieuwe jurk. Terstond stuurde ik onze kokkin, de oude Matrjona, eropuit om te vragen hoeveel Poesjkin kostte. Lieve hemel! De prijs van de elf boeken bedroeg minstens zestig roebel, de kosten voor het bindwerk inbegrepen. Waar moest ik dat vandaan halen? Ik brak me het hoofd en wist niet wat ik moest doen. Mama wilde ik het niet vragen. Natuurlijk zou mama me best willen helpen; maar dan zou iedereen in huis van ons cadeau op de hoogte zijn; en bovendien zou dat cadeau dan gezien worden als een blijk van dankbaarheid, als vergoeding voor een heel jaar inspanningen van Pokrovski. Ik wilde hem iets van mij alleen geven, zonder dat de anderen dat wisten. En zijn inspanningen ten behoeve van mij wilde ik hem voor eeuwig schuldig blijven zonder enige andere vergoeding dan mijn vriendschap. Ten slotte bedacht ik wat mij te doen stond.

Ik wist dat je bij de antiquariaten in de Gostiny Dvor7 af en toe boeken voor de halve prijs kon kopen, als je maar afdong; dikwijls ging het om weinig gebruikte of bijna geheel nieuwe exemplaren. Ik besloot onverwijld naar de Gostiny Dvor te gaan. Zo gebeurde het; reeds de volgende dag hadden zowel wij als Anna Fjodorovna iets nodig. Mama voelde zich niet goed, Anna Fjodorovna had geen zin, wat erg goed uitkwam, zodat alles op mij neerkwam en ik samen met Matrjona op pad ging.

Gelukkig vond ik Poesjkin al heel gauw, en in een prachtige band. Ik begon af te dingen. Eerst vroegen ze er meer voor dan in de boekwinkels; maar na enige tijd kreeg ik, overigens niet zonder moeite en nadat ik een paar keer was weggelopen, de koopman zover dat hij de prijs liet zakken en zijn eisen beperkte tot tien roebel zilver. Wat een plezier had ik in dat afdingen! De arme Matrjona wist niet wat me bezielde om zoveel boeken te kopen. Maar o verschrikking! Mijn hele kapitaal bestond uit dertig roebel papiergeld, en de koopman wilde onder geen beding verder zakken. Ten slotte begon ik te smeken, te soebatten, en uiteindelijk wist ik hem te overreden. Hij deed wat van de prijs af, maar slechts tweeënhalve roebel, en hij zwoer dat hij dit uitsluitend ter wille van mij deed, omdat ik zo’n aardige juffrouw was, en dat hij het voor anderen nooit zou hebben gedaan. Ik kwam nog tweeënhalve roebel tekort! Ik kon wel huilen van boosheid. Maar een volkomen toevallige omstandigheid hielp me uit de brand.

Niet ver van mij vandaan, bij een andere tafel met boeken, ontwaarde ik de oude Pokrovski. Om hem heen dromden vier of vijf antiquaren; ze hadden een gemakkelijke prooi aan hem en brachten hem helemaal van de wijs. Wat ze hem niet allemaal aanboden, en wat hij niet allemaal wilde kopen! De arme oude baas werd door de kooplui helemaal in het nauw gedreven en wist niet wat hij kiezen moest uit alles wat ze hem aanboden. Ik liep naar hem toe en vroeg wat hij hier deed. De oude man was erg blij mij te zien; hij was dol op mij, misschien niet minder dan op Petenka. ‘Ik ben wat boekjes aan het inslaan, Varvara Aleksejevna,’ antwoordde hij me, ‘voor Petenka koop ik wat boekjes. Want zijn verjaardag is aanstaande, en boekjes, daar is hij dol op, dus sla ik er een paar voor hem in...’ De oude man sprak altijd al zo grappig, en nu was hij op de koop toe volkomen de kluts kwijt. Waar hij z’n oog maar op liet vallen, het was allemaal een roebel zilver, twee roebel, drie roebel zilver; de grote boeken had hij al opgegeven, al wierp hij er af en toe nog een begerige blik op, bladerde er wat in, pakte ze beet en zette ze weer terug. ‘Nee, nee, dat is te duur,’ zei hij zachtjes, ‘dan hier maar wat uit,’ en dan begon hij in de dunne deeltjes, liedboeken, almanakken te neuzen; dat was allemaal heel goedkoop. ‘Waarom koopt u dat allemaal,’ vroeg ik hem, ‘dat is allemaal verschrikkelijke rommel.’ ‘Ach, nee,’ antwoordde hij, ‘nee, kijkt u maar wat een goede boekjes dat zijn; heel, heel goede boekjes zijn dat!’ En de laatste woorden rekte hij zo klaaglijk dat ik de indruk kreeg, dat hij wel kon huilen van spijt omdat de goede boeken te duur waren, en dat er zo meteen een traantje van zijn bleke wangen naar zijn rode neus zou druppelen. Ik vroeg of hij veel geld had. ‘Hier, kijk maar,’ en de stakkerd haalde al zijn geld tevoorschijn, gewikkeld in een vettig stukje krantenpapier, ‘kijk, hier een vijftigkopekenstuk, een twintigkopekenstuk, twintig kopeken kopergeld.’ Ik sleepte hem meteen mee naar mijn boekverkoper. ‘Hier zijn elf boeken die alles bij elkaar tweeëndertig roebel vijftig kosten; ik heb dertig roebel; als u er tweeënhalf bij legt, dan kunnen we alle boeken kopen en ze samen aan hem geven.’ De oude was buiten zichzelf van vreugde, hij strooide al zijn geld op tafel en de koopman gaf hem onze gezamenlijke bibliotheek mee. Het oudje stopte de boeken in al zijn zakken, hield ze in beide handen, klemde ze onder zijn arm en bracht ze zo naar zijn huis, na beloofd te hebben alle boeken de volgende dag stilletjes langs te brengen.

De volgende dag bezocht de oude man zijn zoon, bleef als gewoonlijk een uurtje bij hem, kwam toen bij ons en ging met een hoogst komiek, geheimzinnig gezicht naast me zitten. Eerst verklaarde hij met een glimlach, handenwrijvend van trotse voldoening, een geheim te hebben, namelijk dat alle boekjes in het diepste geheim naar ons waren overgebracht en in een hoekje van de keuken stonden, onder de hoede van Matrjona. Daarop kwam het gesprek vanzelfsprekend op de komende feestdag; daarop vertelde de oude omstandig hoe wij het zouden aanpakken, en hoe meer hij zich in zijn onderwerp verdiepte, hoe meer hij erover sprak, des te duidelijker werd het mij dat hij iets op zijn hart had waarover hij niet kon, niet durfde, zelfs bang was te spreken. Ik wachtte af en zei niets. De geheime vreugde, de geheime voldoening die ik tot dan toe zo gemakkelijk in zijn vreemde gebaren, grimassen, knipoogjes met zijn linkeroog had gelezen, waren verdwenen. Hij werd zienderogen onrustiger en zwaarmoediger; ten slotte hield hij het niet meer uit. ‘Hoort u eens,’ begon hij timide, met zachte stem, ‘hoort u eens, Varvara Aleksejevna... weet u wat, Varvara Aleksejevna?’ De oude man was verschrikkelijk in de war. ‘Weet u: neemt u op zijn verjaardag tien boekjes en geeft u die zelf aan hem, dat wil zeggen van uzelf, van uw kant; dan neem ik alleen het elfde boek en dat geef ik dan ook van mezelf, dat wil zeggen van mijn kant. Want ziet u, dan hebt u wat om te geven en heb ik wat om te geven; dan hebben we allebei wat om te geven.’ Hier raakte de oude man de kluts kwijt en zweeg. Ik keek naar hem; in nederige afwachting wachtte hij mijn vonnis af. ‘Maar waarom wilt u niet dat we ze samen geven, Zachar Petrovitsj?’ ‘Ja, ziet u, Varvara Aleksejevna, dat zit zo... ik, eh, het, eh...’ Kortom, de oude man raakte in de war, werd rood, verstrikte zich in zijn woorden en kon niets meer uitbrengen.

‘Ziet u,’ verklaarde hij ten slotte. ‘Ik ben soms zwak, Varvara Aleksejevna... Of eigenlijk moet ik u mededelen dat ik bijna altijd zwak ben... dat ik dingen doe die niet goed zijn... dat wil zeggen, weet u, dan is het buiten zo ijzig koud, of er gebeuren allemaal van die nare dingen, of je wordt opeens zo treurig, of er gebeurt wat ellendigs, en dan kan ik me af en toe niet meer beheersen, en dan ben ik zwak en drink wat te veel. Petenka vindt dat heel vervelend. Dan wordt hij boos, ziet u, Varvara Aleksejevna, dan scheldt hij me uit en leest me uitvoerig de les. En nou zou ik zo graag met mijn cadeau willen bewijzen dat ik mijn leven beter en me voortaan goed zal gedragen. Dat ik heb gespaard om een boekje te kopen, lang gespaard, omdat ik bijna nooit geld heb, behalve dan dat Petenka me af en toe wel eens wat toestopt. Dat weet hij. Dus, als hij weet hoe ik mijn geld besteed, zal hij weten dat ik het allemaal voor hem doe.’

Ik had ontzettend met de oude man te doen. Ik hoefde niet lang na te denken. De oude man keek ongerust naar me. ‘Moet u horen, Zachar Petrovitsj,’ zei ik, ‘geeft u ze allemaal!’ ‘Wat allemaal? U bedoelt alle boekjes?’ ‘Ja, alle boekjes.’ ‘Ik alleen?’ ‘U alleen.’ ‘Ik helemaal alleen, als mijn eigen geschenk?’ ‘Ja, als uw eigen geschenk.’ Ik geloof dat ik duidelijk genoeg was geweest, maar het duurde lang voordat mijn woorden tot de oude doordrongen.

‘Ja, ja,’ zei hij na enig nadenken, ‘ja! Dat zou prachtig zijn, dat zou werkelijk prachtig zijn. Maar u dan, Varvara Aleksejevna?’ ‘Nou, ik geef niets.’ ‘Wat?’ riep de oude man, bijna geschrokken, ‘geeft u dan niets aan Petenka, wilt u hem dan niets geven?’ De oude man was geschrokken; op dat ogenblik leek hij bereid om zijn voorstel weer in te trekken, om te maken dat ook ik zijn zoon iets zou kunnen schenken. Het was zo’n goeierd! Ik verzekerde hem dat ik met vreugde iets zou willen schenken, maar dat ik hem niet het genoegen wilde ontnemen. ‘Als uw zoon tevreden is,’ voegde ik eraan toe, ‘en u bent blij, dan ben ik het ook, omdat het dan diep vanbinnen, in mijn hart, voelt alsof ik het zelf heb gegeven.’ Dat stelde de oude man volkomen gerust. Hij bleef nog twee uur bij ons, maar had al die tijd geen moment rust, hij sprong overeind, liep heen en weer, sprak luidkeels, maakte grapjes met Sasja, gaf me kusjes als niemand keek, kneep me in mijn arm en trok stiekem rare gezichten naar Anna Fjodorovna. Die joeg hem ten slotte het huis uit. Kortom, de oude baas was van opwinding zo uitgelaten als hij waarschijnlijk nog nooit was geweest.

Op de dag van het feest verscheen hij klokslag elf uur, rechtstreeks uit de ochtendmis, in een heel netjes herstelde frak en inderdaad met een nieuw vest en nieuwe laarzen. In elke hand hield hij een bundeltje boeken. We zaten op dat ogenblik allemaal in de grote kamer van Anna Fjodorovna koffie te drinken (het was zondag). De oude begon, geloof ik, met te zeggen dat Poesjkin een buitengewoon goede verzenmaker was; vervolgens raakte hij de kluts kwijt en begon hij erover dat je je goed moet gedragen en dat als iemand zich niet goed gedraagt, dat betekent dat hij zich misdraagt; dat verkeerde neigingen iemand te gronde richten en noodlottig zijn; hij somde zelfs enige funeste voorbeelden van onmatigheid op en besloot met te zeggen dat hij zijn leven sinds enige tijd had gebeterd en dat hij zich tegenwoordig onberispelijk gedroeg. Dat hij vroeger al had gevoeld hoe gerechtvaardigd de verwijten van zijn zoon waren, dat hij dat allang had gevoeld en ter harte had genomen, maar dat hij nu inderdaad was begonnen zich te beheersen. Ten bewijze waarvan dit geschenk diende: boeken voor het geld dat hij in de loop van een lange tijd had gespaard.

Toen ik de arme oude man hoorde, moest ik lachen en huilen tegelijkertijd; hij kon liegen alsof het gedrukt stond als dat zo te pas kwam! De boeken werden naar de kamer van Pokrovski gebracht en op een plank gezet. Pokrovski had meteen door hoe de vork in de steel zat. De oude man werd voor het middageten uitgenodigd. Die dag waren we allemaal zó opgewekt. Na het eten speelden we pandverbeuren en kaart; Sasja was ondeugend, ik deed niet voor haar onder. Pokrovski was heel attent tegen me en zocht voortdurend een gelegenheid om mij onder vier ogen te spreken, maar ik wist dat te vermijden. Dat was de beste dag in al die vier jaren van mijn leven.

En nu komen er alleen maar verdrietige, nare herinneringen; nu begint het verhaal over mijn zwarte dagen. Misschien vandaar dat mijn pen langzamer gaat bewegen en als het ware weigert verder te schrijven. Misschien vandaar dat ik met zoveel plezier en liefde in mijn herinnering de kleinste bijzonderheden van mijn leventje in die gelukkige dagen de revue heb laten passeren. Van die dagen waren er maar zo weinig; erna kwam enkel ellende, zwarte ellende, en God alleen weet wanneer daar een einde aan komt.

Mijn ongeluk begon met de ziekte en dood van Pokrovski.

Twee maanden na de laatste, door mij hierboven beschreven gebeurtenissen werd hij ziek. In die twee maanden was hij onvermoeibaar bezig een bron van inkomsten te zoeken, want tot dan toe had hij geen vaste positie. Zoals alle teringpatiënten bleef hij tot aan zijn laatste snik de hoop koesteren nog heel lang te leven. Hij kon ergens een baan als leraar krijgen; maar hij had een hekel aan dat beroep. Een positie als ambtenaar was onmogelijk vanwege zijn gezondheid. Bovendien zou hij dan lang op de eerste uitbetaling van zijn salaris moeten wachten. Kortom, Pokrovski zag overal alleen maar beren op de weg; zijn humeur werd steeds slechter. Zijn gezondheid ging achteruit; hij had het zelf niet in de gaten. Het werd herfst. Iedere dag ging hij in zijn dunne jasje de deur uit om zijn zaken te behartigen, te bidden en te smeken om een betrekking – wat hem innerlijk uitputte; hij kreeg natte voeten, werd kletsnat in de regen en moest ten slotte het bed houden, waaruit hij niet meer opstond... Hij stierf in de late herfst, eind oktober.

Al de tijd dat hij ziek was kwam ik zijn kamer bijna niet uit, ik verpleegde en verzorgde hem. Dikwijls sliep ik nachtenlang niet. Hij was maar zelden bij bewustzijn; vaak lag hij te ijlen; dan sprak hij over van alles en nog wat: over zijn betrekking, zijn boeken, over mij, over zijn vader... en zo hoorde ik heel wat over zijn omstandigheden, dingen die ik nooit had geweten en waarvan ik niet het geringste vermoeden had. De eerste tijd van zijn ziekte keken alle huisgenoten nogal vreemd naar me; Anna Fjodorovna schudde haar hoofd. Maar ik keek iedereen recht in de ogen, en geleidelijk veroordeelde men mijn betrokkenheid bij Pokrovski niet meer – mama in ieder geval niet.

Soms herkende Pokrovski me, maar dat was slechts zelden. Hij was bijna de hele tijd buiten bewustzijn. Soms lag hij nachtenlang eindeloos met iemand te praten, in onduidelijke, duistere woorden; zijn hese stem klonk in zijn benauwde kamertje dof als in een doodkist; dan sloeg de schrik mij om het hart. Vooral in de laatste nacht leek hij wel bezeten; hij leed verschrikkelijk, had pijn; zijn gekreun verscheurde mijn hart. Iedereen in huis was doodsbang. Anna Fjodorovna bad aan één stuk door dat God hem zo snel mogelijk tot zich nam. Er werd een dokter gehaald. Die zei dat de patiënt tegen de ochtend zou sterven.

De oude Pokrovski zat de hele nacht in de gang, vlak bij de deur van zijn zoons kamer; daar hadden ze een matje voor hem neergelegd. Om de haverklap liep hij de kamer binnen; hij was verschrikkelijk om aan te zien. Hij was zo verpletterd door zijn verdriet, dat hij volslagen gevoelloos en gedachteloos leek. Zijn hoofd beefde van angst. Hij trilde over zijn gehele lichaam en zat steeds maar wat voor zich uit te fluisteren, alsof hij met zichzelf overlegde. Ik dacht dat hij gek zou worden van verdriet.

Vlak voor de ochtend aanbrak viel de oude man, uitgeput door zielepijn, als een blok op zijn matje in slaap. Over zevenen trad de doodsstrijd in; ik maakte zijn vader wakker. Pokrovski was volledig bij bewustzijn en nam van ons allemaal afscheid. Vreemd! Ik kon niet huilen; maar mijn ziel werd in stukken gescheurd.

Het meest hartverscheurend en aangrijpend waren zijn allerlaatste ogenblikken. Steeds maar probeerde hij met zijn half verlamde tong iets te vragen, maar ik kon uit zijn woorden niets opmaken. Mijn hart kromp ineen van pijn! Een uur lang was hij onrustig, verdrietig, spande hij zich in om met zijn verstijfde handen iets te gebaren en probeerde klaaglijk, met hese, doffe stem iets te vragen; maar zijn woorden waren enkel klanken zonder samenhang, en weer kon ik er niets van maken. Ik liet iedereen bij hem komen, gaf hem te drinken; maar hij bleef maar verdrietig met zijn hoofd schudden. Ten slotte begreep ik wat hij wilde. Hij vroeg het gordijn voor het raam op te halen en de luiken open te doen. Kennelijk wilde hij nog een laatste blik werpen op de dag, op Gods daglicht, op de zon. Ik trok het gordijn weg; maar de beginnende dag was droevig en treurig als het uitdovende, armzalige leven van de stervende. Er was geen zon. De wolken trokken een waas van mist over de hemel; het was zo regenachtig, somber, treurig. Langs de ramen droop een fijne regen die er koude, vuile stroompjes water achterliet; het was vaal en donker. De stralen van de bleke dag drongen ternauwernood in de kamer door en konden het nauwelijks opnemen tegen het trillende licht van het lampje dat voor de icoon brandde. De stervende keek me indroevig aan en schudde zijn hoofd. Een minuut later was hij dood.

De begrafenis werd door Anna Fjodorovna zelf geregeld. Er werd een kist van het allergoedkoopste hout aangeschaft en een kar gehuurd. Ter dekking van de kosten legde Anna Fjodorovna beslag op alle boeken en alle spullen van de overledene. De oude man protesteerde, maakte amok, nam zoveel boeken bij haar weg als hij kon, propte al zijn zakken ermee vol, stopte er zoveel als mogelijk was in zijn hoed, liep er drie dagen lang mee rond en wilde er zelfs niet van scheiden toen het tijd was naar de kerk te gaan. Al die dagen liep hij als verdoofd en verdwaasd rond en was hij almaar bij de kist in de weer, vreemd zorgzaam: hij schikte het lint recht dat over de overledene lag, hij ontstak of snoot de kaarsen. Je kon zien dat hij zijn aandacht nergens bij kon houden. Mama noch Anna Fjodorovna waren aanwezig bij de rouwdienst in de kerk. Mama was ziek en Anna Fjodorovna kreeg net toen ze op het punt stond te vertrekken ruzie met de oude Pokrovski en bleef thuis. Alleen de oude man en ik waren er. Tijdens de dienst werd ik door een hevige angst overvallen – als een voorgevoel van wat mij nog te wachten stond. Ik kon in de kerk nauwelijks op mijn benen blijven staan. Ten slotte werd de kist gesloten en dichtgetimmerd, op de kar gezet en weggereden. Ik liep slechts tot het einde van straat mee. De koetsier liet het paard draven. De stakker rende er luid huilend achteraan; door het harde lopen klonk zijn gehuil bevend en hortend. De arme man verloor zijn hoed, maar gunde zich geen tijd om hem op te rapen. Zijn hoofd werd nat van de regen; de wind stak op; een ijskoude regen striemde en prikte in zijn gezicht. De kou en regen leken de oude man niet te deren en wenend rende hij achter de kar heen en weer. De panden van zijn voddige jas fladderden als vleugels in de wind. Uit al zijn zakken puilden boeken; in zijn handen hield hij stevig vastgeklemd een reusachtig boek. Voorbijgangers namen hun mutsen af en sloegen een kruis. Sommigen bleven verbaasd naar de arme grijsaard staan kijken. Om de haverklap viel er een boek uit zijn zak en in de modder. Dan hield men hem staande om hem erop te wijzen dat hij wat verloor; hij raapte het op en zette de achtervolging van de kist weer voort. Op de hoek van de straat kreeg hij gezelschap van een haveloos oud vrouwtje dat met hem meeliep achter de kist. Ten slotte sloeg de kar een hoek om en verdween uit mijn gezichtsveld. Ik ging naar huis. Verschrikkelijk verdrietig wierp ik me aan mama’s borst. Ik omhelsde haar zo stevig als ik maar kon, kuste haar en huilde luidkeels. Ik drukte me angstig tegen haar aan, alsof ik mijn laatste vriend in mijn omhelzingen wilde vasthouden en hem niet aan de dood wilde geven... Maar de dood wierp zijn schaduw al over mijn arme mama.

==

11 juni

Wat ben ik u dankbaar voor de wandeling gisteren naar de eilanden, Makar Aleksejevitsj! Wat is het daar fris en mooi, en zo groen! Ik had zo lang geen groen gezien; toen ik ziek was, dacht ik almaar dat ik dood zou gaan, dat ik vast en zeker dood zou gaan; stel u dus voor wat er gisteren door mij heen ging, wat ik voelde! Wees niet boos op mij, dat ik gisteren zo verdrietig was; ik voelde me heel goed, heel prettig, maar op de beste ogenblikken voel ik me altijd een beetje verdrietig. En dat ik huilde, dat stelde niets voor; ik weet zelf niet waarom ik steeds maar huil. Ik voel me ziekelijk geprikkeld; mijn indrukken zijn ziekelijk. De wolkeloze, bleke hemel, de zonsondergang, de avondstilte, dat allemaal – ik weet eigenlijk niet waarom – maar ik was gisteren gestemd om alle indrukken zwaar en moeizaam op te nemen, zodat mijn hart overliep en mijn ziel om tranen vroeg. Maar waarom schrijf ik u dat allemaal? Het is voor je eigen hart al moeilijk om je dat allemaal bewust te worden, laat staan om het een ander te vertellen. Maar misschien begrijpt u me! Verdriet en vreugde! Wat bent u toch goed, Makar Aleksejevitsj! Gisteren keek u me in mijn ogen om erin te lezen wat ik voelde, en u was zo blij om mijn vreugde. Een struik, een laantje, een streep water, en u wees er al op; dan stond u stralend van vreugde voor me en keek me aan, alsof het uw eigen landerijen waren die u mij liet zien. Dat bewijst dat u een goed hart hebt, Makar Aleksejevitsj. Daarom houd ik ook zo van u. Nu, vaarwel. Vandaag voel ik me weer niet goed; gisteren heb ik natte voeten gekregen en kougevat; Fedora voelt zich ook niet lekker, zodat we nu allebei kwakkelen. Vergeet u mij niet en komt u maar vaak langs.

Uw

V.D.

==

12 juni

Duifje van me, Varvara Aleksejevna!

Ik dacht nog wel, hartje, dat u me alles van gisteren in echte versregels zou beschrijven, en alles wat ik van u krijg is een simpel velletje. Maar ik zeg meteen dat al was het maar een velletje dat u me hebt geschreven, u alles toch heel goed en lief hebt beschreven. De natuur, landschapsschilderingen en al het andere over gevoelens, dat hebt u echt allemaal heel erg goed beschreven. Ik kan dat zo niet. Al klad ik tien vellen vol, er komt niets uit, het lijkt allemaal nergens op. Ik heb het vaak genoeg geprobeerd. U schrijft me, liefste, dat ik een goed, zachtaardig mens ben die geen vlieg kwaad doet en Gods goedheid, die zich in de natuur openbaart, kent, en zo zwaait u mij ten slotte heel wat lof toe. Dat is allemaal waar, hartje, dat is allemaal volkomen waar; ik ben inderdaad zoals u het zegt, en dat weet ik zelf ook; maar als je zulke dingen leest als u schrijft, dan wordt mijn hart toch week, en naderhand komen er allerlei kwellende gedachten. Dus luister goed naar me, hartje, ik wil u wat vertellen, liefje.

Ik begin ermee dat ik nog maar zeventien jaartjes oud was toen ik in staatsdienst kwam, mijn ambtelijke loopbaan duurt nu dus al zo’n jaar of dertig. Ja, ik mag wel zeggen dat ik heel wat uniformen heb versleten; ik ben volwassen en wijs geworden, heb de mensen leren kennen; ik heb geleefd, ik kan zeggen dat ik zo in de wereld heb geleefd, dat ik zelfs een keer ben voorgedragen voor een lintje. U zult het misschien niet geloven, toch is het de zuivere waarheid. Maar helaas, hartje, hoe gaat dat in de wereld, slechte mensen staken er een stokje voor! En ik zeg u, liefje van me, dat ik weliswaar dom en onontwikkeld mag zijn, maar net zo’n hart heb als ieder ander. Want weet u, Varenka, wat boze mensen mij hebben aangedaan? Ik schaam me te zeggen wat ze deden; u zult vragen, waarom deden ze dat dan? Omdat ik zo bescheiden ben, zo stil, zo’n goeierd! Dat was hun niet naar de zin, en daarom moest ik het ontgelden. Eerst was het van: zeg eens, Makar Aleksejevitsj, u bent zus en zo; toen werd het van: zeg, Makar Aleksejevitsj, vraag die maar niet. En nu is het geworden: ach, natuurlijk, Makar Aleksejevitsj weer! Ja, hartje, ziet u hoe het gegaan is: alles is de schuld van Makar Aleksejevitsj; ze zijn erin geslaagd om van Makar Aleksejevitsj in onze hele kanselarij een spreekwoord te maken. En of het nog niet genoeg was dat ze van mijn naam een spreekwoord, en zelfs een scheldwoord hebben gemaakt, moesten ook mijn laarzen, mijn uniform, mijn haar, mijn figuur en wat niet al het ontgelden; niets deugde, alles moest anders! En sinds onheuglijke tijden gaat dat iedere godgegeven dag zo door. Ik ben eraan gewend, omdat ik aan alles wen, omdat ik bescheiden ben, onbeduidend; maar waar is dat allemaal goed voor! Wat heb ik ze gedaan? Heb ik iemands rang ingepikt of zo? Iemand zwartgemaakt bij zijn chefs? Om een gratificatie gebedeld? Ruziegemaakt? Hoe kom je erbij! Wat moeten ze toch van me? Oordeel nu zelf, liefje van me, ben ik in staat tot intriges en eerzucht? Dus waarom al die aanvallen op mij, moge God hen vergeven. U vindt me toch een waardig mens, en u bent oneindig veel beter dan zij allemaal, hartje. Want wat is de allergrootste burgerdeugd? In een privé-gesprek beweerde Jevstafi Ivanovitsj kortgeleden dat de allerbelangrijkste burgerdeugd is een hoop geld te vergaren. Dat zei hij bij wijze van grapje (ik weet dat het een grapje was), de moraal is dat je niemand tot last mag zijn; en ik bén niemand tot last! Ik heb mijn eigen stukje brood; weliswaar een eenvoudig stuk brood, vaak droog en hard; maar het is er, met hard werken verdiend, en het wordt wettig en onberispelijk aangewend. Dus wat moet ik doen! Ik weet zelf dat wat ik doe, enkel maar kopiëren, niet veel voorstelt; maar toch ben ik er trots op: ik werk, in het zweet mijns aanschijns. Wat is er zo erg aan dat ik alleen maar kopieer? Wat is daar mis mee? ‘Weet u dat hij kopieert!’ ‘Weet u dat het een ambtenarenrat is die kopieert!’ Wat is daar mis mee? Ik schrijf duidelijk en mooi, een lust voor het oog, Zijne Excellentie is tevreden; voor hem kopieer ik de belangrijkste stukken. Ach, stijl heb ik niet, dat weet ik zelf maar al te goed, dat ik die niet heb, die vervloekte stijl; daarom heb ik het ook niet ver gebracht, en zelfs nu aan u, liefje, schrijf ik rechttoe rechtaan, zonder verzinsels en zoals mijn hart me ingeeft... Dat weet ik allemaal; maar stel dat iedereen zelf aan het schrijven slaat, wie moet er dan nog kopiëren? Dat is de vraag die ik stel en die ik u verzoek te beantwoorden, hartje. Ja, zo besef ik nu dat ik nodig ben, dat ik noodzakelijk ben en dat je je niet door allerlei onzin van de wijs moet laten brengen. Dan ben ik maar een rat, als ik daar zo op lijk! Maar die rat is wel nodig, die rat brengt nut, op die rat wordt gerekend, die rat krijgt een gratificatie, zo’n rat is dat! Maar genoeg hierover, liefje; ik wilde het eigenlijk over heel wat anders hebben, maar toen heb ik me weer kwaad gemaakt. Toch is het prettig om van tijd tot tijd wat voor jezelf te rechtvaardigen. Vaarwel, liefje, duifje, mijn allerliefste troosteres! Ik kom gauw eens langs, beslist, dat zweer ik, mijn schatteboutje. En u moet ondertussen niet bij de pakken neerzitten. Ik breng een boekje voor u mee. Nu, vaarwel dan, Varenka.

Uw toegenegen weldoener,

Makar Devoesjkin

==

20 juni

Geachte heer Makar Aleksejevitsj!

Ik schrijf inderhaast, want ik heb werk dat nodig af moet. Weet u wat: u kunt een goede koop doen. Fedora zei dat een kennis van haar een uniform te koop heeft, gloednieuw, een jas, een vest en een pet, en, zeggen ze, alles spotgoedkoop; dat zou u moeten kopen. U lijdt nu geen armoede, u heeft wat geld; u zegt zelf dat u het heeft. Alstublieft, wees niet zo zuinig; u hebt het nodig. U moest uzelf eens zien, in wat voor een oude jas u loopt. Schande! Een en al verstelstuk. U hebt geen nieuwe; dat weet ik, al beweert u nog zo hard dat u er wel een hebt. God mag weten waar u die hebt gelaten. Dus doe wat ik zeg, koop dat uniform alstublieft. Doet u het voor mij, als u van me houdt, koop het dan.

U stuurde me linnengoed ten geschenke; maar hoort u eens, Makar Aleksejevitsj, zo ruïneert u zichzelf. Wat u niet allemaal aan mij spendeert, gewoon verschrikkelijk veel geld! Ach, wat gooit u graag geld over de balk! Ik hoef het niet; dat is allemaal volkomen overbodig. Ik weet, ik weet heel zeker, dat u van mij houdt; goed, daar hoeft u me niet voortdurend met geschenken aan te herinneren; en ik voel me bezwaard ze aan te nemen; ik weet wat ze u kosten. Eens en voor altijd: het is genoeg geweest; hoort u? Ik vraag, ik smeek het u. U vraagt me, Makar Aleksejevitsj, een vervolg op mijn aantekeningen te sturen; u wilt dat ik ze voltooi. Ik weet niet hoe ik dat wat ik geschreven heb überhaupt heb kunnen schrijven! Maar de kracht ontbreekt me om nu over mijn verleden te spreken; ik wil er niet eens aan denken; ik word doodziek van al die herinneringen. Om over mijn arme mama te praten, die haar arme kind ten prooi aan die monsters heeft achtergelaten, dat valt me nog het zwaarst van alles. Mijn hart bloedt als ik er alleen al aan denk. Het is allemaal nog zo vers; ik heb het nog niet kunnen verwerken, laat staan dat ik eroverheen ben gekomen, hoewel het allemaal al ruim een jaar geleden was. Maar u weet alles.

Ik heb u verteld wat voor ideeën Anna Fjodorovna op het ogenblik heeft; ze beschuldigt me van ondankbaarheid en werpt iedere beschuldiging van medeplichtigheid met de heer Bykov verre van zich! Ze roept me bij zich; zegt dat ik bedel, dat ik het verkeerde pad heb gekozen. Ze zegt dat ik naar haar terug moet keren, dat ze alles met de heer Bykov in orde wil maken en hem zal dwingen zijn schuld aan mij goed te maken. Ze zegt dat de heer Bykov mij een bruidsschat wil geven. De hemel beware me! Mij bevalt het hier heel goed met u, en bij mijn goede Fedora, die mij met haar aanhankelijkheid herinnert aan mijn oude kindermeid, al bent u slechts een verre verwant van me, maar u beschermt me met uw naam. En hen ken ik niet; ik wil ze vergeten, als ik kan. Wat willen ze nog van me? Fedora zegt dat het allemaal roddelpraatjes zijn, dat ze me op den duur met rust zullen laten. God geve het!

V.D.

==

21 juni

Duifje van me, hartje!

Ik wil schrijven, maar ik weet niet waar ik mee moet beginnen. Wat is het toch vreemd, hartje, dat we nu zo samen leven. Ik zeg erbij dat ik nog nooit van mijn levensdagen zo’n blijdschap heb gevoeld. Ja, alsof de lieve God me met een huisje en een gezinnetje heeft gezegend! Kindje van me, liefje! Wat zeur je nou over die vier hemdjes die ik je heb gestuurd. Dat had u toch nodig, dat weet ik van Fedora. En, hartje, het is mij een bijzonder geluk u op uw wenken te bedienen; dat is mijn grootste genoegen, dus laat me maar, hartje; bemoei je er niet mee en maak me geen verwijten. Nog nooit is mij zoiets overkomen, hartje. Ik ben nu ook veel meer onder de mensen. Ten eerste wonen we nu met z’n tweeën, omdat ook u nu vlak bij mij woont tot mijn grote vreugde; en ten tweede ben ik vandaag op de thee genodigd door een van mijn buren, Ratazjajev, diezelfde ambtenaar die literaire avonden houdt. Vandaag is er zo’n bijeenkomst; we gaan literatuur lezen. Dus zo staat het met ons, hartje, wat vindt u daarvan! Nu, vaarwel. Ik heb het immers allemaal zomaar, zonder enig vooropgezet doel opgeschreven, enkel en alleen om u te laten weten hoe goed het met me gaat. U hebt me via Tereza laten weten dat u gekleurde borduurzijde nodig hebt; ik zal het kopen, hartje, ik zal het kopen, ook die zijde zal ik kopen. Morgen zal ik het genoegen smaken al uw wensen te vervullen. Ik weet al waar ik het ga kopen. En nu verblijf ik

Uw oprechte vriend

Makar Devoesjkin

==

26 juni

Geachte juffrouw Varvara Aleksejevna!

Bij dezen deel ik u mede, liefje, dat er in ons huis een erg verdrietige gebeurtenis heeft plaatsgevonden, die waarlijk ons oprechtste medeleven verdient! Vanmorgen vroeg, om vier uur, is de kleine jongen van Gorsjkov gestorven. Ik weet alleen niet waaraan, roodvonk of zoiets, geloof ik, God mag het weten! Ik heb de Gorsjkovs een bezoekje gebracht. Ach, hartje, wat een armoe! En wat een wanorde! En geen wonder: het hele gezin woont in één kamer, die voor het fatsoen met kamerschermen doormidden is gedeeld. Er staat al een doodkistje, heel eenvoudig, maar toch tamelijk netjes; kant-en-klaar gekocht, het jongetje was een jaar of negen; men zegt dat hij veelbelovend was. Het doet pijn ze aan te zien, Varenka! De moeder huilt niet, maar de stakker is zo verdrietig. Misschien hebben ze het nu wel wat gemakkelijker, met een mond minder; ze hebben er nog twee, een zuigeling en een klein meisje, van een jaar of zes. Wat een ellende toch, als je een kind zo ziet lijden, en nog wel je bloedeigen kind, en dat je niets kunt doen! De vader zit maar in zijn oude vettige frak op een kapotte stoel. De tranen stromen over zijn wangen, misschien niet eens van verdriet, maar zomaar, uit gewoonte, omdat zijn ogen zweren. Hij is zo raar! Als je met hem praat wordt hij meteen vuurrood, raakt in de war en weet niet wat hij moet zeggen. De kleine meid, zijn dochtertje, staat tegen de kist geleund, en het stakkerdje is zo stil, zo in gedachten verzonken! Hartje, Varenka, ik houd er niet van als een kind zo in gedachten verzonken is; dat is niet leuk om te zien! Naast haar op de grond ligt een lappenpop, ze speelt er niet mee; ze houdt haar vinger op haar lippen; en ze staat daar maar, zonder zich te verroeren. De hospita gaf haar een snoepje, ze nam het aan, maar at het niet op. Verdrietig hè, Varenka?

Makar Devoesjkin

==

25 juni

Mijn allerbeste Makar Aleksejevitsj! Hier hebt u uw boekje terug. Wat een rotzooi, te slecht om aan te pakken. Waar hebt u dit juweel vandaan? Maar alle gekheid op een stokje, vindt u dit soort boeken echt mooi, Makar Aleksejevitsj? Onlangs hebben ze me wat te lezen beloofd. Ik zal het u ook lenen, als u wilt. Maar nu tot ziens. Ik heb echt geen tijd om nog meer te schrijven.

V.D.

==

26 juni

Liefste Varenka! De zaak is dat ik dat boekje inderdaad niet heb gelezen, hartje. Dat wil zeggen, een klein beetje gelezen, ik zag dat het flauwekul was, zomaar, enkel omwille van het lachwekkende geschreven, om de mensen aan het lachen te maken; ach, dacht ik, dat kan best wel aardig zijn; misschien dat Varenka het ook leuk vindt; dus heb ik het u gestuurd.

Maar nu heeft Ratazjajev beloofd me echt iets van literatuur te lezen te geven, dus dat krijgt u ook van me, hartje. Ratazjajev is een kei, een fijnproever; hij schrijft zelf ook, en hoe! Een vaardige pen en een gigantische hoop stijl; dat wil zeggen in elk woord zit wat, zelfs in het alleronbelangrijkste, in het allergewoonste, banaalste woordje, dat ik af en toe wel tegen Faldoni of Tereza zeg, zelfs daarin weet hij stijl te leggen. Ik ga af en toe ook naar zijn avonden. We roken en hij leest voor, wel vijf uur lang, en wij maar luisteren. Eerder een feestmaal dan literatuur! Zo prachtig is het, bloemen, gewoon bloemen; uit elke bladzijde kun je een boeket binden! Hij is zo hoffelijk, goed, vriendelijk. Ach, wat ben ik vergeleken met hem? Niks, toch? Hij is een man met een reputatie, en ik? Ik besta gewoon niet; maar toch is hij me welgezind. Ik kopieer wel eens wat voor hem. Maar u moet niet denken, Varenka, dat het doorgestoken kaart is, dat hij mij uitsluitend en alleen welgezind is omdat ik kopieerwerk voor hem doe. U moet geen roddelpraatjes geloven, hartje, u moet geen vuile roddelpraatjes geloven! Nee, ik doe het uit mezelf, vrijwillig, om hem een plezier te doen, en dat hij mij welgezind is, dat doet hij weer om míj een plezier te doen. Ik begrijp hoe delicaat zijn handelswijze is, hartje. Hij is een goed, een ingoed mens en een onvergelijkelijke schrijver.

De literatuur is iets heel moois, Varenka, iets heel moois; dat heb ik eergisteren van ze geleerd. Iets heel dieps! Wat het hart van de mensen sterkt en sticht, en... in dat boekje van hen wordt over van alles en nog wat geschreven. Prachtig geschreven! Literatuur is een schilderij, dat wil zeggen in zeker opzicht een schilderij en een spiegel; het is een uitdrukking van hartstocht, o zo subtiele kritiek, aansporing tot stichtelijke gedachten en een document. Dat heb ik allemaal bij ze opgestoken. Hartje, ik zeg u openhartig, dat je wel in hun midden zit te luisteren (en ook net als zij een pijp rookt, natuurlijk), maar als ze dan beginnen te redetwisten en te discussiëren over allerlei materie, dan pas ik gewoon, ja, hartje, dan zit er voor u en mij niets anders op dan te passen. Dan sla ik een figuur als modder, dan schaam ik me voor mezelf, dan zit ik me de hele avond het hoofd te breken hoe ik aan de algehele materie ook maar een half woordje kan bijdragen, maar zelfs dat halve woordje is te veel gevraagd! En dan heb je met jezelf te doen, Varenka, dat je zelf ook niet zo bent; dat je, zoals het spreekwoord zegt, wel ouder maar niet wijzer bent geworden. Want wat doe ik eigenlijk in mijn vrije tijd? Ik slaap, stomme idioot dat ik ben. Terwijl ik me in plaats van nutteloos te slapen met iets prettigs zou kunnen bezighouden; bijvoorbeeld wat zitten schrijven. Nuttig voor mezelf en goed voor anderen. En u moest eens weten, hartje, hoeveel ze ervoor vragen, moge de Heer hen vergeven! Neem Ratazjajev nou, wat die niet vangt! Een vel volschrijven, daar draait hij zijn hand niet voor om! Hij doet er op een goede dag wel vijf, en volgens hem krijgt hij driehonderd roebel voor een vel. En met een leuke grap erin of iets anders interessants, dan vijfhonderd, graag of niet, al ga je op je kop staan, slikken of stikken! Zo niet, dan wordt het de volgende keer duizend! Wat vindt u me daarvan, Varvara Aleksejevna? Niet gek, hè? Hij heeft ook een schriftje met versjes, zo’n heel klein versje, hartje, zevenduizend, zevenduizend wil hij daarvoor hebben, stel je voor. Dat is een onroerend goed, een herenhuis! Men zegt dat hem er vijfduizend voor is geboden, maar dat hij het daar niet voor doet. Ik probeer hem tot rede te brengen, ik zeg, neem die vijfduizend toch aan, man, en spuug verder op ze, vijfduizend is toch een hoop geld! Nee, zegt hij, zevenduizend wil ik, afzetters zijn het. Ja, Ratazjajev, dat is me er een!

En, hartje, nu we het er toch over hebben, zal ik u maar eens een stukje uit ‘Italiaanse hartstochten’ overschrijven. Zo heet een verhaal van hem. Leest u dat eens, Varenka, en oordeelt u zelf.

==

‘...Vladimir huiverde, en de hartstochten kolkten en raasden in hem, zijn bloed kookte...

“Gravin,” riep hij, “gravin! Weet u wel, hoe verschrikkelijk deze hartstocht is, hoe grenzeloos deze waanzin? Nee, mijn dromen hebben mij niet bedrogen! Ik heb lief, ik heb hartstochtelijk, razend, mateloos lief! Al het bloed van je echtgenoot is niet in staat de razende, kolkende verrukking van mijn ziel te doven! Onbeduidende hindernissen kunnen het allesvernietigende, helse vuur dat mijn amechtige borst in vlam zet niets in de weg leggen. O, Zinaïda, Zinaïda!”

“Vladimir!” fluisterde de gravin buiten zichzelf, terwijl ze haar hoofd op zijn schouder legde...

“Zinaïda!” riep Smelski uitzinnig.

Uit zijn borst dampte een zucht omhoog. Op het altaar der liefde schoot een heldere vlam op, die de borst der ongelukkige lijders in brand zette.

“Vladimir!” fluisterde de gravin in vervoering. Haar borst zwoegde, haar wangen waren vuurrood, haar ogen brandden...

Een nieuw, verschrikkelijk huwelijk was voltrokken!

*

Een halfuur later kwam de graaf het boudoir van zijn vrouw binnen.

“Zeg, liefje, moeten we voor onze dierbare gast de samowar niet eens laten brengen,” zei hij en gaf zijn vrouw een tikje op de wang.’

==

Ziehier, hartje, nou vraag ik je, ja, wat vindt u hiervan? Een beetje lichtzinnig, dat moet ik toegeven, maar wel heel goed. Ach wat goed, wat geweldig! En sta me nu toe u nog een stukje uit het verhaal ‘Jermak en Zoeleika’ te geven.

Stel je voor, hartje, dat de kozak Jermak, de woeste en vervaarlijke veroveraar van Siberië, verliefd is op Zoeleika, zijn gevangene en de dochter van de Siberische tsaar Koetsjoem, die hij eveneens gevangen houdt. Een voorval rechtstreeks uit de tijden van Ivan de Verschrikkelijke, zoals u ziet. Hier een gesprek tussen Jermak en Zoeleika:

==

‘“Je hebt mij lief, Zoeleika! O, zeg dat nog eens, zeg dat nog eens!”

“Ik hou van je, Jermak,” fluisterde Zoeleika.