Fjodor Dostojevski

Boze geesten

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1959, 2001, 2017 UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7101 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2017

Vertaald uit het Russisch door Hans Leerink

Boze geesten

‹

Nergens meer een spoor te vinden.

Wat te doen? Verdoold zijn wij.

Satan wist ons te verblinden,

Leidt ons in de woestenij.

==

Hoeveel zijn ’t, waarheen gedreven?

Wat beduidt hun droef tempeest?

Wordt een heks tot vrouw gegeven

Of begraven zij een geest?

==

A. Poesjkin

==

==

==

Nu werd op de berg een talrijke kudde zwijnen gehoed; en zij smeekten Hem dat Hij hun zou toestaan, daarin te varen. En Hij stond het hun toe. En de geesten voeren uit die mens en voeren in de zwijnen; en de kudde stormde langs de helling het meer in en verdronk. Toen de herders zagen wat er gebeurd was, namen zij de vlucht en berichtten het in de stad en op het land. En de mensen liepen uit om te zien wat gebeurd was; en zij kwamen bij Jezus en vonden de mens, van wie de boze geesten uitgevaren waren, aan de voeten van Jezus zitten, gekleed en goed bij zijn verstand, en zij werden bevreesd. En zij die het gezien hadden verhaalden hun, hoe de bezetene genezen was.

==

Lucas 8:32-36

Eerste deel

EERSTE HOOFDSTUK

In plaats van inleiding: enige details uit de biografie van de hooggeachte Stepan Trofimovitsj Verchovenski

I

Nu ik de recente en zo zonderlinge gebeurtenissen ga beschrijven, voorgevallen in onze stad, die zich tot nog toe door niets had onderscheiden, zie ik er niet anders kans toe dan door nogal ver in het verleden te beginnen en wel met enige biografische details over de begaafde en hooggeachte Stepan Trofimovitsj Verchovenski. Deze détails hebben slechts te dienen als inleiding tot deze kroniek, en de historie zelf die ik van zins ben te schrijven komt eerst later aan de beurt.

Ronduit gezegd, heeft Stepan Trofimovitsj te midden van ons steeds een ietwat aparte en om zo te zeggen staatsburgerlijke rol gespeeld en hij hield hartstochtelijk van deze rol – zelfs zo veel dat hij, dunkt me, zonder haar niet had kunnen leven. Het ging niet zo ver dat ik hem vergelijk met een acteur in het theater: God beware me ervoor, te meer daar ikzelf hem respecteer. Het kon alles wel een kwestie van gewoonte zijn of, beter gezegd, een voortdurende en verheven neiging, van zijn kinderjaren af, tot aangename dromerijen over zijn mooie, staatsburgerlijke positie. Hij was bijvoorbeeld buitengewoon dol op zijn situatie van ‹vervolgde› en om zo te zeggen van ‹balling›. Deze beide woordjes bezitten een speciale, klassieke luister die hem eens voorgoed had verleid, hem sindsdien in eigen ogen steeds meer had doen stijgen en hem, in de loop van zo veel jaren, ten slotte op een hoog verheven piëdestal had geplaatst, aangenaam voor zijn ijdelheid. In een satirieke Engelse roman uit de vorige eeuw had een zekere Gulliver, toen hij terugkeerde uit het land van de lilliputters, waar de mensen maar ongeveer twee duim lang waren, zich zo aangewend zich in hun midden een reus te voelen dat hij ook toen hij weer door de straten van Londen ging onwillekeurig voetgangers en rijtuigkoetsiers toeriep, dat ze voor hem moesten uitwijken en moesten oppassen, dat hij ze niet bij ongeluk vertrapte, daar hij zich verbeeldde dat hij nog steeds een reus was en de anderen maar klein waren. Daarom werd hij uitgelachen en uitgescholden en ruwe koetsiers mepten zelfs met hun zweep naar de reus, maar was dat billijk? Wat vermag de gewoonte niet uit te richten? De gewoonte had Stepan Trofimovitsj bijna in een soortgelijke situatie gebracht maar onder een nog onschuldiger en minder kwetsend aspect, als men het zo mag uitdrukken, want hij was een prachtvent.

Ik denk zelfs dat ten slotte iedereen hem overal had vergeten; maar toch kan men onmogelijk staande houden dat men hem ook vroeger in het geheel niet had gekend. Het staat buiten kijf dat ook hij een tijdlang heeft behoord tot een beroemde plejade van gevierde figuren uit onze vorige generatie en eens – overigens slechts een heel kort ogenblikje – was zijn naam door veel voorbarige lieden uit die dagen al bijna op één lijn gesteld met die van Tsjadajev, Belinski, Granovski en de toen juist in het buitenland optredende Herzen. Maar de activiteit van Stepan Trofimovitsj eindigde bijna op hetzelfde ogenblik waarop zij was begonnen – zoals men zegt door een ‹wervelstorm van samenlopende omstandigheden›.

Doch wat blijkt achteraf? Dat er niet alleen in het geheel geen ‹wervelstorm› was maar er zelfs geen ‹omstandigheden› zijn geweest, althans in dit geval. Ik heb nu eerst dezer dagen tot mijn grote verbazing, echter uit volkomen betrouwbare bron vernomen dat Stepan Trofimovitsj in ons midden, in ons gouvernement niet alleen niet in ballingschap leefde, zoals wij waren gaan denken, maar zelfs ook nooit onder enig ambtelijk toezicht had gestaan. Hoe groot blijkt derhalve de kracht van iemands persoonlijke inbeelding! Hijzelf heeft zijn leven lang eerlijk geloofd dat men in bepaalde sferen altijd bang voor hem was, dat zijn stappen ononderbroken werden nagespeurd en becommentarieerd en dat ieder van de drie gouverneurs, die elkaar bij ons in de laatste twintig jaar hebben opgevolgd, bij zijn ambtsintrede meteen al een speciale, verontrustende voorstelling van hem meebracht, die hem bij voorbaat met nadruk was ingeprent tijdens de bestuursoverdracht. Had iemand destijds de doodfatsoenlijke Stepan Trofimovitsj met onweerlegbare bewijsstukken aangetoond dat hij totaal nergens bang voor hoefde te zijn, dan had hij zich beslist gekrenkt gevoeld. En met dat al was hij toch een zeer verstandig en begaafd man, zogezegd zelfs een man van de wetenschap, hoewel hij overigens in de wetenschap... nu ja, om kort te gaan, in de wetenschap niet zo veel gepresteerd heeft, ja zelfs naar het schijnt totaal niets. Maar dat is immers met de wetenschapsmensen bij ons in Rusland heel dikwijls het geval.

Al tegen het eind van de jaren veertig was hij uit het buitenland teruggekeerd en had een schitterend figuur geslagen als lector aan de universiteitskatheder. Hij heeft maar enkele colleges kunnen geven, naar het schijnt over de Arabieren; ook zag hij kans een briljante dissertatie te verdedigen over de wijze waarop het Duitse stadje Hanau in het tijdvak tussen de jaren 1413 en 1428 bijna tot grote bloei was geraakt en lid van de Hanze was geworden en tevens ook over de merkwaardige en mysterieuze oorzaken waarom van deze opbloei niets terecht was gekomen. Deze dissertatie diende de toenmalige slavofielen op handige wijze pijnlijke steken onder water toe en bezorgde hem terstond talrijke verwoede vijanden onder hen. Daarna – echter eerst na het verlies van zijn leerstoel – lukte het hem (om zo te zeggen uit wraak en om te tonen wie zij hadden verloren) in een vooruitstrevend maandblad, waarin fragmenten van Dickens vertaald werden en George Sand werd gepropageerd, het begin van een zeer diepgaand essay te publiceren – naar het schijnt over de oorzaken van de buitengewone geestesadel van sommige ridders uit een bepaald tijdvak of iets van dien aard. In elk geval werd daarin een verheven en bijzonder nobele gedachte uitgewerkt. Men heeft naderhand gezegd dat het voortzetten van de publicatie ijlings werd verboden en dat het progressieve tijdschrift het zelfs heeft moeten bezuren dat het de eerste helft van het artikel had gepubliceerd. Dit zou heel best kunnen want wat gebeurde er toentertijd niet allemaal? Maar in dit geval is aannemelijker dat er niets aan de hand was en dat de auteur zelf te vadsig is geweest om zijn essay af te maken. Zijn colleges over de Arabieren evenwel zette hij stop omdat iemand (blijkbaar een van zijn reactionaire vijanden) een door hem aan iemand gerichte brief met een uiteenzetting over bepaalde ‹aangelegenheden› op enigerlei manier had onderschept, ten gevolge waarvan iemand enige ophelderingen van hem had geëist. Ik weet niet of het waar is maar er werd ook beweerd dat juist toentertijd te Petersburg een kolossaal omvangrijk, pervers en staatsvijandig genootschap was ontdekt, bestaande uit dertien personen, dat bijna het staatsgebouw aan het wankelen had gebracht. Men zei dat zij van plan waren geweest zelfs Fourier te vertalen. Alsof het zo moest zijn werd tezelfdertijd te Moskou ook een gedicht van Stepan Trofimovitsj bemachtigd dat hij al zes jaar eerder te Berlijn had geschreven, in zijn prille jeugd, en waarvan afschriften in handen waren gekomen van twee amateurs en een student. Dit gedicht ligt nu ook in mijn schrijftafel; ik heb het eerst verleden jaar in een eigenhandig splinternieuw afschrift van Stepan Trofimovitsj zelf gekregen, met zijn opdracht en in een prachtig rode marokijnleren band. Het is trouwens niet gespeend van poëzie en zelfs niet van enig talent; het is zonderling maar destijds (beter gezegd in de jaren dertig) schreef men dikwijls in die trant. De inhoud weer te geven valt mij evenwel zwaar, daar ik er, eerlijk gezegd, niets van begrijp. Het is een soort allegorie in lyrisch-dramatische vorm en het doet denken aan het tweede deel van Faust. De eerste scène begint met een vrouwenkoor, gevolgd door een mannenkoor, dan door enigerlei machten en wordt besloten door een koor van zielen die nog niet leven maar graag zouden willen leven. Al deze koren zingen over iets zeer vaags, voornamelijk over een of andere verwensing maar met een nuance van verheven humor. Doch het tafereel verandert plotseling en een soort ‹levensfeest› zet in waar zelfs insecten zingen, er verschijnt een schildpad met enigerlei Latijnse sacramentele woorden en zelfs zong, als ik het mij goed herinner, een mineraal ergens over, derhalve een nog volslagen onbezield voorwerp. In het algemeen zingen allen voortdurend maar als zij converseren is het een soort ruziën in het wilde weg, doch alweer met een vleug van verheven duiding. Ten slotte verandert het toneel wederom en er verschijnt een woeste streek maar tussen de klippen dwaalt een geciviliseerd jongmens dat een soort kruiden uittrekt en erop zuigt, en op de vraag van een fee waarom hij op die kruiden sabbelt, ten antwoord geeft dat hij, omdat hij een overvloed van leven in zich voelt, vergetelheid zoekt en die vindt in het sap van deze kruiden; maar dat zijn voornaamste begeerte is, zodra mogelijk zijn verstand te verliezen (een misschien wel overbodige wens). Dan komt eensklaps een jonkman van onbeschrijflijke schoonheid aanrijden op een zwart paard, gevolgd door alle volken in een vreselijke menigte. De jongeling stelt de dood voor en alle volken verlangen naar hem. En ten slotte, reeds in de allerlaatste scène, verschijnt onverhoeds de toren van Babel en enige krachtpatsers bouwen hem eindelijk af onder een lied van nieuwe hoop, en als ze hem reeds tot de top hebben voltooid neemt de heerser, laten we maar veronderstellen van de Olympus, de benen en slaat een mal figuur en het mensdom, dat nu alles begrijpt, verovert zijn plaats en begint aanstonds een nieuw leven met nieuw inzicht in alle dingen. Welnu, dit is dan het gedicht dat men toentertijd gevaarlijk vond. Ik heb Stepan Trofimovitsj verleden jaar voorgesteld het te laten drukken daar het in onze tijd volkomen onschuldig is maar hij wees het voorstel van de hand met zichtbaar misnoegen. De opvatting als zou het volkomen onschuldig zijn beviel hem niet en ik schrijf daaraan zelfs een zekere koelheid toe die hij jegens mij twee volle maanden aan de dag heeft gelegd. En wat gebeurt? Opeens en ongeveer juist toen ik had voorgesteld het hier te laten drukken, wordt ons gedicht ginds gedrukt, dat wil zeggen in het buitenland, in een der revolutionaire bloemlezingen, en geheel buiten weten van Stepan Trofimovitsj. Eerst werd hij benauwd, snelde naar de gouverneur en schreef een zeer nobele excuusbrief naar Petersburg, die hij mij twee maal heeft voorgelezen maar niet verzonden heeft omdat hij niet wist aan wie hij hem moest adresseren. Kortom hij was een maand lang overstuur; maar ik ben overtuigd dat hij in de geheimste schuilhoeken van zijn hart buitengewoon gevleid was. Hij ging zowat naar bed met het exemplaar van de bloemlezing dat men hem had doen toekomen en overdag verstopte hij het onder de matras en stond de dienstbode zelfs niet toe het bed op te maken, en hoewel hij elke dag ergens vandaan een of ander telegram verwachtte, keek hij erg uit de hoogte. Er kwam geen enkel telegram. Toen verzoende hij zich ook weer met mij, hetgeen alweer getuigt van de buitengewone goedheid van zijn zachtmoedig hart en zijn vergevingsgezindheid.

II

Ik beweer wel niet dat hij in het geheel geen leed heeft ondervonden maar ik ben er nu volkomen van overtuigd dat hij zo lang over zijn Arabieren had kunnen doorgaan als hij wilde, als hij maar de nodige verklaringen had afgelegd. Maar hij heeft toentertijd een houding aangenomen en zich met bijzondere spoed beijverd, zich voorgoed diets te maken dat zijn loopbaan voor zijn hele leven vernietigd was door de ‹wervelstorm der omstandigheden›. Doch om de hele waarheid te zeggen was de eigenlijke reden voor zijn verandering van carrière het zeer kiese voorstel dat Varvara Petrovna Stavrogina, de echtgenote van een luitenant-generaal en uitermate rijk, hem al eens eerder had gedaan en dat zij thans herhaalde: de opvoeding en volledige geestelijke vorming van haar enige zoon op zich te nemen in de hoedanigheid van een beter soort huisonderwijzer en als vriend, om nog niet te spreken van het schitterende salaris. Dit aanbod was hem voor het eerst gedaan nog in Berlijn juist toen hij voor de eerste maal weduwnaar was geworden. Zijn eerste vrouw was een lichtzinnig meisje uit ons gouvernement, met wie hij gehuwd was in zijn nog onbezonnen prille jeugdjaren; zij zag er aantrekkelijk uit maar schijnt hem veel zorg te hebben berokkend omdat zijn middelen niet toereikend waren voor haar onderhoud en bovendien nog om andere redenen, deels van delicate aard. Zij overleed te Parijs nadat zij de laatste drie jaren gescheiden van hem had geleefd en liet hem een vijfjarig zoontje na, ‹de vrucht der eerste, blijde en nog onverduisterde liefde› zoals de bedroefde Stepan Trofimovitsj zich eens in mijn tegenwoordigheid liet ontvallen. Het jonge kind hadden zij al terstond naar Rusland gezonden, waar het dan ook altijd was opgevoed onder de hoede van enige verre tantes ergens in een afgelegen oord. Stepan Trofimovitsj had indertijd Varvara Petrovna’s voorstel van de hand gewezen en hertrouwde fluks, zelfs binnen een jaar, met een zwijgzaam Duits bleekneusje uit Berlijn dat, wat de hoofdzaak was, geen hoge eisen stelde. Maar bovendien deden zich nog andere motieven voor om van een gouverneurspost af te zien: hem lokte de toen luid klinkende roem aan van een onvergetelijke professor en op zijn beurt ijlde hij naar de leerstoel, waarop hij zich had voorbereid, om eveneens zijn adelaarswieken uit te slaan. En daar herinnerde hij zich nu, reeds met verschroeide vleugels, natuurlijk het aanbod dat hem al eerder in zijn beslissing had doen wankelen. Toen ook zijn tweede vrouw, na nog geen jaar met hem te hebben samengeleefd, eensklaps stierf, vervielen alle twijfels. Ik zeg het ronduit: alles werd beslist door de vurige deelneming en de kostbare, om zo te zeggen klassieke vriendschap voor hem van Varvara Petrovna, indien men althans zo over een vriendschap kan spreken. Hij wierp zich in de armen van deze vriendschap en die situatie wortelde twintig jaar lang maar al te zeer in. Ik bezigde de uitdrukking ‹hij wierp zich in de armen› maar God behoede elkeen ervoor aan iets overdrevens en loszinnigs te denken; deze omarming moet men uitsluitend opvatten in de meest verheven betekenis. De verfijndste en delicaatste relatie verbond deze beide zo opmerkelijke wezens – voorgoed.

De opvoederspost werd ook hierom aangenomen, daar het buitentje dat de eerste vrouw van Stepan Trofimovitsj hem had nagelaten – het was heel klein – vlak naast Skvoresjniki lag, het prachtige landgoed van de Stavrogins buiten de stad in ons gouvernement. Daarenboven was het altijd mogelijk, in de stilte van het studeervertrek en niet meer afgeleid door de enorme omvang der universiteitsstudies, zich aan wetenschappelijk werk te wijden en de vaderlandse literatuur te verrijken door zeer diepzinnige nasporingen. Van die nasporingen kwam niets; maar in de plaats daarvan deed zich de mogelijkheid voor, heel zijn verdere leven, meer dan twintig jaar lang, daar te staan om zo te zeggen als ‹vleesgeworden gisping› van het land der vaderen, zoals een nationale dichter het uitdrukt:

==

Jij stond als vleesgeworden gisping

– – – – – – – – – – – – – – – – –

Het land der vaad’ren tot berisping,

Jij, liberaal-idealist.

==

Maar de persoon op wie de nationale dichter doelde, had misschien dan ook het recht om zijn hele leven in die zin te poseren als hij er lust in had gehad, hoe saai het ook was. Onze Stepan Trofimovitsj echter was inderdaad slechts een imitator in verhouding tot dergelijke personen, ook vermoeide hem het staan en hij ging soms een beetje op zijn zij liggen. Maar al was het dan op zijn zij, de vleesgeworden gisping bleef bewaard ook in liggende houding – wat waar is moet gezegd worden, te meer daar voor het gouvernementsplaatsje ook dit voldoende was. U had hem eens moeten zien bij ons in de sociëteit, als hij aan de kaarttafel ging zitten. Zijn hele aanblik gaf te kennen: «Kaarten! Ik ga met jullie whisten! Past zoiets voor mij? Wie is daar dan aansprakelijk voor? Wie heeft mijn activiteit kapotgeslagen en haar omgezet in whist? Ach, laat Rusland te gronde gaan!» en deftig troefde hij met harten.

Doch in werkelijkheid was hij er dol op een kaartje te leggen, waardoor hij, en vooral in de laatste tijd, veelvuldige en onaangename schermutselingen had met Varvara Petrovna, te meer daar hij voortdurend verloor. Maar daarover naderhand. Ik stel alleen vast dat deze man zelfs consciëntieus was (althans soms) en daardoor dikwijls weemoedig gestemd. In het verloop van heel zijn twintigjarige vriendschap met Varvara Petrovna verviel hij geregeld drie à vier keer per jaar in wat wij noemden zijn ‹burgersmart›, dit wil gewoonweg zeggen in droefgeestigheid, maar het termpje beviel de hooggeachte Varvara Petrovna. Later begon hij behalve in burgersmart ook in de champagne te vervallen; maar de waakzame Varvara Petrovna behoedde hem heel zijn leven tegen alle triviale afdwalingen. Ja, hij had dan ook wel een kindermeid nodig omdat hij zich soms heel zonderling ging gedragen: midden in de meest verheven smartaanval begon hij dan opeens te lachen op de manier van iemand uit de laagste volksklasse. Er waren momenten dat hij zich zelfs over zichzelf begon uit te laten in humoristische zin. Maar nergens was Varvara Petrovna zo bevreesd voor als voor humoristische ideeën. Zij was een vrouw van het klassieke type, een vrouwelijke mecenas wier gedragingen uitsluitend werden bepaald door de hoogste overwegingen. De twintigjarige invloed van deze hooggeplaatste dame op haar arme vriend was duurzaam en solide. Wij zouden over haar apart moeten spreken, hetgeen ik dan ook zal doen.

III

Er bestaan zonderlinge vriendschappen: beide vrienden willen elkaar wel zowat verslinden, leven zo hun hele leven en kunnen toch niet uiteengaan. Scheiding is zelfs totaal onmogelijk: de vriend die in opstand komt en de band verbreekt, zal de eerste zijn die ziek zal worden en misschien zal sterven, als het zover komt. Ik weet zeker dat Stepan Trofimovitsj ettelijke malen en soms na de vertrouwelijkste tête-à-têtes met Varvara Petrovna, bij haar vertrek eensklaps overeind sprong van de divan en met zijn vuisten tegen de wand begon te beuken.

Dit geschiedde zonder zweem van allegorie maar zelfs zo, dat hij eens de kalk van de muur sloeg. Misschien zal men vragen: hoe kon ik zo’n finesse te weten komen? En stel dat ik er zelf ooggetuige van ben geweest? Stel dat Stepan Trofimovitsj zelf meermalen tegen mijn schouder heeft gesnikt en mij daarbij in schrille kleuren al zijn diepste geheimen heeft afgeschilderd (en wat liet hij zich dan niet allemaal ontvallen!)? Maar na die huilbuien geschiedde bijna altoos het volgende: daags daarop was hij alweer bereid zich te kruisigen om zijn ondankbaarheid; ontbood mij ten snelste bij zich of kwam zelf naar mij toegesneld alleen maar om mij mee te delen dat Varvara Petrovna ‹een engel van eerzaamheid en fijngevoeligheid en hijzelf totaal het tegendeel› was. Hij kwam niet alleen naar mij toegelopen maar schreef haarzelf meer dan eens al deze dingen in hoogst welsprekende epistels en erkende tegen haar, met zijn volle ondertekening, dat hij niet langer dan bijvoorbeeld een dag tevoren tegen een buitenstaander had verteld dat zij hem onderhield uit pronkzucht, jaloers was op zijn geleerdheid en talent, hem haatte en haar haat slechts niet openlijk durfde tonen uit vrees dat hij haar zou kunnen verlaten en aldus haar literaire reputatie schade zou doen, dat hij dientengevolge zichzelf verachtte en besloten had een gewelddadige dood te sterven maar op haar laatste woord wachtte dat alles zou beslissen enz. enz., alles in diezelfde trant. Men kan zich derhalve indenken tot welk een hysterie de zenuwuitbarstingen van deze onschuldigste aller vijftigjarige jongelingen soms stegen! Ik zelf heb eens een van zulke brieven van hem gelezen, na een of andere twist tussen hen om een onbeduidende reden, maar giftig verlopen. Ik was ontsteld en smeekte hem de brief niet weg te sturen.

– Het moet... fatsoenlijker... plicht... ik sterf als ik haar niet alles, alles beken! antwoordde hij bijna ijlend en verzond de brief werkelijk.

Dit was dan ook het verschil tussen hen: dat Varvara Petrovna nooit zo’n brief zou verzenden. Zeker, hij was dol op schrijven, schreef haar zelfs toen hij met haar in hetzelfde huis woonde en in gevallen van hysterie wel twee brieven op een dag. Ik weet zeker dat zij deze brieven altijd met de meeste nauwlettendheid doorlas, zelfs zo nodig ook twee brieven op een dag, en ze, na ze te hebben gelezen, in een speciaal kistje opborg, genummerd en gesorteerd; bovendien bewaarde zij ze in haar hart. Vervolgens, na haar vriend een hele dag zonder antwoord te hebben gelaten, trad zij hem tegemoet alsof er niets gaande was, alsof er daags tevoren totaal niets bijzonders was geschied. Allengs had zij hem zo gedrild dat hij ook zelf geen gewag meer durfde te maken van het de vorige dag gebeurde, doch haar alleen maar een tijdlang naar de ogen zag. Zij vergat echter niets, maar hij vergat soms wat al te snel en maakte, moed vattend door haar bedaardheid, soms diezelfde dag grapjes en gekheid bij de champagne, als er vrienden kwamen. Hoe verbitterd zag zij uiteraard op die momenten op hem neer, maar toch merkte hij er niets van! Soms herinnerde hij zich na een week, een maand of zelfs na een half jaar, op een bijzonder moment onverwachts een uitdrukking uit zo’n brief, en daarna ook de hele brief, met alle omstandigheden, kreeg dan opeens een kleur van schaamte en kwelde zich weleens zo erg dat hij een van zijn aanvallen van cholerine kreeg. Deze eigenaardige aanvallen van hem, een soort lichte cholera, waren in sommige gevallen het gewone gevolg van zijn gestel.

Inderdaad had Varvara Petrovna heel vaak een hartgrondige hekel aan hem; maar hij merkte tot het eind toe slechts één ding in haar niet op, namelijk dat hij ten slotte als een zoon voor haar was geworden, haar maaksel, zelfs kan men zeggen haar bedenksel; dat hij vlees van haar vlees geworden was en dat zij hem onderhield en steunde, heus niet alleen uit ‹afgunst op zijn talenten›. En hoe gekwetst moet zij geweest zijn door zulke vermoedens! In haar school een soort onverdraaglijke liefde voor hem, vermengd met voortdurende haat, afgunst en minachting. Zij behoedde hem tegen ieder stofje, vertroetelde hem tweeëntwintig jaar, zou hele nachten geen oog dicht hebben gedaan van ongerustheid als zijn reputatie als dichter, geleerde, maatschappelijk werker in opspraak zou zijn gebracht. Zij had hem verzonnen en was zelf de eerste die aan haar verzinsel geloofde. Hij was zoiets als haar hersenschim... Maar zij eiste van hem daarvoor inderdaad veel, soms zelfs slaafsheid. Want wraakzuchtig was ze tot in het ongelooflijke. Wacht, laat ik daar eens twee anekdotes van vertellen.

IV

Eens, reeds tijdens de eerste geruchten over de vrijmaking van de boeren, toen heel Rusland het eensklaps uitjubelde en zich voorbereidde op een wedergeboorte, kreeg Varvara Petrovna bezoek van een baron uit Petersburg die op de doorreis was, een man met de hoogste relaties die ten nauwste bij de staatszaken was betrokken. Varvara Petrovna stelde zulke bezoeken op hoge prijs want haar betrekkingen met de hogere kringen waren na het overlijden van haar echtgenoot steeds meer verslapt en ten slotte helemaal verbroken. De baron bleef een uurtje bij haar theedrinken. Er was niemand van haar vrienden bij maar Varvara Petrovna had Stepan Trofimovitsj uitgenodigd en pronkte met hem. De baron had zelfs al eerder iets over hem gehoord of deed alsof, maar bij de thee richtte hij weinig het woord tot hem. Natuurlijk kon Stepan Trofimovitsj zichzelf niet door het slijk sleuren en zijn manieren waren uiterst elegant. Hoewel hij, naar het schijnt, niet van hoge afkomst was, wilde het geval dat hij van zijn prille jeugd af was grootgebracht in een voornaam huis te Moskou en dus op voortreffelijke wijze; hij sprak Frans als een Parijzenaar. Derhalve moest de baron op het eerste gezicht begrijpen met wat voor mensen Varvara Petrovna zich omringde, al was het dan ook maar in provinciaals isolement. De zaak liep evenwel scheef. Toen de baron uitdrukkelijk bevestigde dat de eerste geruchten, die toen pas de ronde deden, over de grote hervorming volkomen betrouwbaar waren, kon Stepan Trofimovitsj zich eensklaps niet bedwingen, riep: «Hoera!» en maakte zelfs met zijn hand een gebaar dat geestdrift uitdrukte. Hij riep niet luid en deed het zelfs elegant; zijn geestdrift was misschien zelfs wel vooraf beraamd en zijn manuaal met voorbedachte rade voor een spiegel ingestudeerd, een half uur vóór de theepartij; maar klaarblijkelijk ging hem daarbij iets niet goed af, zodat de baron zich een nauw verholen glimlachje veroorloofde, ofschoon hij meteen buitengewoon hoffelijk een frase inlaste over de algemene en verklaarbare ontroering van alle Russische harten ten overstaan van de grote gebeurtenis. Daarna reed hij weldra heen en vergat bij zijn vertrek niet, ook Stepan Trofimovitsj twee vingers toe te steken. In haar ontvangzaal teruggekeerd zweeg Varvara Petrovna eerst drie minuten en deed alsof zij iets op tafel zocht; maar eensklaps wendde zij zich tot Stepan Trofimovitsj en bleek, met fonkelende ogen, bracht ze er fluisterend uit:

– Dat zal ik van u nooit vergeten!

De volgende dag gedroeg zij zich tegen haar vriend alsof er niets was voorgevallen; van het gebeurde repte zij nooit meer. Maar dertien jaar daarna, op een tragisch moment, herinnerde zij het zich en verweet het hem en werd weer even bleek als dertien jaar tevoren, toen ze hem het verwijt voor het eerst had gemaakt. Slechts tweemaal in haar hele leven zei zij tegen hem: «Dat zal ik van u nooit vergeten!» Het geval met de baron was al het tweede; maar ook het eerste was op zijn beurt zo karakteristiek geweest en heeft, zo schijnt het, in het leven van Stepan Trofimovitsj zoveel beduid, dat ik besluit ook hier melding van te maken.

Dit was in het jaar ‘55, in de lente, in mei, juist nadat op Skvoresjniki tijding was ontvangen over de dood van luitenant-generaal Stavrogin, een luchthartige oude heer, gestorven aan een maagaandoening op weg naar de Krim, waar hij zich naar toe spoedde wegens zijn benoeming in het staande leger. Varvara Petrovna bleef als weduwe achter en kleedde zich in diepe rouw. Weliswaar kon haar verdriet niet erg groot zijn daar zij de laatste vier jaar volkomen gescheiden van haar gemaal had geleefd om hun karakterverschillen, en hem een jaargeld had uitbetaald (zelf bezat de luitenant-generaal slechts honderdvijftig lijfeigenen en zijn traktement, benevens zijn deftigheid en relaties maar het hele vermogen en Skvoresjniki behoorden Varvara Petrovna toe: enige dochter van een schatrijke brandewijnpachter). Toch was zij onder de indruk doordat het bericht zo onverwacht kwam en trok zich terug in volstrekte afzondering. Natuurlijk vertoefde Stepan Trofimovitsj onafscheidelijk aan haar zijde.

Mei stond in volle luister; de avonden werden wondermooi. De vogelkers kwam in bloei. Het vriendenpaar kwam elke avond in de tuin bijeen en ze zaten tot de nacht in het prieel hun gevoelens en gedachten tegen elkaar uit te storten. Het waren poëtische momenten. Varvara Petrovna, onder de indruk van haar lotsverandering, sprak meer dan gewoonlijk. Zij vlijde zich als het ware tegen het hart van haar vriend aan en dat ging verscheiden avonden zo door. Een zonderling denkbeeld was als een schaduw plotseling over het gemoed van Stepan Trofimovitsj gekomen: «De ontroostbare weduwe zou toch niet op hèm rekenen en toch niet, na afloop van het rouwjaar, een huwelijksaanzoek van zijn kant verwachten?» Een cynische gedachte: maar zelfs in een verheven brein kan soms immers een neiging tot cynische gedachten opkomen, juist alleen al door veelzijdige ontwikkeling. Hij begon te polsen en kwam tot de conclusie dat het er werkelijk wat op leek. Hij ging nadenken: «Een geweldig vermogen, dat is waar maar...» Inderdaad, Varvara Petrovna was verre van een schoonheid: zij was een grote, gelige, knokige vrouw met een uitermate langwerpig gezicht dat ietwat deed denken aan een paardehoofd. Steeds meer en meer raakte Stepan Trofimovitsj aan het weifelen, hij plaagde zich met twijfelingen, vergoot zelfs tweemaal tranen van besluiteloosheid (hij weende nogal vaak). Op de avonden echter, dat wil zeggen in het prieel, begon zijn gelaat als het ware onwillekeurig een grillige en ironische uitdrukking aan te nemen, iets behaagzieks en tevens hooghartigs. Zoiets geschiedt namelijk zonder opzet, onwillekeurig, ja zelfs hoe nobeler iemand is, des te duidelijker verraadt hij zijn gevoelens. God weet hoe hier te oordelen maar het waarschijnlijkste is dat in Varvara Petrovna’s hart evenwel niets was opgekomen dat Stepan Trofimovitsj’ verdenkingen volledig zou hebben kunnen rechtvaardigen. Zij zou haar eigen naam, Stavrogina, immers nooit verwisselen voor de zijne, hoe vermaard die ook mocht zijn. Misschien betrof het hier niets dan een vrouwelijk spel harerzijds, uiting van een onbewuste vrouwelijke behoefte, zo natuurlijk in sommige buitengewoon vrouwelijke gevallen. Trouwens, ik kan nergens voor instaan; ondoorgrondelijk is de diepte van het vrouwenhart zelfs tot heden toe! Maar ik ga verder.

Men moet veronderstellen dat zij aldra, in stilte, de zonderlinge gezichtsuitdrukking van haar metgezel had begrepen; zij was fijngevoelig en opmerkzaam, hij daarentegen soms maar al te naïef. Maar de avonden verliepen als tevoren en de gesprekken waren altoos even poëtisch en interessant. Toen gebeurde het eens, bij het vallen van de nacht, dat zij na een zeer levendig en dichterlijk gesprek vriendschappelijk uiteen gingen met een warme handdruk bij het bordes van het zijgebouw waar Stepan Trofimovitsj logeerde. Iedere zomer verhuisde hij naar deze zijvleugel, die aan de tuin grensde, uit het geweldig grote herenhuis van Skvoresjniki. Zodra hij in zijn kamer was gekomen en in moeizame overpeinzingen verdiept een sigaar had genomen, zonder erin te slagen die aan te steken, bleef hij vermoeid, onbeweeglijk voor het open raam staan staren naar de als dons zo lichte schapewolkjes die langs de heldere maan voortgleden, toen plotseling een zacht voetgeschuifel hem deed opschrikken en omkijken. Voor hem stond Varvara Petrovna weer, die hij nog maar vier minuten voordien had verlaten. Haar gele gezicht was bijna blauwachtig, haar lippen waren saamgeknepen en haar mondhoeken beefden. Tien volle seconden keek ze hem zwijgend in zijn ogen met vaste, onverbiddelijke blik en fluisterde eensklaps snel:

– Dat zal ik van u nooit vergeten!

Toen Stepan Trofimovitsj, reeds tien jaar daarna, mij dit droevig verhaal op fluistertoon vertelde, na eerst de deur te hebben gesloten, bezwoer hij mij dat hij daar ter plaatse toen zo van schrik was verstijfd, dat hij niet had gehoord of gezien hoe Varvara Petrovna was verdwenen. Daar zij nooit meer een enkele maal tegen hem op het gebeurde zinspeelde en alles zijn gang ging als was er niets aan de hand geweest, bleef hij zijn hele leven overhellen tot de gedachte dat dit alles alleen maar een hallucinatie vóór zijn ziekte was geweest, te meer daar hij diezelfde nacht werkelijk ziek was geworden en het een volle veertien dagen was gebleven, hetgeen dan tevens ook een eind maakte aan de ontmoetingen in het prieel.

Maar ondanks zijn waandenkbeeld over een hallucinatie scheen hij toch iedere dag, heel zijn leven, iets als een vervolg en wie weet een afwikkeling van dit voorval te verwachten. Hij kon niet geloven dat het hiermee afgelopen was! En als dit waar is, moet hij toch weleens een zonderlinge blik op zijn vriendin hebben geworpen.

V

Zijzelve had zelfs een kostuum voor hem ontworpen, waarin hij dan ook zijn hele leven rondliep. Het kostuum was elegant en karakteristiek: lange zwarte geklede jas, bijna tot bovenaan toegeknoopt maar sierlijk van snit, slappe hoed (in de zomer een strohoed) met brede rand, witte batisten das met dikke strop en loshangende einden, stok met zilveren knop; daarbij lange haren tot op zijn schouders. Hij was donkerblond en zijn haren begonnen eerst in de laatste tijd iets te grijzen. Snor en baard schoor hij af. Men zegt dat hij in zijn jeugd bijzonder knap van uiterlijk was. Maar volgens mij zag hij er ook als man op leeftijd buitengewoon imposant uit. Kan men echter iemand van drieënvijftig wel een man op leeftijd noemen? Doch uit een soort staatsburgerlijke behaagzucht wilde hij er niet alleen niet jonger uitzien dan hij was maar pronkte zelfs als het ware met zijn rijpere leeftijd en in zijn kostuum, rijzig, mager, met haren tot aan zijn schouders, leek hij wel wat op een aartsvader of, meer nog, op het portret van de dichter Koekolnik, in de jaren dertig als litho uitgegeven, vooral als hij ’s zomers in de tuin zat, op een bank onder het lover van een bloeiende sering met beide handen op zijn stok leunend, met een opengeslagen boek naast zich en verzonken in dichterlijke gepeinzen over de ondergaande zon. Wat het boek betreft zij opgemerkt dat hij ten slotte ietwat vervreemd begon te raken van lectuur. Dat was overigens eerst aan het eind van zijn loopbaan. De kranten en tijdschriften waarop Varvara Petrovna in groten getale geabonneerd was, las hij geregeld. In de vorderingen van de Russische literatuur stelde hij eveneens altijd belang, hoewel hij ook zijn eigen verdiensten allerminst wegcijferde. Een tijdlang liet hij zich verlokken tot de studie van de hogere actuele politiek van onze binnen en buitenlandse zaken maar gaf weldra, met een wuivend handgebaar, aan die onderneming weer de brui. Het gebeurde ook wel dat hij De Tocqueville mee naar de tuin nam maar in zijn binnenzak Paul de Kock had verborgen. Maar dit zijn trouwens kleinigheden.

Ik noteer tussen haakjes nog over het portret van Koekolnik: Varvara Petrovna kreeg die beeltenis voor het eerst in handen toen zij zich, nog als jong meisje, in een deftig pension te Moskou bevond. Zij werd aanstonds verliefd op het portret, volgens de gewoonte van alle meisjes in pensionaten verliefd te worden op alles wat haar in handen komt, maar tevens op haar leraren, vooral die in schoonschrijven en tekenen. Het belangwekkende in dezen is evenwel niet die eigenschap van het meisje maar wel dat, zelfs toen ze al boven de vijftig was, Varvara Petrovna dit portret nog altijd bewaarde tussen haar intiemste kleinoden, zodat ze ook voor Stepan Trofimovitsj misschien alleen daarom een kostuum had bedacht, enigszins overeenkomend met dat, op het portret afgebeeld. Maar ook dit is natuurlijk maar een kleinigheid.

In de eerste jaren, of nauwkeuriger gezegd, gedurende de eerste helft van zijn verblijf bij Varvara Petrovna liep Stepan Trofimovitsj nog altijd met de gedachte rond, een of ander werk op touw te zetten en elke dag nam hij zich ernstig voor het te gaan schrijven. Maar tijdens de tweede helft van dat tijdvak was hij blijkbaar vergeten wat hij had geleerd. Steeds vaker en vaker zei hij tegen ons: «Het schijnt of ik gereed ben voor de arbeid, ik heb mijn materiaal verzameld en toch kom ik niet tot werken! Ik voer niets uit!» en moedeloos boog hij zijn hoofd. Zonder twijfel moest ook dit hem in onze ogen nog groter maken, als martelaar van de wetenschap; maar hijzelf verlangde iets anders. «Ze zijn mij vergeten, niemand heeft mij meer nodig!» liet hij zich meermalen ontvallen. Deze hevige zwaarmoedigheid had hem bijzonder sterk te pakken aan het eind van de jaren vijftig. Varvara Petrovna begreep eindelijk dat de zaak ernstig was. Ook kon zij de gedachte niet verdragen dat haar vriend vergeten en overbodig zou zijn geworden. Om hem afleiding te verschaffen en tevens zijn roem op te frissen nam ze hem toen mee naar Moskou, waar zij enige modeschrijvers en geleerden onder haar kennissen telde; maar ook Moskou bleek niet bevredigend te zijn.

Het was toen een merkwaardige tijd: er was iets nieuws op komst, iets dat sterk verschilde van de vroegere stilte en iets dat reeds zeer typisch was en dan ook overal werd gevoeld, zelfs op Skvoresjniki. Allerlei geruchten drongen er door. De feiten waren over het algemeen min of meer bekend maar het was duidelijk dat er behalve de feiten ook nog bepaalde, hen begeleidende ideeën begonnen op te komen en, wat het belangrijkste was, in buitengewone menigvuldigheid. En dit werkte dan ook verwarrend; dat het totaal onmogelijk was zich erop in te stellen en er precies achter te komen: wat hadden deze ideeën eigenlijk te beduiden? Varvara Petrovna, met haar echt vrouwelijke aard, wilde er beslist iets geheimzinnigs achter zoeken. Ze sloeg zelf aan het lezen van kranten en tijdschriften van buitenlandse illegale uitgaven en zelfs van de revolutionaire proclamaties waar toentertijd mee begonnen werd (dit alles werd haar toegezonden), maar ze werd er alleen maar draaierig van. Zij zette zich aan het brieven schrijven; men antwoordde haar weinig en steeds onbegrijpelijker, hoe langer het duurde. Stepan Trofimovitsj werd plechtig uitgenodigd haar ‹al die ideeën› eens goed uit te leggen maar zijn ophelderingen lieten haar volstrekt onbevredigd. Stepan Trofimovitsj keek op de algemene beroering wel zeer uit de hoogte neer; bij hem leidde alles ertoe dat hijzelf vergeten was en niemand hem nodig had. Ten slotte herinnerde men zich ook hem, eerst in buitenlandse uitgaven als verbannen martelaar, en toen meteen ook te Petersburg als vroegere ster in een bekend sterrenbeeld; men vergeleek hem om een of andere reden zelfs met Radisjtsjev. Vervolgens liet iemand publiceren dat hij al dood was en beloofde zijn necrologie te schrijven. Stepan Trofimovitsj herleefde op slag en nam een zeer waardige houding aan. Alle hooghartigheid in zijn kijk op de tijdgenoten verliet hem terstond en een droombeeld gloeide in hem op: zich bij de beweging aan te sluiten en zijn krachten te tonen. Varvara Petrovna begon aanstonds opnieuw en in alles te geloven en sloofde zich ontzettend uit. Er werd besloten zonder het minste verwijl naar Petersburg te reizen, alles ter plaatse na te gaan, zich persoonlijk op de hoogte te stellen en, zo mogelijk, zich volkomen en onverdeeld aan de nieuwe actie te wijden. Onder meer verklaarde zij dat ze bereid was een eigen tijdschrift op te richten en daar van nu af haar hele leven aan te wijden. Toen Stepan Trofimovitsj zag dat het zo ver was gekomen werd hij nog trotser en begon zich onderweg jegens Varvara Petrovna al zowat als een schutspatroon te gedragen – hetgeen zij dan ook dadelijk in haar hart bewaarde. Overigens had zij nog een andere zeer gewichtige reden voor de reis, namelijk het vernieuwen van haar relaties met de hoogste kringen. Zij moest, voor zover mogelijk, deze kringen weer aan haar bestaan herinneren, moest het althans proberen. Het officiële voorwendsel tot deze reis was evenwel een samenkomst met haar enige zoon, die toen zijn studie beëindigde aan het adelslyceum te Petersburg.

VI

Zij begaven zich op weg en brachten te Petersburg bijna het hele winterseizoen door. Alles spatte evenwel met de grote vasten uiteen als een regenboogkleurige zeepbel. De illusies vervlogen maar de warboel werd niet alleen niet opgehelderd doch werd nog weerzinwekkender. Om te beginnen kwam van het aanknopen van relaties met hooggeplaatsten vrijwel niets terecht, op zijn hoogst in de meest microscopische mate en gepaard gaande met vernederende inspanning. De gekrenkte Varvara Petrovna ging zich helemaal op de ‹nieuwe ideeën› werpen en begon in haar huis avondpartijtjes te geven. Zij nodigde literatoren uit en men bracht die dadelijk in groten getale naar haar toe. Daarna kwamen zij ook al uit eigen beweging, ongenood; de een introduceerde de ander. Nog nooit had zij zulke letterkundigen gezien. Ze waren onmogelijk ijdel maar volslagen openhartig, alsof ze daarmee een plicht vervulden. Sommigen (hoewel ook weer lang niet allemaal) kwamen zelfs in dronken toestand hun opwachting maken maar op een manier alsof ze daarin een bijzondere, pas de vorige dag ontdekte schoonheid zagen. Allemaal waren zij ergens wonderlijk trots op. Op alle gezichten stond geschreven dat zij zojuist een buitengewoon belangrijk geheim hadden ontdekt. Zij maakten ruzie en stelden daar een eer in. Er was tamelijk lastig achter te komen wat ze eigenlijk geschreven hadden; maar er waren critici bij, romanschrijvers, toneelschrijvers, satirici, polemici. Stepan Trofimovitsj drong zelf tot in hun hoogste kring door van waar de beweging werd geleid. Deze bestuurderen waren ongelooflijk hoog gezeten maar hem traden zij bereidwillig tegemoet, hoewel, natuurlijk, geen van hen iets van hem afwist of gehoord had behalve dat hij ‹een idee vertegenwoordigde›. Hij manoeuvreerde zo om ze heen, dat hij ook hen een paar maal naar de salon van Varvara Petrovna wist te lokken, ondanks al hun olympische verhevenheid. Deze lieden waren heel ernstig en heel beleefd; gedroegen zich goed; de overigen waren merkbaar bang voor hen; maar zij hadden blijkbaar weinig tijd beschikbaar. Er verschenen ook twee of drie vroegere literaire beroemdheden die toen toevallig te Petersburg waren en met wie Varvara Petrovna al sinds lang de elegantste betrekkingen onderhield. Maar deze werkelijke en reeds onbetwiste beroemdheden waren tot haar verwondering stiller dan water, nederiger dan gras en sommigen van hen sloten zich gewoon aan bij al dat nieuwe gespuis en trachtten op smadelijke wijze erbij in het gevlij te komen. In den beginne liep het Stepan Trofimovitsj mee; men legde beslag op hem en begon hem te vertonen op openbare literaire bijeenkomsten. Toen hij voor de eerste keer op het podium verscheen bij een der openbare literaire voordrachten, als een der sprekers, klonk frenetiek applaus op dat vijf minuten voortduurde. Met tranen in zijn ogen dacht hij daar negen jaar later nog aan terug – overigens meer ten gevolge van zijn artistieke natuur dan uit dankbaarheid. «Toch zweer ik u en wil wedden», zei hijzelf tegen mij (maar alleen tegen mij en in ’t geheim) «dat geen mens van dat hele publiek ook maar het minste van mij afwist!» Een opmerkelijke erkentenis: er was dus toch een scherp verstand in hem als hij toen al, op het podium, zijn positie zo duidelijk kon inzien ondanks heel zijn roes; en anderzijds was er toch weer géén scherp verstand in hem als hij zelfs na negen jaar daar niet aan kon terugdenken zonder een gevoel van krenking. Men bracht hem ertoe twee of drie collectieve protesten te ondertekenen (waartegen dat wist hij zelf ook niet; hij ondertekende). Ook Varvara Petrovna werd ertoe geprest een protest tegen een of andere ‹schandelijke daad› te ondertekenen en ook zij ondertekende. Overigens achtte de meerderheid van deze nieuwlichters, ook al bezochten zij haar avondjes, zich om een of andere reden verplicht op Varvara Petrovna met minachting en onverholen spot neer te zien. Stepan Trofimovitsj gaf mij later, in ogenblikken van verbittering, te kennen dat zij juist in die tijd was begonnen hem te benijden. Zij begreep natuurlijk dat zij met deze mensen onmogelijk kon omgaan maar niettemin ontving zij ze met gretigheid, met een echt vrouwelijk-hysterisch ongeduld en, vooral, bleef aldoor iets verwachten. Op de soirees sprak zij weinig, al had zij wel iets kunnen zeggen, maar zij luisterde des te aandachtiger. Men sprak over het afschaffen van de censuur en van bepaalde letters, over het vervangen van de Russische lettertekens door Latijnse, over iemand die de vorige dag in ballingschap was gestuurd, over een schandaal in de Passage, over het nut van een verdeling van Rusland volgens zijn volksstammen in vrij federatief verband, over het afdanken van leger en vloot, over het herstel van Polen tot aan de Dnjepr, over de bevrijding van de boeren en de proclamaties, over het afschaffen van erfrecht, familie, kinderen en geestelijken, over vrouwenrechten, over het huis van de uitgever Krajevski, dat niemand ooit de heer Krajevski kon vergeven, enz. enz. Het was duidelijk dat zich in deze bende van nieuwlichters veel spitsboeven bevonden maar het leed geen twijfel dat er ook veel eerlijke, zelfs zeer aantrekkelijke lieden onder hen waren, ondanks zekere toch wel wonderlijke schakeringen. De eerlijken waren veel onbegrijpelijker dan de oneerlijken en brutalen maar het was niet bekend wie met wie samenging. Toen Varvara Petrovna haar plan om een tijdschrift uit te geven had uiteengezet stroomde er nog veel meer volk naar haar toe maar dadelijk hagelde het ook beschuldigingen in haar gezicht, dat zij een kapitaliste was en de werkers uitbuitte. De ongezouten taal van de aanklachten werd slechts geëvenaard door hun onverwachtheid. De hoogbejaarde generaal Ivan Ivanovitsj Drozdov, een voormalige vriend en regimentskameraad van de overleden generaal Stavrogin, een zeer achtenswaardig man (in zijn soort althans) die wij hier allemaal kennen, uitermate eigenwijs en prikkelbaar, vreselijk gulzig en vreselijk beducht voor het atheïsme, kreeg het op een van de avondjes bij Varvara Petrovna aan de stok met een beroemde jongeman. Deze beet hem dadelijk toe: «U moet wel een generaal zijn, als u zo spreekt», waarmee hij te kennen gaf dat hij geen erger scheldwoord dan ‹generaal› kon bedenken. Ivan Ivanovitsj stoof vreselijk op: «Ja meneer, ik ben generaal en luitenant-generaal, en ik heb mijn keizer gediend, maar jij meneer, bent een snotneus en een godloochenaar!» Het kwam tot een onbehoorlijk schandaal. De volgende dag werd het voorval in de pers onthuld en men begon handtekeningen te verzamelen voor een collectief protest tegen het ‹schandelijk optreden› van Varvara Petrovna, dat zij de generaal niet meteen de deur uit had willen gooien. In een geïllustreerd blad verscheen een karikatuur waar op kwetsende wijze Varvara Petrovna, de generaal en Stepan Trofimovitsj op één plaatje waren afgebeeld als drie reactionaire vrienden; bij het prentje waren ook verzen geplaatst, door een volksdichter speciaal voor dit geval geschreven. Ik teken uit eigen hoofde hierbij aan dat inderdaad personen met generaalsrang de gewoonte hebben bij wijze van grap te zeggen: ‹Ik heb mijn keizer gediend›... dus alsof zij niet dezelfde keizer hadden als wij, eenvoudige onderdanen van de regering maar een bijzondere, speciaal voor hen.

Langer in Petersburg te blijven was natuurlijk onmogelijk, te meer daar ook Stepan Trofimovitsj een afdoend fiasco leed. Dat nam hij niet en hij begon te betogen over de rechten van de kunst maar toen werd hij nog harder uitgelachen. Bij zijn laatste voordracht nam hij zich voor, indruk te maken met staatsburgerlijke welsprekendheid, dacht daarmee de gemoederen te zullen treffen en rekende op eerbied voor zijn ‹ballingschap›. Hij erkende zonder tegenspraak de nutteloosheid en de belachelijkheid van het woord ‹vaderland›, onderschreef ook de opvatting dat de godsdienst schadelijk was maar verkondigde luidop en pertinent dat laarzen minder waard waren dan Poesjkin, zelfs veel minder. Men floot hem meedogenloos uit zodat hij meteen, in het volle publiek, zonder van het podium te gaan in tranen uitbarstte. Varvara Petrovna bracht hem meer dood dan levend thuis. «On m’a traité comme un vieux bonnet de coton!» stamelde hij verwezen. Zij verpleegde hem de hele nacht, gaf hem laurierkersdruppels en verzekerde hem tot de ochtend: «U bent nog van nut; u zult nog van zich doen spreken, men zal u erkennen... ergens anders.»

De volgende dag echter, vroeg in de ochtend, verschenen bij Varvara Petrovna vijf letterkundigen, waarbij drie die haar volslagen onbekend waren en die zij ook nooit ergens had gezien. Met een strak gezicht deelden zij haar mee dat zij de aangelegenheid van haar tijdschrift hadden onderzocht en te dezer zake een besluit kwamen meedelen. Varvara Petrovna had bepaald nooit iemand opgedragen iets omtrent haar tijdschrift te onderzoeken en te besluiten. Het besluit bestond hierin dat zij, bij het oprichten van het blad, dit onmiddellijk met het bedrijfskapitaal aan hen moest overdragen, met de rechten van vrije vennootschap: zij zelve moest evenwel naar Skvoresjniki terugreizen en niet vergeten Stepan Trofimovitsj mee te nemen, ‹die uit de tijd was›. Uit fijngevoeligheid verklaarden zij zich bereid haar het eigendomsrecht toe te kennen en haar jaarlijks een zesde van de netto winst toe te zenden. Het meest ontroerende was dat van deze vijf mensen waarschijnlijk vier hierbij niet het minste winstzuchtig doel hadden en zich alleen maar beijverden uit naam van de ‹algemene zaak›.

– We waren als verdoofd toen we vertrokken, vertelde Stepan Trofimovitsj. Ik kon mijn gedachten niet bij elkaar houden en ik herinner me dat ik bij het geratel van de wielen voortdurend mompelde:

==

De Eeuw en de Eeuw en Kambjek de Leeuw,

Ljev Kambjek en de Eeuw en de Eeuw...

==

en de drommel mag weten wat nog meer, tot Moskou toe. Eerst in Moskou kwam ik bij mijn positieven – of ik daar misschien wat anders had kunnen aantreffen? «O mijn vrienden!» riep hij soms geestdriftig tegen ons uit, «jullie kunt je niet voorstellen wat een droefheid en woede je hele ziel overmant als een grote gedachte, die je al lang als heilig hebt vereerd, door stumpers wordt aangegrepen en wordt weggesleept naar net zulke stommelingen als ze zelf zijn, de straat op, en als je haar dan opeens tegenkomt, nu al op de voddenmarkt, onherkenbaar, onder het slijk, misselijk toegetakeld, uit het lood gezakt, zonder enige proportie, zonder harmonie, als speeltuig voor domme kinderen! Nee! In onze tijd ging het niet zo, en dat hebben wij niet beoogd. Nee, nee, dat helemaal niet. Ik herken niets meer... Onze tijd zal terugkeren en zal al het wankele, al het moderne weer in vaste banen leiden. Wat zou er anders van komen?..»

VII

Terstond na haar terugkeer uit Petersburg stuurde Varvara Petrovna haar vriend naar het buitenland ‹om uit te blazen›; ook was het nodig dat zij een tijdlang uit elkaar gingen, dat voelde ze. Stepan Trofimovitsj vertrok opgetogen. «Ginds zal ik herrijzen!» riep hij uit, «ginds zal ik mij eindelijk aan de wetenschap wijden!» Maar al in zijn eerste brief uit Berlijn begon hij weer met zijn oude lied. «Mijn hart is gebroken», schreef hij Varvara Petrovna, «ik kan niets vergeten! Hier in Berlijn heeft alles mij aan het oude herinnerd, aan mijn verleden, aan de eerste geestdrift en het eerste leed. Waar is zij? Waar zijn zij beiden nu? Waar zijn jullie, twee engelen, die ik nooit waard ben geweest? Waar is mijn zoon, mijn geliefde zoon? Waar, ten slotte, ben ik, ikzelf, mijn vroegere ik, staalhard van kracht en onverstoorbaar als een rots, terwijl nu de eerste de beste Andrejeff, un rechtzinnige gek met een baard peut briser mon existence en deux» enzovoorts enzovoorts. Wat Stepan Trofimovitsj’ zoon betreft, die had hij maar twee keer in zijn leven gezien: de eerste keer toen het kind geboren werd en de tweede maal nu kort tevoren te Petersburg, waar de jongeman zich voorbereidde op het toelatingsexamen voor de universiteit. Zijn hele leven immers was de jongen, zoals reeds verteld, opgevoed bij tantes in het gouvernement (op kosten van Varvara Petrovna) op zevenhonderd werst van Skvoresjniki. En wat Andrejeff oftewel Andrejev betreft: dit was doodgewoon onze koopman hier, de winkelier, een grote zonderling, oudheidkundig autodidact, hartstochtelijk verzamelaar van Russische antiquiteiten, die soms met Stepan Trofimovitsj overhoop lag over zijn inzichten en vooral zijn politieke richting. Deze achtenswaardige koopman met zijn grijze baard en zijn grote zilveren bril was Stepan Trofimovitsj nog vierhonderd roebels schuldig voor enige bunders bosgrond die hij op zijn landgoedje (dat aan Skvoresjniki grensde) had gekocht om te kappen. Hoewel Varvara Petrovna haar vriend ruimschoots met financiële middelen had bedeeld toen ze hem naar Berlijn zond, had Stepan Trofimovitsj bij zijn reis nog speciaal op deze vierhonderd roebels gerekend, waarschijnlijk voor zijn geheime uitgaven en hij kon wel huilen toen Andrejev hem had verzocht nog een maand geduld te hebben, hoewel hij recht op dat uitstel had daar hij de eerste termijnen alle bijna een half jaar vóór de vervaldagen had betaald omdat Stepan Trofimovitsj toentertijd bijzonder om geld verlegen zat. Varvara Petrovna las met gretigheid die eerste brief, onderstreepte met potlood de uitroep: ‹Waar zijn jullie beiden?›, zette de datum erop en borg hem weg in de cassette. Hij had natuurlijk aan zijn beide overleden vrouwen gedacht. In de tweede brief uit Berlijn werd het liedje gevarieerd: «Ik werk twaalf uur per etmaal (‹Het kunnen er ook elf zijn›, mompelde Varvara Petrovna), doorsnuffel bibliotheken, vergelijk, maak uittreksels, sjouw heen en weer, was bij professoren. Heb de kennismaking hernieuwd met de voortreffelijke familie Doendasov. Hoe knap ziet Nadezjda Nikolajevna er zelfs nu nog uit! Zij laat u eerbiedig groeten. Haar jonge echtgenoot en alle drie haar neven zijn in Berlijn. ’s Avonds babbelen we met de jongelui tot het ochtendgloren en onze nachten zijn bijna Attisch, maar alleen wat verfijning en élégance betreft; alles is voornaam: veel muziek, Spaanse motieven, plannen tot vernieuwing der mensheid, ideeën van eeuwige schoonheid, de Sixtijnse madonna, licht met duistere plekken, maar ook de zon heeft vlekken! O mijn vriendin, edele, trouwe vriendin! Ik ben met mijn hart bij u en de uwen, altijd bij u, en tout pays en eventueel zelfs dans le pays de Makar et de ses veaux waarover wij, weet u wel? zo vaak huiverend hebben gesproken te Petersburg vóór ons vertrek. Ik denk daar met een glimlach aan terug. Toen ik de grens had overschreden voelde ik mij in veiligheid, een eigenaardig, nieuw gevoel, voor het eerst na zo lange jaren...» enzovoorts enzovoorts.

«Nu, allemaal onzin!» oordeelde Varvara Petrovna terwijl ze ook deze brief opborg, «als ze tot de ochtend Attische nachten doorleven zal hij wel geen twaalf uur over de boeken zitten. Was hij misschien dronken toen hij dit schreef? Hoe durft die Doendasova mij groeten te zenden? Enfin, laat hem maar wat boemelen...»

De zin dans le pays de Makar et de ses veaux betekende: ‹waar Makar zijn kalveren niet naar toe dreef›. Stepan Trofimovitsj vertaalde soms opzettelijk op de meest onnozele manier Russische spreekwoorden en volksuitdrukkingen in het Frans, hoewel hij ze zonder twijfel wel begreep en wel beter kon vertalen, maar dat deed hij uit een speciaal soort bravoure en hij vond het geestig.

Doch boemelen deed hij maar weinig, geen vier maanden hield hij het uit en haastte zich toen terug naar Skvoresjniki. Zijn laatste brieven bestonden uitsluitend uit ontboezemingen van de tederste liefde voor zijn afwezige vriendin en waren letterlijk gedrenkt in tranen van heimwee. Sommige naturen zijn buitengewoon aan hun huis gehecht, net als schoothondjes. Het weerzien der vrienden was opgetogen. Na een paar dagen verliep alles weer als vroeger en zelfs nog vervelender dan tevoren. «M’n vriend», zei Stepan Trofimovitsj veertien dagen later tegen mij in het diepste geheim, «m’n vriend, ik heb een voor mij vreselijk... nieuwtje ontdekt: je suis un doodgewone klaploper et rien de plus! Mais r-r-rien de plus!»

VIII

Hierna brak bij ons een stille tijd aan, die bijna zonder onderbreking al deze negen jaar heeft voortgeduurd. De hysterische uitbarstingen en het gesnik aan mijn schouder, die geregeld terugkeerden, verstoorden ons goede leventje niet in het minst. Het verbaast me dat Stepan Trofimovitsj in die tijd niet dik is geworden. Alleen werd zijn neus wat rood en zijn goedhartigheid nam nog toe. Geleidelijk vormde zich een hechte vriendenkring om hem heen, die overigens steeds klein bleef. Varvara Petrovna kwam wel weinig met deze kring in aanraking maar toch beschouwden wij haar allemaal als onze patrones. Na de les van Petersburg had zij zich definitief in ons gouvernement gevestigd; ’s winters woonde zij in haar huis in de stad en ’s zomers buiten op haar landgoed. Nooit had zij zoveel betekenis en invloed in ons provinciale societyleven gehad als in de laatste zeven jaar, dat wil zeggen tot de benoeming van onze tegenwoordige gouverneur. Onze vorige gouverneur, de onvergetelijke en zachtaardige Ivan Osipovitsj, was een nabije bloedverwant van haar en zij had hem eens een grote dienst bewezen. Zijn vrouw beefde alleen al bij de gedachte dat zij bij Varvara Petrovna niet in de smaak zou kunnen vallen, en de aanbidding voor haar door de stedelijke society ging zo ver dat ze zelfs aan iets zondigs deed denken. Hiervan profiteerde uiteraard ook Stepan Trofimovitsj. Hij was lid van de sociëteit, verloor met waardigheid bij het kaarten en verwierf hoogachting, al zagen velen in hem alleen maar een ‹geleerde›. Later, toen Varvara Petrovna hem toestond een eigen woning te betrekken, werd onze omgang nog ongedwongener. Wij kwamen tweemaal in de week in zijn huis bijeen; het ging er gezellig toe, vooral als hij scheutig was met champagne. Hij betrok zijn wijn uit de zaak van de reeds genoemde Andrejev. De rekeningen werden ieder half jaar door Varvara Petrovna voldaan en de betaaldag was bijna altijd een dag van cholerine.

Het oudste lid van de vriendenkring was Lipoetin, een gouvernementsambtenaar, al niet zo jong meer, een groot liberaal die in de stad doorging voor atheïst. Hij was voor de tweede maal getrouwd, met een jong, knap vrouwtje dat een bruidsschat ten huwelijk had gebracht, en hij had bovendien drie halfvolwassen dochters. Zijn hele gezin bewaarde hij in de vreze Gods en achter slot en grendel, hij was buitengewoon gierig en had van zijn salaris een huisje gekocht en een kapitaaltje overgespaard. Hij was een onrustig man en had bovendien een lage ambtenaarsrang: in de stad was hij niet bijzonder in tel en in de hoogste kringen werd hij niet ontvangen. Bovendien was hij een beruchte kwaadspreker en daarvoor al meer dan eens op de vingers getikt, en pijnlijk getikt, eenmaal door een officier en een andere keer door een achtenswaardig huisvader en grondbezitter. Maar wij hielden van zijn scherp verstand, zijn weetgierigheid, zijn wonderlijk boosaardige vrolijkheid. Varvara Petrovna mocht hem niet maar hij zag altijd toch wel kans zich op een of andere wijze bij haar aan te passen.

Evenmin was ze gesteld op Sjatov, die eerst in het afgelopen jaar tot onze kring was toegetreden. Sjatov was vroeger student geweest en was van de universiteit gezet na een studentenrelletje; hij had als kind les gehad van Stepan Trofimovitsj maar was geboren als lijfeigene van Varvara Petrovna, als zoon van haar overleden lakei Pavel Fjodorov, en zij had hem goed behandeld. Zij mocht hem niet lijden om zijn trots en zijn ondankbaarheid en kon hem onmogelijk vergeven dat hij na zijn verwijdering van de academie niet dadelijk naar haar was teruggekeerd, integendeel: zelfs op een door haar indertijd juist met dat doel aan hem geschreven ijlbrief had hij niets geantwoord en er de voorkeur aan gegeven in loondienst te treden bij een ontwikkelde koopman om zijn kinderen les te geven. Met het gezin van die koopman was hij naar het buitenland gegaan, meer als kinderoppas dan als huisleraar; maar hij wilde toen erg graag naar het buitenland. Bij de kinderen had men ook een gouvernante meegenomen, een levendige Russische jongedame die daar ook kort voor het vertrek in huis was gekomen en die men voornamelijk in dienst had genomen omdat ze zo goedkoop was. Twee maanden later ontsloeg de koopman haar ‹wegens vrijzinnige opvattingen›. Sjatov nam eveneens de benen en trouwde weldra met haar te Genève. Zij bleven drie weken samen wonen maar toen gingen zij uiteen, als vrije mensen die nergens door gebonden waren; natuurlijk ook uit armoede. Lang zwierf hij in zijn eentje door Europa en leefde God weet waarvan; men zei dat hij op straat schoenen heeft gepoetst en in een havenstad pakjesdrager is geweest. Ten slotte, nu een jaar geleden, keerde hij naar hier terug, naar zijn geboortestreek en nam zijn intrek bij een oude tante, die evenwel een maand daarna kwam te overlijden. Met zijn zuster Dasja, die eveneens was opgevoed door Varvara Petrovna en als haar bijzondere lieveling bij haar inwoonde op de meest nobele voet, onderhield hij slechts de meest schaarse en verwijderde betrekkingen. In ons midden was hij altijd somber en zwijgzaam; maar soms, als men zijn overtuigingen te na kwam, toonde hij een ziekelijke prikkelbaarheid en was dan zeer onbeheerst in zijn woorden. ‹Sjatov moet je eerst vastbinden als je met hem wilt discussiëren›, placht Stepan Trofimovitsj schertsend te zeggen; toch had hij een zwak voor de jongeman. In het buitenland had Sjatov enkele van zijn vroegere socialistische opvattingen radicaal gewijzigd en was tot het andere uiterste overgegaan. Hij was een van die voorbeeldige Russische creaturen, die opeens overrompeld worden door een of andere meeslepende gedachte en daardoor dan meteen als het ware worden verpletterd, soms zelfs voorgoed. Zij zijn nooit in staat zo’n gedachte de baas te blijven maar ze geloven er hartstochtelijk in en zo verloopt dan hun hele verdere leven als in laatste stuiptrekkingen onder een steen die op hen gewenteld is en hen al half heeft platgedrukt. Het uiterlijk van Sjatov kwam volkomen overeen met zijn opvattingen: hij was plomp, blond, met verwarde haren, gedrongen, had brede schouders, dikke lippen, heel zware, overhangende lichtblonde wenkbrauwen, een somber voorhoofd en een norse, altijd neergeslagen blik, alsof hij zich altijd voor iets schaamde. Zijn haar vormde op een plek een bosje dat niet bij te kammen was en daarom steeds recht overeind stond. Hij was zeven of achtentwintig jaar. «Ik verbaas me er niet meer over dat zijn vrouw van hem is weggelopen», verklaarde Varvara Petrovna eens, nadat ze lang en strak naar hem had gekeken. Hij deed zijn best netjes gekleed te gaan, ondanks zijn buitengewone armoede. Aan Varvara Petrovna vroeg bij ook nu weer geen steun maar sloeg zich zo goed en kwaad als het ging door het leven; hij werkte ook bij kooplieden. Eens zat hij in een winkel, daarna zou hij voorgoed vertrekken op een vrachtboot, als hulpadministrateur, maar vlak voor de stoomboot afvoer werd hij ziek. Men kan zich moeilijk voorstellen welk een armoe hij in staat was te verduren, zelfs zonder dat hij er ook maar in het minst bij stilstond. Varvara Petrovna zond hem na zijn ziekte in het geheim en anoniem honderd roebels. Hij kwam evenwel achter het geheim, bezon zich, nam het geld aan en ging toen naar Varvara Petrovna om haar te bedanken. Zij ontving hem volijverig maar ook ditmaal stelde hij haar smadelijk in haar verwachtingen teleur: hij bleef maar vijf minuten zitten, deed er het zwijgen toe, staarde met doffe blik naar de grond en glimlachte dazig en opeens, zonder verder naar haar te luisteren, juist bij het interessantste gedeelte van het gesprek, stond hij op, maakte een soort zijwaartse buiging met kromme benen, begon zich ontzettend te generen, stiet daarbij nog tegen haar dure, met inlegwerk versierde naaitafeltje zodat het met geraas op de grond viel en stuk brak en ging heen, half dood van schaamte. Lipoetin veegde hem naderhand geducht de mantel uit omdat hij toen niet met minachting die honderd roebels had geweigerd, afkomstig als zij bleken te zijn van zijn gewezen meesteres en despote, en ze had aangenomen niet alleen maar zelfs naar haar toe was gesjouwd om te bedanken. Hij woonde op zijn eentje aan de rand van de stad en hij had niet graag dat iemand, zelfs van ons, hem bezocht. Op de avonden bij Stepan Trofimovitsj verscheen hij geregeld en leende kranten en boeken van hem.

Op deze soirees compareerde nog een andere jongeman, een zekere Virginski, ambtenaar hier ter stede, die enige gelijkenis met Sjatov vertoonde, al was hij ogenschijnlijk ook in alle opzichten zijn tegendeel; maar ook hij was een ‹huisvader›. Een beklagenswaardige en buitengewoon stille jongeman, trouwens al dertig jaar oud, zeer goed ontwikkeld maar voornamelijk autodidact. Hij was arm, gehuwd, ondersteunde een tante en een zuster van zijn vrouw en zat bij ze onder de plak. Zijn echtgenote en deze beide dames huldigden de modernste opvattingen maar het viel bij haar allemaal een tikje lomp uit – hier had men nu precies te doen met ‹een idee dat op straat is gevallen›, zoals Stepan Trofimovitsj het eens uitdrukte naar aanleiding van iets anders. Zij haalden alles uit de boeken en zouden zelfs op het eerste verluiden uit onze hoofdstedelijke progressieve hoekjes bereid zijn, al wat je maar wilt overboord te gooien als hun dat werd aangeraden. Madame Virginskaja oefende bij ons in de stad het beroep van baker uit; in haar meisjesjaren had ze lang te Petersburg gewoond. Virginski zelf was een man van een zeldzame reinheid des harten, en niet vaak heb ik ergens eerlijker geestdrift aangetroffen. «Ik zal nooit en te nimmer afstand doen van die lichtende verwachtingen», zei hij vaak met schitterende ogen tegen me. Over de ‹lichtende verwachtingen› sprak hij altijd op gedempte toon, met verrukking, half fluisterend, als betrof het een geheim. Hij was tamelijk groot van stuk maar erg schraal en smal in de schouders, zijn haar was bijzonder dun en rossig. Alle hautaine grapjes van Stepan Trofimovitsj over sommige van zijn meningen liet hij lankmoedig over zich heen gaan maar hij sprak hem wel eens heel ernstig tegen en bracht hem op menig punt in het nauw. Stepan Trofimovitsj ging vriendelijk met hem om, trouwens tegenover ons allemaal gedroeg hij zich vaderlijk.

– Jullie allemaal bent ‹nog niet droog achter de oren›, merkte hij eens gekscherend tegen Virginski op. Al die soortgenoten van jullie, hoewel ik bij u, Virginski, toch niet die bekrompenheid heb opgemerkt zoals ik ze te Petersburg heb aangetroffen chez ces séminaristes, maar toch zijn jullie nog maar foetussen. Sjatov zou vreselijk graag goed uitgebroed willen zijn maar ook hij komt uit de couveuse.

– En ik? vroeg Lipoetin.

– En u bent eenvoudig de gulden middenweg die overal tussendoor kronkelt... op zijn manier.

Lipoetin zweeg beledigd.

Men vertelde van Virginski, en helaas op zeer goede gronden, dat zijn vrouw hem al binnen een jaar na hun wettige huwelijkssluiting plompverloren had aangekondigd dat hij voor haar had afgedaan en dat zij de voorkeur gaf aan Lebjadkin. Deze Lebjadkin, van elders hier aangekomen, bleek naderhand een zeer verdacht personage te zijn en hij was zelfs helemaal geen ‹stafkapitein buiten dienst›, zoals hij zich betitelde. Het enige wat hij kon was zijn snor opdraaien, drinken en de onnozelste waanzin uitkramen die men zich maar kan voorstellen. Deze vent, zo tactloos mogelijk, ging zich dadelijk onder hun dak nestelen, hij stak met groot genoegen zijn benen onder hun tafel, at en sliep in hun huis en begon ten slotte de heer des huizes uit de hoogte te behandelen. Men beweerde dat Virginski op de mededeling van zijn vrouw dat ze de brui aan hem gaf haar had geantwoord: ‹Mijn beste, tot dusver heb ik alleen maar van je gehouden, nu respecteer ik je›, maar het is niet waarschijnlijk dat hij zich zo antiek-romeins heeft uitgedrukt; er wordt integendeel gezegd dat hij erg heeft gesnotterd. Op een keer, veertien dagen na zijn onttroning, trok het hele ‹gezin› naar een bosje buiten de stad om met kennissen thee te gaan drinken. Virginski was in een bijna koortsachtig-vrolijke stemming en deed mee aan de danspartij; maar opeens en zonder dat er enige twist aan was voorafgegaan greep hij de reus Lebjadkin, die een solo-cancan danste, met beide handen in zijn haren, rukte hem op de grond en begon hem onder geschreeuw, geblèr en gehuil heen en weer te sjorren. De reus schrok zo dat hij zich niet eens verdedigde en, zolang de ander hem afroste, bijna geen kik gaf; maar na de aframmeling hing hij met al de vurigheid van een edelman de beledigde uit. Virginski smeekte zijn vrouw de hele nacht op zijn knieën om vergiffenis; maar die vergiffenis wist hij niet los te krijgen omdat hij zich toch niet bereid verklaarde Lebjadkin verontschuldigingen aan te bieden; bovendien werd hem benepenheid van opvatting en domheid verweten; het laatste omdat hij voor een vrouw was neergeknield toen hij tegen haar sprak. De kapitein van de staf verdween aldra met de noorderzon en is eerst heel kort geleden weer in onze stad komen opdagen, met zijn zuster en met nieuwe plannen; maar daarover later. Geen wonder dat de arme ‹huisvader› bij ons kwam uitblazen en behoefte had aan ons gezelschap. Van zijn huiselijke aangelegenheden repte hij bij ons overigens nooit. Slechts één keer, toen hij met mij van Stepan Trofimovitsj wegging, begon hij een verwijderde toespeling te maken op zijn toestand maar greep meteen mijn hand en riep vol vuur uit: «Dat doet er niet toe; dit is maar een persoonlijke aangelegenheid; dat staat het ‹algemeen belang› helemaal niet in de weg, totaal niet!»

Er kwamen ook losse bezoekers op onze avondjes; daar kwam de kleine jood Ljamsjin, daar kwam kapitein Kartoezov. Enige tijd verscheen er een leergierig oud heertje maar die is overleden. Eens introduceerde Lipoetin een verbannen katholiek geestelijke, Slontsevski, en een tijdlang lieten we hem uit principe in ons midden toe maar daarna hebben we hem niet meer ontvangen.

IX

Een tijdlang werd van ons in de stad verluid dat onze kring een broedplaats was van vrijdenkerij, zedenbederf en atheïsme; zelfs werd deze reputatie steeds sterker. In werkelijkheid evenwel viel bij ons niets te horen dan het meest onschuldige, vriendelijke, echt Russische gezellig vrijzinnige gekeuvel. Het ‹hoogste liberalisme› en de ‹hoogste liberaal›, dat is de liberaal zonder enig doel, zijn alleen maar in Rusland mogelijk. Stepan Trofimovitsj had, evenals ieder geestig man, een toehoorder nodig en bovendien behoefte aan erkenning van het feit dat hij zijn hoogste plicht vervulde: het propageren van ideeën. En ten slotte moest hij toch ook iemand hebben met wie hij champagne kon drinken en bij een glas wijn een bepaald soort amusante denkbeelden kon uitwisselen over Rusland en de ‹Russische ziel›, over God in het algemeen en de ‹Russische God› in het bijzonder; tegen wie hij voor de honderdste keer de Russische schandaalverhaaltjes kon spuien die iedereen al kende en uit zijn hoofd wist. Ook waren wij niet afkerig van roddelpraatjes uit de stad, waarbij wij soms strenge, hoog morele vonnissen velden. Wij kwamen ook op onderwerpen van algemeen menselijk belang, redeneerden ernstig over het toekomstig lot van Europa en het mensdom; voorspelden geleerd dat Frankrijk na het keizerrijk op slag tot een staat van de tweede rang zou vervallen en waren er volkomen van overtuigd dat dit verschrikkelijk snel en gemakkelijk kon gebeuren. De paus hadden we al lang en breed de rol voorspeld van een gewone metropoliet in het verenigde Italië en we waren er volkomen van overtuigd dat heel deze duizend jaar oude kwestie in onze eeuw van humanisme, industrie en spoorwegen slechts een bagatel was. Maar het ‹hoogst Russische liberalisme› staat immers niet anders tegenover deze zaak. Stepan Trofimovitsj sprak soms over kunst en hij deed het bijzonder goed, alleen een tikje abstract. Nu en dan kwam hij ook over zijn jeugdvrienden te spreken – stuk voor stuk personen die in de geschiedenis van onze ontwikkeling hun plaats hebben – , herdacht ze ontroerd en met eerbied maar ook een beetje afgunstig. Als het al te vervelend werd, gaf het joodje Ljamsjin (een beambte bij de posterijen), die meesterlijk piano speelde, een paar stukken ten beste en daar tussendoor bootste hij het geknor van een varken na, of een onweer, of een bevalling met het eerste geschrei van het kind enz. enz.; alleen daarvoor werd hij dan ook uitgenodigd. Als wij veel hadden gedronken – en dat kwam voor, hoewel niet zo vaak – , raakten wij in geestvervoering en eens zongen we zelfs in koor, door Ljamsjin begeleid, de Marseillaise, alleen weet ik niet of het er wat op leek. De grote dag van de 19e februari (toen de lijfeigenschap werd afgeschaft) vierden we enthousiast en al lang tevoren waren we begonnen er toasts aan te wijden. Dat lag nu alweer in het grijs verleden, toen was er nog geen Sjatov en geen Virginski en Stepan Trofimovitsj woonde nog in het huis van Varvara Petrovna. Enige tijd vóór de grote dag had Stepan Trofimovitsj zich aangewend, een paar opgeschroefde strofen in zichzelf te neuriën die iedereen toen kende en die gedicht moesten zijn door een of andere vroegere liberale grootgrondbezitter:

==

De boeren komen en dragen bijlen,

Er is iets vreselijks op til.

==

Het moet althans iets in die trant zijn geweest, ik herinner het me niet letterlijk. Varvara Petrovna hoorde het liedje eens en ze schreeuwde hem toe: «Onzin, onzin!» en ze verliet boos de kamer. Toen Lipoetin dit vernam, merkte hij honend tegen Stepan Trofimovitsj op:

– Ja, het zou jammer zijn, als de vroegere lijfeigenen hun heren landeigenaars van louter vreugde iets onaangenaams zouden aandoen.

En hij maakte met zijn vinger een veelbetekenend gebaar om zijn hals heen.

– Cher ami, antwoordde Stepan Trofimovitsj hem goedmoedig, gelooft u mij dat dit (hij herhaalde het gebaar om de hals) niet het minste nut zal afwerpen, zo min voor onze grootgrondbezitters als voor ons allemaal. Ook zonder hoofden zullen wij niets tot stand weten te brengen, hoewel onze hoofden ons het meest verhinderen om iets te begrijpen.

Ik moet opmerken dat velen bij ons veronderstelden, dat er op de dag van het manifest iets ongewoons zou gebeuren, iets als waarop Lipoetin doelde en met hem alle zogenaamde kenners van volk en staat. Het schijnt dat ook Stepan Trofimovitsj deze gedachte deelde, en zelfs zozeer dat hij bijna aan de vooravond van de grote dag Varvara Petrovna opeens verlof ging vragen om naar het buitenland te gaan; kortom hij begon benauwd te worden. Maar de grote dag verstreek, er verliep nog enige tijd en het hautaine glimlachje verscheen weer op de lippen van Stepan Trofimovitsj. Hij gaf ons enige opmerkelijke gedachten ten beste over het karakter van de Russische mens in het algemeen en de Russische boer in het bijzonder.

– Overijld als we zijn, hebben we het te veel op de spits gedreven met onze boertjes, zo besloot hij zijn merkwaardige gedachtengang. Wij hebben ze in de mode gebracht en een hele sector van de letterkunde heeft zich enige jaren achtereen met hen bezig gehouden als met een pas ontdekte kostbaarheid. We hebben lauwerkransen gezet op luizebollen. Het Russische dorp heeft ons in volle duizend jaar niets anders opgeleverd dan de kamarinskaja. Een eminent Russische dichter, wie het bovendien niet aan geestigheid ontbrak, heeft toen hij voor het eerst de grote Rachel op de planken zag enthousiast uitgeroepen: ‹Rachel zal ik niet ruilen voor een moezjiek!› Ik ben bereid verder te gaan: ik wil zelfs alle Russische moezjieks cadeau geven in ruil voor die éne Rachel. Het wordt tijd de dingen nuchterder te bekijken en onze inheemse boerse teerlucht niet te verwarren met bouquet de l’impératrice.

Lipoetin gaf dit terstond toe maar merkte op dat het toentertijd uit een oogpunt van tendens toch nodig was, te huichelen en de boertjes te verheerlijken; dat zelfs dames uit de hoogste kringen bij het lezen van Anton Pechvogel tranen hadden vergoten en sommige van haar dan ook zelfs uit Parijs aan haar rentmeesters in Rusland hadden geschreven dat zij voortaan zo humaan mogelijk met de boeren moesten omspringen.

Toen gebeurde het en ongelukkigerwijs juist na de eerste geruchten over Anton Petrov, dat het ook in ons gouvernement, en slechts op vijftien wersten van Skvoresjniki tot een zekere wrijving kwam, zodat men er in zijn opwinding een militair detachement heen stuurde. Ditmaal ging Stepan Trofimovitsj zo tekeer dat hij zelfs ook ons bang maakte. Op de sociëteit schreeuwde hij het uit dat wij meer militairen nodig hadden, dat men ze telegrafisch uit een ander district moest oproepen; hij draafde naar de gouverneur en verzekerde deze dat hij hier niet de hand in had; verzocht op generlei wijze, op grond van zijn verleden, in de zaak te worden betrokken en stelde voor zijn verzoek onverwijld aan de bevoegde instanties te Petersburg schriftelijk door te zenden. Het is maar goed dat dit alles gauw voorbij was en met een sisser afliep, alleen heb ik mij toen over Stepan Trofimovitsj verbaasd.

Drie jaar later begon men, zoals bekend, te spreken over nationalisme en er ontstond een ‹openbare mening›. Stepan Trofimovitsj dreef er hevig de spot mee.

– Vrienden, zo onderwees hij ons, als onze nationaliteit werkelijk ‹geboren› is, zoals ze nu in de kranten beweren, dan zit ze nog op school, op een of andere Peterschule, gebogen over een Duits boek om haar eeuwige Duitse les in te pompen en een Duitse leraar laat haar voor straf knielen, zo nodig. Een Duitse onderwijzer vind ik best; maar het waarschijnlijkste is dat er niets is gebeurd en niets van die aard is geboren maar dat alles zal gaan zoals het tot nog toe ging, dat wil zeggen onder Gods bescherming. Naar mijn mening zou dat ook voldoende zijn voor Rusland, pour notre sainte Russie. En bovendien, al dat pan-Slavisme en nationalisme – al die dingen zijn immers veel te oud om nieuw te zijn. De nationaliteit, als u wilt, is bij ons nooit anders voor de dag gekomen dan in de vorm van een verzinsel van deftige sociëteitsbezoekers en dan bovendien uit Moskou. Ik spreek natuurlijk niet over de tijd van prins Igor. En ten slotte komt het allemaal voort uit leegloperij. Bij ons komt alles uit lediggang voort, ook het goede en het mooie. Alles komt voort uit onze deftige, vriendelijke, beschaafde, grillige leegloperij! Dertigduizend jaar herhaal ik dat nu al. Wij kunnen van onze eigen arbeid niet leven. En wat hebben ze zich daar nu druk gemaakt over een publieke opinie die bij ons zou zijn ‹geboren› – zo maar ineens, zonder slag of stoot, kant en klaar uit de lucht gevallen? Snappen ze dan niet dat voor het verwerven van een mening bovenal arbeid nodig is, eigen inspanning, eigen initiatief, eigen ervaring! Een mens krijgt niets voor niets. Als we gaan werken, zullen we ook onze eigen mening hebben. Maar aangezien wij nooit zullen werken, zal bij ons alleen een mening hebben wie tot dusver in onze plaats heeft gewerkt, dus altijd weer datzelfde Europa en altijd weer dezelfde Duitsers – die al sinds twee eeuwen onze leermeesters zijn. Bovendien is Rusland immers een veel te groot misverstand dan dat wij het in ons eentje zouden kunnen ophelderen, zonder Duitsers en zonder inspanning. Al twintig jaar lang luid ik de alarmklok en roep op tot arbeid! Ik heb mijn leven gegeven om te roepen en ik dwaas heb er vertrouwen in gehad! Nu heb ik dat vertrouwen niet meer, maar tot het einde toe, tot aan het graf zal ik de bel blijven luiden; ik zal aan het klokketouw blijven trekken tot men het mij uit de hand neemt om de klok te luiden voor mijn dodenmis!

Helaas! wij gaven hem toen gelijk. We klapten in onze handen voor onze mentor, en met hoeveel warmte zelfs! Maar verklaart u eens, mijne heren, verneemt men ook thans niet bijwijlen alom precies zulke ‹vriendelijke›, ‹verstandige›, ‹vrijzinnige›, Oudrussische nonsens?

Onze leraar geloofde in God.

– Ik begrijp niet waarom iedereen mij hier voor een godloochenaar uitmaakt? zei hij soms. Ik geloof in God, mais distinguons, ik geloof in Hem als in een wezen dat zich alleen maar bewust wordt in mij. Ik kan toch niet geloven zoals mijn Nastasja (het dienstmeisje) of als een of andere rijke meneer die alleen maar gelooft ‹voor alle zekerheid› – of zoals onze waarde Sjatov – trouwens nee, Sjatov komt hier niet in aanmerking, Sjatov gelooft gewelddadig, als een Moskouse slavofiel. Maar wat het christendom betreft ben ik, met al mijn eerlijke hoogachting ervoor, toch geen christen. Ik ben veeleer een antieke heiden, net als de grote Goethe of als een oude Griek. Dit ene al, dat het christendom geen begrip had voor de vrouw – zoals George Sand dat in een van haar geniale romans zo schitterend heeft uiteengezet. En wat het ritueel betreft, het vasten en al het andere, begrijp ik niet, wie het iets aangaat, hoe ik daar tegenover sta. Al sloven onze dwarskijkers hier zich ook nog zo uit, toch wil ik geen jezuïet worden. In 1847 schreef Belinski uit het buitenland aan Gogol zijn bekende brief, waarin hij hem heftig verweet dat hij ‹in een of andere God› geloofde. Entre nous soit dit, ik kan me niets grappigers indenken dan het ogenblik waarop Gogol – de Gogol van toen! – die uitdrukking en... de hele brief las! Maar afgezien van het vermakelijke en omdat ik het toch met de hoofdzaak eens ben, zeg en betoog ik: dat waren kerels! Zij konden immers van hun volk houden, zij konden ervoor lijden, konden er alles voor opofferen en toch waren ze tevens in staat, zich van dat volk te distantiëren als het nodig was, het niet naar de mond te praten inzake bepaalde opvattingen. Iemand als Belinski kon toch werkelijk niet zijn heil zoeken in vastenolie of in rammenas met erwten!..

Maar nu kwam Sjatov in het geweer.

– Deze mannen van u hebben nooit van het volk gehouden, nooit voor het volk geleden en niets voor het volk geofferd, hoezeer ze zich dat ook hebben ingebeeld voor hun eigen vermaak! bromde hij stuurs, met gebogen hoofd, en draaide onrustig op zijn stoel heen en weer.

– Wat, hebben ze niet van het volk gehouden! begon Stepan Trofimovitsj te schreeuwen. O, hoe hebben zij van Rusland gehouden!

– Evenmin van Rusland als van het volk! sprak Sjatov, nu ook op een schreeuwtoon, en zijn ogen fonkelden. Men kan niet liefhebben wat men niet kent en zij hadden totaal geen begrip van het Russische volk! Zij allemaal, en u erbij, hebben het Russische volk over het hoofd gezien, en Belinski vooral: dat blijkt al uit die brief aan Gogol. Belinski heeft, precies als de Weetgierige in de fabel van Krylov, de olifant in het museum helemaal niet gezien omdat zijn volle aandacht uitging naar de Franse socialistische torretjes; en daar is hij altijd bij gebleven. En toch was hij misschien nog wel de schranderste van jullie allemaal! En jullie hebt niet alleen aan het volk voorbij gekeken – jullie hebt het met walgelijke minachting behandeld, alleen al hierom omdat jullie je als een volk alleen het Franse volk kunt voorstellen, en daarvan alleen de Parijzenaars, en je geschaamd hebt dat het Russische volk niet net zo was. En dat is de naakte waarheid! Maar wie geen volk heeft, heeft ook geen God! Weest er zeker van dat allen die hun volk niet meer begrijpen en het contact ermee verliezen, daardoor meteen ook in diezelfde mate het geloof hunner vaderen verliezen en atheïsten of sceptici worden. Ik zeg de waarheid! Dit is een feit dat voor zichzelf spreekt. Vandaar dat èn jullie allemaal èn wij allemaal nu of gemene atheïsten zijn, of onverschillige, verdorven beroerlingen en niets méér! En u ook, Stepan Trofimovitsj, ik zonder u volstrekt niet uit, ik heb het zelfs vooral met het oog op u gezegd, nu weet u het!

Na zo’n monoloog (en zoiets kwam bij hem dikwijls voor) pakte Sjatov gewoonlijk zijn pet en stormde naar de deur in de stellige overtuiging dat nu alles was afgelopen en dat hij zijn vriendschappelijke verhouding met Stepan Trofimovitsj voor eens en voorgoed had verprutst. Maar deze wist hem steeds tijdig te remmen.

– Zouden we maar geen vrede sluiten Sjatov, na al die vriendelijke woordjes? zei hij dan en stak hem van zijn fauteuil goedhartig zijn hand toe.

De plompe maar verlegen Sjatov hield niet van sentimentaliteiten. Naar buiten was hij een ruwe vent maar innerlijk was hij, geloof ik, heel gevoelig. Wel ging hij vaak de perken te buiten maar hij was zelf de eerste die eronder leed. Als antwoord op de vergoelijkende woorden van Stepan Trofimovitsj bromde hij iets in zijn baard, ging als een beer van zijn ene been op het andere wiegelen, begon dan ineens te grijnzen, legde zijn pet weg en ging weer op zijn stoel zitten, zijn blik steeds naar de grond gericht. Natuurlijk moest er dan wijn aanrukken en Stepan Trofimovitsj bracht een of andere toepasselijke toast uit, al was het bijvoorbeeld maar op de nagedachtenis van een dier grote mannen van weleer.

TWEEDE HOOFDSTUK

Prins Harry. Een trouwplan

I

Er bestond maar één wezen aan wie Varvara Petrovna even gehecht was als aan Stepan Trofimovitsj; dat was haar enige zoon Nikolaj Vsevolodovitsj Stavrogin. Voor hem had zij indertijd Stepan Trofimovitsj als opvoeder aangesteld. De jongen was toen acht jaar en zijn ouders leefden al gescheiden, zodat het ventje slechts onder de hoede van zijn moeder opgroeide. Tot Stepan Trofimovitsj’ eer moet gezegd worden: hij wist zijn pupil aan zich te binden. Zijn hele geheim bestond hierin, dat hij zelf nog een kind was. Ik was er toen nog niet en hij had altijd een oprechte vriend nodig. Het kwam niet in hem op zo’n jong ventje, dat pas kwam kijken, tot zijn vertrouweling te maken. Maar het kwam er als vanzelf van dat tussen hen niet de geringste afstand bleef bestaan. Vaak maakte hij zijn tien of elfjarige vriend in de nacht wakker, alleen maar om onder tranen zijn gekrenkte gevoelens voor hem te luchten, of hem een of ander huiselijk geheim te onthullen, zonder te beseffen dat dit eigenlijk ontoelaatbaar was. Ze vielen elkaar om de hals en weenden. De jongen wist dat zijn moeder veel van hem hield maar zelf gaf hij niet erg om haar. Ze praatte weinig met hem, legde zelden beslag op hem maar hij voelde altoos pijnlijk hoe scherp ze hem in ’t oog hield. Wat het onderwijs en de zedelijke opvoeding betreft, verliet zij zich weliswaar volkomen op Stepan Trofimovitsj. Toentertijd stelde ze in hem nog het volste vertrouwen. Aan te nemen is dat de leraar wel een beetje op de zenuwen van zijn pupil werkte. Toen deze, zestien jaar oud, naar het lyceum werd gebracht, was hij ziekelijk en bleek, wonderlijk stil en in zich zelf gekeerd (later muntte hij uit door ongewone lichaamskracht). Voorts is te vermoeden dat de vrienden niet alleen weenden en elkaar ’s nachts in de armen vielen vanwege huiselijke voorvallen. Stepan Trofimovitsj verstond de kunst, in het hart van zijn vriend de meest verborgen snaren aan te roeren en in hem het eerste nog onbestemde gevoel op te roepen van die eeuwige, heilige zwaarmoedigheid welke menige uitverkoren ziel, als ze er eenmaal van genoten heeft, later nooit meer zou willen ruilen tegen een alledaagse tevredenheid (er zijn zelfs liefhebbers voor wie deze zwaarmoedigheid méér waard is dan de volmaaktste tevredenheid, zelfs als deze onder hun bereik lag). Maar in elk geval was het goed dat de wegen van pupil en opvoeder, zij het te laat, uiteen gingen.

De eerste twee jaar kwam de jongeman van het lyceum met de vakanties naar huis. Toen Varvara Petrovna en Stepan Trofimovitsj naar Petersburg waren vertrokken, was hij soms aanwezig op de literaire soirees bij zijn moeder, luisterde en keek om zich heen. Hij praatte weinig en was nog altijd even stil en verlegen. Tegen Stepan Trofimovitsj gedroeg hij zich met zijn vroegere teerhartige oplettendheid maar reeds een tikje gereserveerder: hij vermeed het zichtbaar, met hem te spreken over verheven onderwerpen en over het verleden. Toen hij het lyceum had afgelopen ging hij, op verlangen van zijn moeder, in militaire dienst en werd weldra ingelijfd bij een der meest geziene regimenten der cavalerie van de garde. Hij bezocht zijn moeder niet om zich in uniform te vertonen en zijn brieven uit Petersburg werden steeds schaarser. Varvara Petrovna stuurde hem royaal zakgeld, hoewel na de opheffing van de lijfeigenschap de inkomsten uit haar landgoed dusdanig waren teruggelopen dat zij de eerste tijd nog niet de helft van haar vroegere revenuen ontving. Ze had evenwel een flink reservekapitaal opgespaard. Zij stelde zeer veel belang in de successen van haar zoon in de hoogste kringen van Petersburg. Wat haar niet was gelukt, daarin slaagde de jonge officier, rijk en met goede vooruitzichten. Hij knoopte nieuwe betrekkingen aan, zo fraai als zij ze zich niet meer had kunnen dromen en werd overal met open armen ontvangen. Maar al heel spoedig kwamen Varvara Petrovna nogal vreemde geruchten ter ore: de jongeman was op onzinnige wijze eensklaps aan de rol geslagen. Niet dat hij speelde of erg veel dronk; maar men had het over zijn wilde bandeloosheid, over mensen die hij met zijn harddravers had aangereden, over zijn beestachtig gedrag tegenover een dame van goede stand met wie hij een verhouding had gehad en die hij daarna in het publiek had beledigd. Zelfs was een vuil zaakje van hem maar al te bekend geworden. Vooral werd rondverteld dat hij een ruziezoeker was: hij sloot zich bij de mensen aan en beledigde ze dan uit lust om te beledigen. Varvara Petrovna wond zich op en trok het zich erg aan. Stepan Trofimovitsj verzekerde haar dat dit slechts de eerste stormachtige uitbarstingen waren van een àl te begaafde natuur, dat de storm wel weer zou bedaren en dat dit alles hem deed denken aan de jeugd van prins Harry, die zijn streken uithaalde met Falstaff, Poins en mrs. Quickly, zoals men het bij Shakespeare kan vinden. Ditmaal riep Varvara Petrovna niet: ‹Onzin, onzin!› zoals zij zich de laatste tijd had aangewend Stepan Trofimovitsj heel dikwijls toe te voegen, integendeel, ze luisterde heel aandachtig, liet zich alles omstandig uitleggen, nam toen zèlf Shakespeare ter hand en las het onsterfelijke werk met de grootste aandacht. Maar de lectuur kalmeerde haar niet, ook vond zij de overeenkomst niet zo groot. Met koortsachtig ongeduld verwachtte zij de antwoorden op enige van haar brieven. Deze lieten niet op zich wachten; aldra ontving zij het noodlottige bericht dat prins Harry bijna tegelijkertijd twee duels had gevoerd, in beide gevallen volkomen schuldig was geweest, zijn ene tegenstander morsdood had geschoten en de ander invalide had gemaakt en, om zulk wangedrag, voor de rechter was gedaagd. De affaire eindigde ermee dat hij tot soldaat was gedegradeerd, van zijn rechten vervallen werd verklaard en als banneling werd overgeplaatst naar een der infanterie-regimenten, en dat nog slechts als bijzondere gunst.

In het jaar 1863 gelukte het hem zich te onderscheiden; hij kreeg het erekruis en werd bevorderd tot onderofficier en vervolgens merkwaardig vlug ook tot officier. Intussen had Varvara Petrovna wel een honderd brieven met verzoeken en smeekbeden naar Petersburg geschreven. Zij veroorloofde zich in dit buitengewone geval een ietwat kruiperige houding aan te nemen. Na zijn bevordering nam de jongeman plotseling ontslag, keerde echter weer niet naar Skvoresjniki terug en schreef zijn moeder helemaal niet meer. Ten slotte vernam men langs omwegen dat hij zich weer te Petersburg bevond maar men had hem niet meer in zijn vroegere milieu gezien; hij had zich ergens als het ware verstopt. Aan het licht kwam dat hij in vreemd gezelschap verkeerde, zich aangesloten had bij het uitschot van de Petersburgse bevolking, bij ambtenaren die geen hemd aan ’t lijf hadden, bij ontslagen militairen die op nette manier naar aalmoezen hengelden, bij dronkaards wier verslonsde gezinnen hij frequenteerde, dat hij dagen en nachten doorbracht in duistere spelonken en God mag weten in wat voor sloppen, dat hij aan lager wal en helemaal verlopen was en zich daar blijkbaar best tevreden mee voelde. Geld vroeg hij zijn moeder niet: hij bezat zelf een klein landgoed – het vroegere bezittinkje van generaal Stavrogin, dat een bagatel opbracht en dat hij, naar verluidde, aan een Duitser uit Saksen had verpacht. Ten slotte smeekte zijn moeder hem, bij haar te komen, en prins Harry verscheen in onze stad. Bij die gelegenheid zag ik hem voor het eerst want ik had hem nooit eerder ontmoet.

Hij was een zeer knappe jongeman, vijfentwintig jaar oud, en ik geef toe dat zijn voorkomen mij verraste. Ik had verwacht een of ander viezig, verlopen, door zijn wangedrag uitgeteerd, naar brandewijn ruikend sujet te zullen zien. In plaats daarvan aanschouwde ik de elegantste gentleman die ik ooit had gezien, buitengewoon goed gekleed, die zich gedroeg zoals alleen een heer zich kan gedragen die gewend is aan de verfijndste élégance. Ik was niet de enige die zich verbaasde: de hele stad verwonderde zich – waar men natuurlijk de ganse levensloop van de heer Stavrogin al kende, zelfs met zúlke finesses dat niet te begrijpen was hoe men daar achter was gekomen en waarvan, wonder boven wonder, de helft op waarheid bleek te berusten. Al onze dames waren wèg van de nieuwe gast. Zij verdeelden zich in twee nijdig tegenover elkaar staande partijen – door de ene werd hij verafgood, door de andere gehaat tot bij het bloeddorstige af; maar wèg van emotie waren ze allebei. Voor sommigen was het buitengewoon opwindend dat in zijn ziel misschien een of ander fataal geheim verborgen lag; anderen vonden het bijzonder mooi dat hij een man had gedood. Voorts bleek dat hij zeer behoorlijk ontwikkeld was en zelfs enige wetenschappelijke kennis bezat. Van het laatste was trouwens niet veel nodig om ons in verbazing te brengen; maar hij kon een oordeel geven over actuele, altijd interessante onderwerpen en, wat nog méér zei, hij deed het met opmerkelijk onderscheidingsvermogen. Het is vreemd maar wáár: iedereen bij ons vond hem, bijna van de eerste dag af, een buitengewoon intelligente kerel. Hij was niet erg spraakzaam, was elegant maar niet in het overdrevene, bewonderenswaardig bescheiden en tegelijkertijd stoutmoedig en zelfbewust als niemand van ons. Onze fatjes waren niet weinig jaloers op hem en werden door hem volkomen in de schaduw gesteld. Ook zijn gezicht verraste mij: zijn haren waren wat àl te zwart, zijn heldere ogen wat àl te rustig en open, zijn gelaatskleur was wat àl te teer en blank, zijn blos wat àl te duidelijk en mooi, zijn tanden leken op parels, zijn lippen op bloedkoralen – men zou denken: een toonbeeld van schoonheid, maar tevens had hij iets terugstotends. Men beweerde dat zijn gezicht aan een masker deed denken; trouwens men zei zoveel, onder andere dat hij een buitengewone lichaamskracht bezat. Hij was vrij groot van stuk. Varvara Petrovna keek naar hem met trots maar ook altijd met bezorgdheid. Hij had nu een half jaar in ons midden gewoond – een slappe, stille, nogal landerige figuur; hij vertoonde zich in gezelschappen en gedroeg zich met voortdurende oplettendheid naar onze provinciale etiquette. Van vaderskant was hij familie van de gouverneur en hij werd in diens huis ontvangen als een naaste bloedverwant. Zo verliepen enige maanden en toen liet het roofdier opeens zijn klauwen zien.

Ik moet, om te beginnen, tussen haakjes opmerken dat onze minzame, zachtaardige Ivan Osipovitsj, onze vorige gouverneur, een beetje op een oud wijf leek, hoewel hij van goede familie was en prima relaties had – daardoor is ook te verklaren dat hij het zo lang bij ons heeft uitgehouden, gewoon als hij was alles door de vingers te zien. Om zijn gastvrijheid en gulheid zou hij geschikt zijn geweest voor adellijke maarschalk in de goede oude tijd maar hij deugde niet voor gouverneur in een zo rumoerige tijd als de onze. In de stad heerste de hardnekkige opvatting dat niet hij maar Varvara Petrovna het gouvernement bestuurde. Dat was natuurlijk scherp gezegd maar in elk geval was het een pertinente leugen en een verkeerd geplaatste geestigheid. Integendeel: Varvara Petrovna had de laatste jaren consequent en bewust al haar hogere ambities opgegeven, afgezien dan van haar buitengewone betekenis in het societyleven, en haar activiteit vrijwillig beperkt tot een door haarzelf strikt omlijnd gebied. In plaats van met zaken van algemeen belang was zij zich plotseling gaan bemoeien met de exploitatie van haar landgoed en in twee à drie jaar had ze de revenuen daarvan bijna weer op de vroegere hoogte gebracht. In weerwil van haar vroegere letterkundige ambities (de reis naar Petersburg, het plan een tijdschrift uit te geven enzovoort) was ze beginnen te sparen en geld opzij te leggen. Zelfs Stepan Trofimovitsj verwijderde zij uit haar nabijheid en ze stond hem toe, een andere woning te betrekken (zoals deze zelf haar al sinds lang onder allerlei voorwendsels had verzocht). Geleidelijk aan begon Stepan Trofimovitsj haar een prozaïsche vrouw te noemen of, nog gekscherender, ‹zijn prozaïsche vriendin›. Wel te verstaan veroorloofde hij zich zulke grapjes niet anders dan in zeer eerbiedige vorm en na lange tijd een geschikt ogenblik te hebben uitgezocht.

Wij allen uit haar omgeving begrepen – en Stepan Trofimovitsj beter dan wij allen – dat haar zoon voor haar nu als ’t ware een nieuwe verwachting, zelfs een soort nieuwe dweperij opleverde. Haar hartstochtelijke genegenheid voor haar zoon was al begonnen in de tijd van zijn eerste successen in de beau monde van Petersburg, en was enorm toegenomen toen zij het bericht van zijn degradatie had ontvangen. Maar tegelijkertijd was ze blijkbaar bevreesd voor hem en gedroeg zich gewoonweg als zijn slavin. Men zag het haar aan dat ze bang was voor iets onbestemds, iets geheimzinnigs, iets dat zij ook zelf niet onder woorden kon brengen en vaak keek zij Nicolas tersluiks strak aan, alsof ze ergens over nadacht en iets trachtte te ontraadselen... en zie: plotseling stak het roofdier zijn klauwen uit.

II

Onze prins beging onverhoeds twee of drie onmogelijke brutaliteiten tegenover verscheidene personen en het ergste ervan was hun bijzonder vreemdsoortig karakter, dat volkomen naar niets leek, heel anders dan gebruikelijk is: iets volslagen idioots en kwajongensachtigs en de duivel mag weten waaròm hij ze bedreef want er was in het minst geen aanleiding voor. Een van de meest geachte bestuursleden van onze sociëteit, Pjotr Pavlovitsj Gaganov, een bejaard en zelfs een verdienstelijk man, had de onschuldige gewoonte bij elk van zijn beweringen met heftigheid te verklaren: ‹Nee, mij nemen ze niet bij de neus!› Dat had verder niets te betekenen. Maar toen hij nu op een dag in de soos in de hitte van een of ander dispuut zijn stopwoordje uitsprak te midden van een kring bezoekers (en allemaal prima lui), kwam Nikolaj Vsevolodovitsj, die in z’n eentje aan de kant stond en met wie niemand zich had bemoeid, opeens naar Pjotr Pavlovitsj toe, greep hem onverhoeds maar stevig met twee vingers bij zijn neus en trok hem een paar stappen de zaal in achter zich aan. Hij kon geen enkele wrok koesteren tegen meneer Gaganov. Men zou kunnen denken dat dit een echte schooljongensstreek was, al was het natuurlijk beslist onvergeeflijk; en inderdaad zei men later dat hij op het ogenblik zelf van de operatie als ’t ware in gedachten verzonken was geweest, ‹alsof hij gek was geworden›, maar dat hebben ze eerst veel later beseft en beredeneerd. In de eerste verbolgenheid lette iedereen aanvankelijk alleen op het tweede moment, toen hij waarschijnlijk best begreep wat hij deed en niet alleen niet verlegen werd maar integendeel boosaardig en geamuseerd glimlachte ‹zonder het minste berouw›. Er ontstond een allervreselijkst lawaai; men omringde hem. Nikolaj Vsevolodovitsj draaide zich om en keek om zich heen, zonder iemand te antwoorden en tuurde met belangstelling naar de schreeuwende gezichten. Ten slotte verzonk hij als het ware opeens weer in gepeins (zo werd tenminste verteld), hij rimpelde zijn voorhoofd, ging met vaste schred naar de beledigde Pjotr Pavlovitsj toe en mompelde snel, met zichtbare ergernis:

– U neemt ’t me natuurlijk niet kwalijk.., ’k weet heus niet hoe dat opeens zo in me opkwam... ’t was dom...

De slordigheid van zijn verontschuldiging stond met een nieuwe belediging gelijk. Er ging een nog erger geschreeuw op. Nikolaj Vsevolodovitsj haalde zijn schouders op en ging heen.

’t Was allemaal erg bête, om nog te zwijgen van het onbehoorlijke ervan – een weloverwogen en vooraf beraamde onbehoorlijkheid, zoals op het eerste gezicht werd geconcludeerd, en hoogstwaarschijnlijk bedoeld als een buitengewoon onbeschaamde belediging van onze hele coterie. Zo vatte iedereen het ook op. Om te beginnen werd meneer Stavrogin onverwijld en met algemene stemmen als sociëteitslid geroyeerd; vervolgens werd uit naam van de hele soos besloten zich tot de gouverneur te wenden en hem te verzoeken onmiddellijk (en zónder eerst te wachten tot de zaak tot een formeel proces zou uitgroeien) de hinderlijke twistzoeker in te tomen, deze ‹oproerkraaier uit de stad te verwijderen met behulp van het hem toevertrouwde uitvoerend gezag en aldus de rust van alle respectabele kringen in onze woonplaats te beveiligen tegen ‹lastige aanslagen›. Met boosaardige onschuldigheid voegde men eraan toe dat ‹wellicht tegen de heer Stavrogin wel een of ander wetsartikel kon worden toegepast›. Speciaal deze zin was bedoeld als een steek onder water voor de gouverneur uit hoofde van Varvara Petrovna. Men gnuifde al van genot. De gouverneur bevond zich toen juist, alsof de duivel ermee speelde, niet in de stad: hij was vertrokken naar een plaats in de buurt voor de doop van een baby van een jonge weduwe, die na de dood van haar man in gezegende omstandigheden was achtergebleven; maar men wist dat hij weldra zou terugkeren. In afwachting daarvan bracht men de geachte en geaffronteerde Pjotr Pavlovitsj een hele ovatie: men omhelsde en kuste hem; de hele stad kwam bij hem op visite. Men wilde zelfs een diner te zijner ere bij intekening arrangeren en eerst op zijn dringend verzoek zag men hiervan af – misschien ook omdat men tenslotte terecht inzag dat de man toch bij zijn neus was genomen en er dus eigenlijk geen reden voor feestelijkheden bestond.

Maar ondertussen, hoe was het nu eigenlijk gebeurd? Hoe had het kúnnen gebeuren? Opmerkelijk was vooral de omstandigheid dat niemand van ons, in de hele stad, deze lompe streek toeschreef aan een vlaag van waanzin. Dit wil dus zeggen dat men Nikolaj Vsevolodovitsj ook bij zijn volle verstand wel tot zo’n wandaad in staat achtte. Hoe hij van zijn kant het voorval verklaart – ik weet het nog altijd niet, ondanks de gebeurtenis die er weldra op volgde en die alles scheen op te helderen en iedereen leek tevreden te stellen. Ik voeg er nog aan toe dat vier jaar later Nikolaj Vsevolodovitsj, op mijn rechtstreekse vraag betreffende dat voorval in de soos, zijn wenkbrauwen fronste en antwoordde: «Ja, ik was toentertijd niet helemaal gezond.» Maar laten we niet op de feiten vooruitlopen.

Merkwaardig vond ik ook die uitbarsting van algemene haat waarmee iedereen bij ons toen ‹deze rustverstoorder en oproerkraaier uit de grote stad› bejegende. Men wilde in zijn daad per se een brutale, weloverwogen bedoeling zien om met één slag de hele haute volée te beledigen. Hij had er werkelijk niemand een plezier mee gedaan en integendeel iedereen tegen zich in het harnas gejaagd – maar waaròm nu eigenlijk? Tot dusver had hij nog met niemand overhoop gelegen en zelfs had hij zich zo beleefd gedragen als een meneertje van een modeprent, gesteld dat die kon spreken. Ik veronderstel dat men hem haatte om zijn trotse houding. Zelfs onze dames, die hem waren gaan verafgoden, kankerden nu op hem, nog méér dan de mannen.

Varvara Petrovna was vreselijk van haar stuk gebracht. Ze erkende naderhand tegen Stepan Trofimovitsj dat zij dit alles al lang had voelen aankomen, iedere dag, het hele afgelopen halve jaar, en zelfs precies iets ‹in deze geest›, een opmerkelijke bekentenis van de kant van een bloedeigen moeder. ‹Het is zover!› had ze huiverend gedacht. De volgende ochtend, na de noodlottige avond op de soos, begon ze voorzichtig op een uiteenzetting met haar zoon aan te sturen en tegelijkertijd beefde ze van angst de arme vrouw, ondanks haar vastberadenheid. Ze had de hele nacht geen oog dichtgedaan en zelfs ging ze vroeg in de ochtend raad vragen aan Stepan Trofimovitsj en schreide haar verdriet uit, iets wat ze nog nooit in bijzijn van anderen had gedaan. Ze hoopte vurig dat Nicolas haar op z’n minst te woord zou staan, haar misschien waardig zou keuren om haar een uitleg te geven. Nicolas, die altijd zo beleefd en eerbiedig tegen zijn moeder was, hoorde haar een tijdlang aan, met opgetrokken wenkbrauwen maar heel ernstig; opeens stond hij op zonder met een kik te antwoorden, kuste haar hand en ging heen. En diezelfde dag, ’s avonds, kwam het, alsof de duivel ermee speelde, tot een tweede schandaal, dat wel lang niet zo erg en zo ongewoon was als het eerste maar dat toch de verontwaardiging in de stad nog zeer vergrootte.

Ditmaal betrof het onze vriend Lipoetin. Deze was bij Nikolaj Vsevolodovitsj verschenen juist toen die het onderhoud met zijn moeder had gehad en vroeg hem terstond, hem de eer van een bezoek aan te doen: de verjaardag van zijn vrouw zou met een avondpartijtje worden gevierd. Varvara Petrovna had allang met angst en beven de voorliefde van haar zoon voor connecties van lagere rang opgemerkt maar ze durfde hem er niet over te onderhouden. Hij scheen zich vooral aangetrokken te voelen tot mensen uit de kleine burgerij in onze stad en nog lager – dat scheen in zijn aard te liggen. Bij Lipoetin was hij tot dusver nog niet over de vloer geweest, ofschoon hij hem weleens had ontmoet. Hij vermoedde wel dat Lipoetin hem nu uitnodigde om het schandaal van de vorige avond op de soos en dat deze, als de liberaal van de plaats, opgetogen over dit schandaal, oprecht van mening was dat men zo met bestuursleden van een sociëteit moest omgaan en dat dit heel best was. Nikolaj Vsevolodovitsj begon te lachen en beloofde te komen.

Er waren veel gasten; geen notabelen, maar vlotte lui. De egocentrische en jaloerse Lipoetin placht slechts tweemaal in een jaar gasten te ontvangen, maar dan was hij niet krenterig. De eregast Stepan Trofimovitsj was ditmaal door ziekte verhinderd. Er werd thee geschonken, er was een overvloed aan koude hapjes en borrels; aan drie tafels werd gespeeld en de jeugd begon, in afwachting van het diner, op pianomuziek een dansje te maken. Nikolaj Vsevolodovitsj bood mevrouw Lipoetina zijn arm aan – een heel appetijtelijk dametje, dat vreselijk door hem geïntimideerd was – , danste twee rondjes met haar, ging toen naast haar zitten, praatte met haar, maakte haar aan het lachen. Toen hij ten slotte merkte hoe aardig ze eruitzag als ze lachte, greep hij haar opeens, voor de ogen van alle gasten, om haar middel en kuste haar op haar mond, drie maal achtereen, uit alle macht. De arme vrouw viel flauw van schrik. Nikolaj Vsevolodovitsj nam zijn hoed, ging naar haar echtgenoot toe, die te midden van de algemene consternatie verbouwereerd stond te kijken, werd bij zijn aanblik zèlf verlegen en nadat hij hem haastig had toegefluisterd: ‹Weest u niet boos›, ging hij heen. Lipoetin liep hem achterna tot in de gang, hielp hem eigenhandig in zijn bontjas en geleidde hem met buigingen de trap af. Maar reeds de volgende dag kreeg deze in de grond onschuldige historie een nogal vermakelijk naspel dat, om de waarheid te zeggen, Lipoetin sindsdien een zeker aanzien heeft verschaft, waar hij dadelijk tot zijn volle voordeel profijt van heeft getrokken.

Te tien uur in de ochtend verscheen aan de woning van mevrouw Stavrogina het dienstmeisje van Lipoetin, Agafja: een vlot, flink en blozend persoontje van dertig jaar; hij had haar een boodschap voor Nikolaj Vsevolodovitsj meegegeven en ze wilde beslist ‹meneer zelf› spreken. Deze had erge hoofdpijn maar kwam voor de dag. Varvara Petrovna zag kans erbij te zijn toen de boodschap werd overgebracht.

– Sergej Wasiljitsj (dat wil zeggen Lipoetin) begon Agafja welbespraakt te snateren, heeft me om te beginnen opgedragen u z’n beste groeten over te brengen en hij vraagt naar uw gezondheid, of u hebt kunnen slapen na dat van gisteren en hoe of u uw eigen nou voelt, juist na dat van gisteren.

Nikolaj Vsevolodovitsj lachte.

– De groeten aan je meneer en wel bedankt en zeg je meneer maar uit mijn naam, Agafja, dat hij de verstandigste man is uit de hele stad.

– En daarop moest ik u dan weer antwoorden, vervolgde Agafja nog radder, dat meneer dat zonder u wel uit zijn eigen weet en dat-ie u hetzelfde toewenst.

– Wat! Hoe kon hij dan weten, wat ik tegen je zou zeggen?

– Hoe of ie dat weet, dàt weet ik niet maar toen ik al weg was en toen ’k de hele straat al door was, hoor ik meneer me achterna lopen, zonder zijn pet, en hij zegt: «Hoor eens, Agafjoesjka, als-ie niks beters tegen je weet te zeggen als ‹Zeg maar tegen je meneer dat-ie de verstandigste vent van de hele stad is›, dan zeg je dadelijk tegen hem, onthou ’t goed: ‹Dat weten we reuzegoed uit ons eigen en we wensen u van hetzelfde.› Goed begrepen?»

III

Ten slotte kwam het dan tot een onderhoud met de gouverneur. Onze vriendelijke zachtzinnige Ivan Osipovitsj draaide zich in bochten en hoorde de jammerklachten van de sociëteit met tegenzin aan. Zonder twijfel: er moest iets worden gedaan maar veel zin had hij er niet in. Onze gastvrije burgervader was een klein beetje bang voor zijn jonge bloedverwant. Hij besloot niettemin hem te paaien: ‹dat hij de sociëteit en de beledigde zijn excuses zou aanbieden, maar nu in een bevredigende vorm, en zo nodig zelfs schriftelijk›, en hem vervolgens met zachte drang ertoe trachten te bewegen ‹ons te verlaten en, bijvoorbeeld, een studiereisje naar Italië te maken, of waarheen dan ook in het buitenland›. In de salon, waar hij ditmaal Nikolaj Vsevolodovitsj ontving (die anders, als familielid, in zijn hele huis kon rondwandelen), zat zijn pleegzoon Aljosja Teljatnikov – een ambtenaar, tevens assistent van de gouverneur – in een hoek achter een tafel postpakketten open te maken; en in een aangrenzend vertrek zat bij het venster, vlak bij de deur van de zaal, een dikke, gezonde overste, die juist op bezoek was – een vriend en vroegere ambtgenoot van Ivan Osipovitsj – De Stem te lezen en gaf natuurlijk niet de minste aandacht aan hetgeen zich in de zaal afspeelde; hij zat er trouwens met zijn rug naar toe. Ivan Osipovitsj begon te praten met veel omhaal van woorden, sprak bijna fluisterend, maar verloor telkens de draad van zijn betoog. Nicolas keek erg onvriendelijk, helemaal niet als een familielid: hij was bleek, zat daar met neergeslagen blik en luisterde met gefronste wenkbrauwen, alsof hij een hevige pijn onderdrukte.

– U heeft een goed hart, Nicolas, een nobel hart, zei het oude heertje onder andere. U is een zeer ontwikkeld man, heeft zich in de hoogste kringen bewogen en ook hier heeft u zich tot dusver als een heer gedragen en daarmee heeft u het hart gerustgesteld van uw moeder, die ons allemaal zo dierbaar is... En nu verschijnt alles weer in zo’n raadselachtig en voor iedereen gevaarlijk daglicht! Ik spreek als vriend des huizes, als een oudere bloedverwant die oprecht van u houdt... Vertel eens, wat brengt u toch tot zulke losbandigheden, die alle goede manieren en normen te buiten gaan?

Nicolas had geërgerd en ongeduldig zitten luisteren. Plotseling flitste iets sluws en spottends in zijn blik.

– Laat ik u zeggen wat mij ertoe brengt, zei hij stuurs, keek om zich heen en boog zich naar het oor van Ivan Osipovitsj. De pleegzoon Aljosja Teljatnikov verwijderde zich nog drie stappen verder naar het venster en de overste schraapte zijn keel achter zijn krant. De arme Ivan Osipovitsj hield haastig en vol vertrouwen zijn oor dichterbij: hij was buitengewoon nieuwsgierig. En toen gebeurde er weer iets totaal onmogelijks en van de andere kant in zeker opzicht maar al te duidelijks. De oude heer voelde ineens dat Nicolas, in plaats van hem een of ander interessant geheim toe te fluisteren, plotseling in het bovenste deel van zijn oor zijn tanden zette en er tamelijk stevig in hapte. Hij begon te sidderen en alles draaide om hem heen.

– Nicolas, wat zijn dat voor grappen! kreunde hij werktuiglijk met een vreemd klinkende stem.

Aljosja en de overste begrepen helemaal niet wat er gebeurde want ze konden het niet zien, en het scheen hun nog aldoor toe alsof er iets werd gefluisterd; maar het wanhopige gezicht van de oude heer verontrustte hen. Ze keken elkaar met opengespalkte ogen aan en wisten niet of ze nog moesten wachten of te hulp moesten schieten, zoals was afgesproken. Nicolas merkte dat misschien en beet nog een beetje pijnlijker in het oor.

– Nicolas, Nicolas! steunde het slachtoffer weer, nu... is het genoeg met die grappen...

Nog een ogenblik en de arme ziel was misschien wel dood gegaan van schrik; maar het onmens had medelijden en liet het oor los. Al die doodsangst had een volle minuut geduurd en de oude man kreeg een appelflauwte. Maar een half uur later werd Nicolas gearresteerd en tot nader order naar het politiebureau gebracht, waar men hem in een afzonderlijk vertrek opsloot met een speciale wachtpost voor de deur. Het was een krasse maatregel maar onze weekhartige regent was zó woedend geworden, dat hij besloten had de verantwoording op zich te nemen, zèlfs tegenover Varvara Petrovna. Tot algemene verbazing werd deze dame, toen ze zich ijlings, hevig vertoornd, bij de gouverneur vervoegde en onmiddellijk opheldering eiste, aan het bordes de toegang geweigerd; zonder uit haar rijtuig te stappen keerde ze naar huis terug en wist niet hoe ze ’t had.

En ten langen leste werd alles opgehelderd! Te twee uur in de nacht begon de arrestant, die tot dusver verbazend rustig was geweest en zelfs een dutje had gedaan, eensklaps te razen en te tieren, ging woedend met zijn vuisten op de deur slaan, trok met bovenmenselijke kracht het ijzeren traliewerk van de deur los, sloeg de ruit stuk en sneed zich daarbij in zijn handen. Toen de officier van de wacht met zijn manschappen kwam toegelopen en de cel liet ontsluiten om zich op de dolleman te werpen en hem te boeien, bleek dat deze hoge ijlkoorts had; hij werd naar huis gebracht, naar zijn moeder. Nu was alles opeens duidelijk. Alle drie de geneesheren uit onze stad gaven als hun mening dat de zieke ook drie dagen tevoren al in koortstoestand kon hebben verkeerd en, al leek het dat hij goed bij zijn hoofd was, niet de normale beschikking over zijn wil had gehad, zoals trouwens uit de feiten overduidelijk was gebleken. Aldus kwam aan het licht dat Lipoetin de eerste was geweest die de zaak goed had ingezien. De teergevoelige Ivan Osipovitsj was erg beteuterd; het werd merkwaardig gevonden dat hij blijkbaar Nikolaj Vsevolodovitsj in staat had geacht, bij volle bewustzijn allerlei dolzinnige wandaden te bedrijven. Ook op de soos keek men op z’n neus en men kon niet begrijpen dat niemand op deze voor de hand liggende verklaring van alle vreemdsoortige gebeurtenissen was gekomen. Er waren natuurlijk ook twijfelaars maar die konden zich niet lang handhaven.

Nicolas bleef ruim twee maanden bedlegerig. Een beroemde specialist uit Moskou werd in consult ontboden; de hele stad bezocht Varvara Petrovna. Zij vergaf alles. Toen, in het voorjaar, Nicolas weer volkomen hersteld was en zonder enig verzet akkoord ging met het voorstel van zijn moeder, een reis naar Italië te maken, verzocht ze hem tevens, bij ons allemaal afscheidsbezoeken af te steken en daarbij, voor zover mogelijk en waar nodig, zijn verontschuldigingen aan te bieden. Nicolas stemde toe met grote bereidwilligheid. Op de soos werd vernomen dat hij met Pjotr Pavlovitsj Gaganov een zeer kies gesprek had gehad in diens woning, waardoor deze volkomen was tevredengesteld. Op deze visites was Nicolas zeer ernstig en zelfs enigszins somber gestemd. Iedereen ontving hem, naar het scheen, met oprechte belangstelling, maar in de grond was iedereen met het geval verlegen en men was maar blij dat hij naar Italië zou vertrekken. Ivan Osipovitsj brak zelfs in tranen uit, maar kon er om een of andere reden niet toe besluiten, hem te omhelzen, zelfs niet bij zijn laatste afscheid. Het is een feit dat sommigen van ons er ondanks alles van overtuigd bleven, dat de deugniet eenvoudig iedereen voor de gek had gehouden en dat de ziekte maar apekool was geweest. Ook bij Lipoetin bracht hij een afscheidsbezoek.

– Vertelt u me eens, vroeg hij hem, hoe kon u vooruit weten wat ik over uw verstand zou zeggen, en Agafja het antwoord al meegeven?

– Heel eenvoudig, zei Lipoetin lachend, omdat ik u ook voor een verstandig man aanzie en dus uw antwoord wel kon voorzien.

– In ieder geval een eigenaardige coïncidentie. Maar u permitteert: dus u hield mij voor verstandig toen u Agafja stuurde en niet voor gek?

– Voor heel verstandig en heel schrander en ik deed maar alsof ik dacht dat u niet bij uw volle verstand was... En u heeft toen ook dadelijk mijn gedachten geraden en mij, door Agafja, het bewijs gegeven dat u best bij was.

– Nu, daarin vergist u zich toch een beetje; ik was werkelijk... ziek, bromde Nikolaj Vsevolodovitsj en fronste zijn voorhoofd. Foei! riep hij uit, u denkt toch, hoop ik, niet dat ik in staat zou zijn bij mijn volle verstand mensen aan te vallen? Waarom zou ik dat doen?

Lipoetin boog zijn hoofd en zag geen kans antwoord te geven. Nicolas werd ietwat bleek om zijn neus, of zo scheen het Lipoetin toe.

– In elk geval houdt u er een zeer vermakelijke denkwijze op na, ging Nicolas voort, en ik begrijp natuurlijk wel dat u Agafja naar me toe heeft gestuurd om mij te treiteren.

– Ik kon u toch niet op een duel uitdagen?

– Och ja natuurlijk! Ik heb óók zoiets gehoord: dat u niet van duels houdt...

– Waarom zouden we Franse dingen in het Russisch vertalen?

draaide Lipoetin er weer omheen.

– U houdt het dus op het nationalisme? Lipoetin kromp nog meer ineen.

– Aha! Wat zie ik! riep Nicolas plotseling toen hij op tafel op de meest in het oog lopende plek, een boek van Considérant ontwaarde. Is u misschien Fourierist? Dat is prachtig! Is dat soms géén vertaling uit het Frans? en hij tikte lachend op het boek.

– Nee, niet uit het Frans! stoof Lipoetin tamelijk nijdig op. Dit is een vertaling uit de taal van de hele mensheid, en niet alleen uit het Frans! Uit de taal van de universeel menselijke sociale republiek en harmonie, zeker! En niet alleen uit het Frans!

– Sapperloot, maar zo’n taal bestaat helemaal niet! antwoordde Nicolas, nog steeds lachend.

Kleinigheden kunnen soms van grote en blijvende betekenis zijn. Op de heer Stavrogin kom ik later nog terug wat de hoofdzaken betreft maar thans merk ik vast op, bij wijze van merkwaardigheid, dat van alle indrukken die hij toentertijd opdeed in onze stad het onaanzienlijke en bijna onbeduidende persoontje van Lipoetin het scherpst in zijn herinnering gegrift bleef, van deze kleine provinciale ambtenaar, deze jaloerse en ruwe huistiran, vrek en woekeraar, die restjes van maaltijden en stompjes kaars wegsloot en toch tevens een ijverig voorstander was van God weet wat voor toekomstige ‹sociale harmonie›, die zich ’s nachts bedwelmde met zijn dweperijen over fantastische voorstellingen van een toekomstige ‹phalanstère›, een leef en werkgemeenschap, aan wier spoedige verwezenlijking in Rusland en in ons gouvernement hij even vast geloofde als aan zijn eigen bestaan. En dat alles waar hijzelf een ‹huisje› had overgespaard, waar hij voor de tweede keer getrouwd was en van zijn vrouw geld had ontvangen, waar, misschien, honderd wersten in het rond geen sterveling was, te beginnen bij hemzelf, die ook maar uit de verte leek op een toekomstig lid van de ‹universeel-menselijke sociale republiek en harmonie›.

«God mag weten hoe het er in zulke mensen uitziet!» dacht Nicolas dikwijls verwonderd, als hij zich deze onverwachte Fourierist herinnerde.

IV

Onze prins reisde drie jaar lang en nog langer, zodat hij bij ons bijna in het vergeetboek raakte. We wisten, van Stepan Trofimovitsj, dat hij door heel Europa had rondgezworven, zelfs in Egypte was geweest en naar Jeruzalem was gereisd; vervolgens had hij zich ergens aangesloten bij een of andere wetenschappelijke expeditie naar IJsland en hij was inderdaad op IJsland geweest. Verder heette het dat hij een winter aan een Duitse universiteit college had gelopen. Hij schreef zijn moeder maar zelden – eens in de zes maanden, of nog minder; maar Varvara Petrovna was niet boos en niet beledigd. De betrekking tot haar zoon, zoals die nu eenmaal was geworden, aanvaardde zij deemoedig en met nederigheid; steeds leed zij en dweepte met haar Nicolas. Over haar dromen en haar verdriet sprak zij met niemand. Zelfs van Stepan Trofimovitsj raakte zij naar het scheen ietwat verwijderd. Zij smeedde in haar eentje bepaalde plannen en werd naar het schijnt nog gieriger dan tevoren, begon nog meer te sparen en ergerde zich steeds meer over de verliezen van Stepan Trofimovitsj bij het kaartspel.

Eindelijk, in april van dit jaar, kreeg ze een brief uit Parijs, van haar jeugdvriendin de generaalsvrouw Praskovja Ivanovna Drozdova. Al acht jaar lang hadden ze niets van elkaar gezien of gehoord maar nu deelde Praskovja haar mee dat Nikolaj Vsevolodovitsj vaak bij haar over de vloer kwam, dat hij bevriend was geraakt met Liza (haar enige dochter) en van plan was hen deze zomer naar Zwitserland te vergezellen, naar Vernex-Montreux, hoewel hij in het gezin van graaf K** (een te Petersburg zeer invloedrijke persoonlijkheid), die nu te Parijs vertoefde, als een eigen zoon was opgenomen zodat hij om zo te zeggen bij de graaf in huis woonde. De brief was kort en liet duidelijk het ermee beoogde doel doorschemeren, hoewel er niets anders in stond dan boven is vermeld. Varvara Petrovna dacht niet lang na, nam ogenblikkelijk een besluit en vertrok met haar pleegdochter Dasja (de zuster van Sjatov) midden april naar Parijs en van daar naar Zwitserland. In juli kwam zij alleen terug; ze had Dasja bij de Drozdovs achtergelaten, die haar hadden beloofd, eind augustus hierheen te komen.

De Drozdovs hadden ook een landgoed in ons gouvernement maar de dienst van generaal Ivan Ivanovitsj (een oude vriend van Varvara Petrovna en ambtgenoot van haar man) had hen voortdurend belet om hun fraaie bezitting te bezoeken. Na de dood van de generaal in het afgelopen jaar had de ontroostbare Praskovja Ivanovna zich met haar dochter naar het buitenland begeven, onder andere ook met de bedoeling, in de nazomer te Vernex-Montreux een druivenkuur te doen. Na haar terugkomst in het vaderland wilde zij zich dan voorgoed in ons gouvernement vestigen.

In de stad bezat zij een groot huis dat al vele jaren leeg stond, met gesloten luiken. Het waren rijke lui. Praskovja Ivanovna, in haar eerste huwelijk mevrouw Toesjina, was evenals haar medepensionaire Varvara Petrovna de dochter van een pachter uit de vroegere tijd en had eveneens een grote bruidsschat meegekregen. De gepensioneerde ritmeester van de staf Toesjin was zelf ook een bemiddeld man geweest en niet onbegaafd. Bij zijn dood liet hij zijn zevenjarige enige dochter Liza een belangrijk vermogen na. Thans, nu Lizaveta Nikolajevna al ongeveer tweeëntwintig was, kon ze rekenen op tweehonderdduizend roebels eigen geld, ongerekend het kapitaal dat haar te wachten stond van haar moeder, die uit haar tweede huwelijk geen kinderen had. Varvara Petrovna was klaarblijkelijk zeer tevreden over haar reis. Volgens haar mening was ze erin geslaagd met Praskovja Ivanovna verstandige woorden te praten en dadelijk na haar aankomst vertelde ze alles aan Stepan Trofimovitsj; zelfs was ze heel openhartig tegen hem, hetgeen reeds sinds lang niet meer was voorgekomen.

– Hoera! riep Stepan Trofimovitsj uit en knipte met zijn vingers. Zijn blijdschap was des te groter daar hij tijdens de afwezigheid van zijn vriendin voortdurend in de diepste moedeloosheid had verkeerd. Bij haar vertrek naar den vreemde had ze niet eens behoorlijk afscheid van hem genomen en had aan ‹dat oude wijf› niets van haar plannen meegedeeld, misschien uit angst dat hij uit de school zou klappen. Ze was toen boos op hem omdat hij zoveel geld vergokte, naar eensklaps was gebleken. Maar reeds in Zwitserland had ze gevoeld dat ze haar verlaten vriend bij haar terugkeer moest schadeloos stellen, te meer daar ze hem al lang onvriendelijk had bejegend. Haar snelle en geheimzinnige vertrek had het schuchtere gemoed van Stepan Trofimovitsj erg getroffen en gekweld en daar kwamen, het kon al niet ongelukkiger, nog andere onzekerheden bij. Hij ging gebukt onder een zeer belangrijke en heel oude financiële verplichting, die hij zonder de hulp van Varvara Petrovna onmogelijk kon nakomen. Bovendien was in mei van dit jaar eindelijk de ambtsperiode afgelopen van onze goede, zachtzinnige Ivan Osipovitsj; hij werd ontslagen, en niet eens eervol. Vervolgens, tijdens de afwezigheid van Varvara Petrovna, had onze nieuwe bestuurder Andrej Antonovitsj von Lembke zijn intree gedaan; tegelijkertijd was dadelijk een merkbare verandering ingetreden in de houding van bijna onze gehele stedelijke society jegens Varvara Petrovna en daardoor ook jegens Stepan Trofimovitsj. Hij had althans al enige onaangenaamheden ondervonden, ondanks de achting waarin hij zich verheugde en voelde zich naar het schijnt erg onzeker zonder Varvara Petrovna. Vol opwinding vroeg hij zich af of men hem al bij de nieuwe gouverneur had aangegeven als een gevaarlijke persoon. Hij kwam positief te weten dat enige van onze dames zich hadden voorgenomen Varvara Petrovna niet meer te bezoeken. Van de nieuwe gouverneursvrouw (die eerst in de herfst alhier werd verwacht) werd verteld dat ze weliswaar erg trots moest zijn maar dan ook een èchte aristocrate, héél anders dan ‹onze ongelukkige Varvara Petrovna›. Op de een of andere manier was men met stelligheid aan de weet gekomen dat de vrouw van de nieuwe gouverneur en Varvara Petrovna elkaar vroeger al eens hadden ontmoet en als vijanden uiteen waren gegaan, zodat alleen al het noemen van de naam van mevrouw Von Lembke op Varvara Petrovna een pijnlijke indruk placht te maken. De kwieke en triomfantelijke aanblik van Varvara Petrovna, de minachtende onverschilligheid waarmee zij kennis nam van de opinies van onze dames en van de algemene opwinding, bliezen de beteuterde, terneergeslagen Stepan Trofimovitsj weer moed in en vrolijkten hem aanstonds op. Met zijn speciale, jolig-serviele humor begon hij de aankomst van de nieuwe gouverneur te beschrijven.

– Het is u, excellente amie, voortreffelijke vriendin, ongetwijfeld bekend, sprak hij, waarbij hij zijn woorden behaagziek en elegant uitrekte, wat een Russische bestuursambtenaar, in het algemeen gesproken, betekent en wàt in het bijzonder een Russische bestuursambtenaar betekent die pas klaargestoomd, pas van de helling gelopen is... Ces interminables mots Russes! Maar nooit, vermoedelijk, heeft u in de praktijk ondervonden wàt administratieve wellust betekent...

– Administratieve wellust? Ik weet niet wat dat is.

– Dat wil zeggen... Vous savez, chez nous, bij ons, weet u... En un mot, stelt u zich de een of andere allererbarmelijkste nietsnut voor als verkoper van, laten we zeggen doodgewone spoorkaartjes, dan zal die nul zich dadelijk gerechtigd achten, als een Jupiter op u neer te zien wanneer u een spoorkaartje wilt kopen, pour vous montrer son pouvoir: ‹Wacht eens eventjes, ik zal je mijn macht wel eens tonen!›... En dat leidt dan bij hen tot administratieve wellust... En un mot, ik heb zojuist gelezen dat de een of andere koster in een van onze kerken in het buitenland – mais c’est très curieux – een keurige Engelse familie met charmante dames, les dames charmantes, uit de kerk heeft weggejaagd, ik herzeg: letterlijk weggejaagd, juist bij het begin van de grote vastenliturgie – vous savez ces chants et le livre de Job... alleen maar op dit voorwendsel, dat ‹het rondkuieren van vreemdelingen in Russische kerken onbehoorlijk is en opdat ze zullen komen op de aangegeven tijd›... zodat een van de dames zelfs is flauw gevallen... Die koster had een aanval van administratieve wellust et il a montré son pouvoir...

– Maakt u het kort, als u kunt, Stepan Trofimovitsj.

– Meneer Von Lembke is het gouvernement rondgereisd. En un mot, deze Andrej Antonovitsj, ofschoon hij een Russische Duitser van orthodox geloof is, en zelfs – dat erken ik van hem – een bijzonder mooie man van een jaar of veertig...

– Waar haalt u dàt vandaan, dat het een mooie man is? Hij heeft ramsogen.

– In de hoogste mate. Ik laat dit echter gaarne ter beoordeling aan onze dames...

– Laten we over iets anders spreken Stepan Trofimovitsj, alstublieft! Overigens, u draagt een rode das, doet u dat allang?

– Die heb ik... heb ik eerst vandaag...

– En neemt u wel genoeg beweging? Gaat u wel iedere dag zes wersten wandelen zoals de dokter u heeft voorgeschreven?

– Niet... niet altijd.

– Dat wist ik wel! In Zwitserland had ik er al een voorgevoel van! riep ze boos, nu zult u geen zes maar tien wersten lopen! U ziet er vreselijk slecht uit, vreselijk vre-se-lijk! U wordt niet alleen oud maar ook stuntelig... ik ben van u geschrokken toen ik u pas weer zag, ondanks uw rode das... quelle idée, rouge! Vertelt u verder over die Von Lembke, als er werkelijk iets over hem te vertellen valt, en maakt u het niet te lang: ik ben moe.

– En un mot, ik wilde alleen maar zeggen dat hij een van die bestuurders is, die eerst op hun veertigste jaar beginnen carrière te maken, die tot hun veertigste jaar vegeteren in onbenulligheid en dan opeens uitgroeien tot personages met behulp van een plotseling opgedane vrouw of van andere, niet minder wanhopige middelen... Ik bedoel: hij is nu op reis... dat is te zeggen, ik bedoel dat ze hem dadelijk over mij in allebei z’n oren hebben gefluisterd dat ik de jeugd bederf en dat ik een kweekplaats ben van atheïsme in het gouvernement... Hij is dadelijk begonnen, inlichtingen in te winnen.

– Is het waar?

– Ik heb zelfs mijn maatregelen genomen. Toen ze hem over u re-fe-reer-den, dat u ‹het gouvernement had bestuurd›, vous savez, heeft hij zich veroorloofd te zeggen dat ‹iets dergelijks niet meer zal voorkomen›.

– Heeft hij dat gezegd?

– Dat ‹iets dergelijks niet meer zal voorkomen›, en zo laatdunkend, avec cette morgue. Zijn echtgenote Joelia Michajlovna zullen we hier eind augustus zien, ze komt rechtstreeks uit Petersburg.

– Nee, uit het buitenland. Ik heb haar ontmoet.

– Vraiment?

– Te Parijs en in Zwitserland. Ze is familie van de Drozdovs.

– Familie? Wat een eigenaardige coïncidentie! Men zegt dat ze eerzuchtig is en... goede relaties heeft?

– Nonsens, snertrelaties! Tot haar vijfenveertigste jaar is ze als oude vrijster blijven zitten zonder een cent en nu heeft ze haar Von Lembke aan de haak geslagen en natuurlijk is nu haar hele doel, hem bij de mensen te pousseren. Het is een stelletje intriganten.

– En ze zeggen dat zij twee jaar ouder is dan hij?

– Vijf. Haar moeder heeft mij te Moskou achterna gelopen met flikflooierijen; ze drong zich in op onze bals toen Vsevolod Nikolajevitsj nog leefde, we ontvingen haar uit vriendelijkheid. Maar haar dochter zat de hele avond in haar eentje in een hoek zonder danseur, met haar groenachtige mouche op haar voorhoofd zodat ik, het was al drie uur, alleen maar uit medelijden de eerste cavalier naar haar toe heb gestuurd. Toen was ze al vijfentwintig jaar maar ze lieten haar nog altijd als een jong meisje in een korte jurk lopen. Het werd gewoon onbehoorlijk, ze bij je te ontvangen.

– Die mouche zie ik duidelijk vóór me.

– Ik verzeker u dat ik, toen ik aankwam, met mijn neus in een intrige ben gevallen. U heeft toch zoëven die brief van Drozdova gelezen, die is toch, dunkt me, duidelijk? Maar wat merkte ik? Die zelfde domme Drozdova – ze is altijd zo dom geweest – kijkt me opeens vragend aan: waarom ik eigenlijk naar haar toe ben gereisd? U kunt zich voorstellen hoe verbaasd ik was! Ik snapte het wel: ook daar zit die Lembke te stoken en dan is daar die neef van de oude Drozdov – allemaal heel duidelijk! Het spreekt vanzelf dat ik alles weer heb rechtgezet; en Praskovja is nu weer op mijn hand – maar wat een intrige, wat een intrige!

– Die u intussen overwonnen heeft. U is een Bismarck!

– Ook zonder een Bismarck te zijn kan ik wel valsheid en domheid onderscheiden waar ik die tegenkom. Die mevrouw Lembke is vals en Praskovja is dom. Zelden heb ik zo’n verzuurde vrouw ontmoet, verder heeft ze dikke benen en verder is het een goed mens. Wat is dommer dan een zottin die bovendien goedig is?

– Een kwaadaardige zottin, ma bonne amie, een kwaadaardige zottin is nog veel dommer, antwoordde Stepan Trofimovitsj met een plechtig gezicht.

– Misschien heeft u gelijk. Herinnert u zich Liza nog?

– Charmante enfant!

– Maar nu geen enfant meer, maar een vrouw, en een vrouw met karakter. Aristocratisch en levendig, en het bevalt me in haar dat ze haar moeder niet gehoorzaamt, die lichtgelovige zottin. Juist om die neef hadden ze daar bijna een heel drama.

– Wat, maar hij is toch helemaal geen familie van Lizaveta Nikolajevna... Heeft hij vues?

– Ziet u, hij is een jonge officier, heel zwijgzaam, zelfs bescheiden. Ik wil altijd rechtvaardig zijn. Ik geloof dat hijzelf tegen deze hele intrige is en niets verlangt maar dat alleen mevrouw Lembke heeft gestookt. Hij had veel respect voor Nicolas. U begrijpt: de hele zaak hangt van Liza af maar toen ik haar in Zwitserland verliet, stond ze op heel goede voet met Nicolas en hij heeft me zelf beloofd, in november hier dadelijk naar toe te komen. Het is alleen maar dat die Lembke daar intrigeert en dat Praskovja een bord voor haar hoofd heeft. Opeens zegt ze tegen mij dat al m’n vermoedens inbeelding zijn; ik antwoord haar in haar gezicht dat ze gek is. Ik verzeker u voor God en alle mensen dat het zo is. En als Nicolas me niet had gesmeekt de zaak voorlopig op te schorten was ik niet daarvandaan gereisd zonder dat valse mens ontmaskerd te hebben. Door middel van Nicolas heeft ze geprobeerd zich bij graaf K. in te dringen, ze heeft een moeder en een zoon van elkaar willen verwijderen. Maar Liza staat aan onze kant en met Praskovja ben ik het eens geworden. Weet u dat Karmazinov familie van haar is?

– Wat? Familie van mevrouw Von Lembke?

– Ja van haar. Verre familie.

– Karmazinov de novellenschrijver?

– Ja zeker, de schrijver, waarom doet u zo verbaasd? Natuurlijk houdt hij zichzelf voor een grootheid. Een opgeblazen vent! Zij komt samen met hem hier en op ’t ogenblik pronkt ze daar met hem. Ze wil hier iets gaan doen, literaire avondjes geven of zoiets. Hij komt over een maand, hij wil hier zijn laatste bezitting verkopen. Bijna had ik hem in Zwitserland ontmoet, wat ik helemaal niet wilde. Overigens hoop ik dat hij zich zal verwaardigen mij te herkennen. Vroeger heeft hij me brieven geschreven en kwam wel bij me thuis. Het zou me aangenaam zijn als u zich wat beter kleedde, Stepan Trofimovitsj; u wordt met de dag slordiger... Wat doet u me toch een verdriet! Wat leest u op het ogenblik?

– Ik... ik...

– Ik begrijp het. Als naar gewoonte vrienden, als naar gewoonte drinkpartijen, de sociëteit en de kaarten, en de reputatie van atheïst. Die reputatie bevalt me niet, Stepan Trofimovitsj. Ik zou niet graag willen dat ze u een atheïst noemden; vooral nú niet. Ik heb het ook vroeger niet gewild, omdat het toch allemaal niets anders dan zinneloos gezwets is. Dat moest me eindelijk eens van het hart.

– Mais, ma chère...

– Luistert u eens, Stepan Trofimovitsj, in alle geleerde kwesties ben ik natuurlijk maar een leek vergeleken bij u maar op de thuisreis heb ik veel over u nagedacht. En ik ben tot een conclusie gekomen.

– Tot welke?

– Tot deze: dat niet u en ik de verstandigste mensen ter wereld zijn maar dat er nog verstandiger mensen bestaan dan wij.

– Scherpzinnig en ad rem. Er zijn verstandiger, er zijn ook rechtvaardiger mensen, en wij kunnen ons vergissen, waarom niet? Mais, ma bonne amie, laten we veronderstellen: ik vergis mij; heb ik dan tòch niet mijn algemeen-menselijk, eeuwig, opperste recht op een vrij geweten? Ik heb toch het recht geen huichelaar en fanaticus te zijn als ik dat niet wil, en daarom zal ik natuurlijk door sommige heren gehaat worden tot in alle eeuwigheid. Et puis, comme on trouve toujours plus de moines que de raison, en aangezien ik het hier volkomen mee eens ben...

– Wat, wat zei u daar?

– Ik zei: On trouve toujours plus de moines que de raison, en aangezien ik het daarmee...

– Dat heeft u beslist niet van uzelf; dat heeft u vast en zeker ergens gelezen.

– Dat heeft Pascal gezegd.

– Ik dacht het wel... dat u het niet had bedacht! Waarom zegt u zelf nooit eens zoiets, zo kort en ad rem, waarom zoekt u het altijd zo in de lengte? Dit is heel wat beter dan wat u zoëven beweerde over administratieve wellust...

– Ma foi, chère... waarom? Ten eerste omdat ik vermoedelijk geen Pascal ben, et puis... ten tweede omdat wij Russen in onze taal niets kunnen zeggen... Tenminste, tot dusver hebben we nog niets gezegd...

– Hm! Dat is misschien wel niet waar. In elk geval zoudt u zulke uitspraken kunnen opschrijven en onthouden, weet u, voor het geval de conversatie... Och Stepan Trofimovitsj, ik heb me onderweg voorgenomen eens ernstig met u te spreken, héél ernstig.

– Chère, chère amie!

– Nu dat die Lembkes en die Karmazinov... O God, wat bent u achteruitgegaan! O wat doet u mij een verdriet!... Ik zou zo graag willen dat die mensen hoogachting voor u voelden omdat ze minder verstand hebben dan u in uw vingers, in uw pink, maar hoe gedraagt u zich! Wat zullen ze in u zien? Wie kan ik hun voorstellen? In plaats dat u voornaam optreedt als een getuigenis en een navolgenswaardig voorbeeld, omgeeft u zich met gespuis, u hebt sommige onmogelijke gewoonten aangenomen, u bent al op uw retour, u kunt niet voort zonder wijn en zonder kaarten, u leest alleen maar Paul de Kock en u schrijft niets, terwijl zij daar allemaal schrijven; al uw tijd gaat heen met geklets. Hoe kan het, hoe mag het dat men vrienden wordt met zulk tuig als die onafscheidelijke Lipoetin van u?

– Waarom is hij van mij en onafscheidelijk? protesteerde Stepan Trofimovitsj schuchter.

– Waar is hij nu? vervolgde Varvara Petrovna nadrukkelijk en scherp.

– Hij... hij heeft een grenzeloze hoogachting voor u; hij is op reis gegaan naar S-k. om de erfenis van zijn moeder te aanvaarden.

– Hij doet blijkbaar alleen maar dingen die hem wat opleveren. Hoe gaat het met Sjatov? Nog altijd dezelfde?

– Irascible, mais bon.

– Ik kan die Sjatov van u niet uitstaan; hij is kwaadaardig en ingebeeld!

– Hoe gaat het met Darja Pavlovna?

– U vraagt naar Dasja? Hoe komt u daar zo op? Varvara Petrovna keek hem nieuwsgierig aan. Ze is goed gezond, ik heb haar bij de Drozdovs achtergelaten... In Zwitserland heb ik iets over uw zoon gehoord, slechte dingen, niets goeds.

– Oh c’est une histoire bien bête! Je vous attendais, ma bonne amie, pour vous raconter...

– Genoeg, Stepan Trofimovitsj, gunt u me rust; ik ben toch al doodmoe. We zullen nog wel tijd vinden om te praten, vooral over het slechte. U verspreidt spetters als u lacht, dat is al een teken van aftandsheid! En wat bent u nu zonderling gaan lachen... Mijn God wat heeft u een boel slechte gewoonten aangenomen! Karmazinov zal u beslist geen bezoek brengen! Iedereen zal gnuiven... Nu ontpopt u zich eerst. Nu, genoeg, genoeg, ik ben moe! U zoudt toch eindelijk wel eens rekening met een mens kunnen houden!

Stepan Trofimovitsj hield ‹rekening met een mens› en verlegen ging hij heen.

V

Onze vriend had inderdaad heel wat slechte gewoonten aangenomen, vooral de laatste tijd. Hij ging merkbaar en vlug achteruit en het was waar dat hij slonzig werd. Hij dronk méér, was huileriger en nerveuzer; ook werd hij overdreven gevoelig voor het schone. Zijn gezicht had het eigenaardige vermogen gekregen, wonderlijk vlug van uitdrukking te veranderen, bijvoorbeeld van de deftigste expressie opeens in de meest komieke of zelfs domme over te gaan. Hij kon niet tegen eenzaamheid en hij snakte er aldoor naar dat men hem maar gauw afleiding bezorgde. We moesten hem per se de roddelpraatjes uit de stad vertellen en altijd weer nieuwe. Als er lange tijd niemand bij hem kwam, ijsbeerde hij neerslachtig door zijn kamer, ging naar het venster, mummelde verstrooid met zijn lippen, zuchtte diep en begon ten slotte bijna te jammeren. Hij had voortdurend allerlei voorgevoelens, vreesde iets onverwachts, iets onvermijdelijks; werd schrikachtig; begon veel aandacht te geven aan zijn dromen.

Heel deze dag en avond bracht hij in een buitengewoon moedeloze stemming door, liet mij bij zich komen, was erg opgewonden, praatte lang maar aldoor tamelijk onsamenhangend. Varvara Petrovna wist allang dat hij voor mij niets verborgen hield. Het scheen mij ten slotte toe dat iets bijzonders hem hinderde, iets dat hij zichzelf misschien niet goed kon bewust maken. Vroeger was hij gewoon geweest, als wij samen bijeenkwamen en hij tegen me begon te klagen, bijna altijd na een poosje een fles te laten aanrukken en dan werd de zaak veel troostrijker. Ditmaal was er geen wijn en hij onderdrukte klaarblijkelijk zijn meermalen opkomende wens, een fles te laten komen.

– En waar ergert ze zich allemaal over! klaagde hij om de minuut, als een klein kind. Tous les hommes de génie et de progrès en Russie étaient, sont et seront toujours des kaartspelers et des drinkebroers, qui boivent bij aanvallen... en ik ben niet eens zo’n èrge speler en drinker... Zij vraagt me verwijtend waarom ik niet schrijf! Een vreemde gedachte! ... Waarom ik niets uitvoer? ‹U›, zegt ze, ‹moet «een voorbeeld en een aanklacht» zijn!› Mais entre nous soit dit, wat kan een mens, wiens bestemming het is een ‹aanklacht› te wezen, anders doen dan nietsdoen – wéét ze dat wel?

==

En ten slotte werd mij ook duidelijk wat dat belangrijke en bijzondere leed was, dat hem ditmaal zo hevig kwelde. Meermalen liep hij deze avond naar de spiegel en bleef er een tijdlang vóór staan. Ten slotte wendde hij zich van de spiegel af naar mij toe en met een soort vreemde wanhoop zei hij:

– Mon cher, je suis un afgetakeld man!

Ja inderdaad: tot dusver, tot déze dag was hij tenminste van één ding altijd overtuigd geweest, ondanks alle ‹nieuwe opvattingen› en alle ‹veranderingen van ideeën› van Varvara Petrovna, namelijk hiervan dat hij nog altijd betoverend was voor haar vrouwelijk hart, dat wil zeggen niet alleen als banneling of als beroemd geleerde maar ook als knappe man. Twintig jaar lang had deze vleiende en geruststellende overtuiging diep in hem geleefd en misschien kon hij van géén zijner overtuigingen moeilijker afstand doen dan van deze. Vermoedde hij die avond welk een enorme beproeving hem in de naaste toekomst te wachten stond?

VI

Ik ga nu over tot het verslag van die gedeeltelijk in het vergeetboek geraakte gebeurtenis waarmee mijn kroniek eigenlijk pas begint.

In het laatst van augustus kwamen, eindelijk, ook de Drozdovs opdagen. Zij arriveerden even vóór hun familielid, de door de hele stad langverbeide echtgenote van onze nieuwe gouverneur en over ’t algemeen maakte hun verschijning grote indruk in de society. Maar over al deze merkwaardige voorvallen zal ik later spreken; op het ogenblik vermeld ik alleen dat Praskovja Ivanovna voor Varvara Petrovna, die zo ongeduldig op haar zat te wachten, een zeer moeilijk raadsel meebracht: Nicolas was al in juli van ze weggegaan, had graaf K. aan de Rijn ontmoet en was met hem en zijn gezin naar Petersburg teruggekeerd (nota bene: de graaf had drie huwbare dochters).

– Uit Lizaveta heb ik niets los kunnen krijgen, door haar trots en haar stijfhoofdigheid, besloot Praskovja Ivanovna haar verhaal. Maar ik heb met eigen ogen gezien dat tussen haar en Nikolaj Vsevolodovitsj iets is voorgevallen. Ik weet de aanleiding niet maar het wil me toeschijnen, m’n beste Varvara Petrovna, dat u over de oorzaak uw licht maar eens moet opsteken bij uw Darja Pavlovna. Volgens mij was Liza zwaar beledigd. Ik ben erg blij dat ik u eindelijk uw lieveling weer kan afleveren: ik ben haar kwijt!

Deze giftige woorden werden uitgesproken met klaarblijkelijke opwinding. Het was duidelijk dat de ‹verzuurde vrouw› ze vooraf had geprepareerd en zich al bij voorbaat had verkneukeld in hun uitwerking. Maar Varvara Petrovna was niet iemand die men op stang kan jagen met gevoelseffecten en raadseltjes. Ze verlangde op gestrenge toon de duidelijkste en meest afdoende verklaringen. Praskovja Ivanovna zong nu dadelijk een toontje lager en eindigde er zelfs mee, in tranen uit te barsten en zo vriendschappelijk mogelijk haar hart uit te storten. Deze opvliegende maar sentimentele dame had, precies als Stepan Trofimovitsj, een voortdurende behoefte aan oprechte vriendschap en haar voornaamste klacht over haar dochter Lizaveta Nikolajevna kwam juist hierop neer dat ‹haar dochter geen vriendin voor haar was›.

Maar uit al haar verklaringen en ontboezemingen werd alleen maar dit duidelijk, dat inderdaad tussen Liza en Nicolas de een of andere verwijdering was ontstaan, doch van welke aard dat conflict was – daarvan had Praskovja Ivanovna klaarblijkelijk geen duidelijk begrip kunnen krijgen. Van haar beschuldiging jegens Darja Pavlovna kwam ze niet alleen ten slotte helemaal terug maar ze verzocht zelfs terstond geen enkele betekenis te hechten aan haar vroegere woorden omdat ze deze had uitgesproken ‹in drift›. Om kort te gaan: alles bleek heel onduidelijk en zelfs dubieus te zijn. Volgens haar zeggen was de brouille begonnen door het ‹stijfhoofdige en ironische› karakter van Liza; en ‹de trotse Nikolaj Vsevolodovitsj was wel erg verliefd maar kon die spotternijen niet verdragen en begon zèlf te spotten. Kort daarop hebben we kennis gemaakt met een jongeman, naar het schijnt een neef van uw «professor», ja zelfs een naamgenoot...›

– Het is zijn zoon en niet zijn neef, verbeterde Varvara Petrovna. Praskovja Ivanovna had ook vroeger nooit de familienaam van Stepan Trofimovitsj kunnen onthouden en noemde hem altijd ‹de professor›.

– Nu, dan een zoon, des te beter, het is mij allemaal om ’t even. Een heel gewone jongeman, erg druk en vrijpostig maar verder niets bijzonders. Nu, en hier heeft Liza zelf verkeerd gehandeld, ze heeft avances tot die jongen gezocht om Nikolaj Vsevolodovitsj jaloers te maken. Ik kan het niet zo èrg veroordelen: het ligt in de aard van een meisje, het is zelfs wel aardig. Maar Nikolaj Vsevolodovitsj, in plaats van jaloers te worden, raakte integendeel met de jongeman bevriend, net of hij niets merkte, of alsof het hem helemaal onverschillig was. En dat heeft Liza geïrriteerd. De jongeman is weldra vertrokken (hij had erge haast om ergens te komen) maar Liza begon bij elke geschikte gelegenheid ruzie met Nikolaj Vsevolodovitsj uit te lokken. Ze had gemerkt dat die weleens met Dasja praatte en daar maakte ze zo’n herrie over dat ook ik, mijn beste, geen leven meer had. De dokters hebben me verboden, me op te winden en dat veelgeprezen meer van hen begon me zo te vervelen, ik kreeg er alleen maar kiespijn van en reumatiek. Ik heb het zelfs ergens gelezen, dat je van het meer van Genève kiespijn krijgt; eigenaardig hè? En daar kreeg me Nikolaj Vsevolodovitsj opeens van de gravin een brief en reisde toen dadelijk van ons weg; in een dag had hij het besluit genomen. Ze namen vriendschappelijk afscheid van elkaar en Liza heeft hem naar het station gebracht en ze was erg vrolijk en luchthartig en deed niets dan lachen. Allemaal pose. Hij was nog niet vertrokken of ze werd heel nadenkend, sprak helemaal niet meer over hem en wou ook niet hebben dat ik het deed. En ik zou ook u aanraden, lieve Varvara Petrovna, op ’t ogenblik met Liza nergens over te beginnen in die richting, anders maakt u de zaak alleen maar erger. Maar als u niets zegt, zal ze vanzelf wel met u komen spreken; dan komt u alles veel beter te weten. Volgens mij zullen ze elkaar wel weer vinden, als Nikolaj Vsevolodovitsj maar niet vergeet hier te komen, zoals hij beloofd heeft.

– Ik zal hem dadelijk schrijven. Als de zaken zo staan is het niets anders dan een onbenullig ruzietje; allemaal onzin! Trouwens, ik ken Darja veel te goed; nonsens.

– Wat Dasja betreft verklaar ik je, dat ik heb gezondigd. Het waren alleen maar gewone gesprekken en altijd hardop. Maar toentertijd heeft het me allemaal erg van m’n stuk gebracht, mijn lieve. Maar ook Liza, ik heb het gezien, is nu weer net zo vriendelijk tegen haar als vroeger...

Varvara Petrovna schreef diezelfde dag aan Nicolas en verzocht hem dringend op zijn minst een maand eerder te komen dan hij beloofd had. Maar toch bleef er voor haar iets onduidelijks en mysterieus in de zaak. De hele avond en de hele nacht piekerde ze erover. De mening van Praskovja leek haar wat al te naïef en sentimenteel. «Praskovja is haar hele leven overgevoelig geweest, op het pensionaat al», peinsde ze, «het is niets voor Nicolas, een meisje zomaar voor de aardigheid in de steek te laten. Er bestaat een àndere oorzaak, àls er werkelijk een conflict is geweest. Die officier hebben ze intussen hierheen meegetroond en die heeft zich in hun huis ingekwartierd als familielid. En wat Darja aangaat, was Praskovja er veel te haastig bij om haar zwart te maken: ze heeft beslist iets achtergehouden wat ze niet wou zeggen...»

Tegen de ochtend was in Varvara Petrovna een volkomen omlijnd plan gerijpt, zij het met één zwak punt – een plan, opmerkelijk om het onverwachte ervan. Wat ging er in haar hart om toen ze het in elkaar zette? Het is moeilijk uit te maken en ik zal niet proberen, alle tegenstrijdigheden waaruit het bestond vooraf te verklaren. Als kroniekschrijver beperk ik mij ertoe de gebeurtenissen te verhalen precies zoals ze zijn voorgevallen en mijn schuld is het niet als ze onwaarschijnlijk lijken. Alleen moet ik nog eens verzekeren dat ze tegen de ochtend geen enkele argwaan jegens Dasja had behouden en die eigenlijk ook nooit had gehad; daarvoor vertrouwde ze haar te zeer. Ze kon ook niet aannemen dat haar Nicolas verkikkerd zou kunnen zijn op haar... ‹Darja›. Die ochtend, toen Darja Pavlovna achter de theetafel thee schonk, keek Varvara Petrovna haar lang en onderzoekend aan en zei, misschien wel voor de twintigste keer sinds de vorige dag, met overtuiging in zichzelf:

– Allemaal onzin!

Het viel haar alleen op dat Dasja er wat moe uitzag en dat ze nog stiller was dan vroeger, nog apathischer. Na de thee gingen beiden, volgens haar vaste gewoonte, achter een handwerkje zitten. Varvara Petrovna gelastte haar, een volledig verslag uit te brengen over haar indrukken van het buitenland, vooral over de natuur, de bewoners, de steden, de gewoonten, hun kunst, hun nijverheid – over alles wat ze had opgemerkt. Geen enkele vraag over de familie Drozdov en het leven in hun midden. Dasja zat naast haar achter het naaitafeltje en hielp haar bij een borduurwerk; ze had nu al een half uur zitten vertellen met haar gelijkmatige, eentonige maar ietwat zwakke stem.

– Darja, viel Varvara Petrovna haar eensklaps in de rede. Heb je zelf niets bijzonders beleefd waarover je zoudt willen spreken?

– Nee niets, antwoordde Darja, na heel even te hebben nagedacht, en keek Varvara Petrovna met haar heldere ogen aan.

– Niets in je ziel, op je hart, op je geweten?

– Niets, herhaalde Dasja zacht maar met een zekere sombere beslistheid.

– Dat wist ik wel! Ik zal nooit aan je twijfelen Darja, weet dat wel! Ga eens zitten en luister. Hier, ga maar op deze stoel tegenover me, dat ik je beter kan zien. Zo. Luister eens: wil jij trouwen?

Dasja antwoordde met een vragende, lange, overigens niet al te verbaasde blik.

– Nee wacht, hou je mond. Ten eerste is er het verschil in leeftijd, een gróót verschil, maar je weet immers beter dan iemand anders hoe weinig dat uitmaakt. Jij bent verstandig en in jouw leven moeten geen vergissingen voorkomen. Overigens, het is nog een knappe man... Kortom, ik bedoel Stepan Trofimovitsj, voor wie je altijd hoogachting hebt gehad. Nu?

Dasja keek haar nog vragender aan en ditmaal niet alleen verbaasd maar ook bloosde ze zichtbaar.

– Wacht nou, hou je mond, overhaast je niet! Volgens mijn testament heb je weliswaar geld maar als ik doodga, wat komt er dan van je terecht, zelfs met dat geld? Ze zullen je bedriegen en je geld aftroggelen, nou en dan ben je weg. Maar met hèm ben je de vrouw van een gezien man. En kijk nu eens naar de andere kant: als ik plotseling sterf wat komt er dan van hèm terecht, ook al heb ik zijn bestaan verzekerd? Maar op jou zal ik kunnen vertrouwen. Wacht nou, ik ben nog niet uitgesproken: hij is lichtzinnig, bangelijk, wreed, egoïstisch, hij heeft slechte gewoonten, maar je moet hem waarderen, om te beginnen al daarom, omdat er nog veel slechteren zijn. Ik wil je toch niet afschuiven op de een of andere ellendeling, daar hou je hem toch niet voor? Maar vooral omdat ik het vraag, zul je hem waarderen, beet ze haar opeens geprikkeld toe. Luister je? Wat wou je tegenspreken?

Dasja luisterde nog steeds zwijgend.

– Wacht nou, nog even geduld. Hij is een oud wijf maar voor jou des te beter. Een jammerlijk oud wijf trouwens: hij zou ’t helemaal niet waard zijn dat een vrouw van hem hield. Maar hij is het waard om zijn hulpeloosheid; dus hou jij maar van hem om zijn hulpeloosheid. Je begrijpt me toch wel? Begrijp je me?

Dasja knikte bevestigend.

– Dat wist ik wel, ik heb ook niet anders van je verwacht. Hij zal van je houden want hij móét het, absoluut; hij moet je verafgoden! riep Varvara Petrovna, erg geïrriteerd. Maar trouwens, ook zonder dat het moet zal hij wel verliefd op je worden, ik ken hem toch. Bovendien zal ik zelf hier zijn. Wees maar niet bezorgd, ik zal altijd hier zijn. Hij zal zich wel over je beklagen, hij zal je gaan belasteren, zal over je fluisteren met de eerste de beste, hij zal jammeren, eeuwig en altijd jammeren; brieven zal hij je schrijven van de ene kamer naar de andere, twee brieven op een dag, maar zonder jou zal hij toch niet kunnen leven en dat is ten slotte de hoofdzaak. Dwing hem, je te gehoorzamen; speel je dat niet klaar dan ben je een stommeling. Hij zal zich willen ophangen, zal je daarmee dreigen – geloof hem niet; allemaal onzin! Geloof hem niet maar toch, wees op je hoede: één flinke ruzie en hij hangt zich werkelijk op; dat komt voor bij zulke mensen; niet uit kracht maar uit zwakheid hangen ze zich op; en daarom: drijf hem nooit tot het uiterste – dat is het eerste principe in een huwelijk. Bedenk ook dat hij een dichter is. Luister eens Darja: er bestaat geen groter geluk dan je op te offeren. En bovendien doe je er mij een groot plezier mee en dat is het voornaamste. Denk niet dat ik me daar uit domheid verspreek: ik weet wat ik zeg. Ik ben een egoïste, wees jij het ook. Ik dwing je immers niet; alles hangt van jou af; zoals jij beslist, zo zal het zijn. Nu, wat zit je daar, zeg eens wat!

– Het is mij allemaal hetzelfde Varvara Petrovna, als ik dan beslist moet trouwen, zei Dasja op vaste toon.

– Beslist? Waarop wil je daarmee zinspelen? Varvara Petrovna keek haar streng en strak aan.

Dasja zweeg en krabbelde met haar nagel tegen het borduurraam.

– Anders ben je toch wel verstandig maar nu daas je. Het is waar dat ik beslist van plan was je uit te huwelijken, maar niet omdat het moet maar omdat ik het me zo had voorgesteld, en alleen met Stepan Trofimovitsj. Als Stepan Trofimovitsj er niet was, zou ik er helemaal niet aan gedacht hebben je nu al uit te huwelijken, ofschoon je al twintig bent... Nu?

– Zoals het u maar behaagt, Varvara Petrovna.

– Dus je gaat ermee akkoord! Wacht even, stil nou, waar wil je zo gauw naar toe? Ik ben nog niet klaar: in mijn testament heb ik je vijftienduizend roebels vermaakt. Die geef ik je nu meteen dadelijk na de bruiloft. Daarvan geef je hem achtduizend, dat wil zeggen niet aan hem maar aan mij. Hij heeft een schuld van achtduizend; die zal ik betalen maar hij moet weten dat het van jouw geld gebeurt. Je houdt dus zevenduizend in handen: daarvan geef je hem geen roebel. Betaal nooit zijn schulden. Als je dat wèl doet, dan haalt hij je het vel over je oren. Trouwens, ik zal altijd hier zijn. Jullie krijgt van mij twaalfhonderd roebel per jaar uitkering, in geval van nood vijftienhonderd, ongerekend de huishuur en het pensiongeld die ik ook zal betalen, precies zoals hij ze nu van me krijgt. Alleen voor de bediening moeten jullie zelf zorgen. Het jaargeld betaal ik je eens per jaar in contanten uit. Maar wees ook goed voor hem; geef hem soms ook eens wat, en je moet zijn vrienden toestaan hem te bezoeken, eens in de week, en als ze vaker komen smijt je ze de deur uit. Maar ik zal zelf ook hier zijn. En als ik doodga, blijft jullie toelage doorgaan tot zijn dood, hoor je, alleen maar tot zijn dood, want het is zijn toelage en niet de jouwe. Maar jou zal ik, behalve deze zevenduizend, die je helemaal in handen kunt houden als je niet oliedom bent, nog achtduizend bij testament vermaken. En méér krijg je niet van mij, het is maar dat je het weet. Nu, ga je ermee akkoord? Geef toch eindelijk eens antwoord!

– Ik heb al geantwoord, Varvara Petrovna.

– Vergeet niet dat het je vrije wil is: zoals jij wenst, zo zal het gebeuren.

– Maar, permitteert u, Varvara Petrovna, heeft Stepan Trofimovitsj er al met u over gesproken?

– Nee, hij heeft niet gesproken en weet helemaal van niets maar... hij zal zo aanstonds spreken!

Ze stond haastig op en sloeg haar zwarte sjaal om zich heen. Dasja bloosde weer een beetje en keek haar vragend na. Opeens keerde Varvara Petrovna zich met een van woede verhit gezicht naar haar om en vloog als een havik op haar aan:

– Jij idioot! Ondankbare idioot! Wat haal je je in je hoofd? Denk je dan werkelijk dat ik je ook maar ergens mee in het minst zal compromitteren? Op zijn knieën zal hij je smeken, hij moet sterven van geluk, zo zal het gaan! Of denk jij dat hij je zal nemen voor die achtduizend roebels en dat ik nu wegloop om je te verkwanselen? Idioot, idioot, jullie bent allemaal ondankbare idioten! Geef me m’n paraplu!

En zij ging te voet, over de natte tegels van de voetpaden en over de houten loopbruggetjes, naar Stepan Trofimovitsj.

VII

Het is waar dat zij ‹Darja› niet aan een belediging zou blootstellen; integendeel zij beschouwde zich nu eerst recht als haar weldoenster. De nobelste en onverdachtste verontwaardiging was in haar ziel opgegloeid toen zij, terwijl ze haar sjaal omsloeg, de verwarde en wantrouwende blik van haar pleegdochter op zich gevestigd had gezien. Ze had oprecht van haar gehouden van haar kinderjaren af. Praskovja Ivanovna had terecht Darja Pavlovna haar lieveling genoemd. Al lang geleden had Varvara Petrovna eens en voorgoed vastgesteld dat ‹Darja’s karakter niet leek op dat van haar broer› (Ivan Sjatov), dat zij stil en zacht was, uitermate opofferingsgezind, uitmuntte door haar toewijding, haar ongewone bescheidenheid, haar scherp verstand en, wat het voornaamste was, haar dankbaarheid. Tot dusver had Dasja naar het schijnt aan al haar verwachtingen beantwoord. ‹In dit leven zullen geen vergissingen gebeuren›, had Varvara Petrovna gezegd toen het meisje nog maar twaalf jaar was, en daar het in haar aard lag, zich hardnekkig en hartstochtelijk vast te klampen aan iedere fantasie die haar in beslag nam, aan elk van haar nieuwe ondernemingen, aan elk van haar gedachten die haar een heldere inval toeleek, had zij dadelijk besloten Dasja groot te brengen als haar eigen dochter. Ze had terstond een kapitaaltje voor haar opzij gelegd en had een gouvernante in huis genomen, miss Griggs, die bij hen bleef wonen tot het zestiende levensjaar van haar pleegdochter maar toen opeens door haar om de een of andere reden was ontslagen. Er kwamen leraren van het gymnasium, onder anderen een echte Fransman die Dasja Franse les gaf. Ook deze werd plotseling ontslagen, eigenlijk de deur uitgetrapt. Een arme geëmigreerde dame, weduwe van adellijke familie, had haar pianoles gegeven. Maar de voornaamste onderwijzer was toch Stepan Trofimovitsj geweest. Feitelijk had hij Dasja het eerst ontdekt: hij gaf het stille kind al les toen Varvara Petrovna nog niet aan haar dacht. Ik vestig er nogmaals de aandacht op: het is verwonderlijk hoe kinderen aan hem hingen! Lizaveta Nikolajevna Toesjina had les bij hem gehad van haar achtste tot haar elfde jaar (wel te verstaan gaf Stepan Trofimovitsj haar gratis les en zou er nooit iets voor van de Drozdovs hebben aangenomen). Maar hij was zelf op het mooie meisje verliefd geraakt en deed haar dichterlijke vertelsels, hoe de wereld eruitzag: over de aarde, over de geschiedenis der mensheid. Zijn lessen over primitieve volkeren en over de oermens waren boeiender dan De vertellingen van duizend-en-één nacht. Liza, die weg was van deze verhalen, bootste thuis Stepan Trofimovitsj buitengewoon komiek na. Deze kreeg hier de lucht van en op een keer bespiedde hij haar onverwachts. De verlegen Liza vloog hem om zijn hals en begon te schreien en Stepan Trofimovitsj deed mee van opgetogenheid. Maar Liza was spoedig vertrokken en alleen Dasja was overgebleven. Toen er leraren voor Dasja begonnen te komen had Stepan Trofimovitsj zijn taak op hen overgedragen en langzamerhand was hij helemaal opgehouden zich met haar te bemoeien. Lange tijd ging zo voorbij. Eens, toen zij al zeventien was, viel hem opeens haar liefelijk uiterlijk op. Dat gebeurde aan tafel bij Varvara Petrovna. Hij begon met het jonge meisje te praten, was zeer tevreden met haar antwoorden en vroeg haar ten slotte of ze bij hem een serieuze en uitgebreide cursus wilde volgen over de geschiedenis van de Russische letterkunde. Varvara Petrovna prees en dankte hem om zijn uitstekende gedachte en Dasja was in de wolken. Stepan Trofimovitsj begon zich speciaal voor de lessen te prepareren en eindelijk namen deze een aanvang. Men begon met het oudste tijdperk; de eerste les verliep zeer onderhoudend; Varvara Petrovna was erbij tegenwoordig. Toen Stepan Trofimovitsj klaar was en bij het heengaan zijn leerlinge meedeelde, dat ze de volgende keer zouden beginnen met het bespreken van het ‹Lied over de Veldtocht van Prins Igor›, stond Varvara Petrovna eensklaps op en verklaarde dat er geen lessen meer zouden worden gegeven. Stepan Trofimovitsj kromp ineen maar zweeg, Dasja werd vuurrood; en zo was het plan gestrand. Dit was gebeurd juist drie jaar vóór de huidige, onverwachte inval van Varvara Petrovna.

De arme Stepan Trofimovitsj zat in zijn eentje thuis, niets kwaads vermoedend. In mismoedig gepieker had hij al telkens uit het raam zitten kijken of niet een van zijn kennissen kwam opdagen. Maar er wou niemand komen. Buiten motregende het; ’t begon kil te worden; het werd tijd de kachel aan te maken; hij zuchtte. Plotseling verscheen een vreselijk schouwspel voor zijn ogen. Varvara Petrovna met zulk weer en op zo’n ongelegen uur op weg naar hem toe! En zo maar te voet! Hij was zo verbluft dat hij vergat zich te verkleden en haar ontving zoals hij was: in zijn daagse, roze gewatteerde huisjas.

– Ma bonne amie! riep hij haar met zwakke stem tegemoet.

– U is alleen, daar ben ik blij om; ik ben op uw vrienden niet erg gesteld! Wat rookt u toch altijd veel; heremijntijd wat een lucht! En nog niet eens thee gedronken, en buiten is ’t al twaalf uur! Uw grootste zaligheid is wanorde! Uw liefste genot is rommel om u heen! Wat zijn dat nou weer voor papiersnippers op de grond? Nastasja, Nastasja! Wat voert die Nastasja van u uit? Maak eens die vensters open moedertje, en de schuiframen en de deuren, alles wagenwijd. En wij gaan naar de salon; ik heb een appeltje met u te schillen. En veeg jij hier eens voor één keer in je leven de boel aan moedertje!

– Ze maken ook zo’n rommel, mevrouw! merkte Nastasja boos en klagend op.

– Dan moet je maar vegen, vijftien keer per dag vegen! Rommelig ziet uw salon eruit (toen ze in de salon waren gegaan). Doet u de deur goed dicht, ze staat te luisteren. U mag hier weleens een ander vloerkleed hebben. Ik heb u toch een stoffeerder met stalen gestuurd, waarom heeft u niets uitgezocht? Gaat u zitten en luister. Gaat u nu toch zitten alstublieft. Waar gaat u heen? Waar moet u naar toe? Waar wilt u heen!

– Ik... dadelijk, riep Stepan Trofimovitsj uit de andere kamer, ik ben zo terug!

– O, u hebt een andere jas aangedaan. Ze bekeek hem spottend (hij had zijn rok over zijn kamerjapon heen aangetrokken). Dat zal inderdaad beter passen... bij ons onderhoud. Gaat u nu eindelijk zitten, alstublieft!

Ze legde hem alles ineens uit, scherp en overtuigend. Ze maakte ook een toespeling op de achtduizend roebels die hij uiterst nodig had. Uitvoerig had ze het over de bruidsschat. Stepan Trofimovitsj zette grote ogen op en zat te beven. Hij hoorde alles aan maar kon zijn gedachten niet verzamelen. Hij wilde iets zeggen maar zijn stem begaf het. Het enige wat tot hem doordrong was dat alles zou gebeuren zoals zij het zei, dat het geen zin had bezwaren te opperen en tegen te stribbelen, dat hij onherroepelijk zou moeten trouwen.

– Mais, ma bonne amie, voor de derde maal en op mijn leeftijd... en met zo’n jong ding nog wel! bracht hij er ten slotte uit. Mais c’est une enfant.

– Een kind van twintig lentes, God zij dank! Draait u niet zo met uw ogen, u staat niet op het toneel. U bent erg verstandig en geleerd maar u begrijpt niets van het leven, u moet altijd een kindermeisje achter u aan hebben. Als ik doodga, wat komt er dan van u terecht? En zij zal een prima kindermeid voor u zijn; dit meisje is bescheiden, flink, intelligent; bovendien zal ik zelf hier zijn, ik sterf nog niet dadelijk. Ze is huiselijk, ze is een engel van zachtheid. Dit goede idee is al in Zwitserland bij me opgekomen. Begrijpt u wel: als ik u toch zelf zeg dat ze een engel van zachtheid is! schreeuwde ze opeens woedend. Het is bij u een smeerboel, zij zal hier weer netheid en orde brengen, alles zal glimmen als een spiegel... Hè, of verbeeldt u zich soms dat ik u nog moet smeken voor zo’n schat, alle voordelen moet opsommen, voor koppelaarster spelen! U moet op uw knieën... O, lege, nutteloze, bangelijke vent!

– Maar ik... ik ben al een oude man!

– Wat betekenen die drieënvijftig jaar van u? Vijftig jaar is niet het eind van het leven, dat is pas de helft. U bent een knappe man en dat weet u zelf. U weet ook hoe ze u hoogacht. Als ik doodga, wat moet er dan van haar worden? Bij u is ze veilig, en dan ben ik gerust. U bent iemand van betekenis, met een naam, met een liefhebbend hart; u ontvangt een pensioen, waar u recht op hebt. U zult haar misschien redden, redden zult u haar! In ieder geval zult u er eer aan behalen. U zult haar vormen voor het leven, zult haar gevoel ontplooien, zult haar gedachten leiden. Hoeveel mensen raken tegenwoordig niet op ’t verkeerde pad omdat hun gedachten niet goed zijn geleid! Intussen zal uw werk ook gereedkomen en de mensen zullen zich u weer herinneren.

– Ik sta nu juist op het punt een beetje aan de gang te gaan met mijn Vertellingen uit de Spaanse geschiedenis, mompelde hij, al bepraat door de handige truc van Varvara Petrovna.

– Nu, ziet u wel! dat treft uitstekend.

– Maar... zij? Heeft u met haar gesproken?

– Maakt u zich over haar maar niet ongerust hoor, en u hoeft niet zo nieuwsgierig te zijn. Natuurlijk zult u het haar zelf moeten vragen, u zult haar moeten smeken, u de eer aan te doen, begrijpt u wel? Maar wees niet ongerust, ik zal er zelf bij zijn. Bovendien houdt u van haar.

Het duizelde Stepan Trofimovitsj. De wanden draaiden om hem heen. Dit was wel het verschrikkelijkste denkbeeld waarmee hij zich ooit vertrouwd had moeten maken.

– Excellente amie! Zijn stem beefde plotseling. Ik... ik had nooit gedacht, dat u mij zoudt laten trouwen... met... een andere vrouw!

– U bent geen jong meisje, Stepan Trofimovitsj; alleen meisjes worden uitgehuwelijkt, maar ú trouwt zèlf, siste Varvara Petrovna giftig.

– Oui, j’ai pris un mot pour un autre. Mais... c’est égal. Hij staarde haar aan met een onthutst gezicht.

– Dat zie ik, dat het u égal is, mompelde ze minachtend. Mijn hemel! Hij valt flauw! Nastasja, Nastasja! Water!

Maar er behoefde geen water aan te pas te komen. Hij kwam weer bij. Varvara Petrovna nam haar paraplu.

– Ik zie dat met u niet te praten is...

– Oui, oui, je suis incapable.

– Maar morgen moet u weer in orde zijn en de zaak hebben overdacht. Blijft u thuis; als er wat gebeurt, laat u ’t me dan weten, al was het midden in de nacht. Schrijft u mij geen brieven, die lees ik niet. Morgen om deze tijd kom ik terug, alléén, voor een definitief antwoord en ik hoop dat het bevredigend zal zijn. Zorgt u ervoor dat er dan niemand hier is en dat er geen rommel is want het lijkt hier op niets! Nastasja, Nastasja!

Natuurlijk stemde hij de volgende dag toe; hij kon ook niet anders. Er was een bijzondere omstandigheid...

VIII

Wat bij ons het landgoed van Stepan Trofimovitsj werd genoemd (vijftig zielen, volgens de oude berekening, en grenzend aan Skvoresjniki), was helemaal niet van hem maar behoorde aan zijn eerste vrouw en dus nu aan hun zoon Pjotr Stepanovitsj Verchovenski. Stepan Trofimovitsj had het alleen onder zijn voogdij gehad en later, toen zijn zoon volwassen was geworden, krachtens notariële volmacht van deze het beheer erover behouden. Het contract was voordelig voor de jongeman: hij ontving van zijn vader duizend roebel per jaar als opbrengst van het landgoed, terwijl dit onder de nieuwe toestanden amper vijfhonderd opleverde (misschien nog minder). Joost mag weten hoe een dergelijke overeenkomst tot stand was gekomen. Overigens was het Varvara Petrovna die de hele duizend roebels altijd uitbetaalde, en Stepan Trofimovitsj deed er geen roebel bij. Integendeel, de hele opbrengst van de bezitting bleef voor hem en bovendien had hij het landgoed ten slotte verprutst, daar hij het aan een of andere industrieel had verpacht en, achter de rug van Varvara Petrovna, de bebossing, waarin de voornaamste waarde ervan bestond, voor hakhout had verkocht. Al geruime tijd geleden was dat bosje in percelen onder de bijl gekomen. Het was in zijn geheel op zijn minst achtduizend roebels waard maar hij had er slechts vijfduizend voor gemaakt. Maar hij vergokte soms teveel op de soos en durfde Varvara Petrovna niet om geld te vragen. Ze knarsetandde toen ze ten slotte alles te weten kwam. En opeens liet nu het zoontje weten dat hij zelf zou komen om zijn bezitting te verkopen voor zoveel als ze waard was en hij droeg zijn vader op, zonder verwijl naar gegadigden uit te zien. Het is duidelijk dat Stepan Trofimovitsj, edelaardig en onzelfzuchtig als hij was, zich schaamde tegenover ce cher enfant (die hij voor het laatst een volle negen jaar tevoren in Petersburg als student had gezien). Oorspronkelijk kan het hele landgoed dertien of veertienduizend roebels waard zijn geweest; thans zou nauwelijks iemand er vijfduizend voor geven. Ongetwijfeld had Stepan Trofimovitsj het volle recht, in de geest van zijn authentieke volmacht het bos te verkopen en kon, daar de zoon jarenlang prompt duizend roebels waren uitgekeerd, veel meer dus dan het landgoed inderdaad opbracht, de afrekening rustig tegemoet zien. Maar Stepan Trofimovitsj was een nobel man, die het hoogste nastreefde. In zijn hoofd spookte een wondermooie gedachte: hoe hij, als Petroesja kwam, met een breed gebaar opeens de allerhoogste maximum som op tafel zou leggen, wel vijftienduizend roebels, zonder de minste zinspeling op de tot nog toe gezonden bedragen en hoe hij ‹ce cher fils› onder tranen heel stevig aan zijn borst zou drukken als besluit van alle afrekeningen. Langs omwegen en heel voorzichtig was hij begonnen dit roerende tafereel voor Varvara Petrovna te schetsen. Hij zinspeelde erop dat dit zelfs een bijzondere, nobele kleur zou verlenen aan hun vriendschappelijke relatie... hun ‹ideeën›. Het zou de vaders uit de oude garde, en in ’t algemeen heel de vroegere generatie, in een zo onbaatzuchtig en edel licht plaatsen in vergelijking met de nieuwe, lichtzinnige en ‹sociale› jeugd. Hij zei nog een hele hoop, doch Varvara Petrovna bleef maar zwijgen. Ten slotte deelde ze hem droogjes mee dat ze bereid was zijn terrein te kopen en er de hoogste waarde voor te geven, namelijk zesduizend roebels (hoewel ze het ook wel voor vierduizend kon krijgen). Over de verdere achtduizend, die met het hakhout teloor waren gegaan, repte ze met geen woord.

Dit had zich afgespeeld ongeveer een maand vóór het trouwplan. Stepan Trofimovitsj was terneergeslagen en begon te piekeren. Vooreerst was er nog enige hoop dat zoonlief helemaal niet zou komen opdagen, dat is te zeggen: een hoop van één kant beschouwd, zoals een willekeurige buitenstaander het zou bezien. Maar Stepan Trofimovitsj, als vader, zou met wrevel de veronderstelling hebben afgewezen dat hij een dergelijke hoop koesterde.

Dat mag zijn hoe het wil maar tot dusver waren over Petroesja nogal vreemde geruchten tot ons gekomen. In het eerst, na het beëindigen van zijn studie aan de universiteit, nu zes jaar geleden, had hij te Petersburg doelloos omgehangen. Opeens ontving men ten onzent bericht dat hij had meegeholpen aan het opstellen van een of andere illegale proclamatie en in een proces was betrokken. Vervolgens vernam men dat hij zich opeens in het buitenland bevond, in Zwitserland, te Genève – misschien wel de benen had genomen.

– Dat verbaast me, oreerde toen Stepan Trofimovitsj tegen ons, hevig onthutst. Petroesja c’est un si pauvre tête! Hij is braaf, edelmoedig, heel gevoelig en ik was, te Petersburg, zo in mijn schik als ik hem vergeleek met de tegenwoordige jeugd, maar c’est un pauvre sire tout de même... En weet u, dat komt allemaal door dat onvoldragene, door de sentimentaliteit! Wat die jongelui boeit, is niet het realisme maar de gevoelige, ideële kant van het socialisme, om zo te zeggen zijn religieuze kleur, zijn poëzie... op een geleende melodie, natuurlijk. En dat moet nu juist mij overkomen! Ik heb hier zo veel vijanden, daar nog meer, men zal het wel toeschrijven aan de invloed van de vader... God! Petroesja een opruier! In wat voor tijd leven we!

Overigens stuurde Petroesja uit Zwitserland al weldra zijn nauwkeurig adres opdat het geld hem als naar gewoonte kon worden overgemaakt: dus was hij blijkbaar geen echte emigrant. En nu, na een verblijf van vier jaar in het buitenland, verschijnt hij opeens weer in zijn vaderland en kondigt zelfs zijn spoedig bezoek aan: er bestaat dus blijkbaar geen aanklacht tegen hem. Sterker nog: iemand scheen zich zelfs voor hem te interesseren en hem te protegeren. Hij schreef nu uit Zuid-Rusland, waar hij zich bevond als particulier, maar met een belangrijke opdracht die hem daar veel te doen gaf. Dat was allemaal heel mooi, maar waar die ontbrekende zeven of achtduizend roebels vandaan te halen om de passende maximumwaarde van het landgoed te kunnen uitbetalen? En als er nu eens een spektakel ontstond en het, in plaats van dat verheven tafereel, tot een procedure kwam? Iets in Stepan Trofimovitsj zei hem dat de gevoelige Petroesja wel geen afstand zou doen van zijn belangen. «Hoe komt het toch», vroeg Stepan Trofimovitsj mij toen eens met gedempte stem, «hoe komt het dat al die fanatieke socialisten en communisten tegelijkertijd zulke ongelooflijke geldwolven zijn, inhalig, prat op bezit, ja zelfs dat iemand, hoe socialistischer hij is, hoe verder hij daarin gaat, des te meer op de dubbeltjes uit is... hoe komt dat nu? Zou dat waarlijk óók een gevolg zijn van sentimentaliteit?» Ik weet niet of er iets waars zit in deze opmerking van Stepan Trofimovitsj; ik weet alleen dat Petroesja iets in de gaten had gekregen omtrent de verkoop van het bos en omtrent de rest, en dat wist Stepan Trofimovitsj ook. Ik had tevens gelegenheid gehad, brieven van Petroesja aan zijn vader te lezen: hij schreef uiterst zelden, eens per jaar of nog minder. Alleen in de laatste tijd had hij, kort achter elkaar, twee brieven gezonden om hem mededeling te doen van zijn spoedige komst. Zijn epistels waren altijd erg kort en droogjes, ze bestonden uitsluitend uit orders en hoewel vader en zoon reeds sinds de Petersburgse tijd elkaar naar moderne trant tutoyeerden, leken de brieven van Petroesja beslist op die ouderwetse instructiebrieven zoals de vroegere grootgrondbezitters ze uit hun residenties aan hun huispersoneel stuurden, met richtlijnen voor het beheer van hun landerijen. En opeens komen me daar nu die achtduizend roebels waar de zaak om draaide, aangefladderd uit het voorstel van Varvara Petrovna, en daarbij geeft ze duidelijk te kennen dat ze nooit meer ergens anders vandaan zullen aanwaaien. Men begrijpt dat Stepan Trofimovitsj maar toehapte.

Hij had mij dadelijk na haar vertrek ontboden en was de hele dag voor niemand te spreken. Natuurlijk moest hij grienen, praatte veel en schoon, raakte vaak en erg de draad kwijt, gooide er dan weer een grapje tussendoor, waar hijzelf het meest van genoot, vervolgens was er een lichte cholerine-aanval – in één woord: alles verliep als naar gewoonte. Daarop haalde hij de beeltenis van zijn tweede vrouw voor de dag, de Duitse, die al twintig jaar dood was, en begon klagelijk te jammeren: «Kun je het mij vergeven?» Al bij al was hij nogal tamelijk de kluts kwijt. Uit verdriet hebben we ook een heel klein beetje gepimpeld. Voor het overige viel hij weldra zoetjes in slaap. De volgende ochtend strikte hij op meesterlijke wijze z’n das, stak zich onberispelijk in de kleren en bekeek zich herhaalde malen in de spiegel. Zijn zakdoek besprenkelde hij met reukwater, een klein beetje maar; trouwens, zodra hij uit zijn raam Varvara Petrovna zag naderen nam hij gauw een andere neusdoek en moffelde de geparfumeerde onder een kussen weg.