Fjodor Dostojevski

De broers Karamazov

==

Vertaald uit het Russisch en van aantekeningen voorzien
door Arthur Langeveld

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De roman De broers Karamazov van Fjodor Dostojevski, in de vertaling van Arthur Langeveld, vormt een onderdeel van de Russische Bibliotheek.

==

© Copyright 2005, 2014
Vertaling, nawoord en aantekeningen: ARTHUR LANGEVELD en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7102 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de achtste druk, 2016

Voor Anna Grigorjevna Dostojevskaja

Waarachtig, ik verzeker u: als een graankorrel niet in de aarde valt en sterft, blijft het één graankorrel, maar wanneer hij sterft draagt hij veel vrucht.

==

(Johannes 12:24)

De broers Karamazov

Roman in vier delen met een epiloog

Woord vooraf

Nu ik aan het levensverhaal van mijn held, Aleksej Fjodorovitsj Karamazov, begin, voel ik mij enigszins onzeker. En wel hierom: hoewel ik Aleksej Fjodorovitsj mijn held noem, weet ik zelf maar al te goed dat hij absoluut geen groot man is, en daarom voorzie ik onvermijdelijke vragen als: wat is er zo opmerkelijk aan Aleksej Fjodorovitsj dat u hem tot held hebt gekozen? Wat heeft hij voor bijzonders gedaan? Waardoor is hij bekend en wie kent hem? Waarom moet ik, lezer, mijn tijd verspillen met het bestuderen van de feiten uit zijn leven?

Deze laatste vraag is de pijnlijkste, want daar kan ik slechts op antwoorden: «Misschien zult u dat zelf zien in de roman.» Maar als ze de roman dan uitlezen en het niet zien, als ze niets opmerkelijks aan mijn Aleksej Fjodorovitsj vinden? Ik zeg dit omdat ik het met pijn in het hart voorzie. Ík vind hem opmerkelijk, maar ik betwijfel sterk of ik in staat ben dit op de lezer over te brengen. De zaak is dat hij weliswaar een man van de daad is, maar één wiens daden vaag en onduidelijk zijn. Het zou overigens vreemd zijn in een tijd als de onze van de mensen duidelijkheid te vergen. Eén ding is echter tamelijk zeker: dat hij een vreemd mens is, zelfs een zonderling. Maar vreemdheid en zonderlingheid zijn eerder schadelijk dan dat zij recht geven op aandacht, vooral wanneer iedereen ernaar streeft om het bijzondere te veralgemenen en in de algemene zinloosheid nog enige algemene zin te ontdekken. Zonderling betekent in de meeste gevallen toch: individueel en apart. Of niet soms?

Mocht u het met deze laatste stelling niet eens zijn en antwoorden: ‹welnee› of ‹niet altijd›, dan zult u mij wat betreft de waardering van mijn held, Aleksej Fjodorovitsj, beslist een hart onder de riem steken. Want niet alleen is een zonderling ‹niet altijd› individueel en apart, dikwijls draagt hij integendeel juist de kern van het geheel in zich, terwijl de overige mensen van zijn tijdperk allemaal zo met de heersende wind zijn meegewaaid, dat zij daar tijdelijk van zijn losgeraakt...

Ik zou trouwens geheel hebben afgezien van deze volstrekt oninteressante en duistere overwegingen en gewoon zonder voorwoord met de deur in huis zijn gevallen: wie het leuk vindt, leest het toch wel; maar het probleem is dat ik één levensverhaal heb, doch twee romans.1 De voornaamste daarvan is de tweede – die handelt over de daden van mijn held in ónze tijd, in ons eigen heden. De eerste roman speelt dertien jaar geleden en is eigenlijk zelfs nauwelijks een roman te noemen, maar slechts één episode uit de vroegste jeugd van mijn held.2 Ik kan het onmogelijk zonder deze eerste roman stellen, omdat anders veel in de tweede roman onbegrijpelijk zou worden. Maar op die manier compliceer ik nog aanzienlijk wat al bij het begin moeilijk was: wanneer zelfs ik, dus de biograaf zelf, al vind dat één roman voor zo’n bescheiden en onbestemde held wellicht teveel is, hoe kan ik dan nu met twee boeken voor de dag komen en hoe moet ik een dergelijke hovaardij van mijn kant verklaren?

Ik weet niet hoe ik deze vraagstukken moet oplossen en daarom besluit ik ze maar geheel onopgelost te laten. Uiteraard heeft de scherpzinnige lezer allang begrepen, dat ik hier van meet af aan toe geneigd was, en voelt hij alleen maar ergernis dat ik zoveel vruchteloze woorden en kostbare tijd verkwist. Hierop kan ik kort en duidelijk antwoord geven: ik verkwist vruchteloze woorden en kostbare tijd ten eerste uit beleefdheid en ten tweede uit sluwheid: opdat niemand kan zeggen dat ik hem niet heb gewaarschuwd. Ik ben er trouwens wel blij om dat mijn roman als vanzelf in twee verhalen uiteen is gevallen ‹met behoud van de eenheid der delen›: de lezer die kennis heeft genomen van het eerste verhaal kan zelf uitmaken of het voor hem de moeite loont aan het tweede te beginnen. Natuurlijk is niemand iets verplicht; men kan het boek ook na de eerste twee bladzijden van het eerste verhaal terzijde leggen om het nooit meer open te slaan. Maar er zijn zulke gewetensvolle lezers die het beslist helemaal uit willen lezen om een onfeilbaar en onpartijdig oordeel te kunnen vellen; daartoe behoren bijvoorbeeld alle Russische critici. Voor zulke lezers is mijn geweten in ieder geval rustiger: niettegenstaande al hun grondigheid en goede trouw geef ik ze toch een volkomen legitieme reden om het verhaal al bij de eerste episode van de roman terzijde te leggen. Hiermee is dit voorwoord ten einde. Het is volkomen overbodig, dat geef ik volmondig toe, maar aangezien het nu eenmaal geschreven is, moet het maar blijven staan.

En nu ter zake.

1. dat ik één levensverhaal heb, doch twee romans – Hiermee motiveert D. de betrekkelijk ondergeschikte rol van Aljosja in de roman. Volgens tijdgenoten heeft D. werkelijk het plan gehad een tweede deel te schrijven. Hij stierf echter in 1881.

2. de eerste roman speelt dertien jaar geleden – Het voorwoord voor De broers Karamazov is gepubliceerd in 1879, het jaar van de handeling is dus 1866 en de gebeurtenissen spelen zich af binnen ongeveer tweeëneenhalve maand, van eind augustus tot begin november.

Eerste deel

Eerste boek
De geschiedenis van een rare familie

1
Fjodor Pavlovitsj Karamazov

Aleksej Fjodorovitsj Karamazov was de derde zoon van Fjodor Pavlovitsj Karamazov, een landheer uit ons district die destijds een zekere (nog tot in onze tijd doorwerkende) faam genoot vanwege zijn tragische en duistere einde, nu precies dertien jaar geleden, waarover ik te zijner tijd zal berichten. Nu wil ik over deze ‹landheer› (zoals hij bij ons genoemd werd, hoewel hij van zijn leven nauwelijks op zijn landgoed is geweest) slechts zeggen dat het een vreemde kerel was, van een soort dat men echter wel vaker tegenkomt: een man die niet alleen nietswaardig en pervers was, maar tevens ook een volslagen idioot – hoewel eentje die uitstekend in staat was om zijn materiële zaakjes te behartigen, maar dan ook niets meer dan dat. Fjodor Pavlovitsj was bijvoorbeeld met bijna niets begonnen, hij was een notoire klaploper, een piepklein landheertje dat anderen uitvrat, terwijl hij bij zijn verscheiden honderdduizend roebel aan contanten bleek te bezitten. Wat hem niet verhinderd had om zijn hele leven een van de stompzinnigste leeghoofden van ons district te zijn. Ik herhaal nogmaals: hier is geen sprake van domheid; de meeste van die leeghoofden zijn tamelijk intelligent en slim – maar van niets anders dan leeghoofdigheid, en wel van een heel specifiek, nationaal soort.

Hij was tweemaal getrouwd geweest en had drie zoons: de oudste, Dmitri Fjodorovitsj, van zijn eerste vrouw, de andere twee, Ivan en Aleksej, van zijn tweede. De eerste vrouw van Fjodor Pavlovitsj kwam uit een tamelijk welgesteld en aanzienlijk adellijk geslacht, de Mioesovs, eveneens landheren uit ons district. Hoe het kon gebeuren dat een meisje met een bruidsschat en nog knap op de koop toe, en bovendien van het doortastende en verstandige slag dat in de huidige generatie zo algemeen is maar dat ook in het verleden wel voorkwam, kon trouwen met zo’n waardeloos ‹opdondertje›, zoals hij toen bij ons genoemd werd, daar wil ik nu niet al te diep op ingaan. Ik heb eens een meisje gekend, nog van de voorvorige ‹romantische› generatie, dat enige jaren een raadselachtige liefde koesterde voor een heer met wie ze overigens ieder moment zonder enig bezwaar in het huwelijk had kunnen treden, maar dat niets anders deed dan steeds maar nieuwe obstakels verzinnen, tot ze zich op een stormachtige nacht van een hoge op een klip gelijkende oever in een tamelijk diepe en snelstromende rivier stortte en daarin verdronk, louter door haar eigen grillen, uitsluitend en alleen omdat ze met alle geweld op Shakespeare’s Ophelia wilde lijken, en ik weet zeker dat, ware die klip, die ze allang op het oog had en die haar lievelingsplek was, niet zo pittoresk geweest en had zich op de plaats daarvan gewoon een prozaïsche vlakke oever bevonden, die zelfmoord waarschijnlijk niet had plaatsgevonden. Dit feit is waar gebeurd en men kan ervan op aan dat zulke of gelijksoortige voorvallen in ons Russische leven de laatste twee of drie generaties niet zeldzaam zijn geweest. Net zo was ook de stap van Adelaida Ivanovna Mioesova ongetwijfeld een echo van de geest des tijds en tevens een prikkeling van het gevangen denken.3 Misschien wilde ze haar vrouwelijke onafhankelijkheid demonstreren, tegen de maatschappelijke conventies ingaan, tegen de despotie van haar ouders en verwanten, en overtuigde haar gedienstige fantasie haar ervan – laten we aannemen maar voor heel even – dat Fjodor Pavlovitsj ondanks zijn rang van klaploper, toch een van de moedigste en scherpzinnigste mensen van zijn tijd was, een overgangstijd die spoedig een betere wereld zou voortbrengen, hoewel de man in werkelijkheid alleen maar een kwaadaardige paljas was en meer niet. Pikant was nog dat er een schaking aan te pas kwam, iets wat Adelaida Ivanovna wel bijzonder verleidelijk vond. Fjodor Pavlovitsj was alleen al door zijn sociale positie altijd te vinden voor dergelijke huzarenstukjes, want hij wilde niets liever dan carrière maken, tot elke prijs; zich inwerken bij een goede familie en een leuke bruidsschat krijgen was uiterst aanlokkelijk. Wat de liefde aan weerszijden betreft, die was geloof ik volstrekt afwezig, zowel van de kant van de bruid, als van zijn kant, al was Adelaida Ivanovna nog zo’n mooi meisje. Dit geval was dan ook in het leven van Fjodor Pavlovitsj wellicht enig in zijn soort, want hij was zijn hele leven een buitengewoon wellustig man, altijd bereid om bij het eerste teken achter welke rok dan ook die maar enigszins bij hem in de smaak viel aan te rennen. En intussen liet juist deze vrouw hem op het zinnelijke vlak volkomen koud.

Onmiddellijk na de schaking begreep Adelaida Ivanovna al dat ze voor haar man enkel verachting voelde en verder niet. Op die manier werd binnen de kortste keren duidelijk welke gevolgen dit huwelijk had. Hoewel de familie zich al tamelijk spoedig verzoende met wat er gebeurd was en de voortvluchtige een bruidsschat toebedeelde, leidden de echtelieden een chaotisch leven met eindeloze ruzies. Men vertelde dat de jonge echtgenote hierbij blijk gaf van onvergelijkelijk veel meer nobelheid en zieleadel dan Fjodor Pavlovitsj, die naar nu bekend is bijna al haar centjes wist in te pikken, alles in één keer, minstens vijfentwintigduizend, zodra zij die ontvangen had, zodat al die duizendjes voor haar letterlijk weggegooid geld waren. Lange tijd deed hij ook zijn uiterste best om een dorpje en een tamelijk goed huis in de stad, die ook bij de bruidsschat behoorden, door het opstellen van een of andere toepasselijke akte op zijn eigen naam over te schrijven en waarschijnlijk zou hem dat ook gelukt zijn, enkel en alleen door de minachting en afkeer die hij vanwege zijn schaamteloze gebedel en chantage ogenblikkelijk bij zijn echtgenote opriep, en door een geestelijke vermoeidheid, waardoor ze zo snel mogelijk van hem af wilde zijn. Maar gelukkig kwam de familie van Adelaida Ivanovna in het geweer en maakte aan het gegraai een einde. Met zekerheid is te zeggen dat de beide echtelieden meermalen slaags raakten, maar de overlevering wil dat degene die de klappen uitdeelde niet Fjodor Pavlovitsj was, maar Adelaida Ivanovna, een heetgebakerde dame, dapper, donker, ongeduldig en begiftigd met een opmerkelijke fysieke kracht. Ten slotte liet zij Fjodor Pavlovitsj en het huis in de steek en ging ervandoor met een straatarme, hongerlijdende seminarist annex onderwijzer, de driejarige Mitja overlatend aan de zorgen van Fjodor Pavlovitsj. Fjodor Pavlovitsj haalde onmiddellijk een hele harem over de vloer en hield de nodige dronkemansorgieën, en in de tussenpozen reisde hij praktisch het hele gouvernement rond, deed tegen iedereen die het maar horen wilde huilerig zijn beklag over de ontrouwe Adelaida Ivanovna, en vertelde daarbij bijzonderheden over zijn huwelijksleven waarvoor iedere echtgenoot zich dood zou schamen. Het was duidelijk dat het hem plezier deed en zelfs streelde om in het openbaar de lachwekkende rol van gekwetste echtgenoot te kunnen spelen en hij de bijzonderheden over de hem aangedane belediging er nog extra dik bovenop legde. «Je zou denken, Fjodor Pavlovitsj, dat u promotie hebt gemaakt, zo tevreden bent u, ondanks uw verdriet», zeiden de spotters tegen hem. Velen voegden daar nog aan toe dat hij blij was met zijn hernieuwde narrenrol en dat hij ter verhoging van het effect, opzettelijk veinsde dat hij zijn komische situatie zelf niet in de gaten had. Trouwens, wie weet was het wel gewoon zijn naïviteit. Uiteindelijk slaagde hij erin zijn voortvluchtige echtgenote op het spoor te komen. Het arme kind bevond zich in Petersburg, waarheen ze met haar seminarist was vertrokken en waar ze zich met huid en haar in de meest volledige emancipatie had gestort. Fjodor Pavlovitsj maakte onmiddellijk aanstalten naar Petersburg te vertrekken, waarom, dat wist hij zelf eigenlijk ook niet. En waarschijnlijk zou hij ook werkelijk zijn gegaan; maar na het nemen van zo’n gewichtig besluit achtte hij het zijn goed recht om, als opsteker voor de reis, het eerst maar eens op een oeverloos zuipen te zetten. En net in die tijd kreeg de familie van zijn vrouw bericht dat zij in Petersburg was overleden. Haar dood was heel onverwacht geweest, ergens op een zolderkamertje, van de tyfus of de honger, daarover lopen de berichten uiteen. Toen Fjodor Pavlovitsj de dood van zijn vrouw vernam was hij dronken; men zegt dat hij de straat op rende, zijn armen van pure vreugde in de lucht stak en uitriep: «Nu laat Gij, Heer, Uw dienaar gaan»,4 maar volgens anderen barstte hij als een klein kind in snikken uit, zozeer zelfs dat je medelijden met hem zou krijgen, ook al had je nog zo’n afkeer van hem. Het is ook heel goed mogelijk dat beide varianten even waar zijn, dat wil zeggen dat hij zowel juichte om zijn herwonnen vrijheid, als huilde om zijn bevrijdster – alles tegelijk. In de meeste gevallen zijn de mensen, zelfs de schurken, nu eenmaal veel naïever en simpeler dan wij aannemen. Wijzelf net zo goed.

2
Zijn oudste zoon geloosd

Men kan zich wel voorstellen wat voor opvoeder en vader zo iemand moet zijn geweest. Als vader gebeurde met hem het onvermijdelijke, namelijk dat hij het kind dat Adelaida Ivanovna hem gebaard had volstrekt verwaarloosde, niet uit kwaadaardigheid of uit gevoelens van gekwetste echtelijke trots, maar gewoon omdat hij het volkomen vergeten was. Terwijl hij iedereen op zijn zenuwen werkte met zijn tranen en jammerklachten, en zijn huis in een ontuchtig rovershol veranderde, liet hij de driejarige Mitja over aan de zorgen van de trouwe dienaar van dat huis, Grigori, en wanneer deze zich toen niet over het kind had ontfermd, dan was er misschien niemand geweest die het een schoon hemdje had aangetrokken. Bovendien wilde het geval dat ook de familie van moederskant het kind de eerste tijd vergeten leek. Zijn grootvader, dat wil zeggen de heer Mioesov, de vader van Adelaida Ivanovna, was toen al niet meer in leven; diens weduwe, Mitja’s grootmoeder, was naar Moskou verhuisd en overigens te zwak van gezondheid, zijn zusters waren getrouwd, zodat Mitja bijna een heel jaar bij de knecht Grigori verbleef en in de bediendewoning doorbracht. Trouwens, zelfs als zijn vader wel aan hem zou denken (hij was immers drommels goed van zijn bestaan op de hoogte), dan zou hij hem ook zelf daarheen hebben gestuurd, omdat het kind hem toch maar voor de voeten zou lopen bij zijn uitspattingen. Maar toen gebeurde het dat een neef van Adelaida Ivanovna zaliger, Pjotr Aleksandrovitsj Mioesov genaamd, uit Parijs terugkeerde. Het was destijds een nog heel jonge man die later vele jaren in het buitenland zou vertoeven, een buitenbeentje onder de Mioesovs, ontwikkeld, bereisd, een man van de wereld, zijn hele verdere leven een Europeaan en tegen het einde zelfs een liberaal van de jaren veertig en vijftig. In de loop van zijn carrière stond hij in verbinding met veel van de allerliberaalste mensen van zijn tijd, zowel in Rusland als in het buitenland, hij kende Proudhon en Bakoenin persoonlijk en aan het eind van zijn omzwervingen mocht hij graag vertellen over de drie dagen van de februarirevolutie in Parijs in achtenveertig, waarbij hij liet doorschemeren dat het weinig had gescheeld of hij had ook zelf op de barricades gestaan. Dat was een van de mooiste herinneringen uit zijn jonge jaren. Financieel was hij onafhankelijk, naar de toenmalige maatstaven had hij ongeveer duizend zielen. Zijn prachtige landgoed bevond zich direct buiten ons stadje en grensde aan het land van ons befaamde klooster, waarmee Pjotr Aleksandrovitsj al meteen in zijn jonge jaren, zodra hij had geërfd, een eindeloos proces was begonnen over de visrechten in de rivier of de houtkap in het bos, of iets dergelijks; helemaal precies weet ik het niet, maar een proces beginnen tegen de ‹zwartrokken› achtte hij zijn burgerplicht en de plicht van ieder ontwikkeld man. Toen hij hoorde van Adelaida Ivanovna, die hij zich natuurlijk wel herinnerde en op wie hij ooit zelfs een oogje had gehad, en toen hij vernam dat Mitja was achtergebleven, besloot hij zich met de zaak te bemoeien, niettegenstaande zijn jeugdige verontwaardiging en de afkeer die Fjodor Pavlovitsj hem inboezemde. Hij maakte onverwijld zijn opwachting bij Fjodor Pavlovitsj en deelde hem zonder omwegen mee dat hij de opvoeding van het kind op zich wilde nemen. Nog lang daarna vertelde hij, als karakteristiek detail, dat toen hij met Fjodor Pavlovitsj over Mitja begon, deze enige tijd deed of hij niet begreep waar het over ging, over welk kind hij het had, en hij zelfs verrast leek dat er ergens in huis nog een zoontje rondliep. Ook al mag het verhaal van Pjotr Aleksandrovitsj enigszins aangedikt zijn, toch zal er zeker iets in zitten dat op waarheid gelijkt. Want Fjodor Pavlovitsj was inderdaad zijn hele leven dol op toneelspelen, hij kon opeens een onverwachte rol voor u spelen, en dat zonder enige noodzaak, ja zelfs tot zijn eigen nadeel, zoals in het onderhavige geval. Een dergelijke karaktertrek is overigens veel mensen eigen, zelfs mensen die vele malen verstandiger dan Fjodor Pavlovitsj zijn. Pjotr Aleksandrovitsj liet er geen gras over groeien en kreeg zelfs (samen met Fjodor Pavlovitsj) de voogdij over het kind, omdat de moeder het toch enig bezit had nagelaten, een huis en een landgoed. Mitja verhuisde inderdaad naar zijn achterneef, die zelf echter geen gezin had, en omdat deze, zodra hij de geldelijke inkomsten uit zijn bezittingen in orde had gebracht en veilig gesteld, onmiddellijk weer voor lange tijd naar Parijs was afgereisd, werd het kind toevertrouwd aan de zorgen van een van zijn achternichten, een Moskouse freule. Het beviel Mioesov zo goed in Parijs dat ook hij het kind vergat, vooral toen de reeds genoemde februarirevolutie uitbrak die zijn verbeelding dermate prikkelde dat hij haar zijn hele leven niet kon vergeten. De Moskouse freule overleed intussen en Mitja verhuisde naar een van haar getrouwde dochters. Ik geloof dat hij vervolgens nog een vierde keer van nest wisselde. Daarover wil ik nu niet uitweiden, te meer omdat ik nog veel zal moeten vertellen over deze eersteling van Fjodor Pavlovitsj. Nu wil ik mij beperken tot de hoogst noodzakelijke mededelingen zonder welke ik mijn roman onmogelijk kan beginnen.

Ten eerste was Dmitri Fjodorovitsj slechts één van de drie zonen van Fjodor Pavlovitsj, en groeide hij op in de overtuiging dat hij toch enig bezit had en dat hij, wanneer hij meerderjarig was, onafhankelijk zou zijn. Zijn kinder- en schooljaren verliepen ongeregeld: het gymnasium maakte hij niet af, vervolgens studeerde hij aan een of andere militaire opleiding, daarna kwam hij in de Kaukasus terecht, maakte promotie, vocht een duel uit, werd gedegradeerd, wist weer promotie te maken, braste veel en joeg er tamelijk veel geld doorheen. Dat geld kreeg hij van zijn vader pas bij zijn meerderjarigheid, voordien maakte hij schulden. Fjodor Pavlovitsj, zijn eigen vader, zag hij pas voor het eerst toen hij al meerderjarig was, toen hij naar onze streken kwam met de bedoeling klaarheid te scheppen inzake zijn vermogen. Zijn vader mocht hij geloof ik ook toen al niet; hij bleef maar kort bij hem en vertrok zo snel mogelijk weer, met slechts een beperkte som gelds die hij van hem had weten los te krijgen en met een soort toezegging aangaande de ontvangst van de inkomsten uit zijn landgoed, over de revenuen, noch over de waarde waarvan (een opmerkelijk feit) Fjodor Pavlovitsj hem goed had ingelicht. Fjodor Pavlovitsj had al meteen opgemerkt (iets wat de lezer moet onthouden), dat Mitja een overdreven en onjuiste voorstelling van zijn vermogen had. Fjodor Pavlovitsj was hierover uiterst content, want hij had daar zo zijn eigen plannetjes mee. Hij concludeerde slechts dat de jongeman lichtzinnig, onstuimig, hartstochtelijk en ongeduldig was, een boemelaar, die je het beste kleine beetjes kon toewerpen, dan was hij, al was het maar voor korte tijd, direct weer koest. Dit nu begon Fjodor Pavlovitsj uit te buiten, dat wil zeggen hij wierp hem van tijd tot tijd wat kleine brokjes, kleine geldzendingen toe, tot Mitja uiteindelijk, vier jaar later, zijn geduld verloor, ten tweede male in ons stadje verscheen om de zaken met zijn vader definitief te regelen, en hem opeens tot zijn verbijstering duidelijk werd dat hij geen rooie cent meer had, dat het moeilijk uit te rekenen was, maar dat hij bij Fjodor Pavlovitsj al de hele waarde van zijn bezittingen in geld had opgenomen en dat hij zijn vader misschien wel geld schuldig was; dat hij krachtens bepaalde afspraken, die overigens destijds op zijn eigen verzoek waren gemaakt, geen recht meer had om nog meer te eisen, enzovoort, enzovoort. De jongeman was verbijsterd, vermoedde onraad, bedrog, raakte buiten zichzelf en leek zijn verstand te verliezen. Dit was de omstandigheid die tot de catastrofe leidde welke het onderwerp van mijn eerste, inleidende roman zal zijn of, beter gezegd, de buitenkant ervan. Maar alvorens op deze roman over te gaan, moet ik nog iets vertellen over de twee andere zonen van Fjodor Pavlovitsj, Mitja’s broers, en uitleggen hoe het daar nu weer mee zat.

3
Nieuw huwelijk, nieuwe kinderen

Toen Fjodor Pavlovitsj de vierjarige Mitja geloosd had, trouwde hij kort daarop voor de tweede keer. Dit tweede huwelijk duurde acht jaar. Zijn tweede echtgenote, Sofia Ivanovna, eveneens piepjong, haalde hij uit een ander gouvernement, waar hij in gezelschap van een joodje voor een of andere klus naar toe was gegaan. Hoewel Fjodor Pavlovitsj lol trapte, zoop en rotzooi schopte, verhinderde dit hem niet zich te wijden aan het beheer van zijn kapitaal en hij had een gelukkige hand van zakendoen, hoewel er natuurlijk bijna altijd een luchtje aan zat. Sofia Ivanovna was een ‹weeskind›, ze had al vroeg haar familie verloren, ze was de dochter van een obscure diaken en opgegroeid in het rijke huis van haar weldoenster, opvoedster en kwelgeest, een voorname generaalsvrouw, de weduwe van generaal Vorochov. De bijzonderheden ken ik niet, ik heb alleen gehoord dat het kind, een zachtaardig, gedwee en weerloos schepsel, een keer van een strop is losgemaakt die ze aan een spijker in de provisiekamer had opgehangen – zo zwaar viel het haar de nukken en eeuwige verwijten te verduren van deze overigens geenszins kwaadaardige oude vrouw, die echter uit pure ledigheid een onuitstaanbare huistiran was geworden. Fjodor Pavlovitsj vroeg haar ten huwelijk, men deed navraag naar hem en joeg hem de deur uit, toen stelde hij, net als bij zijn eerste huwelijk, het weesmeisje een schaking voor. Het is heel goed mogelijk dat ze van het huwelijk had afgezien wanneer ze tijdig wat meer bijzonderheden over hem had geweten. Maar dit speelde zich af in een ander gouvernement; en wat kon een zestienjarig meisje ook begrijpen, behalve dat ze liever in de rivier sprong dan bij haar weldoenster te blijven. Zo wisselde de arme stakker haar weldoenster voor een weldoener in. Fjodor Pavlovitsj werd er ditmaal geen cent wijzer van, want de generaalsweduwe was in woede ontstoken, wilde niets geven en vervloekte hen daarenboven allebei; maar hij had ditmaal ook niet op een bruidsschat gerekend, hij was alleen weg van de opmerkelijke schoonheid van het onschuldige kind en in de eerste plaats van haar onschuldige uiterlijk, waardoor hij, oude bok en tot dan toe perverse liefhebber van grof vrouwelijk schoon, diep getroffen was. «Die onschuldige oogjes sneden mij als een scheermes door de ziel», zei hij later, met dat walgelijke grinnikje van hem. Bij een dergelijk verdorven mens was ook dit trouwens mogelijk niet meer dan een opwelling van wellustige begeerte. Omdat hij geen enkele geldelijke compensatie had gekregen, voelde Fjodor Pavlovitsj zich tot niets verplicht en gebruik makend van het feit dat zij om zo te zeggen bij hem ‹in het krijt stond› en dat hij haar bijna ‹van de strop had gered›, en misbruik makend van haar fenomenale gedweeheid en weerloosheid, trad hij ook de meest elementaire regels van echtelijk fatsoen met voeten. Waar zijn echtgenote bij was haalde hij onfatsoenlijke vrouwen in huis en richtte hij orgieën aan. Als pikante bijzonderheid kan ik nog vertellen dat de knecht Grigori, een chagrijnige, domme en halsstarrige zedenprediker, die zijn vorige mevrouw, Adelaida Ivanovna, had gehaat, ditmaal de kant van zijn nieuwe mevrouw koos; hij verdedigde haar, maakte om haar ruzie met Fjodor Pavlovitsj op een manier die een knecht eigenlijk niet paste en had op een keer zelfs een orgie en alle sloeries die daarbij aanwezig waren met geweld uiteen gejaagd. Naderhand kreeg deze ongelukkige, van haar vroegste jeugd af geïntimideerde, jonge vrouw een vrouwenziekte aan het zenuwstel die onder het gewone volk, bij dorpsvrouwen, dikwijls voorkomt en daar ‹gilziekte› heet. Van deze ziekte die met verschrikkelijke aanvallen van hysterie gepaard gaat, verloor de zieke soms zelfs het verstand. Ze baarde Fjodor Pavlovitsj echter twee zonen, Ivan en Aleksej, de eerste in het eerste jaar van hun huwelijk, de tweede drie jaar later. Bij haar overlijden was de kleine Aleksej nog geen vier jaar oud, maar hoe vreemd het ook klinkt, ik weet dat zijn moeder hem altijd is bijgebleven, – als in een droom natuurlijk. Na haar dood gebeurde met de beide jongetjes bijna precies hetzelfde als met het eerste, Mitja: ze werden door hun vader volkomen vergeten en verwaarloosd, en Grigori ontfermde zich ook over hen en nam hen in huis. Daar vond de oude, tirannieke generaalsweduwe, de weldoenster en opvoedster van hun moeder, hen. Zij was nog in leven en had de haar aangedane belediging al die tijd, acht jaar lang, niet kunnen vergeten. Over het lot van ‹haar› Sofia was ze al die acht jaar lang exact op de hoogte gehouden en toen ze hoorde dat het kind ziek was en in wat voor poel des verderfs het leefde, had ze twee of drie keer hardop tegen haar huisgenoten gezegd: «Net goed, zo straft God haar voor haar ondankbaarheid.»

Precies drie maanden na het overlijden van Sofia Ivanovna verscheen de generaalsweduwe onverwacht in eigen persoon in onze stad en begaf zich linea recta naar de woning van Fjodor Pavlovitsj; in het krappe half uur dat ze in ons stadje vertoefde, wist ze opmerkelijk veel te bereiken. Het was al tegen de avond. Fjodor Pavlovitsj, die ze acht jaar lang niet had gezien, ontving haar dronken. Er wordt verteld dat ze hem, zodra ze hem zag, onmiddellijk zonder verdere plichtplegingen twee fameuze, klinkende oorvijgen toediende, hem vervolgens bij zijn kuif greep en zijn hoofd driemaal omlaag trok om zich daarop, zonder nog ergens een woord aan vuil te maken, rechtstreeks naar de bediendewoning en de twee jongetjes te begeven. In een oogopslag zag ze dat ze niet gewassen waren en vuil ondergoed aanhadden, onmiddellijk gaf ze ook Grigori nog een oorvijg en verklaarde hem dat ze de twee kinderen bij zich in huis zou nemen. Ze nam hen mee in de kleren die ze aanhadden, wikkelde hen in een plaid, zette hen in haar rijtuig en reed naar haar stad terug. Grigori incasseerde deze oorvijg als een toegewijde slaaf, hij zei geen onvertogen woord en toen hij de oude dame naar haar rijtuig begeleidde, maakte hij een diepe buiging voor haar en zei gewichtig dat ‹God het haar zou vergelden›. «En jíj bent niet goed snik!» riep de weduwe hem bij het wegrijden toe. Na enig nadenken vond Fjodor Pavlovitsj het eigenlijk wel best zo en ging hij op alle punten akkoord met de formele toestemming aangaande de opvoeding van zijn kinderen door de generaalsweduwe. Dat van die oorvijgen bazuinde hij zelf in de hele stad rond.

De generaalsweduwe stierf kort daarop, maar liet de beide jongetjes bij testament elk duizend roebel na «voor hun studie, en al dit geld moet aan hen besteed worden en aan niets anders, maar zo dat het volstaat tot ze meerderjarig zijn, want die paar centen zijn voor zulke kinderen meer dan voldoende en wie het daar niet mee eens is, moet zelf maar over de brug komen», enzovoort, enzovoort. Ik heb het testament zelf niet gelezen, maar ik heb gehoord dat er inderdaad een dergelijke rare, merkwaardig geformuleerde passage in voorkwam. De voornaamste erfgenaam van de oude vrouw, Jefim Petrovitsj Polenov, de adelsvoorzitter van het gouvernement, bleek echter een rechtschapen man. Uit zijn briefwisseling met Fjodor Pavlovitsj concludeerde hij alras dat hij van die kant geen geld voor de kinderen hoefde te verwachten (hoewel deze nooit direct weigerde, maar in zulke gevallen tijd begon te rekken en af en toe zelfs behoorlijk sentimenteel kon worden), daarom ontfermde hij zich persoonlijk over de wezen, en vooral op de jongste, Aleksej, was hij erg gesteld. Hij nam de jongen in huis en deze groeide jarenlang in zijn gezin op. Ik verzoek de lezer dit in gedachten te houden. Als de jongelui aan iemand hun opvoeding en opleiding voor hun hele leven te danken hadden, dan was het wel aan deze Jefim Petrovitsj, een buitengewoon nobel en humaan man, zoals je er niet veel tegenkomt. De duizend roebel die de jongetjes allebei van de generaalsweduwe hadden geërfd liet hij onaangetast, zodat deze bedragen plus rente bij hun meerderjarigheid verdubbeld waren, hun opvoeding kwam geheel voor zijn eigen rekening, wat hem voor ieder van hen natuurlijk veel meer dan duizend roebel kostte. Op hun kinder- en jongelingsjaren zal ik hier niet uitvoerig ingaan, ik wil alleen de belangrijkste gebeurtenissen aanstippen. Over de oudste, Ivan, wil ik eigenlijk alleen maar zeggen dat hij opgroeide tot een norse en gesloten jongeman, zeker niet verlegen, maar al vanaf zijn tiende jaar er diep van doordrongen dat ze toch in een vreemd gezin opgroeiden, op de zak van vreemden teerden en dat hun vader een figuur was voor wie je je moest generen enzovoort, enzovoort. Dit jongetje gaf al heel vroeg, al bijna toen hij nog in de luiers lag (dat vertelt men tenminste), blijk van een ongewone en briljante aanleg voor de studie. Precies weet ik het niet, maar ik geloof dat hij toen hij een jaar of dertien was het gezin van Jefim Petrovitsj verliet om naar een van de Moskouse gymnasia te gaan, en hij in pension was bij een ervaren en toentertijd bekende pedagoog, een jeugdvriend van Jefim Petrovitsj. Ivan zelf vertelde later dat dat allemaal voortkwam uit Jefim Petrovitsj’ ‹vurige drang tot goede daden›, om het zo maar te zeggen, want deze was in de ban van het idee dat een jongetje met zulke geniale talenten ook door een geniale leraar moest worden opgevoed. Overigens waren noch Jefim Petrovitsj, noch de geniale leraar meer in leven toen de jongeman eindexamen gymnasium deed en naar de universiteit ging. Aangezien Jefim Petrovitsj zijn nalatenschap slecht had geregeld en het eigen geld van de kinderen, dat hen door de tirannieke generaalsweduwe was nagelaten en dat tot ongeveer tweeduizend roebel was aangegroeid, door allerlei bij ons volstrekt onvermijdelijke formaliteiten en bureaucratische poespas slechts met grote vertraging beschikbaar kwam, moest de jongeman de eerste twee jaar aan de universiteit op een houtje bijten, en was hij al die tijd genoodzaakt om zowel zichzelf te onderhouden en te voeden, als ook nog te studeren. Hierbij moet worden opgemerkt dat hij ook toen zelfs geen poging wilde doen om met zijn vader in contact te komen – misschien uit trots, of uit minachting voor de man, of misschien ook uit koele, nuchtere berekening, die hem ingaf dat hij van papaatje geen serieuze ondersteuning hoefde te verwachten. Hoe dit ook zij, de jongeman sloeg zich er wonderwel doorheen en wist aan werk te komen, aanvankelijk lessen voor een grijpstuiver, later liep hij de krantenredacties af en leverde stukjes van tien regels over voorvallen op straat, ondertekend met ‹Ooggetuige›. Men zegt dat die stukjes altijd interessant en boeiend geschreven waren en dat ze gretig aftrek vonden, zodat de jongeman ook hierin al blijk gaf van zijn praktische en intellectuele superioriteit over dat talrijke, eeuwig noodlijdende en ongelukkige deel van onze studerende jeugd van beiderlei kunne, dat gewoonlijk van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat de deuren van alle mogelijke kranten- en tijdschriftredacties in de hoofdsteden platloopt en niets beters weet te bedenken dan het herhalen van steeds weer hetzelfde verzoek om vertalingen uit het Frans of om kopieerwerk. Ivan Fjodorovitsj bleef contact houden met de redacties waarvoor hij gewerkt had en publiceerde in zijn laatste jaren aan de universiteit uiterst scherpzinnige recensies van boeken over allerlei speciale onderwerpen, zodat hij ook in literaire kringen bekendheid kreeg. Overigens was het hem pas de allerlaatste tijd toevallig gelukt de bijzondere aandacht van een veel grotere groep lezers op zich te vestigen, zodat hij bij een groot publiek bekend werd. Het was een tamelijk interessant geval. Ivan Fjodorovitsj had de universiteit al verlaten en bereidde zich voor op een buitenlandse reis van zijn tweeduizend roebel, toen hij opeens in een van onze grote dagbladen een merkwaardig artikel publiceerde dat zelfs de aandacht van niet-specialisten trok en dat niet in de laatste plaats ook nog over een onderwerp ging dat hem eigenlijk volstrekt vreemd was, want hij was afgestudeerd in de natuurwetenschappen. Het artikel ging over de kwestie van het kerkelijk recht dat toentertijd de gemoederen allerwegen bezighield. Na een analyse van enkele reeds bestaande meningen over deze kwestie, gaf hij ook zijn eigen mening. Het voornaamste waren de toon en de opmerkelijk onverwachte conclusies. Intussen waren veel kerkdienaren er vast van overtuigd dat hij aan hun kant stond. Maar opeens begonnen daarnaast niet alleen vooruitstrevende burgers, maar zelfs overtuigde atheïsten voor hem te applaudisseren. Ten slotte kwamen enkele schrandere lieden tot de overtuiging dat het hele artikel een gewaagde farce en grap was. Ik vermeld dit voorval vooral omdat dit artikel al spoedig ook tot het beroemde klooster vlak buiten onze stad doordrong, waar men zich uiteraard zeer interesseerde voor de actuele kwestie van het kerkelijk recht, en waar het buitengewoon veel verwarring stichtte. Toen men de naam van de auteur hoorde, vroeg men zich af of hij uit onze stad afkomstig was en een zoon was van ‹Fjodor Pavlovitsj, je weet wel...› En juist in die tijd verscheen de auteur in eigen persoon bij ons.

Waarom Ivan Fjodorovitsj was gekomen? Ik weet nog goed dat ik me dat toen al enigszins ongerust afvroeg. Deze zo fatale komst die zulke ernstige gevolgen had, is voor mij ook daarna bijna steeds een raadsel gebleven. Hoe je het ook bekeek, het bleef vreemd dat een jongeman die zo geleerd en op het eerste gezicht zo trots en behoedzaam was, opeens in zo’n ontuchtig huis verscheen, bij zo’n vader die hem zijn hele leven had genegeerd, hem totaal vergeten was, en die natuurlijk nooit van zijn leven geld zou hebben gegeven als zijn zoon daarom zou hebben gevraagd, maar die aan de andere kant toch zijn hele leven bang was geweest dat zijn zoons, Ivan en Aleksej, op een gegeven ogenblik voor hem zouden staan en hem om geld zouden vragen. En dan trekt opeens zo’n jongeman in het huis van een dergelijke vader in, woont daar één, twee maanden, en de twee worden de beste maatjes. Vooral dat laatste verbaasde niet alleen mij, maar vele anderen. Pjotr Aleksandrovitsj Mioesov, die ik hierboven al vermeld heb, verre familie van Fjodor Pavlovitsj van de kant van zijn eerste vrouw, verbleef toen toevallig bij ons op zijn landgoed buiten de stad, even over uit Parijs waar hij zich voorgoed had gevestigd. Ik herinner me dat hij het meest van iedereen verbaasd was na zijn kennismaking met deze jongeman die hem buitengewoon intrigeerde en met wie hij niet zonder innerlijk onbehagen soms intellectueel de degens kruiste. «Hij is trots», zei hij over hem, «hij zal altijd aan de kost komen, zelfs nu heeft hij geld om naar het buitenland te gaan – wat moet hij hier dan? Iedereen kan zien dat hij niet voor het geld naar zijn vader toe is gekomen, want dat krijgt hij toch nooit van hem. Om drank en ontucht geeft hij niet, maar ondertussen kan die oude niet meer zonder hem, zulke dikke vrienden zijn ze geworden!» Dat was waar; de jongeman had zelfs een merkbare invloed op de oude man; deze leek hem ook af en toe te gehoorzamen, hoewel hij nog steeds buitengewoon nukkig kon zijn, dikwijls op het kwaadaardige af; hij begon zich af en toe zelfs fatsoenlijker te gedragen...

Pas naderhand bleek dat Ivan Fjodorovitsj hier was gekomen mede op verzoek van en voor zaken met zijn oudste broer, Dmitri Fjodorovitsj, die hij ook juist in deze tijd, bij dit bezoek voor de eerste keer in zijn leven had ontmoet en gesproken maar met wie hij echter om een belangrijke reden die meer met Dmitri Fjodorovitsj te maken had nog voor zijn komst uit Moskou al had gecorrespondeerd. Wat voor een zaak dat was zal de lezer nog tot in bijzonderheden vernemen. Niettemin vond ik, zelfs toen ik deze bijzondere omstandigheid al kende, Ivan Fjodorovitsj nog steeds een raadsel en zijn komst naar onze stad onverklaarbaar.

Ik voeg hier nog aan toe, dat Ivan Fjodorovitsj destijds de rol leek te spelen van bemiddelaar en vredestichter tussen zijn vader en zijn oudste broer, Dmitri Fjodorovitsj, die in die tijd in een heftig conflict met zijn vader was gewikkeld en zelfs een formele aanklacht tegen hem had ingediend.

Ik herhaal: deze rare familie was toentertijd voor de eerste keer in haar bestaan bijeen en sommige leden ervan zagen elkaar voor het eerst van hun leven. Alleen de jongste zoon, Aleksej Fjodorovitsj, woonde al een jaar bij ons en was dus eerder dan zijn broers naar onze stad gekomen. Over deze Aleksej nu valt het mij het moeilijkst te spreken in het onderhavige inleidende verhaal, voordat ik hem in de roman ten tonele voer. Maar ook over hem moet ik een inleiding schrijven, al was het alleen maar om vooraf een zeer merkwaardig punt toe te lichten, en wel dit: ik ben genoodzaakt mijn toekomstige held vanaf de eerste scène van de roman aan de lezer voor te stellen gekleed in de pij van een novice. Ja, hij vertoefde toen al een jaar in ons klooster en leek zich voor te bereiden op een levenslang verblijf aldaar.

4
De derde zoon Aljosja

Hij was toen nog maar twintig jaar (zijn broer Ivan was toen vierentwintig en zijn oudste broer, Dmitri, achtentwintig). Laat ik allereerst duidelijk stellen dat deze jongeman, Aljosja, in het geheel geen fanaticus was en, volgens mij althans, ook verre van een mysticus. Laat ik maar meteen mijn eigen mening geven: hij was al heel jong een mensenvriend, en als hij de weg van het klooster opging, dan alleen maar omdat deze hem destijds als enige had getroffen en hem om zo te zeggen de ideale uitweg leek voor een ziel die zich uit het duister van het wereldse kwaad een pad wilde banen naar het licht der liefde. Deze weg had hem enkel zo getroffen omdat hij er toen een naar zijn mening buitengewoon man had ontmoet – onze beroemde kloosterling, de starets5 Zosima, aan wie hij zich hechtte met al de vurige eerste liefde van zijn onverzadigbare hart. Ik wil overigens niet ontkennen dat hij ook toen al heel vreemd was, eigenlijk al van de wieg af. Ik heb al verteld dat hij net drie was toen zijn moeder stierf, maar dat zij hem zijn hele leven is bijgebleven, haar gezicht, haar liefkozingen, ‹alsof ze in levenden lijve voor me staat›. Zulke herinneringen kunnen (dat is algemeen bekend) iemand zelfs van een nog vroegere leeftijd bijblijven, zelfs van je tweede jaar, maar alleen als lichtpuntjes die je hele leven lang als het ware uit het duister lijken op te lichten, als een hoekje, gescheurd uit een reusachtig schilderij, dat overigens geheel is vervaagd en verdwenen, behalve dit ene hoekje. Zo was het ook met hem: hij herinnerde zich één avond, een stille zomeravond, het raam geopend, de schuine stralen van de ondergaande zon (die schuine stralen waren hem het helderst bijgebleven), in de hoek van de kamer een icoon waarvoor een lampje brandde, en voor de icoon zijn moeder, op haar knieën, hysterisch snikkend met gillende en gierende uithalen. Ze hield hem aan beide handen vast, omhelsde hem zo stevig dat het pijn deed, en bad voor hem tot de Heilige Maagd, waarbij ze hem uit haar omhelzingen losmaakte en met beide armen vlak voor de icoon hield, als het ware onder de onmiddellijke bescherming van de Heilige Maagd... en opeens kwam het kindermeisje binnengerend en rukte hem verschrikt uit haar armen. Dat tafereel! Aljosja herinnerde zich ook nog precies het gelaat van zijn moeder op dat ogenblik: hij zei dat dit vertrokken was geweest, maar mooi, te oordelen naar wat hem nog voor de geest stond. Hij vertrouwde deze herinnering echter zelden iemand anders toe. Als kind en jongeman was hij weinig expansief en zelfs weinig spraakzaam geweest, niet uit wantrouwen, uit schuchterheid of uit norse mensonvriendelijkheid, integendeel zelfs, maar uit iets anders, uit een innerlijke bezorgdheid, die geheel persoonlijk was en geen betrekking op anderen had, maar die voor hem zo belangrijk was dat hij anderen erdoor leek te vergeten. Toch hield hij van mensen: zijn hele leven leek hij een mateloos vertrouwen in de mensen te hebben zonder dat iemand hem ooit simpel of naïef vond. Er was iets in hem dat leek te zeggen en uit te stralen (en dat zijn leven lang), dat hij geen rechter over de mensen wilde zijn, dat hij geen oordelen wilde vellen en dat hij voor geen goud zou veroordelen. Het was zelfs of hij alles goed vond, zonder ook maar iets te veroordelen, al was het vaak met bloedend hart. Bovendien ging hij in deze zin zo ver dat niemand hem kon verbazen of schrik aanjagen, en dat van zijn vroegste jeugd af. Toen hij op zijn twintigste bij zijn vader introk, letterlijk in een poel van smerige ontucht, wendde hij, kuis en rein, zich enkel zwijgend af wanneer hij het niet meer kon aanzien, maar zonder enig blijk van minachting en zonder wie dan ook te veroordelen. Als voormalige uitvreter en dus als iemand die uiterst lichtgeraakt was, had zijn vader hem aanvankelijk nors en met wantrouwen ontvangen («die zegt niet veel, maar God hoort hem brommen»), maar al spoedig was hij begonnen hem te pas en te onpas te omhelzen en te kussen, al voor er twee weken om waren, weliswaar met dronkemanstranen, met dronkemanssentimentaliteit, maar het was duidelijk dat hij zielsveel van de jongen hield, zoals iemand als hij natuurlijk nog nooit van iemand had gehouden...

Eigenlijk hield iedereen van de jongeman, waar hij ook verscheen, en dat al vanaf zijn vroegste jeugd. Reeds in het huis van zijn weldoener en opvoeder, Jefim Petrovitsj Polenov, waren alle leden van het gezin dermate aan hem gehecht geraakt dat zij hem volstrekt als hun eigen kind beschouwden. Terwijl hij daar toch in huis was gekomen toen hij nog maar een peuter was, op een leeftijd waarop je bij een kind nog geen berekening en doortraptheid kunt verwachten, noch gehaaidheid of de kunst om zoete broodjes te bakken en te behagen, noch ook het vermogen om bij anderen in het gevlei te komen. Zodat hij de gave om een bijzondere liefde op te wekken om zo te zeggen van nature had meegekregen, spontaan en direct. Hetzelfde was het geval op school, hoewel hij eigenlijk zo’n kind was dat het wantrouwen, ja de hoon en zelfs wel de haat van zijn kameraadjes opwekte. Hij was bijvoorbeeld vaak in gedachten verzonken en schijnbaar weg van de wereld. Reeds als kind hield hij ervan in een hoekje weg te kruipen en een boekje te lezen, maar desondanks hielden zijn kameraadjes van hem en kon je hem gedurende zijn gehele verblijf op school beslist ieders lieveling noemen. Hij was zelden stout, zelfs zelden uitgelaten, maar iedereen zag in een oogopslag dat dat zeker niet door een norse aard kwam, dat hij integendeel evenwichtig en opgewekt was. In gezelschap van zijn leeftijdgenoten wilde hij nooit interessant doen. Misschien wel daarom was hij voor niemand ooit bang, terwijl de jongens direct door hadden dat hij geenszins prat ging op zijn onverschrokkenheid, maar net deed of hij niet begreep hoe dapper en onverschrokken hij was. Beledigingen vergat hij onmiddellijk weer. Het gebeurde wel dat hij een uur na een belediging de beledigende partij antwoord gaf of zelf een praatje met hem begon met zo’n vertrouwenwekkend en opgewekt gezicht alsof er in het geheel niets was voorgevallen. En niet dat hij deed alsof hij de belediging vergeten was of hem opzettelijk had vergeven, maar gewoon omdat hij het geen belediging achtte, en van zoiets hadden de kinderen niet terug. Slechts één karaktertrek had hij die in alle klassen van het gymnasium, te beginnen bij de laagste en zelfs tot in de hoogste, voortdurend de plaagzucht van zijn vriendjes opwekte, niet uit boosaardigheid en spotzucht, maar gewoon voor de aardigheid. Dat was zijn buitenissige, fanatieke preutsheid en schaamtegevoel. Hij kon zekere woorden en zekere gesprekken over vrouwen niet aanhoren. Die ‹zekere› woorden en gesprekken zijn helaas op scholen onuitroeibaar. Jongens, bijna kinderen nog, die rein van ziel en hart zijn, houden er heel dikwijls van om in de klassen onder elkaar en zelfs hardop over dingen, plaatjes en afbeeldingen te praten waarvoor soldaten nog zouden terugschrikken, nog daargelaten dat die soldaten veelal niets snappen van de zaken waarmee de jonge kinderen van onze intellectuele en hogere klasse al vertrouwd zijn. Hier is weliswaar nog geen sprake van morele verdorvenheid, ook niet van echt, pervers, diepgeworteld cynisme, maar wel van cynisme aan de oppervlakte, iets wat de kinderen niet zelden als iets heel delicaats, subtiels, stoers en navolgenswaardigs beschouwen. Wanneer ze zagen dat ‹Aljosja Karamazov› tijdens hun gesprekken ‹over die dingen› snel zijn vingers in zijn oren stopte, dan gingen ze soms met z’n allen om hem heen staan, haalden met geweld zijn handen van zijn oren en riepen hem allerlei vunzigheden in beide oren, en hun slachtoffer rukte zich los, viel op de vloer, ging liggen, bedekte zijn gezicht, en dat allemaal zonder een woord tegen hen te zeggen, zonder te schelden, zwijgend de pesterij verdragend. Op het laatst lieten ze hem echter met rust, scholden hem niet meer voor ‹meid› uit, en bekeken hem bovendien in dit opzicht niet meer met medelijden. Overigens behoorde hij altijd tot de besten van de klas, maar nooit was hij nummer één.

Na de dood van Jefim Petrovitsj bracht Aljosja nog twee jaar op het gouvernementsgymnasium door. De ontroostbare weduwe van Jefim Petrovitsj vertrok bijna onmiddellijk na diens overlijden voor langere tijd naar Italië, met haar hele gezin dat uitsluitend uit personen van het vrouwelijk geslacht bestond, en Aljosja kwam in huis bij twee dames die hij nooit van zijn leven had gezien, verre familieleden van Jefim Petrovitsj, maar op welke voorwaarden, dat wist hij zelf ook niet. Kenmerkend, zelfs in hoge mate, voor hem was dat het hem nooit kon schelen van wiens middelen hij leefde. Hierin was hij het volstrekte tegendeel van zijn oudere broer, Ivan Fjodorovitsj, die de twee eerste jaren aan de universiteit armoe had geleden en zijn eigen geld had verdiend, en die van zijn vroegste jeugd af diep gebukt was gegaan onder het feit dat hij het brood van zijn weldoener at. Ik geloof niet dat je deze vreemde trek in het karakter van Aleksej erg streng moet veroordelen, want iedereen die hem ook maar enigszins kende zou onmiddellijk, zodra de vraag hieromtrent zou rijzen, toegeven dat Aleksej een jongeman was van het type heilige dwaas, die zelfs als hij een heel kapitaal zou hebben, dat zonder het minste probleem in zijn geheel weg zou geven, op het eerste verzoek, hetzij voor een goede zaak, hetzij misschien gewoon aan een handige oplichter, indien die het hem zou vragen. Hij leek in het algemeen de waarde van het geld volstrekt niet te kennen, maar natuurlijk niet in de letterlijke betekenis van het woord. Wanneer hij zijn zakgeld kreeg, waar hij nooit zelf om vroeg, dan wist hij soms wekenlang niet wat hij ermee moest doen, of hij gooide het meteen over de balk zodat het in een oogwenk verdwenen was. Pjotr Aleksandrovitsj Mioesov, die in zaken van geld en burgerlijke eerlijkheid een zeer scrupuleus man was, had later toen hij Aleksej een keer had geobserveerd het volgende aforisme over hem: «Hij is waarschijnlijk de enige mens ter wereld die je opeens zonder een cent alleen kunt laten op een plein van een onbekende miljoenenstad zonder dat hij van honger en koude omkomt, want hij zal meteen iemand vinden om hem te voeden en onderdak te bieden, en als die iemand niet vanzelf komt, dan vindt hij hem zelf wel, en dat zal hem geen enkele inspanning kosten, hij hoeft zich er niet voor te vernederen, en degene die hem onderdak verleent zal dit zonder enig bezwaar doen, maar het integendeel misschien een genoegen vinden.»

Het gymnasium maakte hij niet af; hij moest nog een heel jaar toen hij opeens zijn dames aankondigde dat hij naar zijn vader ging, voor een aangelegenheid die plotseling bij hem was opgekomen. De dames speet het erg en ze wilden hem eerst niet laten gaan. De reis kostte maar weinig, en de dames stonden hem niet toe zijn eigen horloge naar de lommerd te brengen – een geschenk dat zijn weldoener hem voor zijn vertrek naar het buitenland had gegeven – maar voorzagen hem ruimschoots van middelen, zelfs van een nieuw pak en ondergoed. Hij gaf ze de helft van het geld echter weer terug en verklaarde dat hij uitsluitend derde klas wilde reizen. Toen hij in ons stadje aankwam, gaf hij op de eerste vragen van zijn vader: «Waarom ben je eigenlijk gekomen, voor je je school hebt afgemaakt?» in het geheel geen antwoord, hij was naar men zegt ongewoon afwezig. Al spoedig bleek dat hij het graf van zijn moeder zocht. Maar dat was waarschijnlijk niet de enige reden waarom hij hierheen was gekomen. Waarschijnlijker is dat hij het eigenlijk zelf niet wist en niet in staat was een verklaring te geven voor de vraag wat, welke onbedwingbare drang hem er opeens toe had aangezet een nieuwe, onbekende, maar onontkoombare weg in te slaan. Fjodor Pavlovitsj kon hem niet wijzen waar zijn tweede vrouw begraven lag, omdat hij sinds het dichten van de groeve nooit meer bij haar graf was geweest en het allemaal al zo lang geleden was dat hij totaal niet meer wist waar ze toen was begraven...

Nu we het toch over Fjodor Pavlovitsj hebben. Hij was lange tijd uit onze stad afwezig geweest. Drie of vier jaar na de dood van zijn tweede vrouw was hij naar het zuiden van Rusland vertrokken en uiteindelijk in Odessa terechtgekomen waar hij enige jaren achtereen verbleef. Daar maakte hij aanvankelijk, in zijn eigen woorden, kennis met ‹allemaal smouzen, smouzinnen, smousjes en smouzenjongen›, en het eindigde ermee dat hij ten slotte niet alleen bij de smouzen, maar ‹ook bij de joden werd ontvangen›. Men moet aannemen dat hij in deze periode van zijn leven ook zijn bijzondere talent ontwikkelde om overal geld uit te slaan. Pas drie jaar voor de komst van Aljosja keerde hij voorgoed naar onze stad terug. Zijn vroegere kennissen vonden dat hij vreselijk oud was geworden, hoewel hij nog betrekkelijk jong van jaren was. Hij gedroeg zich niet alleen niet beter, maar integendeel nog veel vrijpostiger. Zo ontstond bij de vroegere paljas bijvoorbeeld de onbeschaamde behoefte om anderen voor gek te zetten. Van ontucht met het vrouwelijk geslacht hield hij nog evenveel als vroeger en zelfs nog erger. In korte tijd werd hij de oprichter van een menigte nieuwe kroegen in ons district. Het was duidelijk dat hij misschien wel honderdduizend roebel bezat of hoogstens een ietsje minder. Veel van onze stads- en districtsbewoners staken zich meteen bij hem in de schuld, maar natuurlijk alleen tegen een zeer solide onderpand. Hij was de laatste tijd wat pafferig geworden en begon zijn gelijkmatigheid, zijn zelfcontrole te verliezen, werd soms regelrecht lichtzinnig, begon met het een en eindigde met iets anders, werd steeds slordiger, bedronk zich steeds vaker, en als diezelfde lakei, Grigori, er niet was geweest, die in die tijd ook al behoorlijk oud was geworden en die als een soort gouverneur op hem paste, dan zou Fjodor Pavlovitsj nog aardig in de problemen zijn gekomen. Aljosja’s komst had in moreel opzicht zelfs een gunstige invloed op hem, het was alsof in deze vroeg oud geworden man iets ontwaakte wat allang in zijn hart was verstomd: «Weet je», begon hij vaak terwijl hij Aljosja aankeek, «weet je dat je op haar lijkt, op die gillende keukenmeid?» Zo noemde hij zijn overleden vrouw, de moeder van Aljosja. De lakei Grigori wees Aljosja ten slotte het graf van ‹die gillende keukenmeid›. Hij nam hem mee naar de stedelijke begraafplaats en wees hem daar, in een verre hoek, een goedkope, gietijzeren, maar nette zerk waarop zelfs een opschrift met naam, rang, leeftijd en jaar van overlijden van de vrouw, en daaronder was zelfs iets als een kwatrijn gegrift van het soort ouderwetse grafgedichten dat men op de graven van de lagere standen dikwijls aantreft. Verbazingwekkend genoeg bleek deze grafzerk het werk van Grigori. Hij had hem zelf laten aanbrengen op het graf van die arme ‹gillende keukenmeid›, op eigen kosten, nadat Fjodor Pavlovitsj, die hij al menigmaal had geërgerd met zijn verwijzingen naar het graf, ten slotte naar Odessa was vertrokken, met achterlating niet alleen van het graf, maar ook van al zijn herinneringen. Aljosja liet op het graf van zijn moeder niets van zijn gevoelens blijken; hij luisterde alleen naar Grigori’s gewichtige en verstandige verhaal over het aanbrengen van de grafzerk, bleef nog even somber staan kijken en ging zonder een woord te zeggen weg. Sindsdien, misschien zelfs wel dat hele jaar, was hij niet meer op de begraafplaats geweest. Maar ook op Fjodor Pavlovitsj had dit kleine voorval zijn uitwerking, en wel een heel originele. Plotseling nam deze duizend roebel en bracht die naar ons klooster om een mis voor het zieleheil van zijn vrouw te laten opdragen, echter niet van zijn tweede vrouw, de moeder van Aljosja, ‹die gillende keukenmeid›, maar van zijn eerste, Adelaida Ivanovna, die hem er zo van langs had gegeven. Op de avond van die dag dronk hij zich een stuk in zijn kraag en gaf tegen Aljosja af op de monniken. Zelf behoorde hij absoluut niet tot de religieuzen; waarschijnlijk had hij zelfs nog nooit een kaarsje van vijf kopeken voor de icoon gezet. Maar dit soort lieden heeft wel vaker last van vreemde oprispingen, onverwachte gevoelens en onverwachte gedachten.

Ik heb al gezegd dat hij heel pafferig was geworden. Aan zijn uiterlijk kon men in die tijd duidelijk zijn karakter aflezen en zien wat voor leven hij had geleid. Behalve langwerpige en vlezige wallen onder zijn kleine ogen, die altijd brutaal, achterdochtig en spottend keken, behalve een heleboel diepe rimpels in zijn kleine, maar vette gezicht, had hij onder zijn puntige kin nog een grote adamsappel hangen, vlezig en langwerpig als een beurs, wat hem een walgelijk wellustig aanzien gaf. Voeg daarbij een zinnelijke, brede mond met dikke lippen, waarachter kleine stompjes van zwarte, bijna geheel weggerotte tanden te zien waren. Telkens wanneer hij begon te praten, spatte zijn speeksel in het rond. Hij mocht ook zelf trouwens graag grapjes maken over zijn gezicht, hoewel hij er toch tevreden mee leek. Hij wees vooral vaak naar zijn neus, die niet heel groot was, en niet heel dun, maar sterk gekromd: «Echt Romeins», zei hij dan, «samen met die adamsappel is dat echt het uiterlijk van een oude Romeinse patriciër uit de tijd van de neergang.» Daar was hij geloof ik nogal trots op.

Tamelijk kort nadat hij het graf van zijn moeder had gevonden, deelde Aljosja hem opeens mee dat hij in het klooster wilde intreden en dat de monniken bereid waren hem als novice toe te laten. Hij verklaarde nog dat dit zijn diepste wens was en dat hij hem, als vader, om zijn plechtige toestemming smeekte. De oude man wist al dat de starets Zosima, die zijn intrek in het monniksklooster had genomen, op zijn ‹stille jongen› een diepe indruk had gemaakt.

«Die starets is daar natuurlijk de allereerlijkste monnik», zei hij, nadat hij Aljosja zwijgend en peinzend had aangehoord, zonder zich echter in het minst over zijn verzoek te verbazen. «Hm, dus dáár wil je heen, mijn stille jongetje!» Hij was al aangeschoten en glimlachte opeens zijn brede dronkemansglimlach waarin toch een zekere sluwheid en dronken leepheid merkbaar was. «Hm, dat dacht ik wel, dat jij met zoiets zou eindigen, kun je je dat voorstellen? Dat had je al de hele tijd in je hoofd. Maar ik vind het best, je hebt je eigen tweeduizend roebel, dat is je bruidsschat, en ik zal je nooit in de steek laten, mijn engel, en ik wil ook best wat bijdragen als ze daar om vragen. En als ze het niet vragen, dan moeten we het vooral zo laten, vind je niet? Weet je, ergens bij een stad is een klooster en daar hebben ze vlakbij een dorp, en iedereen weet dat daar alleen maar ‹kloostervrouwen› wonen, zo heten die daar, een stuk of dertig wel, denk ik... Ik ben daar geweest, en weet je, het is daar best aardig, in zijn soort natuurlijk, voor de afwisseling. Alleen allemaal van dat Russische volk, dat vond ik maar niks, nergens een lekker Frans mokkel, en dat had best gekund, want geld hebben ze er zat. Je hoeft maar te kikken en ze komen aanlopen. Tja, maar hier is niets, hier zijn geen kloostervrouwen, maar wel een stuk of tweehonderd monniken. Eerlijk. Vasten en verder niets. Ik moet bekennen... Hm. Dus je wil bij de monniken? Weet je dat het me spijt, Aljosja, eerlijk waar, want geloof me of niet, maar ik houd van je... Maar aan de andere kant komt het wel goed uit: dan kun je voor ons, zondaars, bidden, want we hebben het hier wel behoorlijk bont gemaakt. Ik liep steeds maar te denken: wie zal er ooit voor mij bidden? Is er zo iemand op de wereld? Lief jongetje van me, in deze zaken ben ik een volkomen idioot, wil je dat wel geloven. Vreselijk. Maar zie je, wat voor een idioot ik ook ben, toch blijf ik erover nadenken, niet zo heel vaak natuurlijk, maar toch. Als ik dood ga, zullen de duivels me vast met haken naar zich toehalen. Maar nu denk ik opeens: haken? Hoe komen ze daaraan? Waar maken ze die van? Van ijzer? Waar smeden ze die dan? Hebben ze daar soms fabrieken? En die kloostermonniken denken zeker ook dat de hel bijvoorbeeld een zoldering heeft. Maar een hel met een zoldering, daar kan ik me niets bij voorstellen; zonder is toch veel delicater, beschaafder, meer luthers. Maar wat maakt het ook eigenlijk uit: met of zonder zoldering? Is dat niet de vraag waarom het verdomme allemaal draait! Want als er geen zoldering is, dan zijn er ook geen haken. En als die er niet zijn, dan is al die andere onzin er dus ook niet, maar dat is ook weer onwaarschijnlijk: wie zal mij dan met haken trekken, want als ze mij al niet trekken, wie dan wel, waar op de wereld is dan gerechtigheid? Il faudrait les inventer,6 die haken, voor mij in ieder geval, alleen voor mij, want als je toch eens wist, Aljosja, wat voor een smeerlap ik ben!..»

– Er zijn daar helemaal geen haken, sprak Aljosja zacht en ernstig, terwijl hij zijn vader aankeek.

– Zo, zo, dus alleen maar schaduwen van haken. Dat weet ik, dat weet ik. Zoals een of andere Fransman de hel heeft beschreven: J’ai vu l’ombre d’un cocher, qui avec l’ombre d’une brosse frottait l’ombre d’un carrosse.7 Lieve jongen, hoe weet je zo goed dat daar geen haken zijn? Als je een tijdje bij de monniken hebt gezeten, dan ga je wel anders piepen. Maar verder heb je mijn zegen, kom daar maar tot de waarheid en kom het me dan eens vertellen: het is altijd makkelijker om naar de andere wereld te gaan als je zo’n beetje weet wat je daar te wachten staat. En het is bij die monniken ook een stuk fatsoenlijker dan bij mij, een dronken oude baas met al die meiden... hoewel jij net een engel bent, op jou glijdt het allemaal af. Maar misschien dat het daar ook wel allemaal op je afglijdt, daar hoop ik eigenlijk een beetje op, daarom geef ik mijn toestemming ook. Je bent niet op je achterhoofd gevallen. Eerst sta je in vuur, dan dooft de vlam en ben je genezen en kom je weer terug. En ik zal op je wachten: want ik voel dat jij de enige op aarde bent die mij nooit heeft veroordeeld, lief jongetje van me, dat voel ik, met heel mijn hart!..

Hij begon zowaar te snotteren. Hij was sentimenteel. Kwaadaardig en sentimenteel.

5
Startsy

Wellicht zullen er lezers zijn die denken dat mijn jongeman een ziekelijke, extatische, zwak ontwikkelde natuur was, een bleke dromer, een teringachtig, uitgeteerde verschijning. Integendeel, Aljosja was in die tijd een goedgebouwde, blozende, kerngezonde jongeman van negentien met een heldere oogopslag. Hij was toentertijd zelfs ronduit knap van uiterlijk, slank, van gemiddeld postuur, donkerblond, met regelmatige gelaatstrekken, hoewel zijn gezicht enigszins langgerekt en ovaal was met glanzende, donkergrijze, wijdopen ogen, dikwijls in gedachten verzonken en uiterlijk volkomen rustig. Men zal misschien zeggen dat rode wangen geen beletsel zijn voor fanatisme of mystieke neigingen; ik geloof echter dat Aljosja meer dan wie ook een realist was. O, natuurlijk, in het klooster geloofde hij heilig in wonderen, maar volgens mij brengen wonderen een realist nooit uit zijn evenwicht. Het zijn niet de wonderen die een realist tot het geloof brengen. Een echte realist die niet gelovig is, zal altijd de kracht en het vermogen in zichzelf vinden om niet in een wonder te geloven, en als dat wonder als een onweerlegbaar feit voor hem verschijnt, dan zal hij eerder aan zijn eigen waarneming gaan twijfelen dan het feit aanvaarden. En als hij het aanvaardt, dan als iets wat natuurlijk is, maar dat hem tot dan toe onbekend was. Bij de realist komt het geloof niet uit het wonder voort, maar het wonder uit het geloof. Als een realist eenmaal gelooft, dan kan hij niet anders dan vanuit zijn realisme ook het wonder aanvaarden. De apostel Thomas heeft gezegd dat hij niet kon geloven voordat hij het zag, en toen hij het zag, zei hij: ‹Mijn Heer, mijn God!›8 Was het het wonder dat hem tot het geloof bracht? Waarschijnlijk niet, waarschijnlijk geloofde hij enkel en alleen omdat hij wilde geloven, en misschien was hij diep in zijn hart al volkomen gelovig, zelfs toen hij sprak: ‹Ik geloof het niet voor ik het gezien heb.›

Men zal misschien zeggen dat Aljosja bot en onontwikkeld was, zijn school niet had afgemaakt en dergelijke. Dat hij zijn school niet had afgemaakt, dat is waar, maar het zou wel heel onrechtvaardig zijn om te zeggen dat hij bot of stom was. Ik wil alleen herhalen wat ik hierboven reeds heb gezegd: hij is dit pad opgegaan enkel en alleen omdat dat de enige weg was die hem had geraakt en die zijn smachtende ziel tevens een ideaal bood en een uitweg uit het duister naar het licht. Voeg hier nog aan toe dat hij deels al een jongeman van onze moderne tijd was, dat wil zeggen iemand die van nature eerlijk is, de waarheid eist en zoekt en erin gelooft, en die als hij eenmaal overtuigd is van zijn zaak, daar ook onmiddellijk met alle kracht van zijn hart aan wil deelnemen, een snelle triomf eist, en voorzeker popelt om voor deze triomf alles te geven, zelfs zijn leven. Hoewel deze jongelui jammer genoeg niet begrijpen dat het offer van hun leven in het merendeel van zulke gevallen misschien wel het makkelijkste offer is, maar dat bijvoorbeeld het offer om vijf of zes jaar van hun bruisende jeugd te besteden aan een moeilijke, zware studie, aan de wetenschap, al was het alleen maar om de eigen krachten te vertienvoudigen en zo de waarheid en de triomf waaraan je je hart hebt verpand en die je tot stand wil brengen, des te beter te dienen – zo’n offer gaat de krachten van de meesten over het algemeen verre te boven. Aljosja had zich weliswaar een tegengestelde weg gekozen, maar met dezelfde dorst naar een spoedige triomf. Zodra hij serieus was gaan nadenken en was getroffen door de overtuiging dat de onsterfelijkheid en God bestaan, had hij natuurlijk onmiddellijk geconcludeerd: «Ik wil leven voor de onsterfelijkheid, en ik accepteer geen halfhartig compromis.» En als hij tot de conclusie was gekomen dat God en de onsterfelijkheid niet bestonden, dan zou hij even radicaal meteen bij de atheïsten en socialisten zijn gegaan (want het socialisme is niet alleen de arbeiderskwestie, of de kwestie van de zogenaamde vierde stand, maar is in de eerste plaats de atheïstische kwestie, de kwestie hoe in deze tijd vorm te geven aan het atheïsme, de kwestie van de toren van Babel die zonder God wordt gebouwd, niet om vanaf de aarde naar de hemel te reiken, maar om de hemel naar de aarde toe te brengen.) Het leek Aljosja al vreemd en onmogelijk om op de oude voet voort te leven. Er staat geschreven: ‹Verdeel alles wat je bezit en volg mij, als je volmaakt wilt zijn.›9 Aljosja zei bij zichzelf: «Ik kan niet in plaats van alles twee roebel geven, en in plaats van ‹volg mij› af en toe naar de kerk gaan.» In de herinneringen aan zijn kindertijd was hem misschien iets bijgebleven over het klooster bij onze stad waar zijn moeder soms met hem naar toe ging. Misschien hadden ook de schuine stralen van de ondergaande zon die op de icoon vielen waarvoor zijn hysterische moeder hem had opgetild, hun invloed niet gemist. Toen hij destijds bij ons kwam, aarzelde hij nog, wellicht wilde hij alleen maar rondkijken om te zien of hier álles was, of alleen maar twee roebel, maar – toen maakte hij in het klooster kennis met de starets...

Die starets was, zoals ik hiervoor al heb gezegd, de starets Zosima; hier zou ik enkele woorden moeten zeggen over wat eigenlijk die startsy in onze kloosters zijn, en ik betreur het, dat ik me op dit terrein niet helemaal competent en zeker voel. Ik wil me echter toch aan een beknopte en weinig diepgravende uiteenzetting wagen. Ten eerste: specialisten en deskundigen menen dat het hele verschijnsel van de startsy bij ons, in onze Russische kloosters, een verschijnsel van heel recente datum is, nog geen honderd jaar oud, terwijl het in het hele orthodoxe oosten, met name in de Sinaï en op Athos, al meer dan duizend jaar voorkomt. Men meent dat in oude tijden ook bij ons in Rusland startsy zijn geweest of in ieder geval geweest moeten zijn, maar dat ten gevolge van de rampen waardoor Rusland werd getroffen – het Tatarenjuk, de troebele tijden, het verbreken van onze vroegere betrekkingen met het Oosten na de val van Constantinopel – het verschijnsel in vergetelheid is geraakt en de startsy zijn uitgestorven. Aan het einde van de vorige eeuw beleefde het bij ons weer een renaissance door toedoen van een van de grote asceten (zoals hij genoemd werd), Paisi Velitskovski en diens leerlingen, maar zelfs in onze tijd, honderd jaar later, bestaat het hier te lande in betrekkelijk weinig kloosters en heeft het soms zelfs aan vervolgingen blootgestaan omdat het in Rusland als een ongehoorde nieuwigheid werd beschouwd. Bij ons in Rusland heeft het in één beroemd klooster, Kozelskaja Optina, een bijzondere bloei beleefd. Wanneer en hoe de startsy in het klooster bij onze stad waren neergestreken, kan ik niet zeggen, maar er waren achtereenvolgens reeds drie startsy geteld, van wie starets Zosima de laatste was, en ook hij was zo zwak en ziekelijk dat hij het wel niet lang meer zou maken, en niemand wist door wie hij vervangen zou moeten worden. Voor ons klooster was dat een ernstig probleem, aangezien het verder niets had om zich op te beroemen: het had geen relikwieën van heiligen, geen wonderdoende iconen, zelfs geen beroemde overleveringen verbonden met onze geschiedenis, ook waren er geen historische heldendaden verricht of had het zich verdienstelijk voor het vaderland gemaakt. Het dankte zijn bloei en faam in heel Rusland uitsluitend aan de startsy; om die te zien en te horen stroomden de menigten gelovigen van duizenden wersten ver uit heel Rusland tezamen. Dus, wat is een starets nu eigenlijk? Een starets is iemand die uw ziel en uw wil in zijn ziel en wil opneemt. Door een starets te kiezen doet u afstand van uw wil en onderwerpt u die volledig aan hem, met volledige zelfverloochening. Wie hiervoor kiest neemt deze beproeving, deze verschrikkelijke school van het leven vrijwillig op zich in de hoop om na een lange beproeving zichzelf te overwinnen en een zodanige macht over zichzelf te krijgen dat hij op het laatst, na een heel leven van boetedoening, de volmaakte vrijheid kan bereiken, dat wil zeggen de vrijheid van zichzelf, en hij het lot kan ontlopen van hen wier leven voorbij is gegaan zonder dat zij zichzelf hebben gevonden. Dit verschijnsel, dus van de startsy, is geen theoretisch bedenksel, maar is in het oosten ontwikkeld in een nu reeds duizendjarige praktijk. De verplichtingen aan de starets zijn niet te vergelijken met de gewone ‹boetedoening› die je altijd in onze kloosters hebt gehad. Hier is sprake van een eeuwige biecht van allen die zich aan de starets hebben toevertrouwd en van een onverbrekelijke band tussen binder en gebondene. Er wordt bijvoorbeeld verteld dat in de oudste tijden van het christendom op een keer een dergelijke boeteling zonder dat hij een bepaalde boetedoening, die hem door zijn starets was opgelegd, had uitgevoerd, het klooster had verlaten en naar een ander land was gegaan, uit Syrië naar Egypte. Daar viel hem na veelvuldige en grootse heldendaden uiteindelijk de eer te beurt de marteldood te mogen sterven voor het geloof. Toen de kerk het lichaam van deze man, die reeds als een heilige werd beschouwd, wilde begraven, toen raakte bij de roep van de diaken: «Treed naar buiten, catechumenen!»10 de kist met daarin het lichaam van de martelaar van zijn plaats los en vloog de kerk uit, en zo tot driemaal toe. Ten slotte kwam men erachter dat deze heilige martelaar zijn gelofte van gehoorzaamheid had verbroken en van zijn starets was weggegaan, en daarom kon hij zonder toestemming van zijn starets geen vergiffenis krijgen, al had hij ook nog zulke heldendaden verricht. En pas toen de starets was geroepen en deze hem van zijn gelofte tot gehoorzaamheid ontsloeg, pas toen kon de begrafenis plaatsvinden. Natuurlijk is dit niet meer dan een oeroude legende, maar hier is een waargebeurd verhaal van recenter datum: een van onze huidige monniken had zijn toevlucht op Athos gezocht, toen opeens zijn starets hem opdracht gaf weg te gaan uit Athos dat hij tot in zijn ziel liefhad als heiligdom en als stil toevluchtsoord, eerst naar Jeruzalem te gaan voor een bezoek aan de heilige plaatsen en vervolgens terug naar Rusland, naar het noorden, naar Siberië: «Daar is je plaats, en niet hier.» Diepgeraakt en verpletterd door verdriet ging de monnik naar Constantinopel, naar de patriarch, en smeekte deze hem van zijn gehoorzaamheidsbelofte te ontheffen, maar de kerkvorst antwoordde dat niet alleen hij, de patriarch van de Orthodoxe kerk, hem daarvan niet kon ontheffen, maar niemand op de hele aarde niet, want geen macht ter wereld kan iemand ontheffen van een belofte tot gehoorzaamheid wanneer deze eenmaal door een starets is opgelegd, behalve de macht van de starets die hem heeft opgelegd zelf. Op die manier zijn de startsy in bepaalde gevallen begiftigd met een onbegrensde en ongekende macht. En dat is ook de reden waarom de startsy in veel van onze kloosters aanvankelijk bijna vervolgd werden. Maar ondertussen genoten de startsy vrijwel onmiddellijk hoge achting bij het volk. De startsy van ons klooster kregen bijvoorbeeld een toestroom van zowel mensen uit het volk als van voorname lieden, die zich voor hen op de grond wierpen om hun twijfels, hun zonden, hun ellende op te biechten en hen om raad en bijstand te vragen. Dit ziende, riepen de tegenstanders van de startsy naast al hun andere beschuldigingen, dat hier op eigenmachtige en lichtzinnige wijze het sacrament van de biecht omlaag werd gehaald, hoewel de openheid waarmee de novice of wereldlijke volgeling onafgebroken zijn hele innerlijk aan de starets blootlegde, niets met een sacrament had te maken. De startsy wisten zich echter uiteindelijk toch te handhaven en raakten langzamerhand ingeburgerd in de Russische kloosters. Aan de andere kant is het ook wel waar dat dit beproefde en reeds duizend jaar oude wapen voor de zedelijke wedergeboorte van de mens die hem van de slavernij naar de vrijheid en naar zedelijke volmaaktheid leidt, ook in een tweesnijdend zwaard kan veranderen, aangezien het sommigen in plaats van tot nederigheid en definitieve zelfbeheersing, integendeel tot satanische trots kan brengen, dat wil zeggen tot de ketenen en niet tot de vrijheid.

De starets Zosima was ongeveer vijfenzestig jaar oud en afkomstig uit een familie van grootgrondbezitters. In zijn jonge jaren had hij ooit in het leger gediend en als lagere officier was hij in de Kaukasus geweest. Hij had ongetwijfeld indruk op Aljosja gemaakt door een bijzondere eigenschap van zijn hart. Aljosja woonde in dezelfde cel als de starets, die erg op hem gesteld was en hem bij zich had toegelaten. Hier moet worden opgemerkt dat Aljosja toen weliswaar in het klooster woonde maar nog nergens aan was gebonden; wanneer hem dat goeddunkte kon hij hele dagen weggaan en wanneer hij zijn pij droeg, dan deed hij dat vrijwillig, om in het klooster niet te veel op te vallen. Maar hij deed dat natuurlijk niet tegen zijn zin. De kracht en roem die zijn starets onafgebroken omringden misten hun uitwerking op zijn jeugdige fantasie waarschijnlijk niet. Van de starets Zosima werd door velen gezegd dat hij zoveel jaren lang alle mogelijke mensen die bij hem hun hart kwamen uitstorten en dorstten naar zijn raad en heilzame woord had gesproken, zoveel ontboezemingen, verdriet, bekentenissen in zijn hart had opgenomen, dat hij ten slotte zo’n diep inzicht in de ziel had gekregen dat hij al bij de eerste blik op het gezicht van een onbekende die bij hem kwam, kon aflezen waarom deze kwam, wat hij nodig had en zelfs door welke kwellingen zijn geweten werd verscheurd, en zijn bezoekers waren soms verbaasd, ontsteld en bijna bang wanneer ze ontdekten dat hij hun geheim al kende nog voor ze een woord hadden gesproken. Hierbij was het Aljosja dikwijls opgevallen dat velen, ja bijna allen, die voor het eerst voor een gesprek onder vier ogen bij de starets kwamen, angstig en ongerust waren wanneer ze naar binnen gingen, maar bijna altijd stralend en blij naar buiten kwamen en dat ook het somberste gezicht gelukkig was geworden. Wat Aljosja ook diep trof was dat de starets geenszins streng was; integendeel, hij was bijna altijd vrolijk in de omgang. De monniken zeiden van hem dat hij zich juist aan de ergste zondaars het meest hechtte en dat hij de allergrootste zondaar het meest liefhad. Zelfs aan het eind van het leven van de starets waren er nog monniken die hem haatten en jaloers op hem waren, maar dat werden er steeds minder en die deden er het zwijgen toe hoewel er onder hen enige zeer bekende en vooraanstaande kloosterlingen waren, zoals bijvoorbeeld een oeroude asceet die groots was in het zwijgen en vasten. Maar de overgrote meerderheid stond toch onmiskenbaar aan de kant van de starets Zosima, en zeer velen van hen hielden zelfs met heel hun hart van hem, vurig en oprecht; sommigen waren hem bijna fanatiek toegedaan. Deze laatsten zeiden zelfs, hoewel niet helemaal hardop, dat hij heilig was, dat daar geen twijfel over kon bestaan en aangezien hij spoedig zou overlijden, verwachtten zij zelfs dat de ontslapene in de nabije toekomst onmiddellijk wonderen zou verrichten en het klooster onsterfelijke roem zou bezorgen. Ook Aljosja geloofde onvoorwaardelijk in de wonderbaarlijke kracht van de starets, net zoals hij ook onvoorwaardelijk geloofde in het verhaal van de kist die de kerk was uitgevlogen. Hij zag hoe veel van de bezoekers die met zieke kinderen of volwassen familieleden naar hem toe kwamen en de starets smeekten om zijn handen op hen te leggen en een gebed voor hen te lezen, korte tijd later, sommigen zelfs al de volgende dag, terugkwamen en in tranen voor de starets op hun knieën vielen om hem te bedanken voor de genezing van de zieken.

Of hier sprake was van een echte genezing of slechts van een natuurlijke verbetering in het ziekteverloop, dat was voor Aljosja geen vraag meer, want hij geloofde heilig in de geestelijke kracht van zijn leraar, en diens roem was als het ware zijn eigen triomf. Zijn hart begon altijd hevig te kloppen en hij begon helemaal te stralen wanneer de starets de kloosterpoort uitkwam, de menigte pelgrims uit het gewone volk tegemoet die bij de kloosterpoort op zijn verschijning wachtte en die uit geheel Rusland was samengestroomd met geen ander doel dan om de starets te zien en zijn zegen te mogen ontvangen. Ze vielen voor hem op hun knieën, weenden, kusten zijn voeten, kusten de grond waarop hij stond, krijsten, de vrouwen hielden hun kinderen omhoog, men bracht vrouwen die aan de vallende ziekte leden bij hem. De starets sprak met hen, las een kort gebed voor hen, zegende hen en liet hen heengaan. De laatste tijd was hij door de aanvallen van zijn ziekte zo zwak geworden, dat hij nauwelijks meer in staat was zijn cel te verlaten en de pelgrims in het klooster soms enkele dagen op zijn verschijning moesten wachten. Waarom ze zo van hem hielden, waarom ze voor hem op hun knieën vielen en weenden van ontroering als ze alleen maar zijn gezicht zagen, dat was voor Aljosja geen vraag meer. O, hij wist maar al te goed, dat de onderworpen ziel van het Russische gewone volk, uitgeput door harde arbeid en verdriet en in de eerste plaats door de voortdurende onrechtvaardigheid en zonde, zowel de eigen zonde als die van de wereld, geen sterker behoefte had en geen groter troost kende dan iets heiligs, een heilige te vinden, ervoor op de knieën te vallen en het te aanbidden: «Als er bij ons alleen maar zonde, leugen en valsheid heersen, dan is er ergens op de wereld ten minste nog iemand die heilig en verheven is; die wel de waarheid heeft, die wel de waarheid kent; zodat deze op aarde niet sterft en misschien ooit nog eens naar ons zal komen en op de hele aarde zal heersen, zoals is beloofd.» Aljosja wist dat het volk zo en niet anders voelde en zelfs oordeelde, hij begreep dat, maar dat juist de starets die heilige was, die behoeder van Gods waarheid in de ogen van het volk – daaraan twijfelde hij ook zelf geen moment, tezamen met al die wenende boeren en hun zieke vrouwen die hun kinderen voor de starets omhoog hielden. Ook de overtuiging dat de starets na zijn verscheiden het klooster ongewone roem zou brengen, heerste in Aljosja’s hart misschien wel sterker dan bij wie dan ook van de kloosterlingen. De laatste tijd was in zijn hart toch al een diepe, vurige innerlijke geestdrift ontbrand. Het bezwaarde hem niet in het minst dat de starets toch een eenling bleef: «Ondanks alles is hij heilig, in zijn hart is het geheim van de vernieuwing voor allen, de macht die ten slotte de waarheid op aarde zal brengen, en allen zullen heilig zijn, en zullen elkaar liefhebben, en er zullen geen rijken noch armen meer zijn, geen die zich verheffen en geen die vernederd zijn, maar alleen nog maar kinderen Gods en dan zal het waarachtige koninkrijk van Christus aanbreken.» Daarover droomde Aljosja diep in zijn hart.

Ik geloof dat de komst van zijn beide broers, die hij tot dan toe helemaal niet kende, een diepe indruk op Aljosja maakte. Hoewel zijn broer Dmitri Fjodorovitsj later was gekomen, had hij met hem eerder en beter contact dan met zijn andere (volle) broer, Ivan Fjodorovitsj. Hij wilde niets liever dan zijn broer Ivan leren kennen, maar deze woonde al twee maanden hier, en hoewel ze elkaar al tamelijk vaak hadden gezien, waren ze nog nauwelijks nader tot elkaar gekomen: Aljosja zelf was zwijgzaam en afwachtend, alsof hij zich ergens voor schaamde, en ook al had Aljosja in het begin de indruk gehad dat zijn broer Ivan hem soms langdurig en nieuwsgierig bekeek, toch leek deze hem al gauw te zijn vergeten. Dit bracht Aljosja enigszins van zijn stuk. Hij schreef zijn broers onverschilligheid toe aan het verschil in jaren en vooral in opleiding. Maar Aljosja dacht nog iets anders: Ivans geringe nieuwsgierigheid naar en interesse in hem werden misschien wel veroorzaakt door iets geheel anders waar hij, Aljosja, geen weet van had. Om de een of andere reden leek het hem of Ivan ergens door in beslag werd genomen, door iets belangrijks diep in hem, of hij een doel voor ogen had dat wellicht heel moeilijk te bereiken was, zodat zijn hoofd niet naar zijn broer stond, en dat dat de enige reden was waarom hij zo weinig belangstelling voor Aljosja toonde. Aljosja piekerde nog over iets anders: was er misschien ook een zekere minachting in het spel van de kant van de geleerde atheïst voor de domme novice? Hij wist heel goed dat zijn broer atheïst was. Hij kon niet boos worden over diens minachting, als daar al sprake van was, maar toch wachtte hij met een voor hemzelf onbegrijpelijk gevoel van opwinding en verwarring het ogenblik af waarop zijn broer nader contact met hem zou zoeken. Zijn broer Dmitri liet zich over zijn broer Ivan altijd met het diepste respect uit en sprak altijd met bijzondere oprechtheid over hem. Van hem ook vernam Aljosja alle bijzonderheden over de belangrijke zaak die zijn beide oudste broers de laatste tijd met zo’n opmerkelijke en nauwe band verbond. Dmitri’s enthousiaste uitlatingen over zijn broer Ivan waren in Aljosja’s ogen des te opmerkelijker, omdat Dmitri in vergelijking met Ivan nauwelijks enige opleiding had genoten en de twee, naast elkaar gezet, qua persoonlijkheid en karakter zulke extreme uitersten waren dat het waarschijnlijk onmogelijk is twee mensen te verzinnen die minder met elkaar gemeen hadden.

In die tijd had ook het weerzien, of beter gezegd het familieberaad van alle leden van deze rommelige familie plaats in de cel van de starets, welke bijeenkomst zo’n buitengewone invloed op Aljosja had. Het voorwendsel voor dit beraad was eigenlijk vals. Toentertijd was het verschil van mening tussen Dmitri Fjodorovitsj en zijn vader, Fjodor Pavlovitsj, over de erfenis en de revenuen waar de zoon aanspraak op meende te mogen maken, kennelijk tot onmogelijke hoogte opgelopen. De verhoudingen hadden zich verscherpt en waren onverdraaglijk geworden. Fjodor Pavlovitsj had geloof ik als eerste en ik geloof eigenlijk voor de grap het idee geopperd om allemaal in de cel van starets Zosima bijeen te komen, waar ze misschien niet eens zijn directe tussenkomst hoefden in te roepen, maar toch in ieder geval op een nettere manier tot een overeenkomst zouden kunnen komen, waarbij de status en de persoon van de starets zeker een bezielende en verzoenende invloed zou kunnen hebben. Dmitri Fjodorovitsj, die nooit bij de starets was geweest en hem zelfs nooit had gezien, dacht natuurlijk dat ze hem bang wilden maken met die starets; maar aangezien hij zichzelf in het geheim ook wel verwijten maakte over zijn veelvuldige, bijzonder heftige uitvallen in de ruzie met zijn vader gedurende de laatste tijd, nam hij de uitdaging toch aan. Hier moet nog opgemerkt worden, dat hij niet in het huis van zijn vader verbleef, zoals Ivan Fjodorovitsj, maar een eigen woning had aan de andere kant van de stad. Nu gebeurde het dat Pjotr Aleksandrovitsj Mioesov, die toentertijd in onze stad was, zich helemaal in dit idee van Fjodor Pavlovitsj vastbeet. Deze liberaal uit de jaren veertig en vijftig, een vrijdenker en atheïst, nam, misschien uit verveling, of misschien ook wel uit lichtzinnig vermaak, buitengewoon actief aan deze zaak deel. Hij moest en zou opeens een bezoek brengen aan het klooster en aan ‹die heilige›. De oude meningsverschillen die hij met het klooster had, waren nog steeds niet opgelost en nog steeds liep het proces over de afgrenzing van hun bezittingen, over kaprechten in het bos en visrechten in de rivier enzovoort, en daarom maakte hij van de gelegenheid gebruik, onder het voorwendsel dat hijzelf met de abt wilde bespreken of er niet een mogelijkheid was hun geschillen in der minne te schikken. Een bezoeker met zulke nobele bedoelingen zou in het klooster natuurlijk met veel meer égards worden ontvangen dan de eerste de beste nieuwsgierige. Als gevolg van al deze overwegingen zou in de boezem van het klooster ook een zekere invloed kunnen worden uitgeoefend op de zieke starets die zijn cel al bijna niet meer uitkwam en vanwege zijn ziekte zelfs de gewone bezoekers niet kon ontvangen. Ten slotte gaf de starets zijn fiat en werd er een dag vastgesteld. «Wat een idee mij hun ruzie te laten beslechten», zei hij alleen met een glimlach tegen Aljosja.

Toen hij van de bijeenkomst hoorde, raakte Aljosja erg in verlegenheid. Zijn broer Dmitri was ongetwijfeld de enige van al die procederende en kibbelende partijen die deze vergadering serieus kon nemen; de overigen zouden allemaal komen om lichtzinnige en voor de starets misschien wel kwetsende redenen – zo dacht Aljosja er tenminste over. Zijn broer Ivan en Mioesov zouden uit nieuwsgierigheid komen, en een misschien wel zeer botte nieuwsgierigheid bovendien, en zijn vader zou wellicht weer de paljas en de nar gaan uithangen. Want Aljosja mocht dan wel zwijgen, hij kende zijn vader intussen door en door. Ik herhaal: deze jongen was lang niet zo simpel als men algemeen aannam. Met bedrukt gemoed wachtte hij de vastgestelde dag af. Ongetwijfeld wilde hij diep in zijn hart niets liever dan dat er een einde kwam aan al die familietwisten. Desondanks ging zijn voornaamste zorg naar de starets uit: hij huiverde bij de gedachte dat diens eer zou worden aangetast, dat de vileine, beleefd spottende opmerkingen van Mioesov of het hooghartige stilzwijgen van de geleerde Ivan hem zouden kwetsen, want zo stelde hij zich dat voor. Hij stond zelfs op het punt om de starets te waarschuwen voor de personen die bij hem zouden komen, maar hij bedacht zich en zweeg. Alleen liet hij de avond voor de afgesproken dag via een kennis aan zijn boer Dmitri weten dat hij van hem hield en verwachtte dat hij zijn belofte gestand zou doen. Dmitri brak zich het hoofd omdat hij geen idee had wat hij Aljosja beloofd zou kunnen hebben, en schreef slechts een briefje, dat hij zijn uiterste best zou doen ‹geen laagheden te begaan›, en dat hij, hoezeer hij de starets en Ivan ook hoogachtte, er toch van overtuigd was dat er sprake was van een valstrik of een onwaardige komedie. «Niettemin zal ik liever mijn tong inslikken, dan dat ik niet genoeg respect toon voor de heilige man die jij zo bewondert», zo eindigde Dmitri zijn briefje. Aljosja was er niet gerust op.

==

3. een prikkeling van het gevangen denken – Citaat uit een gedicht van Michail Lermontov (1814–1841): ‹Hecht geen geloof aan jezelf, jonge dromer› uit 1839.

4. «Nu laat Gij, Heer, uw dienaar gaan» – Lukas 2:29.

5. starets – Meervoud: startsy.

6. il faudrait les inventer – Ze zouden moeten worden uitgevonden.

7. J’ai vu l’ombre d’un cocher enz. – Ik zag de schaduw van een koetsier die met de schaduw van een borstel de schaduw van een rijtuig boende. – Citaat uit een parodie van de broers Perrault, Enéïde, zesde zang, uit 1643.

8. «Mijn Heer, mijn God!» – Johannes 20:28.

9. «Verdeel alles wat je bezit...» – Mattheüs 19:21.

10. «Treedt naar buiten, catechumenen!» – Begin van de eigenlijke mis.

Tweede boek
Een misplaatste bijeenkomst

1
Aankomst in het klooster

Het was een prachtige, warme en heldere dag aan het eind van augustus. De ontmoeting met de starets was meteen na de late dienst vastgesteld, om ongeveer halftwaalf. Onze kloosterbezoekers gingen echter niet naar de dienst maar arriveerden net bij het uitgaan van de kerk. Ze kwamen in twee rijtuigen; in het eerste rijtuig, een chique calèche bespannen met een paar dure paarden, arriveerde Pjotr Aleksandrovitsj Mioesov in gezelschap van een ver familielid, een heel jonge man van een jaar of twintig, Pjotr Fomitsj Kalganov. Deze jongeman had het plan om naar de universiteit te gaan; Mioesov, bij wie hij om onbekende redenen enige tijd in huis woonde, probeerde hem ertoe over te halen mee te gaan naar het buitenland, naar Zürich of Jena, om aan de universiteit aldaar zijn studie te voltooien. De jongeman aarzelde nog. Hij was een dromer en nogal verstrooid. Hij had een prettig gezicht, was stevig gebouwd en tamelijk lang van gestalte. Maar zijn blik was dikwijls merkwaardig onbeweeglijk: zoals veel erg verstrooide mensen kon hij je soms lange tijd strak aankijken, terwijl hij je intussen helemaal niet zag. Hij was zwijgzaam en enigszins onhandig, maar het gebeurde ook wel dat hij – overigens uitsluitend met iemand onder vier ogen – opeens buitengewoon spraakzaam, impulsief en opgewekt werd en om het minste of geringste in lachen uitbarstte. Zijn bevlogenheid verdween echter weer even snel en plotseling als ze was opgekomen. Hij was altijd goed, ja zelfs heel smaakvol gekleed: financieel was hij al grotendeels onafhankelijk en hij verwachtte nog veel meer. Hij was met Aljosja bevriend.

Fjodor Pavlovitsj en zijn zoon Ivan Fjodorovitsj kwamen aanrijden in een buitengewoon gammel, rammelend, maar ruim huurrijtuig, met een paar oude grijze schimmels die de calèche van Mioesov onmogelijk konden bijhouden. Dmitri Fjodorovitsj was de dag tevoren nog op de hoogte gesteld van dag en uur, maar hij was te laat. De bezoekers lieten hun rijtuigen achter bij het hek, voor het gastenverblijf, en gingen te voet de kloosterpoort door. Fjodor Pavlovitsj was van hen vieren geloof ik de enige die ooit een klooster vanbinnen had gezien, en Mioesov was misschien wel dertig jaar niet in de kerk geweest. Hij keek om zich heen met een nieuwsgierigheid die niet van een zekere geforceerde nonchalance was ontbloot. Maar voor zijn opmerkzame geest was er, behalve de kerken en dienstgebouwen die overigens heel gewoon waren, binnen de kloostermuren eigenlijk niets bijzonders te zien. De laatste mensen verlieten de kerk, terwijl ze met de muts in de hand een kruis sloegen. Temidden van het gewone volk bevonden zich ook mensen van hogere stand, twee of drie dames en een stokoude generaal; zij allen logeerden in het gastenverblijf. Onze bezoekers werden onmiddellijk omringd door bedelaars, maar niemand gaf hen iets. Alleen Petroesja Kalganov haalde een tienkopekenstuk uit zijn portemonnee en stopte dat haastig en god weet waarom geheel confuus een oud vrouwtje toe met een gemompeld: «Eerlijk delen.» Niemand uit het gezelschap die er iets van zei, zodat er geen enkele aanleiding was confuus te zijn; maar toen dat tot hem doordrong, werd hij nog confuser.

Toch was het vreemd; er had in ieder geval iemand moeten zijn om hen te ontvangen, misschien wel met enig eerbetoon: een van hen had onlangs nog duizend roebel geschonken, een ander was een schatrijke en zeer ontwikkelde landheer, of anders gezegd de man van wie ze deels afhankelijk waren wat betreft de visvangst in de rivier, ten gevolge van de wending die het proces kon nemen. En dan is er niet eens een officiële persoon om hen te begroeten. Mioesov keek verstrooid naar de grafstenen bij de kerk en wilde al opmerken dat de ter aarde bestelden voor het recht om op zo’n ‹heilige› plek begraven te mogen worden wel flink in de buidel zouden hebben moeten tasten, maar hij zweeg: zijn simpele liberale ironie was bijna in woede overgegaan.

– Verdorie, niemand om iets aan te vragen in die achterlijke troep... Ze moeten wel opschieten, want de tijd verstrijkt, zei hij opeens, alsof hij in zichzelf sprak.

Opeens kwam er een al wat oudere kale heer in een wijde zomerjas en met zoetsappige oogjes op hen af. Hij tilde zijn hoed op en stelde zich, suikerzoet lispelend, voor als Maksimov, landheer uit Toela. Hij ontfermde zich direct over ons gezelschap.

– Starets Zosima woont in het kluizenaarsverblijf, in strikte afzondering, vierhonderd passen van het klooster, u moet door het bosje, door het bosje...

– Dat weet ik ook wel, dat we door het bosje moeten, antwoordde Fjodor Pavlovitsj hem, maar we herinneren ons de weg niet precies meer, we zijn hier lang niet geweest.

– Daarginds die poort door en dan verder door het bosje... door het bosje. Komt u maar mee. Als u wilt... dan loop ik zelf... dan ga ik zelf... Deze kant op... deze kant...

Ze liepen de poort uit en gingen in de richting van de bomen. Landheer Maksimov, die een jaar of zestig was, rende meer dan hij liep, terwijl hij hen met een krampachtige, bijna onmogelijke nieuwsgierigheid opnam. Hij had schelvisogen.

– Ziet u, we hebben iets zakelijks met die starets te bespreken, merkte Mioesov streng op, wij hebben zogezegd een audiëntie bij ‹die persoon›, en daarom verzoeken we u, hoe erkentelijk we u ook zijn, niet met ons mee naar binnen te gaan.

– Ik ben er al geweest, ik ben er al geweest... Un chevalier parfait! En de landheer klikte met zijn vingers.

– Hoezo chevalier? vroeg Mioesov.

– De starets, die geweldige starets, de starets... Waar het klooster zo fier op is. Zosima. Dat is me toch een starets...

Zijn onsamenhangende geklets werd onderbroken door een zeer bleke en uitgeteerde monnik met een monnikskap op, die het gezelschap achterop kwam. Fjodor Pavlovitsj en Mioesov bleven staan. De monnik maakte een buitengewoon beleefde buiging, bijna tot op de grond, en zei:

– Heren, vader abt verzoekt u allernederigst om na uw bezoek aan het kluizenaarsverblijf een hapje te komen eten. Om één uur, niet later. En u ook, wendde hij zich tot Maksimov.

– Ik kom beslist! schreeuwde Fjodor Pavlovitsj, dolblij met deze uitnodiging. Beslist. En weet u, we hebben allemaal ons woord gegeven om ons hier fatsoenlijk te gedragen... En u, Pjotr Aleksandrovitsj, gaat u ook?

– Natuurlijk ga ik! Waarom ben ik anders hier gekomen dan om al hun gewoontes te observeren. Het enige wat me bezwaart, is dat ik hier nu uitgerekend met u ben, Fjodor Pavlovitsj...

– Ja, Dmitri Fjodorovitsj is er nog niet.

– Het zou me ook goed uitkomen als hij mankeerde, denkt u dat ik al dat gedoe van u prettig vind? En met uw aanwezigheid op de koop toe? Dus we komen voor het middagmaal, breng vader abt onze dank over, zei hij tegen de monnik.

– Nee, ik heb opdracht u naar de starets te begeleiden, antwoordde de monnik.

– Als dat zo is, dan ga ik naar de vader abt, dan ga ik intussen meteen door naar vader abt, kakelde landheer Maksimov.

– Vader abt heeft op het ogenblik belet, maar zoals u wilt... zei de monnik aarzelend.

– Een opdringerig ventje, liet Mioesov zich ontvallen toen landheer Maksimov weer terugrende naar het klooster.

– Hij lijkt op Von Sohn,11 zei Fjodor Pavlovitsj opeens.

– Hoe komt u daar nou bij... Hij lijkt helemaal niet op Von Sohn! Hebt u Von Sohn dan wel eens gezien?

– Ik heb zijn portret gezien. Misschien niet van gezicht, maar er is iets onverklaarbaars. Het exacte evenbeeld van Von Sohn. Dat zie ik altijd meteen aan iemands uiterlijk.

– Vooruit dan maar; als u het dan zo goed weet. Alleen één ding, Fjodor Pavlovitsj, u was daarnet zelf zo goed te vermelden dat wij beloofd hebben ons fatsoenlijk te gedragen, weet u nog? Ik zeg u, houdt u zich daaraan. Als u de pias gaat uithangen, dan wil ik niets meer met u te maken hebben... Ziet u wat voor een man dat is, zei hij tot de monnik. Ik durf met hem niet goed naar nette mensen te gaan.

Op de bleke, bloedeloze lippen van de monnik verscheen een dun, zwijgend glimlachje, niet zonder een zekere sluwheid, maar hij antwoordde niet en het was maar al te duidelijk dat hij zweeg uit een gevoel van eigenwaarde. Mioesov trok een nog bedenkelijker gezicht. «Moge de duivel ze allemaal halen, het is alleen maar buitenkant, in de loop van de eeuwen zo gevormd, maar in wezen enkel kwakzalverij en onzin», ging het door zijn hoofd.

– Hier is het kluizenaarsverblijf, we zijn er! kraaide Fjodor Pavlovitsj. Het hek en de poort zijn dicht.

Hij viel op zijn knieën en sloeg grote kruisen voor de heiligen die boven en opzij van de poortdeuren waren geschilderd.

– Geef het klooster wat des kloosters is, merkte hij op. Er zitten hier vijfentwintig heiligen heilig te wezen, naar elkaar te koekeloeren en kool te eten. En geen vrouw die door die poort mag gaan, dat is wel het meest opmerkelijke. Maar het is echt zo. Toch heb ik ’s gehoord dat de starets dames ontvangt, zei hij opeens tegen de monnik.

– Op het ogenblik zitten er een paar vrouwen uit het volk te wachten, daarginds, bij de galerij. En voor de hogere damespersonen zijn hier op de galerij, maar buiten het hek, twee kamertjes gebouwd, kijk, die ramen daar, en de starets gaat daar via een binnengang naartoe, wanneer hij gezond is, maar dat is wel allemaal buiten het hek. Op het moment verblijft er ook een mevrouw, een grondbezitster uit Charkov, mevrouw Chochlakova wacht daar met haar zieke dochter. Waarschijnlijk heeft hij beloofd naar hen toe te komen, hoewel hij de laatste tijd zo verzwakt is dat hij zich nauwelijks meer aan het volk vertoont.

– Dus er is toch vanuit het kluizenaarsverblijf een gangetje naar de dames opengehouden. Denk niet, heilige vader, dat ik daar iets mee bedoel, ik zeg het zomaar. U weet toch zeker wel dat er op Athos niet alleen geen vrouwen op bezoek mogen komen, maar dat er ook verder geen enkel wezen van het vrouwelijk geslacht is, geen kippetjes, kalkoentjes, kalfjes...

– Fjodor Pavlovitsj, ik maak hier rechtsomkeert en laat u alleen, en dan zult u hier, zonder mij, de deur uit worden gegooid, dat voorspel ik u.

– Heb ik u iets gedaan, Pjotr Aleksandrovitsj? Kijk daar eens, schreeuwde hij plotseling en deed een stap in de richting van het kluizenaarsverblijf. Kijk eens in wat voor rozengaarde ze wonen! En inderdaad, want hoewel er nu geen rozen waren, bloeiden er toch overal waar het maar kon een heleboel zeldzame en fraaie herfstbloemen. Ze werden blijkbaar door een ervaren hand vertroeteld. Binnen de omheiningen van de kerken en tussen de graven waren bloembedden aangelegd. Ook het houten, gelijkvloerse huisje waarin zich de cel van de starets bevond en dat een galerij voor de ingang had, was omringd door bloemen.

– Was dat bij de vorige starets, Varsonofili, ook al zo? Men zegt dat die niet zo’n verfijnde smaak had, dat hij soms opsprong en het vrouwelijk geslacht met een stok ranselde, merkte Fjodor Pavlovitsj op terwijl hij de waranda opklom.

– Starets Varsonofili leek inderdaad soms wat simpel, maar er worden ook veel domheden verteld. Hij heeft nog nooit iemand met een stok geslagen, antwoordde de monnik. Wilt u nu even geduld hebben, heren, ik zal u aankondigen.

– Fjodor Pavlovitsj, ik waarschuw u voor de laatste maal, hoort u me? Gedraag u, anders krijgt u met mij te doen, wist Mioesov nog een keer te mompelen.

– Ik begrijp niet waarom u zich zo druk maakt, zei Fjodor Pavlovitsj spottend, of bent u bang voor uw zonden? Ze zeggen dat hij alles al aan je ogen ziet zodra je binnenkomt. Maar dat u zoveel waarde aan hun mening hecht, u, een Parijzenaar en een vooruitstrevend mens, dat verbaast me wel het meest van al!

Mioesov kreeg echter niet de gelegenheid op deze sarcastische opmerking te reageren, ze mochten binnenkomen. Hij was wel enigszins geprikkeld... «Tja, en ik ken mezelf, als ik geprikkeld ben, ga ik meteen in discussie... dan word ik boos – en zo verlaag ik mezelf en mijn opvattingen», flitste het door hem heen.

2
De oude pias

Ze betraden het vertrek bijna tegelijk met de starets die bij hun binnenkomst onmiddellijk uit zijn slaapcel te voorschijn was gekomen. In de cel zaten reeds twee priestermonniken uit het kluizenaarsverblijf op het verschijnen van de starets te wachten: de één de vader bibliothecaris en de ander vader Paisi, een ziekelijk man, hoewel hij niet oud was, maar naar men zei heel geleerd. Bovendien stond in een hoek nog een jong ventje te wachten (die de hele tijd zou blijven staan), een jaar of tweeëntwintig zo op het oog, gekleed in burger, in een geklede jas, een seminarist en toekomstige godgeleerde die om de een of andere reden werd geprotegeerd door het klooster en de broeders. Hij was tamelijk lang, had een fris gezicht met brede jukbeenderen en intelligente en aandachtige bruine spleetogen. Zijn gezicht had een uitdrukking van volkomen onderdanigheid, maar op een fatsoenlijke manier, zonder zichtbare kruiperigheid. De binnenkomenden begroette hij niet eens met een buiging, als iemand die niet hun gelijke is maar integendeel ondergeschikt en afhankelijk.

Starets Zosima kwam binnen in gezelschap van een novice en van Aljosja. De priestermonniken stonden op en begroetten hem met een zeer diepe buiging waarbij ze met hun vingers de grond aanraakten, en kusten vervolgens, nadat ze zijn zegen hadden gekregen, zijn hand. Toen hij hen gezegend had, maakte de starets voor hen beiden een even diepe buiging, waarbij hij eveneens met zijn vingers de grond raakte, en vroeg hun beiden om ook hem te zegenen. Deze hele ceremonie werd uitermate serieus uitgevoerd, geenszins als zomaar een dagelijks ritueel, maar met een zeker gevoel. Mioesov leek het echter of dit alles opzettelijk werd gedaan om indruk te maken. Hij stond helemaal vooraan. Hij zou nu eigenlijk – dat had hij gisteravond nog bedacht – ondanks al zijn opvattingen, maar enkel en alleen uit eenvoudige beleefdheid (zo waren hun zeden nu eenmaal), op de starets toe moeten treden en om zijn zegen vragen, zich in ieder geval door hem laten zegenen, zo niet zijn hand kussen. Maar toen hij al die buigingen en handkussen van de priestermonniken zag, veranderde hij subiet van gedachten: gewichtig en ernstig maakte hij op wereldse wijze een tamelijk diepe buiging en liep naar zijn stoel. Fjodor Pavlovitsj deed hetzelfde, waarbij hij Mioesov als een aap nadeed. Ivan Fjodorovitsj boog zeer ernstig en beleefd het hoofd, maar hield zijn handen strak langs zijn broeknaad en Kalganov was zo confuus geworden dat hij helemaal geen buiging maakte. De starets die zijn hand al voor de zegening had opgetild, liet deze weer zakken, maakte nogmaals een buiging voor hen en verzocht iedereen te gaan zitten. Het bloed was Aljosja naar de wangen gestegen; hij schaamde zich. Het leek erop of zijn bange voorgevoelens bewaarheid zouden worden.

De starets ging op een kleine met leer overtrokken mahoniehouten bank zitten, een oeroud geval; de gasten, met uitzondering van de priestermonniken, liet hij tegenover zich plaatsnemen, alle vier naast elkaar, op vier mahoniehouten stoelen die met volkomen versleten zwart leer waren overtrokken. De priestermonniken gingen aan weerskanten zitten, de een bij de deur, de ander bij het raam. De seminarist, Aljosja en de novice bleven staan. De cel was zeer krap bemeten en zag er onderkomen uit. De spullen en meubels waren grof, armoedig en bestonden slechts uit het hoognodige. Twee bloempotten op de vensterbank, en in de hoek veel iconen – een met de Moeder Gods, van reusachtige afmetingen en waarschijnlijk daterend van lang voor de kerkscheuring.12 Ervoor flakkerde een icoonlampje. Daarnaast twee andere iconen met glinsterend zilverbeslag, daar weer naast beeldjes van cherubijntjes, porseleinen eitjes, een katholiek kruis uit ivoor met een Mater dolorosa die het omhelsde, en enige buitenlandse gravures naar grote Italiaanse kunstenaars uit vroeger eeuwen. Naast deze fraaie en kostbare gravures prijkten een paar simpele Russische volkslithografieën van heiligen, martelaars, profeten en dergelijke, die je voor een paar stuivers op alle jaarmarkten kon kopen. Er hingen – maar aan de andere muren – ook een paar gelithografeerde portretten van Russische bisschoppen uit heden en verleden. Mioesov nam die hele ‹poppenkast› vluchtig op en richtte een doordringende blik op de starets. Hij had veel achting voor zijn eigen blik, een zwakheid, dat is waar, maar een vergeeflijke, in aanmerking genomen dat hij de vijftig al was gepasseerd, een leeftijd waarop een gefortuneerd man van de wereld altijd enige eerbied voor zichzelf krijgt, soms zelfs zonder het zelf te willen.

Vanaf het allereerste ogenblik mocht hij de starets niet. Er was in de persoon van de starets inderdaad iets waarom velen, en niet alleen Mioesov, hem niet mochten. Het was een klein, krom mannetje met heel zwakke benen, hij was pas vijfenzestig maar leek door zijn ziekte minstens tien jaar ouder. Zijn gezicht, dat overigens heel mager was, was bedekt met kleine rimpeltjes, vooral rond zijn ogen. Zijn ogen waren klein, maar stralend, snel en glanzend, net twee glimmende punten. Alleen bij zijn slapen had hij nog wat grijze haartjes over, hij had een piepklein, dun puntbaardje en zijn lippen, die dikwijls een lachje vertoonden, waren dun als twee draadjes. Zijn neus was niet zozeer lang, maar puntig als bij een vogeltje. «Alles wijst erop dat het een kwaadaardig, kleinzielig, verwaand ventje is», ging het door Mioesovs hoofd. Hij was buitengewoon ontevreden met zichzelf.

De klok sloeg en dit hielp het gesprek te beginnen. Een goedkope, kleine wandklok met gewichten raffelde snel achter elkaar twaalf slagen af.

– Precies de tijd die we afgesproken hadden, schreeuwde Fjodor Pavlovitsj, en mijn zoon Dmitri Fjodorovitsj is er nog steeds niet. Ik bied u hiervoor mijn verontschuldigingen aan, heilige starets! (Aljosja sidderde helemaal bij de woorden ‹heilige starets›) Zelf ben ik altijd punctueel, op de minuut af, want ik weet, stiptheid is de beleefdheid der koningen...

– Maar u ben toch geen koning, mompelde Mioesov, die zich nu al niet kon bedwingen.

– Ja, dat is zo, ik ben geen koning. En ziet u, Pjotr Aleksandrovitsj, dat wist ik zelf verdorie ook wel! Maar dat heb ik wel meer, dat ik dingen zeg die nergens op slaan! Weleerwaarde! riep hij met een plotseling pathos. Vóór u ziet u een pias, waarlijk een pias! Zo stel ik mezelf ook voor. Een oude gewoonte, helaas! Maar dat ik er maar wat op los lieg, daar heb ik best een bedoeling mee, namelijk om de mensen aan het lachen te maken en leuk te zijn. Want je moet toch altijd leuk wezen, nietwaar? Een jaar of zeven geleden kom ik eens in een stadje, daar had ik wat zaakjes te regelen met een stel van die kooplui daar. We gaan naar het hoofd van de politie, omdat we die wat moesten vragen en hem voor een hapje en een drankje wilden uitnodigen. Het hoofd van politie maakt zijn entree, een lang, dik, blond stuk chagrijn, en dat zijn in zulke gevallen de hardste noten om te kraken: die hebben het altijd aan hun lever. Ik ga recht op de man af, weet u, en zeg nonchalant, als een man van de wereld: «Meneer het hoofd van politie, wilt u, zeg ik, om zo te zeggen ons Hoofd met een hoofdletter zijn.» «Wat bedoelt u met Hoofd met een hoofdletter», zegt hij. Ik zie al meteen dat het mis was, hij stond daar stokstijf en er kon geen lachje af: «Ik maak maar een grapje, zeg ik, zomaar voor de aardigheid, want meneer Hoofd is een bekende Russische kapelmeester, en voor de harmonie van onze onderneming hebben wij om zo te zeggen ook een kapelmeester nodig...» Dat was toch een heel redelijke en ordentelijke verklaring, vind u niet? «Neemt u me niet kwalijk, zegt hij, ik ben hoofd van politie en ik duld geen grapjes over mijn rang.» En hij draait zich om en loopt weg. Ik roep hem nog na: «Ja, ja, u bent hoofd van politie en geen Hoofd met een hoofdletter!» «Nee, zegt hij, u zegt het, dus dan ben ik Hoofd met een hoofdletter.» En u begrijpt, daar gingen onze zaakjes naar de verdommenis. Zo gaat het bij mij nou altijd. Zo ben ik altijd de dupe van mijn eigen vriendelijkheid! Op een keer, jaren geleden, zeg ik tegen een nogal invloedrijk persoon: «Uw gade is een gevoelige vrouw.» Ik doelde natuurlijk op haar eer en haar morele kwaliteiten, maar hij zegt opeens: «O ja, hebt u haar dan gevoeld?» En ik kon me niet bedwingen en flap er opeens zomaar uit, om niet achter te blijven: «Jazeker!» Nou, en toen heeft hij mij dat ook aardig laten voelen... Maar dat was al heel lang geleden, ik geneer me er niet meer voor om het te vertellen; ik ben altijd de dupe van mezelf!

– Nu ook weer, mompelde Mioesov met walging.

De starets nam hen beiden zwijgend op.

– Ach, weet u, dat dacht ik eigenlijk wel, Pjotr Aleksandrovitsj, ik had er al zo’n voorgevoel van dat ik dat nu ook weer deed, zodra ik begon te praten, en weet u, ik had er ook een voorgevoel van dat u de eerste zou zijn die dat opmerkte. Meteen als ik zie dat mijn grapjes verkeerd vallen, dan plakt de binnenkant van mijn wangen aan mijn tandvlees vast, uwe weleerwaarde, bijna alsof ik krampen krijg; dat had ik al als knaap, toen ik klaploper was en genadebrood bij de adel at. Ik ben een pias in het diepst van mijn hart, van mijn geboorte af, uwe weleerwaarde, bijna net zoiets als een heilige idioot; ik wil niet ontkennen dat er een onreine geest in me huist, eentje van klein kaliber trouwens, een grotere had wel een andere behuizing gekozen, alleen zeker niet u, Pjotr Aleksandrovitsj, want u stelt ook niet veel voor. Maar daar staat tegenover dat ik gelóóf, ik geloof in God. Hoewel ik de laatste tijd ben gaan twijfelen, daarom zit ik nu hier en wacht op het verlossende woord. Ik ben net de filosoof Diderot, uwe weleerwaarde. Wist u, allerheiligste vader, dat Diderot, toen hij bij keizerin Catharina op bezoek was, zijn opwachting maakte bij metropoliet Platon. Hij komt binnen en valt met de deur in huis: «Er is geen God.» Waarop de grote hiërarch zijn vinger heft en antwoordt: «De dwaas zegt in zijn hart: ‹Daar is geen God!›» Diderot valt aan zijn voeten: «Ik geloof, schreeuwt hij, en ik aanvaard de doop.» Dus werd hij onmiddellijk gedoopt. Vorstin Dasjkova was de peetmoeder en Potjomkin de peetvader...

– Fjodor Pavlovitsj, dit is onverdraaglijk! U weet toch zelf ook wel dat u onzin praat en dat die domme anekdote een verzinsel is, waarom slooft u zich zo uit, zei Mioesov, die zichzelf niet meer in de hand had, met trillende stem.

– Ik heb mijn hele leven al zo’n vermoeden gehad dat het een verzinsel was, riep Fjodor Pavlovitsj enthousiast. Daarom zal u ik nu de hele waarheid zeggen, heren: waarde starets! Vergeeft u mij, dat laatste, van die doop van Diderot, dat heb ik zelf verzonnen, hier ter plaatse, terwijl ik aan het vertellen was, dat was nooit eerder bij me opgekomen. Dat heb ik uit mijn duim gezogen om het pikanter te maken. Daarom sloof ik me zo uit, Pjotr Aleksandrovitsj, om aardiger te zijn. Eigenlijk weet ik zelf ook soms niet waarom ik het doe. En wat Diderot aangaat, dat van ‹de dwaas zegt› heb ik minstens twintig keer van de landheren hier gehoord, in mijn jonge jaren, toen ik in hun huis woonde; ook van uw lieve tante, Pjotr Aleksandrovitsj, van Mavra Fominisjna heb ik dat trouwens gehoord. Ze zijn er allemaal nog steeds van overtuigd dat de godloochenaar Diderot bij metropoliet Platon op bezoek kwam voor een goed gesprek over God...

Mioesov kwam overeind. Hij had niet alleen zijn geduld, maar zo te zien ook zijn zelfbeheersing verloren. Hij was razend en hij besefte dat hij op die manier zichzelf belachelijk maakte. In de kloostercel geschiedde inderdaad iets volslagen ongehoords. In deze zelfde cel waar wellicht al veertig of vijftig jaar, al sinds de vorige startsy, bezoekers kwamen, en nooit anders dan met de grootste eerbied. Bijna iedereen die hier binnengelaten werd, begreep bij het betreden van de cel dat hem een grote gunst werd verleend. Velen wierpen zich op hun knieën en bleven de hele duur van hun bezoek op hun knieën liggen. Zelfs veel van de ‹hooggeplaatste› of zeer geleerde personen, sterker nog, zelfs sommige vrijdenkers, die uitsluitend uit nieuwsgierigheid of om een andere reden waren gekomen, zagen het, of ze de cel nu met anderen betraden of een onderhoud onder vier ogen hadden gekregen, allemaal zonder één uitzondering als hun allereerste plicht om het allerdiepste respect te betuigen en de allergrootste fijngevoeligheid aan de dag te leggen voor de gehele duur van hun bezoek, te meer omdat er hier geen geld in het geding was maar het slechts ging om de liefde en genade van de ene kant, en van de andere kant om berouw en de dorst om een moeilijke zielskwestie of een moeilijk moment in het leven van het eigen hart tot klaarheid te brengen. Zodat toen Fjodor Pavlovitsj opeens de pias ging uithangen, iets dat volstrekt misplaatst was op de plek waar hij zich bevond, dit bij de ooggetuigen, althans bij sommigen van hen, verbijstering en onbegrip wekte. De priestermonniken vertrokken trouwens geen spier, maar volgden ernstig en aandachtig wat de starets zou zeggen, hoewel het leek of ze elk ogenblik, net als Mioesov, van hun plaatsen konden opstaan. Aljosja kon zijn tranen nauwelijks bedwingen en hij stond met gebogen hoofd. Het vreemdste vond hij het dat zijn broer Ivan Fjodorovitsj, de enige op wie zijn hoop gevestigd was en die als enige voldoende invloed op zijn vader had om hem te kunnen stoppen, nu volkomen onbeweeglijk op zijn stoel zat, met neergeslagen ogen, kennelijk belangstellend en nieuwsgierig de loop der gebeurtenissen afwachtend, alsof hij er helemaal niet bij hoorde. Naar Rakitin (de seminarist), die Aljosja ook heel goed kende en die hem zeer na stond, durfde Aljosja niet te kijken: hij wist wat deze dacht (hoewel Aljosja de enige in het hele klooster was die dat wist).

– Neemt u mij niet kwalijk... begon Mioesov, zich tot de starets wendend, dat ik misschien ook deelnemer aan deze onwaardige klucht lijk. Mijn fout is geweest dat ik geloofde, dat zelfs zo iemand als Fjodor Pavlovitsj bij een bezoek aan een zo eerbiedwaardig persoon zijn plichten zou begrijpen... Ik heb er niet bij stil gestaan dat ik mijn verontschuldigingen zou moeten aanbieden voor het feit dat ik samen met hem hier ben gekomen...

Pjotr Aleksandrovitsj maakte zijn woorden niet af en wilde, volkomen van zijn stuk gebracht, het vertrek al verlaten.

– Maakt u zich alstublieft niet ongerust, zei de starets terwijl hij opeens op zijn zwakke beentjes overeind kwam. Hij nam Pjotr Aleksandrovitsj bij beide handen en liet hem weer in zijn stoel plaats nemen. Weest u gerust, bid ik u. Ik verzoek u beleefd mijn gast te zijn, en met een buiging draaide hij zich om en ging weer op zijn bankje zitten.

– Grote starets, spreek u uit, kwets ik u met mijn drukte of niet, schreeuwde Fjodor Pavlovitsj opeens, terwijl hij met beide handen zijn stoel vastgreep alsof hij er, mocht het antwoord daartoe aanleiding geven, elk ogenblik uit kon opspringen.

– Ik verzoek u met klem kalm te blijven en u niet te generen, zei de starets nadrukkelijk... Geneer u niet, doe alsof u thuis bent. En in de eerste plaats moet u zich niet zo voor uzelf schamen, want daar komt al het andere uit voort.

– Doen alsof ik thuis ben? Dus in natuurlijke toestand? O, dat is veel, al te veel, maar – ik aanvaard het met ontroering. Weet u, gezegende vader, u moet mij niet verleiden tot mijn natuurlijke toestand, dat is te gevaarlijk... helemaal zal ik mijn natuurlijke toestand wel nooit bereiken. Daar waarschuw ik u maar voor, om u te beschermen. Maar nou ja, de rest ligt nog steeds in het duister van het onbekende, hoewel sommigen me al zouden willen uittekenen. Dat is aan uw adres gericht, Pjotr Aleksandrovitsj, wat ik daar zeg, en tegen u, heilig wezen, zeg ik dit: ik ben buiten mezelf van vervoering! Hij stond op, hief zijn handen op en sprak: Gezegend de schoot die u heeft gedragen en de tepels die u hebben gezoogd, vooral die tepels! Met die opmerking van u daarnet: ‹U moet zich niet zo voor uzelf schamen, want daar komt al het andere uit voort›, met die opmerking heeft u mij om zo te zeggen helemaal doorgrond en mijn innerlijk gelezen. Want als ik onder de mensen kom, dan denk ik altijd dat ik slechter dan anderen ben en iedereen mij voor een pias houdt, dus ‹kom aan, denk ik dan, laat ik dan ook maar echt de pias uithangen, ik ben niet bang voor jullie mening, omdat jullie toch allemaal tot de laatste man slechter dan ik zijn!› Dus daarom ben ik een pias, uit schaamte, grote starets, uit schaamte. Enkel en alleen uit wantrouwen ga ik zo tekeer. Want als ik maar zeker wist dat iedereen zodra ik binnenkom mij voor de beminnelijkste en verstandigste man van de wereld zou houden, heren! Wat zou ik dan een goed mens zijn? Leermeester! Hij liet zich opeens op zijn knieën zakken, wat moet ik doen om het eeuwige leven te gewinnen? Het was moeilijk uit te maken of hij de pias speelde of dat hij inderdaad zo ontroerd was.

De starets sloeg zijn ogen naar hem op en sprak glimlachend:

– U weet zelf heel goed wat u moet doen, u heeft verstand genoeg: geeft u niet over aan dronkenschap, slaat u geen vuile taal uit, geeft u niet over aan wellust en zeker niet aan geldzucht, en sluit uw dranklokalen, zo niet alle, als dat onmogelijk is, dan toch twee of drie. En op de eerste, op de allereerste plaats: liegt u niet.

– U bedoelt over Diderot en zo?

– Nee, ik bedoel niet Diderot. Het voornaamste is dat u niet liegt tegenover uzelf. Wie tegen zichzelf liegt en naar zijn eigen leugen luistert, die eindigt ermee dat hij geen enkele waarheid, in of buiten zichzelf, meer onderscheidt en derhalve elk respect, zowel voor zichzelf als voor anderen, verliest. En wie voor niemand meer respect heeft, kan niet meer liefhebben, en wie niet meer kan liefhebben, wil zich op andere manieren vermaken en bezighouden, hij geeft zich over aan hartstochten, aan grove wellust en vervalt in zijn ondeugden tot zwijnerij, en dat alleen maar vanwege die onophoudelijke leugen tegenover anderen en zichzelf. Wie tegen zichzelf liegt, voelt zich ook het snelst gekwetst. Want het is soms best prettig om gekwetst te zijn, nietwaar? Ook al weet je dat niemand je gekwetst heeft, maar dat je de belediging zelf uit je duim hebt gezogen en hem nog flink hebt aangedikt en overdreven, om het nog mooier te maken, dat je valt op elk woordje en van een erwt een berg hebt gemaakt, dat weet je zelf heel goed, maar toch ben je meteen gekwetst, omdat je dat prettig vindt, omdat het je een gevoel van voldoening geeft, maar het leidt helaas ook tot onverzoenlijke vijandschap... Maar staat u toch op, gaat u zitten, alstublieft, dat zijn toch alleen maar loze gebaren...

– Gebenedijde! Laat me uw hand kussen. Fjodor Pavlovitsj sprong overeind en drukte snel een smakkende kus op de magere hand van de starets. De spijker op de kop, ik vind het prettig om gekwetst te worden. Wat hebt u dat mooi gezegd, zo had ik het nog nooit gehoord. De spijker op de kop, mijn hele leven vond ik het prettig om gekwetst te worden, voor de esthetiek, want ik vind het niet alleen prettig maar ook vaak mooi om gekwetst te zijn; dat bent u nog vergeten, grote starets: mooi! Dat moet ik in mijn boekje opschrijven! En ik heb gelogen, gelogen, mijn hele leven lang, iedere dag en ieder uur. Zo waarlijk ben ik de leugen en de vader van de leugen! Hoewel niet helemaal de vader van de leugen, geloof ik, dat heb ik zomaar ergens gelezen, maar wel de zoon van de leugen, dat is ook al genoeg. Alleen... engel van me... over Diderot, dat mag toch wel, af en toe? Diderot kan geen kwaad, maar al het andere wel. Grote starets, dat was ik trouwens bijna vergeten, daar loop ik al drie jaar mee rond en dat wilde ik u altijd nog eens vragen, daarom wilde ik hier ook naartoe komen, omdat ik nu eindelijk eens het naadje van de kous wil weten: zegt u alleen tegen Pjotr Aleksandrovitsj dat hij me niet in de rede valt. Mijn vraag is deze: is het waar, grote vader, dat in de Heiligenkalender het verhaal wordt verteld van een heilige wonderdoener die voor het geloof werd gemarteld, en toen zijn hoofd ten slotte werd afgehakt, dat hij toen opstond, zijn hoofd opraapte, ‹dezelve liefderijk kussende› en er lange tijd mee rondliep, met dat hoofd in zijn handen, ‹dezelve liefderijk kussende›. Is dat waar of niet, eerwaarde vaders.

– Nee, het is niet waar, zei de starets.

– Iets dergelijks komt in de hele Heiligenkalender niet voor. Over welke heilige gaat dat, zegt u? vroeg een priestermonnik, de vader bibliothecaris.

– Dat weet ik niet. Daar heb ik geen flauw idee van. Ik ben misleid, zei men. Ik heb het van horen zeggen, en weet u van wie? Hier, van Pjotr Aleksandrovitsj Mioesov, die daarnet zo kwaad werd vanwege Diderot, die heeft het me verteld.

– Nooit heb ik u zoiets verteld, ik heb überhaupt nooit eerder met u gesproken.

– Dat is waar, dat u het me niet verteld hebt; maar u hebt het in een gezelschap verteld waarbij ook ik aanwezig was, dat was een jaar of drie geleden. En ik weet dat nog steeds, omdat door dit belachelijke verhaal mijn geloof is geschokt, Pjotr Aleksandrovitsj. Dat wist u niet, hè? Daar had u geen vermoeden van, maar ik ging naar huis met een geschokt geloof en sindsdien word ik alleen maar erger geschokt. Ja, Pjotr Aleksandrovitsj, u bent de oorzaak geweest van mijn geloofsafval! Dat is andere koek dan Diderot!

Fjodor Pavlovitsj was nu in alle staten, hoewel het iedereen volstrekt duidelijk was dat hij weer een toneelstuk opvoerde. Mioesov was desondanks zeer onaangenaam getroffen.

– Wat een onzin, wat een onzin allemaal, mompelde hij. Misschien heb ik inderdaad wel eens zoiets verteld... maar niet aan u. Ik heb het zelf van een ander. Ik heb het in Parijs gehoord, van een Fransman, dat dat bij ons in de Heiligenkalender stond en het na de liturgie gelezen wordt... Dat was een heel geleerd man die speciaal de statistiek van Rusland bestudeerde... hij had lange tijd in Rusland doorgebracht... Zelf heb ik de Heiligenkalender nooit gelezen... en ik ben het niet van plan ook... Maar aan het diner wordt zoveel gekletst!.. We zaten toen aan het diner...

– Ja, u zat toen aan het diner, en ik ben mijn geloof kwijtgeraakt! zei Fjodor Pavlovitsj pesterig.

– Wat kan mij uw geloof schelen! wilde Mioesov uitroepen, maar opeens beheerste hij zich en zei minachtend: U bezoedelt letterlijk alles waarmee u in aanraking komt.

Plotseling stond de starets op:

– Wilt u mij verontschuldigen, heren, ik moet u enige ogenblikken alleen laten, zei hij tot alle bezoekers, mensen die nog eerder gekomen zijn dan u wachten op me. En toch moet u niet liegen, zei hij met een vrolijk gezicht tegen Fjodor Pavlovitsj.

Hij verliet zijn cel, Aljosja en de novice haastten zich hem de trap af te begeleiden.

Aljosja haalde diep adem, hij was blij dat hij even weg kon, hij was ook blij dat de starets niet boos, maar zelfs vrolijk was. De starets begaf zich naar de galerij om de mensen die op hem stonden te wachten zijn zegen te geven. Maar Fjodor Pavlovitsj hield hem toch in de deuropening van zijn cel staande.

– Gebenedijde, riep hij pathetisch, staat u mij toe nogmaals uw hand te kussen! Ja, met u valt ten minste te praten, met u valt te leven! Denkt u dat ik altijd zo lieg en de pias uithang? Nee, dat doe ik met opzet zo, om u op de proef te stellen, daarom doe ik dat allemaal. Ik wilde de hele tijd aftasten of er met u te leven valt. Of er bij uw hoogmoed plaats is voor mijn nederigheid! En u bent met lof geslaagd: met u valt te leven! Maar nu houd ik verder mijn mond, nu zeg ik verder geen woord meer. Ik ga op mijn stoel zitten en houd mijn mond. Nu is het uw beurt om te spreken, Pjotr Aleksandrovitsj! Nu bent u de hoofdpersoon... u krijgt tien minuten.

3
Gelovige vrouwen

Beneden, bij het houten galerijtje dat tegen de buitenmuur was aangebouwd, hadden zich ditmaal uitsluitend vrouwen verzameld, wel een stuk of twintig. Ze waren ervan op de hoogte gesteld dat de starets zich eindelijk zou vertonen en verdrongen zich nu in afwachting daarvan. Ook de dames Chochlakova waren naar de galerij gekomen, eveneens in afwachting van de starets, maar wel in een apart vertrek voor adellijke bezoeksters. Zij waren met z’n tweeën: moeder en dochter. Mevrouw Chochlakova, een rijke en altijd smaakvol geklede dame, was nog tamelijk jong en zeer knap, een beetje bleek, maar met heel levendige en bijna zwarte ogen. Ze was niet ouder dan drieëndertig, maar was al vijf jaar weduwe. Haar veertienjarige dochter had verlamde benen. Het arme kind kon al een halfjaar lang niet lopen, ze werd in een langwerpige rustzetel op wieltjes rondgereden. Ze had een allerliefst gezichtje, iets vermagerd door de ziekte, maar vrolijk. In haar grote, donkere ogen met lange wimpers glinsterde iets guitigs. Haar moeder had al sinds het voorjaar met haar naar het buitenland willen gaan, maar in de zomer hadden problemen met hun landgoed voor vertraging gezorgd. Nu logeerden ze al een week in onze stad, meer voor zaken dan als pelgrimage, maar toch waren ze al een keer, drie dagen tevoren, bij de starets op bezoek geweest. Nu waren ze plotseling nogmaals gekomen, hoewel ze wisten dat de starets bijna niemand meer kon ontvangen, maar ze hadden gesmeekt en gebeden om nog een keer ‹het geluk te mogen smaken de grote heelmeester te aanschouwen›.

Mama zat in afwachting van de starets op een rechte stoel, naast de stoel van haar dochter, en op twee passen afstand van hen stond een oude monnik, niet van het klooster hier, maar afkomstig van een ver, weinig bekend klooster in het noorden. Ook hij wilde de zegen van de starets. Maar deze liep toen hij op de galerij verscheen eerst door naar de volksvrouwen. De menigte drong op naar de drie treetjes die het lage galerijtje verbonden met de grond. De starets ging op de bovenste trede staan, deed zijn stool om en begon de vrouwen die rond hem waren samengedrongen te zegenen. Een hysterische vrouw werd aan beide armen naar hem toegetrokken. Zodra ze de starets zag, begon ze opeens absurd te gillen, te hikken en over haar hele lichaam te trillen, alsof ze een stuip had. De starets legde zijn stool over haar hoofd, las een kort gebed en zij kwam onmiddellijk tot rust. Ik weet niet hoe het nu is, maar in mijn jeugd heb ik in de dorpen en kloosters dikwijls van die hysterische vrouwen gezien en gehoord. Ze werden meegenomen naar de dienst, ze gilden of blaften als honden, dat de hele kerk het kon horen, maar wanneer de heilige communie werd uitgereikt en ze naar de heilige tafel werden geleid, dan verdween hun «bezetenheid» onmiddellijk en werden ze altijd weer voor enige tijd rustig. Als kind trof en verbaasde me dat zeer. Toen ik ernaar vroeg, hoorde ik van sommige landheren en vooral van mijn leraren in de stad dat dat allemaal simulatie was, om niet te hoeven werken, en dat je dat altijd met gepaste strengheid kon uitroeien, waarbij ze allerlei anekdotes debiteerden ter bevestiging van hun standpunt. Later vernam ik echter tot mijn verbazing van medisch specialisten dat hier geen sprake was van simulatie, maar dat het een verschrikkelijke vrouwenkwaal was, die geloof ik vooral bij ons in Rusland voorkomt en die een gevolg is van het zware leven van onze dorpsvrouwen, die de ziekte krijgen van veel te hard werk te kort na een zware, onregelmatige bevalling zonder enige medische hulp; bovendien van uitzichtloos verdriet, van slaag en dergelijke, allemaal dingen die sommige vrouwennaturen niet kunnen verdragen, gezien de talrijke voorbeelden. De merkwaardige en onmiddellijke genezing van de razende en schoppende vrouw zodra ze ter communie wordt gevoerd, die mij als simulatie werd verklaard en bovendien nog als een truc van de kant van de ‹klerikalen›, was waarschijnlijk eveneens heel natuurlijk: zowel de vrouwen die de zieke naar de communie begeleidden, alsook in de eerste plaats de zieke zelf geloven heilig, alsof het een vaststaand feit is, dat de onreine geest die de zieke in zijn macht heeft er niet tegen kan wanneer de zieke naar het Sacrament wordt gevoerd en daarvoor knielt. En daarom (dat kon niet anders) krijgt de zenuwzieke en natuurlijk ook psychisch zieke vrouw onveranderlijk een soort schok door haar hele organisme op het moment dat ze voor het Sacrament knielt, een schok veroorzaakt door de verwachting van het wonder der genezing, en van het heilige geloof dat dit zich zal voltrekken. En het voltrekt zich dus ook, al is het maar voor een ogenblik. En zo voltrok het zich ook nu, zodra de starets zijn stool op de zieke legde.

Veel van de vrouwen die om hem heen dromden vergoten tranen van ontroering en extase, veroorzaakt door het effect van dit ogenblik; andere probeerden een randje van zijn kleding te pakken te krijgen en dat te kussen, weer andere prevelden gebeden. Hij gaf iedereen zijn zegen en sprak met sommigen. De hysterische vrouw kende hij al, ze kwam niet van ver, uit een dorpje dat slechts zes werst van het klooster verwijderd was, en ze was al eens eerder bij hem geweest.

– Maar die komt van ver! Hij wees naar een vrouw die nog betrekkelijk jong was, maar broodmager en uitgeput, met een gezicht dat bruinverbrand, ja bijna helemaal zwart was. Ze zat op haar knieën en keek met onbeweeglijke blik naar de starets. Haar blik had iets bezetens.

– Ja, vader, van ver, van heel ver, wel driehonderd werst hiervandaan. Van heel ver weg, vader, van heel ver weg, zei de vrouw half zingend, terwijl ze haar hoofd gelijkmatig heen en weer schudde met haar hand onder haar wang. Ze sprak alsof ze een gebed reciteerde. Er bestaat bij het volk een zwijgend, geduldig gedragen leed; dat trekt zich in zichzelf terug en zwijgt. Maar er is ook een hartverscheurend leed: dat eerst een uitbarsting in tranen kent en meteen overgaat in klaagzangen. Dat komt vooral bij vrouwen voor. Het is niet gemakkelijker dan zwijgend leed. Die klaagzangen geven slechts soelaas doordat ze het hart nog meer verscheuren en breken. Een dergelijk leed wenst geen troost, het wordt gevoed door het gevoel van ontroostbaarheid. Die klaagzangen zijn enkel de behoefte om voortdurend zout in de open wond te wrijven.

– U bent zeker een burgervrouw? vervolgde de starets, terwijl hij haar vorsend opnam.

– Wij zijn uit de stad, vader, uit de stad, eigenlijk zijn we boeren, maar nu wonen we in de stad. Ik kom hier om u te zien, vader. We hebben over u gehoord vader, veel gehoord. Ik heb mijn kleine zoontje begraven, en toen ben ik tot God gaan bidden. Ik ben al in drie kloosters geweest, en toen wezen ze me: ‹Nastasjoeska, je moest hier eens naartoe gaan›, naar u dus, lieve starets, naar u. En ik ben gegaan, gisteren was ik in de kerk en vandaag bij u.

– Waarom huil je eigenlijk?

– Om mijn zoontje, vadertje, hij was nog maar drie jaartjes oud, op drie maanden na was hij drie jaartjes oud. Ik huil om mijn zoontje, vader, om mijn zoontje. Mijn laatste zoontje was het, samen met Nikitoesjka had ik er vier, maar onze kindertjes waren geen blijvertjes, nee, we wilden ze graag, maar het waren geen blijvertjes. De eerste drie heb ik begraven en het deed me niet veel, maar die laatste kan ik maar niet vergeten. Het is alsof hij hier levend voor me staat, hij wil maar niet weg. Hij heeft mijn hart verdord. Ik kijk naar zijn broekje, zijn hemdje, zijn laarsjes en dan kan ik alleen maar janken. Alles wat ik nog van hem heb, al z’n spulletjes leg ik voor me neer en dan moet ik janken. Dus ik zeg tegen Nikitoesjka, dat is mijn man: laat me op bedevaart gaan, baas. Hij is koetsier, we zijn niet arm, vader, helemaal niet, het rijtuig is van onszelf, alles is van onszelf, de paardjes en de equipage. Maar wat hebben we daaraan? Hij is vast weer aan de drank zonder mij, mijn Nikitoesjka, vast en zeker, dat was vroeger al zo: zodra ik even niet keek, was hij weer zwak. Maar ik denk nu niet meer aan hem. Ik ben al meer dan twee maanden van huis. Ik ben hem vergeten, alles ben ik vergeten en ik wil er niet meer aan terugdenken; wat moet ik nog met hem? Het is uit met hem, uit, ik wil er niets meer mee te maken hebben. Mijn huis en bezit, dat gaat me niet meer aan, niets kan me meer schelen!

– Kijk eens, moeder, sprak de starets, net zo zag heel lang geleden een groot heilige in een kerk net zo’n wenende moeder als jij, en ook om haar kindje, haar enige kindje dat de Heer tot zich had geroepen. «Weet je dan niet, zei de heilige tegen haar, wat die kleintjes wel niet allemaal uithalen voor de troon van God? Niemand in het koninkrijk Gods is stouter dan zij: Heer, gij hebt ons het leven gegeven, zeggen ze tegen God, en nog voor we het goed en wel gezien hebben, neem jij het al weer van ons af. En ze vragen en smeken zo brutaal, dat de Heer ze onmiddellijk de rang van engel geeft. En daarom, zei de heilige, moet ook jij je verheugen, goede vrouw, en niet wenen, want je kindje is nu bij de Heer in de engelenschaar.» Zo sprak in lang vervlogen tijden de grote heilige tot de wenende vrouw. Hij was een groot heilige en kon haar geen onwaarheid zeggen. Weet daarom, moeder, dat ook jouw kindje waarschijnlijk nu voor de troon van de Heer staat en vrolijk en opgewekt is en God vraagt om jou te helpen. Huil daarom gerust, maar met vreugde in je hart.

De vrouw luisterde naar hem met de hand tegen haar wang en met neergeslagen ogen. Ze slaakte een diepe zucht.

– Dat zei Nikitoesjka ook tegen me om me te troosten, net als jij zei hij: «Dwaze vrouw, je moet niet zo huilen, zei hij, ons zoontje loopt nu vast en zeker bij de Here God samen met de engelen te zingen.» Dat zei hij dan wel, maar ik zag dat hij net zo hard huilde als ik. «Ik weet het, Nikitoesjka, zeg ik, waar zou hij anders zijn dan bij de Here God, alleen is hij niet hier, nu bij ons, Nikitoesjka, zat hij maar net als vroeger hier bij ons!» Kon ik hem nog maar een keertje zien, één enkel keertje maar, ik zou niet naar hem toe lopen, ik zou niets zeggen, ik zou me in een hoekje verstoppen, als ik hem maar één enkel minuutje kon zien en horen, dat hij in de tuin speelt en soms met dat stemmetje van hem roept: «Mama, waar zit je?» Kon ik maar horen hoe hij met zijn kleine voetjes nog een keertje door de kamer liep, één keertje maar, toek-toek deden zijn voetjes, en zo vlug, zo vlug, ik weet nog heel goed hoe hij dan naar me toe rende en schreeuwde en lachte, kon ik zijn voetjes nog maar een keertje horen, ik zou ze meteen herkennen! Maar hij is er niet meer, vadertje, hij is weg en ik zal hem nooit meer horen! Hier heb ik zijn ceintuurtje, maar híj is er niet, en ik zal hem nooit meer zien, en nooit meer horen!..

Van onder haar boezeroen haalde ze een gegalonneerd ceintuurtje van haar kindje te voorschijn en zodra ze ernaar keek, schokte ze van het snikken. Door haar vingers, die ze voor haar ogen had geslagen, drupte opeens een stroom tranen.

– En dit, zei de starets, dit is het oude verhaal ‹Rachel weent om haar kinderen en is ontroostbaar omdat ze er niet meer zijn›,13 want dat is het lot dat een moeder op aarde beschoren is. En wees maar ontroostbaar, je hoeft niet getroost te zijn, wees ontroostbaar en huil, maar bedenk telkens als je huilt ook dat je zoontje nu een van de engelen Gods is en daarvandaan naar je kijkt en je ziet en zich verheugt om jouw tranen en de Here God erop wijst. Nog lang zullen die grootse moedertranen stromen, maar aan het eind zullen ze overgaan in een stille vreugde, en dan zullen je bittere tranen slechts tranen van stille ontroering zijn, de tranen van een zuivering des harten die je van de zonden redt. En ik zal bidden voor de zielenrust van je kindje, hoe heette hij?

– Aleksej, vader.

– Dat is een mooie naam. Naar Aleksej de man van God?14

– Ja, vader, naar Aleksej de man van God!

– Dat was me nog eens een heilige! Ik zal voor je bidden, moeder en in mijn gebed je verdriet gedenken en ik zal bidden voor het welzijn van je echtgenoot. Maar het is niet goed dat je hem in de steek hebt gelaten. Keer naar je man terug en zorg voor hem. Van daarginds zal je zoontje zien dat je zijn vader hebt verlaten en hij zal om jullie wenen; waarom verstoor je zijn zaligheid? Want hij leeft, hij leeft, de ziel heeft immers het eeuwige leven; hij is niet in je huis, maar hij is onzichtbaar bij je. Hoe kan hij thuiskomen, wanneer jij zegt dat je je huis haat? Waar moet hij naar toe, als hij jullie, zijn vader en moeder, niet meer samen aantreft? Je droomt nu van hem, je lijdt, maar dan zal hij je zachte dromen zenden. Ga naar je man terug, moeder, ga vandaag nog.

– Ik ga al, vader, als u het zegt. Je hebt mijn hart doorgrond. Nikitoesjka, Nikitoesjka van me, wacht op me, liefje, wacht op me! De vrouw wilde beginnen te jeremiëren, maar de starets wendde zich tot een stokoud wijfje dat niet als een pelgrim gekleed ging, maar stadse kledij droeg. Aan haar ogen was te zien dat ze iets op haar hart had en dat ze iets kwam zeggen. Ze stelde zich voor als weduwe van een onderofficier, niet van ver, hier uit onze stad. Haar zoon, Vasenka, werkte ergens op een commissariaat en was naar Siberië vertrokken, naar Irkoetsk. Tweemaal had hij geschreven, maar nu had ze al een jaar niets meer van hem gehoord. Ze had geprobeerd inlichtingen in te winnen, maar ze wist eerlijk gezegd niet goed waar en bij wie.

– En daar zegt me Stepanida Iljinisjna Bedrjagina, een rijke koopmansvrouw, laatst tegen me: «Prochorovna, zegt ze, je moet de naam van je zoontje op een stuk papier schrijven en dat naar de kerk brengen, en voor zijn zielerust laten bidden. Zijn ziel, zegt ze, zal dan verdriet krijgen en dan zal hij je een brief schrijven. En dat is, zegt Stepanida Iljinisjna, zoals het moet en veelvuldig is beproefd.» Maar ik aarzel nog... Heilige vader, is dat waar of onwaar en moet dat zo?

– Geen sprake van. Zoiets mag je zelfs niet vragen. Hoe bestaat het dat iemand, en nog wel zijn eigen moeder, bidt voor de zielenrust van een levende ziel! Dat is een grote zonde, die lijkt op hekserij, alleen vanwege je onwetendheid zal het je vergeven worden. Bid maar liever om zijn gezondheid tot de koningin van de hemel, onze helpster en voorspreekster, en vraag dan meteen om vergiffenis voor je verkeerde gedachten. En ik wil je nog dit zeggen, Prochorovna: ofwel hij komt binnenkort zelf bij je terug, dat zoontje van je, of je krijgt een brief van hem. Weet dat. Ga nu en wees voortaan gerust. Je zoon leeft, zeg ik je.

– Beminde vader, moge God je belonen, weldoener van ons, die voor ons allemaal bidt en voor onze zonden bidt...

De starets had in de menigte al weer twee brandende blikken opgemerkt die op hem waren gericht, van een broodmagere, zo te zien teringachtige, hoewel nog jonge boerenvrouw. Ze keek zwijgend, haar ogen vroegen om iets, maar ze leek niet dichterbij te durven komen.

– Wat kan ik voor je doen, liefje?

– Verlos mijn ziel, vader, zei ze zacht en ongehaast, en ze viel op haar knieën en boog haar hoofd naar zijn voeten.

– Ik heb gezondigd, vader, ik ben bang voor mijn zonde.

De starets ging op de onderste trede zitten, de vrouw schoof op haar knieën naar hem toe, zonder op te staan.

– Ik ben al meer dan twee jaar weduwe, begon ze half fluisterend, terwijl er een siddering door haar heen leek te gaan. Mijn huwelijk was zwaar, hij was oud en heeft me vreselijk geslagen. En hij was ziek; en ik kijk naar hem en denk: als hij weer beter wordt, weer opstaat, wat dan? En toen kwam dat idee in me op...

– Wacht even, zei de starets en bracht zijn oor vlak voor haar lippen. De vrouw sprak verder op een zachte fluistertoon, zodat niemand meer iets kon opvangen. Ze was gauw uitgesproken.

– Al meer dan twee jaar? vroeg de starets.

– Ja. Eerst dacht ik er niet meer aan, maar toen ging ik sukkelen met mijn gezondheid, ik voelde me zo verdrietig.

– Kom je van ver?

– Vijfhonderd werst vanhier.

– Heb je gebiecht?

– Ja, vader, ik heb twee maal gebiecht.

– En mocht je de communie ontvangen?

– Ja. Ik ben bang; ik ben bang om dood te gaan.

– Wees niet bang, wees nooit bang, en wees niet verdrietig. Zolang je berouw niet opdroogt, vergeeft God alles. En er is geen zonde op aarde die de Heer niet vergeeft wanneer je oprecht berouw toont. De mens is niet in staat een zonde te begaan die te groot is voor Gods oneindige liefde. En kan er wel een zonde zijn die de goddelijke liefde te boven gaat? Zorg onophoudelijk voor berouw en verjaag de vrees geheel en al. Geloof dat God je liefheeft zoals je je niet eens kan voorstellen, dat hij je liefheeft met en in al je zonden. In de hemel is meer vreugde over één die berouw heeft, dan over tien rechtvaardigen,15 dat is lang geleden gezegd. Ga heen en wees niet bang. Wees niet bitter over de mensen, maak je niet boos om wat ze je aandoen. Vergeef je overleden man in je hart alles wat hij je heeft aangedaan, verzoen je oprecht met hem. Als je berouw hebt, dan heb je ook lief. En als je liefhebt, dan ben je al van God... Liefde koopt alles af, redt alles. Wanneer ik, een zondig mens net zoals jij, al ontroerd ben en mededogen heb met jou, hoeveel te meer dan God. De liefde is zo’n kostbare schat dat je er de hele wereld voor kunt kopen, en niet alleen je eigen zonden, maar ook die van anderen kun je ermee afkopen. Ga heen en wees niet bang.

Hij sloeg driemaal een kruis over haar, haalde toen een icoontje van zijn hals en deed het haar om. Zwijgend boog ze voor hem tot de grond. Hij kwam overeind en keek vrolijk naar een gezonde boerenvrouw met een zuigeling op de arm.

– Uit Vysjegorje, dierbare vader.

– Dan heb je dus zes werst met dat kind op je arm gesjouwd. Wat kan ik voor je doen?

– Ik kwam naar je kijken. Ik ben al eens eerder bij je geweest, of ben je dat vergeten? Dan is je geheugen niet zo best meer, als je me al vergeten bent. Ze zeiden bij ons dat je ziek bent, dus ik denk, ik ga hem nog maar eens zien: en nu zie ik je dan, en je bent helemaal niet zo ziek! Je kunt nog twintig jaar mee, heus, God is met je! Je hebt vast geen gebrek aan mensen die voor je bidden, dus hoe moet je dan ziek worden?

– Dank je voor alles, liefje.

– En dan heb ik nog een verzoekje aan je: hier is zestig kopeken, geef dat aan iemand die armer is dan ik, liefje. Toen ik hierheen liep, toen dacht ik: ik kan het beter door hem laten geven, hij weet beter wie het het hardste nodig heeft.

– Dank je, liefje, dank je, goede vrouw. Ik houd van je. Ik zal het meteen doen. Is dat een meisje, daar op je arm?

– Ja, liefje, Lizaveta.

– Moge de heer jullie beide zegenen, jou en je dochtertje Lizaveta. Je hebt mijn hart verwarmd, moeder. Vaarwel, dierbaren, vaarwel mijn besten.

Hij zegende hen allen en boog diep voor hen.

4
De kleingelovige dame

De grootgrondbezitster had bij het aanschouwen van de hele scène waarin de starets met het gewone volk sprak en het zijn zegen gaf, stille tranen geplengd en deze met een zakdoekje afgewist. Het was een gevoelige, wereldse dame wier bedoelingen in veel opzichten oprecht en goed waren. Toen de starets ten slotte bij haar kwam, begroette ze hem extatisch:

– Toen ik dit hele aangrijpende tafereel zag, ging er zoveel door me heen, zoveel..., ze kon van opwinding niet uit haar woorden komen. O, ik begrijp dat het volk van u houdt, ik houd zelf van het volk, ik wil ervan houden, je moet er ook wel van houden, van ons prachtige Russische volk dat zo eenvoudig is in zijn grootheid!

– Hoe is de gezondheid van uw dochter? Wilde u me nog een keer spreken?

– O, ik heb er dringend om gevraagd, gesmeekt, ik was bereid op mijn knieën neer te vallen en zo desnoods drie dagen voor uw ramen te blijven zitten tot u me binnen zou laten. We zijn gekomen, grote heelmeester, om uiting te geven aan onze allerdiepste erkentelijkheid. Want u heeft mijn Liza genezen, volledig genezen, en waarmee? Gewoon doordat u op donderdag een gebed voor haar heeft gezegd en uw handen op haar hebt gelegd. We zijn gekomen om die handen te kussen, om onze gevoelens en onze eerbied voor u uit te storten!

– Is ze werkelijk genezen? Ze ligt toch nog in haar stoel?

– Maar ’s nachts is de koorts geweken, helemaal, al twee dagen, sinds donderdag. De dame struikelde over haar woorden. Bovendien zijn haar benen sterker geworden. Vanmorgen is ze gezond opgestaan, ze heeft de hele nacht geslapen, kijkt u maar naar haar blos, haar stralende ogen. Toen moest ze steeds maar huilen, en nu lacht ze, ze is vrolijk, opgewekt. Vandaag wilde ze beslist even op haar benen staan, en toen heeft ze wel een minuut lang zelf gestaan, zonder enige ondersteuning. Ze wil met mij wedden dat ze over twee weken de quadrille danst. Ik heb dokter Herzenstube laten komen; hij haalt zijn schouders op en zegt: ik sta perplex, dit gaat boven het verstand. En wilt u dan dat we u met rust laten, ons niet hierheen spoeden, u niet bedanken? Lise, bedank de starets dan toch!

Het lieve, lachende gezichtje van Lise deed opeens een poging serieus te worden, ze kwam in haar stoel overeind zover ze kon, en met haar blik op de starets vouwde ze haar handjes voor hem, maar toen kon ze zich niet langer bedwingen en barstte in lachen uit...

– Dat komt door hem! Ze wees naar Aljosja, kinderlijk geërgerd dat ze zich niet in bedwang had kunnen houden en in lachen was uitgebarsten. Wie naar Aljosja, die een pas achter de starets stond, had gekeken, zou hebben gezien dat er eventjes een blos over zijn wangen trok. Ze ogen schitterden en hij sloeg ze neer.

– Ze heeft een boodschap voor u, Aleksej Fjodorovitsj... Hoe is uw gezondheid, vervolgde de moeder die zich plotseling tot Aljosja wendde en hem haar elegant gehandschoende hand toestak. De starets wierp een blik achter zich en keek Aljosja opeens strak aan. Die liep naar Liza toe en stak met een raar en ongemakkelijk lachje zijn hand naar haar uit. Lise zette een gewichtig gezicht.

– Katerina Ivanovna heeft mij verzocht u dit te overhandigen. Ze gaf hem een klein briefje. Ze verzoekt u dringend bij haar langs te komen, en wel met de grootste spoed, met de grootste spoed, en u mag haar niet voor de gek houden, u moet echt komen.

– Zij vraagt mij bij haar te komen? Ik bij haar... Maar waarom, mompelde Aljosja stomverbaasd. Zijn gezicht kreeg opeens een heel bezorgde uitdrukking.

– O, dat is vanwege Dmitri Fjodorovitsj en... alles wat er de laatste tijd is gebeurd, legde mamaatje snel uit. Katerina Ivanovna moet een bepaald besluit nemen... maar daarvoor moet ze eerst u zien... waarom? Dat weet ik natuurlijk niet, maar ze vraagt u met de grootste spoed te komen. En dat doet u waarschijnlijk ook, nietwaar, dat geeft uw christelijke gevoel u toch in?

– Ik heb haar maar één keer gezien, vervolgde Aljosja, nog steeds niet van zijn verbazing bekomen.

– O, het is zo’n hoogstaande, zo’n onaantastbare vrouw!.. En ze heeft zoveel geleden... Bedenk wat zíj allemaal heeft moeten doorstaan, wat ze ook nu nog doorstaat, bedenk wat haar nog te wachten staat... dat is allemaal zo ontzettend, ontzettend!

– Goed, ik ga, besloot Aljosja, die snel het korte en raadselachtige briefje doorlas dat behalve een dringend verzoek om te komen geen enkele verklaring bevatte.

– Ach, wat is dat lief en geweldig van u, riep Lise die opeens de geest kreeg. En ik zei nog wel tegen mama: die gaat nooit, die kijkt wel uit. O, wat bent u een voortreffelijk mens! Ik had altijd al gedacht dat u een voortreffelijk mens was, en het is zo heerlijk dat ik dat nu eindelijk eens kan zeggen!

– Lise! sprak de moeder verwijtend, overigens glimlachte ze onmiddellijk weer.

– U bent ons vergeten, Aleksej Fjodorovitsj, u wilde ons volstrekt niet zien, en dat terwijl Lise mij tweemaal heeft gezegd dat ze zich alleen bij u goed voelt. Aljosja sloeg zijn neergeslagen ogen op, opeens bloosde hij weer en opeens moest hij weer zonder zelf te weten waarom grinniken. De starets lette trouwens niet meer op hem. Hij was in een gesprek gewikkeld met de monnik die van ver kwam en die, zoals we al verteld hebben, naast Lise’s stoel bij de uitgang stond. Het was zo te zien een zeer eenvoudige monnik, dat wil zeggen tot de lagere geestelijkheid behorend, met een beperkte, onwankelbare levensbeschouwing, maar diepgelovig en in zijn soort volhardend. Hij verklaarde dat hij ergens uit het hoge noorden kwam, uit Obdorsk, van de heilige Silvester, een arm klooster met maar negen monniken. De starets gaf hem zijn zegen en nodigde hem uit naar zijn cel te komen wanneer hem dat schikte.

– Hoe hebt u de moed zulke dingen te doen, vroeg de monnik opeens terwijl hij gewichtig en plechtig op Lise wees. Hij doelde op haar ‹genezing ›.

– Het is natuurlijk nog te vroeg om daarvan te spreken. Een opleving is niet hetzelfde als een volledige genezing en kan ook andere oorzaken hebben. Maar ook als het wel zo is, dan door geen andere kracht dan Gods wil. Alles komt van God. Kom mij opzoeken, vader, zei hij tegen de monnik, zolang het nog kan: ik ben ziek en ik weet dat mijn dagen zijn geteld.

– O nee, o nee, God zal u niet van ons afnemen, u zult nog lang leven, nog heel lang, riep mamaatje. Wat hebt u eigenlijk? U ziet er zo gezond, vrolijk en gelukkig uit.

– Vandaag voel ik me ongewoon goed, maar ik weet al dat dat maar voor even is. Ik begrijp mijn ziekte nu feilloos. Maar als u vindt dat ik zo vrolijk ben, dan kon u me geen groter plezier doen dan met zo’n opmerking. Want de mens is voor het geluk geschapen, en wie volmaakt gelukkig is, die kan pas met recht van zichzelf zeggen: ‹Ik heb Gods gebod op deze aarde vervuld.› Alle rechtvaardigen, alle heiligen, alle heilige martelaren waren allemaal gelukkig.

– O, wat een gewaagde, verheven woorden spreekt u daar, riep mamaatje. Wat u zegt, gaat recht tot het hart. Maar toch, het geluk, het geluk, waar is dat? Wie kan van zichzelf zeggen dat hij gelukkig is? O, als u zo goed zoudt willen zijn om ons vandaag nogmaals te ontvangen, dan kunt u alles horen wat ik de vorige maal niet heb uitgesproken, niet durfde zeggen, alles waarom ik zo lijd, al zo lang, zo lang! Ik lijd, vergeeft u me, ik lijd... En in een vurige gemoedsopwelling vouwde ze haar handen voor hem.

– Wat is er dan precies?

– Ik lijd... aan ongeloof...

– Ongeloof in God?

– O nee, nee, daar durf ik niet eens aan denken, maar het toekomstige leven, dat is zo’n raadsel! En niemand, werkelijk niemand die daar een antwoord op heeft! Luister, u bent een genezer, een kenner van de menselijke ziel; ik durf er niet op te hopen dat u mij helemaal gelooft, ik wil u echter zweren bij alles wat me lief is dat ik nu niet uit lichtzinnigheid spreek, maar dat de gedachte aan het leven na de dood mij onverdraaglijk kwelt en mij met ontzetting en angst vervult... En ik weet niet tot wie ik mij moet wenden, ik heb mijn leven lang niet de moed gehad... En daarom heb ik nu moed gevat en wend ik mij tot u... O lieve hemel, wat moet u wel van me denken! Ze sloeg haar handen ineen.

– Maakt u zich om mijn mening niet ongerust, antwoordde de starets. Ik twijfel geen moment aan de oprechtheid van uw verlangen.

– O, wat ben ik u erkentelijk! Ziet u, ik sluit mijn ogen en denk: als iedereen gelooft, waar komt het dan vandaan? En dan hoor je beweren dat het allereerst voortkomt uit angst voor de dreigende natuurverschijnselen en dat het helemaal niet bestaat. Maar, denk ik dan, ik heb mijn hele leven geloofd en dan ga ik dood en dan is er opeens niets, en ‹groeien er slechts klissen op het graf›, zoals ik eens bij een schrijver heb gelezen. Dat is ontzettend! Maar hoe, hoe moet ik het geloof herkrijgen? Overigens geloofde ik alleen toen ik klein was, mechanisch, zonder erover na te denken... Hoe, waarmee kun je het bewijzen, ik ben gekomen om mij aan uw voeten te werpen en u dat te vragen. Want als ik deze gelegenheid voorbij laat gaan, dan zal ik mijn hele leven geen antwoord meer krijgen. Hoe kun je het bewijzen, hoe moet ik overtuigd raken? O, wat een ongeluk! Ik sta daar en zie om mij heen dat het iedereen koud laat, bijna iedereen, niemand die zich daar tegenwoordig nog druk over maakt, alleen ik kan het niet verdragen. Dat is dodelijk, dodelijk!

– Ongetwijfeld dodelijk. Te bewijzen valt hier echter niets, maar wel is het mogelijk overtuigd te worden.

– Hoe dan? Waardoor?

– Door actieve liefde. Probeer uw naasten actief en onvermoeibaar lief te hebben. Naarmate u meer vorderingen maakt in de liefde, zult u steeds meer overtuigd raken van het geloof in God en in de onsterfelijkheid van uw ziel. Als u in de naastenliefde het stadium van de volledige zelfopoffering hebt bereikt, dán gelooft u pas echt, en dan zal er nooit meer enige twijfel uw hart binnensluipen. Dat is bewezen, dat is waar.

– Actieve liefde? Dan heb ik weer een vraag, en wat voor een! Ziet u, ik houd zoveel van de mensheid, wilt u me wel geloven, dat ik er soms over denk om alles in de steek te laten, alles wat ik heb, Lise te verlaten en bij de zusters van barmhartigheid te gaan. Ik sluit mijn ogen, denk en droom, en op zulke ogenblikken voel ik een onoverwinnelijke kracht in mezelf. Geen wonden, geen etterende zweren die mij kunnen afschrikken. Ik wil ze allemaal met mijn eigen handen verbinden en wassen, ik zou die stakkers verplegen, ik ben bereid die zweren te kussen...

– Dat is al heel veel en heel goed, dat uw verstand zulke dromen heeft en geen andere. Ooit zult u bij toeval inderdaad nog eens goede werken doen.

– Ja, maar zou ik dat een leven lang kunnen volhouden? vervolgde de dame vol vuur, bijna buiten zichzelf. Dat is de belangrijkste vraag! Dat is de kwellendste van mijn vragen. Ik sluit mijn ogen en stel mezelf de vraag: zou je het lang volhouden op dat pad? En als de zieke wiens wonden je wast je niet onmiddellijk zijn dankbaarheid toont maar je integendeel lastig valt met zijn grillen, jouw menslievende dienstbaarheid niet op prijs stelt of zelfs niet opmerkt, tegen je begint te schreeuwen, op hoge toon eisen stelt, of zelfs zijn beklag doet bij de leiding (zoals vaak gebeurt met ernstig zieken) wat dan? Zou je liefde daartegen bestand zijn? En, stelt u zich voor, toen heb ik met een huivering besloten: als er iets is dat mijn ‹actieve› liefde voor de mensheid onmiddellijk zou bekoelen, dan is dat wel ondankbaarheid. Kortom, ik werk alleen voor een beloning, ik wens directe betaling, dat wil zeggen loftuitingen voor mezelf en liefde in ruil voor mijn liefde. Anders kan ik niet van iemand houden!

Ze had een aanval van de meest oprechte zelfkastijding en toen ze uitgesproken was, keek ze de starets uitdagend en vastberaden aan.

– Dat is precies wat een dokter mij, overigens al heel lang geleden, eens heeft verteld, merkte de starets op. Het was een man op leeftijd en onmiskenbaar intelligent. Hij sprak even oprecht als u, hoewel enigszins gekscherend, maar gekscherend met pijn: «Ik hou van de mensheid, zei hij, maar ik sta verbaasd over mezelf: hoe meer ik de mensheid in haar geheel liefheb, des te minder ik van de mensen in het bijzonder hou, dat wil zeggen van ieder apart, als afzonderlijke individuen. In mijn dromen, zei hij, had ik vaak hartstochtelijke ideeën over het dienen van de mensheid en misschien had ik werkelijk het kruis van de mensen gedragen, als dat opeens noodzakelijk was geweest, maar intussen ben ik niet in staat om twee dagen een kamer met iemand te delen, dat weet ik uit ervaring. Zodra een ander te dicht bij me komt, begint zijn persoonlijkheid op mijn gevoel van eigenwaarde te drukken en beperkt hij mijn vrijheid. Er zijn dagen dat ik ook de beste mensen kan haten: de een omdat hij te lang over het middageten doet, de ander omdat hij verkou-den is en voortdurend zijn neus snuit. Ik word een vijand van de mensen, zei hij, zodra ze te dichtbij komen. Maar het is ook altijd zo geweest dat hoe meer ik de mensen afzonderlijk haatte, des te hoger mijn liefde voor de mensheid in zijn geheel opvlamde.»

– Maar wat moet je doen? Wat moet je in zo’n geval doen? Moet je dan gaan wanhopen?

– Nee, want het is al voldoende dat u er zo verdrietig over bent. Doe wat u kunt, en het zal u vergolden worden. U hebt al veel bereikt dat u tot zo’n diep en oprecht zelfinzicht bent gekomen! Maar als u ook ditmaal zo oprecht met mij hebt gesproken, alleen maar om, ditmaal van mij, lof te oogsten voor uw eerlijkheid, dan zult u het natuurlijk nooit brengen tot grootse daden op het gebied van de actieve liefde; dan zal het bij uw dromen blijven en zal uw hele leven als een spookbeeld voorbijvliegen. Dan zult u vanzelfsprekend ook het toekomstige leven vergeten en tegen het eind vanzelf berusten.

– U heeft me verpletterd! Nu pas, op het moment dat u dit zei, heb ik begrepen dat ik inderdaad, toen ik u vertelde dat ik geen ondankbaarheid kan verdragen, slechts uw lofprijzingen voor mijn oprechtheid verwachtte. U heeft mijn gedachten geraden, u heeft mij doorzien en mij mijzelf verklaard!

– Meent u dat echt? Na zo’n bekentenis geloof ik in elk geval dat u oprecht bent en goed van hart. Ook als u het geluk niet kunt bereiken, moet u altijd bedenken dat u op de goede weg bent en niet proberen daarvan af te wijken. En in de eerste plaats moet u de leugen vermijden, elke leugen, vooral de leugen tegenover uzelf. Wees op uw hoede voor uw eigen leugen en let daar elk uur, elke minuut op. En wees niet afkerig van anderen, noch van uzelf: wat u in uzelf smerig lijkt, wordt alleen al gereinigd doordat u het zelf in uzelf hebt opgemerkt. Vermijd ook de angst, hoewel de angst slechts het gevolg van elke leugen is. Laat u niet afschrikken door uw eigen kleinzieligheid bij het bereiken van de liefde, zelfs als u hierbij iets slechts hebt gedaan, dan moet u zich daardoor niet al te zeer laten afschrikken. Het spijt me dat ik u niet iets meer bemoedigends kan zeggen, maar de actieve liefde is vergeleken met de dweepzieke liefde een wrede en angstaanjagende zaak. De dweepzieke liefde eist een onmiddellijke, snel bevredigde heldendaad en wil dat iedereen naar haar kijkt. Het gebeurt inderdaad regelmatig dat men zijn leven geeft, als het maar niet te lang duurt, als het maar snel gaat, net als op het toneel, en dat iedereen toekijkt en applaudisseert. De actieve liefde, dat is werk, dat is volhouden, en voor sommigen eigenlijk een hele wetenschap. Maar ik zeg u dat u op hetzelfde ogenblik waarop u met ontzetting zult vaststellen dat u ondanks al uw inspanningen niet alleen niet dichter bij uw doel bent gekomen maar er zelfs van verwijderd bent geraakt – op datzelfde ogenblik, zeg ik u, zult u onverwacht uw doel bereiken en boven u helder de wonderdoende kracht van de Heer zien, de Heer die u al die tijd heeft liefgehad en die u al die tijd op geheimzinnige wijze heeft geleid. Vergeeft u me, dat ik u niet langer gezelschap kan houden, er wordt op me gewacht. Tot ziens.

De dame schreide.

– Lise, Lise, zegent u haar, zegent u haar! Ze fladderde opeens helemaal op.

– Zij is onze liefde niet waard. Ik heb wel gezien dat ze de hele tijd ondeugend was, sprak de starets gekscherend. Waarom lacht u Aleksej de hele tijd uit?

Lise had zich inderdaad de hele tijd met dit vermaak onledig gehouden. Het was haar de vorige keer al opgevallen dat Aljosja van haar aanwezigheid in de war raakte en zijn best deed niet naar haar te kijken, en dat vond ze ontzettend grappig. Ze wachtte zijn blik aandachtig af en ving hem dan op: Aljosja was niet bestand tegen de blik die zo hardnekkig op hem was gericht, onwillekeurig, geleid door een onbedwingbare kracht, moest hij dan zelf naar haar kijken, en dan lachte ze hem onmiddellijk met een triomferend glimlachje recht in zijn gezicht uit. Aljosja raakte nog meer in de war en was nog meer geërgerd. Ten slotte keerde hij zich helemaal van haar af en verstopte zich achter de rug van de starets. Enige minuten later echter keerde hij zich weer om, gedreven door diezelfde onbedwingbare macht, om te zien of er naar hem gekeken werd, en dan zag hij dat Lise, die bijna helemaal uit haar stoel hing, van terzijde naar hem keek en ongeduldig wachtte tot hij weer terug zou kijken; wanneer ze zijn blik opving, barstte ze zo hard in lachen uit dat zelfs de starets zich niet kon bedwingen:

– Deugniet, waarom plaagt u hem zo?

Volkomen onverwacht moest Lise blozen, haar ogen schitterden, haar gezicht stond vreselijk ernstig, en op heftige, verontwaardigde en klagende toon zei ze snel en nerveus:

– Waarom is hij me vergeten? Toen ik klein was, heeft hij me in zijn armen gedragen, we hebben samen gespeeld. Hij heeft me nog lezen geleerd, wist u dat? En twee jaar geleden, toen hij afscheid nam, heeft hij gezegd dat hij me nooit zou vergeten, dat we eeuwige vrienden waren, eeuwige, eeuwige! En nu is hij opeens bang voor me, denkt hij soms dat ik hem zal opeten? Waarom komt hij niet naar me toe om een praatje te maken? Waarom komt hij niet bij ons op bezoek? Mag dat soms niet van u? Maar we weten dat hij overal naartoe gaat. Voor mij is het niet gepast hem uit te nodigen, hij zou het initiatief moeten nemen, als hij het niet vergeten is. Maar nee, nu telt alleen zijn zieleheil! Hebt ú hem die lange pij laten aantrekken... Als hij hard loopt, struikelt hij nog...

Opeens kon ze zich niet meer bedwingen, ze sloeg haar hand voor haar gezicht en barstte in lachen uit, hard en onweerstaanbaar, een langdurig, nerveus, onhoorbaar lachen dat haar lichaam deed schokken. De starets luisterde glimlachend naar haar en zegende haar teder; toen ze zijn hand wilde kussen, drukte ze die opeens even tegen haar ogen en barstte in tranen uit:

– Weest u niet boos op me, ik ben een idioot, ik ben het niet waard... en Aljosja, heeft misschien wel gelijk, groot gelijk, dat hij niets met zo’n belachelijk kind te maken wil hebben.

– Ik zal hem beslist sturen, besloot de starets.

5
Moge het zo zijn, moge het zo zijn!!

De starets was ongeveer vijfentwintig minuten uit zijn cel afwezig geweest. Het was al over halfeen en Dmitri Fjodorovitsj, op wiens verzoek deze bijeenkomst plaats had, was er nog steeds niet. Maar men leek hem bijna vergeten, en toen de starets de cel weer betrad, trof hij zijn gasten verwikkeld in een buitengewoon geanimeerd gesprek. Aan dat gesprek namen allereerst Ivan Fjodorovitsj en de beide priestermonniken deel. Ook Mioesov deed een duit in het zakje, en zo te zien met vuur, maar het zat hem alweer tegen; hij kwam kennelijk op de tweede plaats, hij kreeg zelfs nauwelijks antwoord, en deze nieuwe omstandigheid maakte dat al zijn opgekropte ergernis alleen nog maar toenam. Het was namelijk zo dat hij al eerder met Ivan Fjodorovitsj de degens had gekruist op intellectueel terrein en dat hij niet koelbloedig kon blijven bij diens arrogante houding tegenover hem: «Tot nu toe stond ik in ieder geval in de voorste rijen van alles wat progressief in Europa is, maar deze nieuwe generatie ignoreert ons ijskoud», dacht hij. Fjodor Pavlovitsj, die zelf zijn woord had gegeven niet meer van zijn stoel te komen en verder zijn mond te houden, zweeg inderdaad enige tijd, maar zat intussen met een spottend glimlachje de naast hem zittende Pjotr Aleksandrovitsj op te nemen, zichtbaar verheugd dat deze zo geprikkeld was. Hij was allang van plan hem het een en ander betaald te zetten en nu wilde hij de gelegenheid niet voorbij laten gaan. Ten slotte kon hij zich niet meer bedwingen, hij boog zich naar de schouder van zijn buurman en begon hem halfluid en pesterig nogmaals te jennen:

– Daarstraks, na dat ‹dezelve liefderijk kussende› bent u niet weggegaan en hebt u erin toegestemd in zo’n onfatsoenlijk gezelschap te blijven! Want u voelde zich vernederd en gekwetst en bent gebleven om zich te revancheren en uw intellectuele superioriteit te bewijzen. En nu gaat u niet weg voordat u dat gelukt is.

– Begint u weer? Integendeel, ik vertrek meteen.

– U zult het laatst van ons allemaal vertrekken! Fjodor Pavlovitsj bracht de laatste steek toe. Dat was ongeveer op het moment waarop de starets terugkeerde.

De discussie luwde een ogenblikje, maar de starets zette zich weer op zijn oude plek en keek om zich heen alsof hij iedereen vriendelijk opriep verder te gaan. Aljosja, die bijna elke uitdrukking van zijn gezicht kende, zag duidelijk dat hij volkomen uitgeput was en zichzelf geweld aandeed. De laatste periode van zijn ziekte waren zijn krachten zo afgenomen dat hij af en toe flauwtes had. Zijn gezicht was ook nu overtrokken met een bleekheid alsof hij elk ogenblik flauw kon vallen, zijn lippen waren wit. Maar kennelijk wilde hij de bijeenkomst niet ontbinden; het was of hij hierbij zijn eigen bedoeling had – maar welke? Aljosja observeerde hem aandachtig.

– We hebben een discussie over een bijzonder interessant artikel, zei de priestermonnik Iosif, de bibliothecaris, tot de starets en hij wees op Ivan Fjodorovitsj. Mijnheer daar brengt veel nieuws te berde, en wellicht een idee waar twee kanten aan zitten. Naar aanleiding van de kwestie van de kerkelijk-maatschappelijke rechtspraak en de reikwijdte daarvan heeft mijnheer in de krant een artikel geschreven gericht tegen een geestelijke die aan voornoemde kwestie een heel boek heeft gewijd...

– Tot mijn spijt heb ik uw artikel niet gelezen, maar ik heb ervan gehoord, antwoordde de starets terwijl hij Ivan Fjodorovitsj aandachtig en scherp opnam.

– Mijnheer heeft een zeer interessant standpunt, vervolgde de vader bibliothecaris, in de kwestie van de kerkelijk-maatschappelijke rechtspraak verwerpt hij kennelijk volkomen de scheiding tussen kerk en staat.

– Dat is interessant, maar hoe bedoelt u dat, vroeg de starets aan Ivan Fjodorovitsj.

Deze gaf eindelijk antwoord, niet beleefd uit de hoogte, zoals Aljosja tevoren had gevreesd, maar bescheiden en ingetogen, zichtbaar voorkomend en kennelijk zonder de minste bijbedoeling.

– Ik ga uit van de veronderstelling dat deze vermenging van elementen, dat wil zeggen van het wezen van de kerk en het wezen van de staat, afzonderlijk genomen, natuurlijk eeuwig zal zijn, niet-tegenstaande het feit dat deze onmogelijk is en nooit kan leiden tot een normale, ook maar enigermate harmonieuze situatie, omdat ten grondslag aan deze zaak de leugen ligt. Naar mijn mening is een compromis tussen staat en kerk in aangelegenheden als bijvoorbeeld de rechtspraak in zijn diepste en zuiverste wezen volstrekt onmogelijk. De geestelijke op wiens boek ik reageerde, beweert dat de kerk een bepaalde, vast omschreven plaats in de staat inneemt. Ik heb hem geantwoord dat de kerk integendeel in zichzelf de hele staat moet omvatten en zich niet tevreden moet stellen met een klein hoekje daarin, en dat, zo dat op het ogenblik nog onmogelijk mocht zijn, dit toch in wezen onbetwistbaar het eerste en voornaamste doel in de verdere ontwikkeling van de christelijke gemeenschap moet zijn.

– Volkomen juist! zei vader Paisi, een zwijgzame en geleerde priestermonnik, op vaste maar nerveuze toon.

– Je reinste ultramontanisme! schreeuwde Mioesov en sloeg ongeduldig zijn benen over elkaar.

– Hè, hè, er zijn hier helemaal geen bergen! riep vader Iosif en vervolgde tegen de starets: Mijnheer geeft overigens antwoord op de volgende ‹elementaire en essentiële› stellingen van zijn tegenstander, de geestelijke, houdt u dat in gedachten. Ten eerste: ‹dat geen enkel maatschappelijk verbond zich macht kan en mag toe-eigenen – dus beschikken over de politieke en burgerrechten van zijn leden.› Ten tweede: ‹dat de politionele en juridisch-burgerlijke macht niet bij de kerk mag liggen en onverenigbaar is met de aard van de kerk als goddelijke instantie zowel als vereniging van mensen met religieuze doelen› en ten slotte ten derde: ‹dat de kerk een rijk is niet van deze wereld...›

– Een woordspeling een geestelijke volstrekt onwaardig! Vader Paisi kon zich weer niet bedwingen en viel hem in de rede. Ik heb dat boek waarover u uw artikel hebt geschreven, gelezen, zei hij tegen Ivan Fjodorovitsj, en was verrast door de woorden van de geestelijke dat ‹de kerk een rijk niet van deze wereld is›. Als zij niet van deze wereld is, dan kan ze dus helemaal niet op aarde bestaan. In het heilige Evangelie worden de woorden ‹niet van deze wereld› in een andere betekenis gebruikt. Het is onmogelijk met deze woorden te spelen. Onze heer Jezus Christus is juist gekomen om de kerk op aarde te vestigen. Het hemelse rijk is uiteraard niet van deze wereld, dat is in de hemel, maar dat kun je niet anders betreden dan via de kerk die op deze aarde is gesticht en gevestigd. Daarom zijn wereldse woordspelingen in deze betekenis onmogelijk en ongepast. De kerk is waarlijk een koninkrijk en gehouden om te heersen en op het laatst moet ze onbetwijfelbaar als koninkrijk op de gehele aarde verschijnen, dat is ons beloofd...

Hij zweeg opeens, alsof hij zich inhield. Ivan Fjodorovitsj had hem eerbiedig en aandachtig en volkomen ontspannen aangehoord, maar vervolgde, weer even gretig en eenvoudig als tevoren, zijn betoog tegen de starets:

– Mijn artikel zegt enkel dat in oude tijden, in de eerste drie eeuwen van het christendom, het christendom op aarde zich alleen als kerk toonde en alleen kerk wás. Toen het het heidense Romeinse rijk behaagde christelijk te worden, toen kon het niet anders gebeuren dan dat de staat, door christelijk te worden, slechts de kerk in zich opnam, maar zelf voortging net als tevoren een heidense staat te zijn in buitengewoon veel van haar praktijken. In wezen kon het ook niet anders gaan dan zo. In Rome, als staat, is echter teveel van de heidense civilisatie en van de tradities overgebleven, zoals bijvoorbeeld de doeleinden en de grondslagen van de staat zelf. Toen de kerk van Christus staatskerk werd, kon zij zonder twijfel geen concessies doen wat betreft haar grondslagen, wat betreft de steen waarop zij stond en kon zij niets anders doen dan haar eigen doelen nastreven, die de Heer zelf overigens zo duidelijk had gesteld en gewezen, te weten: van de hele wereld, en derhalve van het hele antieke heidense rijk één kerk maken. Op die manier (dat wil zeggen met het oog op de toekomst) is het niet de plicht van de kerk om zich een bepaalde plaats te zoeken binnen de staat, net als ‹iedere maatschappelijke vereniging› of als ‹een vereniging van mensen met religieuze doelen› (zoals de auteur met wie ik polemiseer het uitdrukt), maar integendeel heeft elke wereldse staat de plicht uiteindelijk geheel en al in een kerk te veranderen en uitsluitend en alleen kerk te worden met uitsluiting van alle doeleinden die onverenigbaar zijn met de kerkelijke. Dat alles zal de staat geenszins vernederen of beroven van zijn eer en roem als grote staat, noch ook van de roem van de machthebbers, maar zal hem slechts van een leugenachtige, nog heidense en foute weg brengen op de juiste en ware weg, die als enige leidt tot eeuwige doelen. Daarom had de auteur van het boek over de Grondslagen van de kerkelijk-maatschappelijke rechtspraak er juist aan gedaan wanneer hij bij zijn analyse en uiteenzetting van deze grondslagen er de nadruk op had gelegd dat zij niet meer zijn dan een tijdelijk compromis dat in onze zondige en onvolmaakte tijd nog noodzakelijk is, maar niet meer dan dat. Zodra de bedenker van deze grondslagen zich echter verstout te verklaren dat de door hem voorgestelde grondslagen, waarvan vader Jozif er hier een aantal heeft opgesomd, onaantastbare, elementaire en eeuwige grondslagen zijn, dan gaat hij recht in tegen de kerk en haar heilige, eeuwige en onaantastbare voorbestemming. Dat is de inhoud van mijn artikel, een volledige samenvatting ervan.

– Dat wil zeggen kort samengevat, zei vader Paisi weer, elk woord benadrukkend, dat volgens sommige theorieën die in onze negentiende eeuw te zeer gemeengoed zijn geworden, de kerk moet transformeren tot staat, als van een lagere naar een hogere verschijningsvorm, om er vervolgens geheel in op te gaan en de weg vrij te maken voor de wetenschap, de tijdgeest en de civilisatie. Als zij dat niet wil en zich daartegen verzet, dan zal haar binnen de staat niet meer dan een heel klein hoekje overblijven, en ook dat nog onder curatele – en dat allerwegen, in deze tijd, in alle moderne Europese landen. In Rusland verwacht en hoopt men echter dat de kerk niet zal transformeren tot staat, als van een lagere naar een hogere verschijningsvorm, maar dat integendeel de staat het uiteindelijk waard zal worden slechts kerk te zijn en niets anders meer. Moge het zo zijn! Moge het zo zijn!

– Ik moet bekennen dat u me nu weer wat moed hebt gegeven, grijnsde Mioesov terwijl hij zijn benen wederom over elkaar sloeg. Als ik het goed begrijp is dat dan de verwezenlijking van een ideaal dat eindeloos ver weg is, iets voor na de tweede komst.16 Naar believen aan te passen. Een prachtige utopische droom over het verdwijnen van oorlogen, diplomaten, banken en dergelijke. Het heeft zelfs wel iets weg van het socialisme. Ik dacht anders al dat het allemaal serieus bedoeld was en dat de kerk op dit moment bijvoorbeeld misdadigers wil berechten en tot geseling of dwangarbeid veroordelen, of misschien zelfs wel tot de doodstraf.

– Als er op dit moment alleen maar kerkelijk-maatschappelijke rechtspraak zou zijn, dan zou de kerk ook nu niemand tot dwangarbeid of de doodstraf veroordelen. De misdaad en de visie daarop zouden dan ongetwijfeld moeten veranderen, natuurlijk heel geleidelijk, niet in één klap en niet nu meteen, maar toch wel tamelijk snel... zei Ivan Fjodorovitsj rustig en zonder met zijn ogen te knipperen.

– Meent u dat echt? Mioesov keek hem strak aan.

– Wanneer alles kerk is geworden, dat zou de kerk de misdadiger en de ongehoorzame excommuniceren in plaats van hun hoofden af te hakken, vervolgde Ivan Fjodorovitsj. Ik vraag u, waar moet de geëxcommuniceerde heen? Dan zou hij niet alleen van de mensen losraken, zoals nu, maar ook van Christus. Want door zijn misdaad is hij niet alleen opgestaan tegen de mensen, maar ook tegen de kerk van Christus. Dat is nu natuurlijk ook wel zo, strikt genomen, maar toch niet zo expliciet, en het geweten van de huidige misdadiger gooit het maar al te vaak met zichzelf op een akkoordje: ‹Nou ja, ik heb natuurlijk wel gestolen, maar ik ga niet tegen de kerk in, ik ben geen vijand van Christus›, dat is wat de huidige misdadiger maar al te vaak zegt. Wanneer de kerk echter de plaats heeft ingenomen van de staat, dan zal hij dat moeilijk kunnen volhouden, want dat zou neerkomen op het ontkennen van de hele kerk op de hele aarde: ‹Iedereen is fout, iedereen heeft het mis, de kerk is één grote leugen, alleen ik, moordenaar en dief, ben de enige echte Christelijke kerk.› Het is heel moeilijk om zoiets vol te houden, dat vergt buitengewone voorwaarden, omstandigheden die niet vaak voorkomen. Neem anderzijds nu de visie van de kerk op de misdaad: moet die haar huidige, bijna heidense opvattingen met het mechanisch afhakken van het besmette lid, zoals men op het ogenblik doet ter bescherming van de samenleving, niet herzien en transformeren – en wel volledig en niet halfslachtig – in de idee over de wedergeboorte van de mens, over zijn opstanding en redding...

– Waar hebt u het nu weer over? Ik begrijp u weer niet, viel Mioesov hem in de rede. Dat is weer zo’n visioen, iets vormloos, en volkomen onbegrijpelijk. Wat voor excommunicatie, hoezo excommunicatie? Ik vermoed dat u ons voor de mal houdt, Ivan Fjodorovitsj.

– Maar tegenwoordig is het toch eigenlijk niet anders, sprak de starets opeens en iedereen tegelijk richtte zijn blik op hem. Want als de kerk van Christus er niet zou zijn, dan zou er niets zijn om de misdadiger bij zijn wandaden in te tomen en zou hij niet eens straf krijgen, dat wil zeggen echte straf en niet die mechanische, zoals het zojuist is genoemd, die in de meeste gevallen het hart alleen maar verbittert, maar echte straf, de enige werkelijke, de enige afschrikwekkende en deemoedigende straf die inhoudt dat men zich bewust wordt van het eigen geweten.

– Wat bedoelt u daarmee, als ik vragen mag, vroeg Mioesov uiterst geïnteresseerd.

– Daar bedoel ik dit mee, begon de starets. Al die dwangarbeiderskampen, en vroeger die lijfstraffen, die brengen niemand tot inkeer, en wat nog belangrijker is, ze schrikken ook geen enkele misdadiger af, het aantal misdaden wordt er niet alleen niet minder door, maar neemt zelfs nog toe. Dat zult u toch met me eens zijn. Kortom, de samenleving is op die manier helemaal niet beschermd, want ook al wordt het schadelijke lid mechanisch afgehakt en ver weg verbannen, uit het gezicht, zijn plaats wordt direct ingenomen door een andere misdadiger, en soms wel door twee. Als er iets is dat ook in onze tijd de maatschappij beschermt en de misdader zelf wellicht verbetert en tot een ander mens maakt, dan is dat toch enkel en alleen de wet van Christus die de bewustwording van het eigen geweten inhoudt. Alleen als hij zijn eigen schuld als zoon van de Christelijke samenleving, dat wil zeggen de kerk, bewust is, dan is hij zich ook bewust van zijn schuld tegenover de maatschappij, dat wil zeggen tegenover de kerk. Daarom kan de moderne misdadiger zich alleen tegenover de kerk van zijn schuld bewust zijn, en niet tegenover de staat. Dus wanneer aan de maatschappij als kerk de rechtspraak zou toebehoren, dan zou deze weten wiens excommunicatie zij moet herroepen en wie zij weer in haar schoot kan opnemen. Maar omdat de kerk tegenwoordig geen geldige rechtspraak kan uitoefenen en slechts de mogelijkheid tot morele veroordeling heeft, neemt zij zelf ook afstand van de actieve bestraffing van de misdadiger. Zij verstoot hem niet maar spreekt hem slechts vaderlijk vermanend toe. Ja, zij spant zich zelfs in om de misdadiger deel te laten nemen aan het gehele kerkelijke leven: ze laat hem toe tot de kerkdiensten, tot de heilige communie, ze geeft hem aalmoezen en behandelt hem eerder als een krijgsgevangene, dan als een zondaar. Maar, lieve heer, wat zou er met de misdadiger gebeuren wanneer de christelijke gemeenschap, dat wil zeggen de kerk, hem net zo zou verstoten als de burgerlijke wet hem verstoot en afhakt? Wat zou er gebeuren wanneer de kerk hem onmiddellijk zou verstoten, telkens nadat hij door de burgerlijke wet is gestraft? Dat zou het ergste zijn wat hem kan overkomen, in ieder geval voor de Russische misdadiger, want Russische misdadigers zijn nog gelovig. En wie zal het zeggen: misschien zou er dan iets vreselijks gebeuren – misschien zou de misdadiger in zijn wanhopige hart het geloof verliezen, en wat dan? Maar gelijk een tedere en liefhebbende moeder heeft de kerk afstand genomen van het actieve straffen, de schuldige wordt van staatswege toch al streng genoeg gestraft en er moet toch iemand zijn die zich over hem ontfermt. Zij heeft voornamelijk hierom afstand genomen, omdat de kerkelijke rechtspraak de enige rechtspraak is die de waarheid omvat en dientengevolge wezenlijk en moreel met geen enkele andere vorm van rechtspraak zelfs maar een tijdelijk compromis kan sluiten. Hiermee kun je het niet meer op een akkoordje gooien. Ik heb gehoord dat de buitenlandse misdadiger maar zelden berouw heeft, want de allermodernste inzichten bevestigen hem in de mening dat zijn misdaad geen misdaad is, maar hoogstens een vorm van verzet tegen een onrechtvaardige, onderdrukkende macht. De maatschappij snijdt hem af door middel van een volstrekt mechanisch triomferende kracht en doet zijn verstoting vergezeld gaan van haat (zo vertellen ze het in Europa tenminste zelf), van haat en van de totale onverschilligheid en veronachtzaming van het verdere lot van iemand die ooit hun broeder is geweest. Op die manier verloopt alles daar zonder enig mededogen van de kant van de kerk, want in veel gevallen bestaat de kerk daar niet meer, er zijn alleen nog maar kerkdienaren en schitterende kerkgebouwen, maar de kerken zelf zijn daar allang bezig met de overgang van een lagere levensvorm, die van kerk, naar een hogere, die van de staat, om daar geheel in op te gaan. Zo staat de zaak er in ieder geval in de Lutherse landen voor. In Rome is al duizend jaar geleden in plaats van de kerk de staat uitgeroepen. En daarom ziet de misdadiger zichzelf niet meer als lid van de kerk en geraakt, eenmaal geëxcommuniceerd, tot wanhoop. En wanneer hij in de maatschappij terugkeert, dan is dat dikwijls met zo’n haat dat die maatschappij hem zelf als het ware weer verstoot. Waar dat toe leidt, kunt u zelf bedenken. In veel gevallen lijkt het bij ons hetzelfde toe te gaan; met dat verschil dat wij hier, behalve de gerechtelijke instanties, bovendien nog de kerk hebben die nooit het contact met de misdadiger verliest als zijnde een lieve en ondanks alles dierbare zoon, en bovendien is ook nog steeds, al is het maar in onze gedachten, de kerkelijke rechtspraak behouden gebleven, hoewel die nu niet van kracht is, maar die toch voor de toekomst, al is het maar in onze droom, levend is en die door de misdadiger zelf ongetwijfeld wordt erkend, instinctief, diep in zijn hart. Heel juist is ook wat daarnet werd gezegd, dat als de rechtspraak van de kerk werkelijk van kracht zou worden, in zijn volle reikwijdte, dat wil zeggen als de gehele maatschappij kerk zou worden, dat dan niet alleen de kerkelijke rechtspraak de verbetering van de misdadiger zou kunnen beïnvloeden in een mate die nu onbestaanbaar is, maar dat de misdaden zelf eveneens in onwaarschijnlijke mate zouden kunnen verminderen. En zonder twijfel zou de kerk de toekomstige misdadiger en de toekomstige misdaad in veel gevallen heel anders begrijpen dan nu, en zou ze in staat zijn de geëxcommuniceerde terug te doen keren, de maker van snode plannen te waarschuwen en de gevallene op te doen staan. Maar natuurlijk, lachte de starets, de christelijke maatschappij is zelf op dit moment nog niet gereed en rust slechts op de zeven rechtschapenen;17 maar aangezien die geen krimp geven, blijft alles vooralsnog onwankelbaar, totdat een maatschappij die een nog bijna heidens verbond is uiteindelijk volledig is getransformeerd in de enige universele en heersende kerk. Moge het zo zijn, moge het zo zijn, al is het aan het einde der tijden, want slechts dit is voorbeschikt te gebeuren! En wij moeten ons niet in de war laten brengen door tijden en termijnen, want het geheim van de tijden en de termijnen ligt in de goddelijke wijsheid, in zijn voorzienigheid en in zijn liefde. En wat naar menselijke berekening misschien nog in de verre toekomst ligt, dat staat naar goddelijke voorbeschikking misschien al morgen te gebeuren, dat is al ophanden. Moge dat laatste gebeuren, moge het zo zijn.

– Moge het zo zijn, moge het zo zijn, stemde vader Paisi eerbiedig en nors in.

– Vreemd, in hoge mate vreemd! zei Mioesov, niet zozeer fel als wel met een verborgen verontwaardiging.

– Wat lijkt u zo vreemd? informeerde vader Iosif voorzichtig.

– Wat heeft dat eigenlijk te betekenen? riep Mioesov uit alsof er opeens iets in hem ontplofte, de staat verdwijnt op aarde, en de kerk wordt tot staat gepromoveerd! Dat is niets anders dan ultramontanisme, je reinste ultramontanisme! Dat had paus Gregorius VII in zijn stoutste dromen niet kunnen bedenken!

– Uedele begrijpt het precies omgekeerd! zei vader Paisi streng, niet de kerk verandert in de staat, begrijpt u dat goed. Dat is waar Rome van droomt. Dat is de derde verzoeking van de duivel! Maar integendeel, de staat verandert in de kerk, verheft zich tot de kerk en wordt kerk op de gehele wereld, wat het volstrekte tegendeel van het ultramontanisme is en van Rome, en van uw uitleg, en dat is de grootse voorbestemming van het orthodoxe geloof op aarde. Vanuit het oosten zal die ster gaan stralen.

Mioesov zweeg waardig. Zijn gehele gestalte drukte een ongewone waardigheid uit. Op zijn lippen verscheen een hooghartig-neerbuigend glimlachje. Aljosja zag het allemaal met een heftig kloppend hart aan. Dit hele gesprek schokte hem diep. Hij wierp terloops een blik op Rakitin; die stond onbeweeglijk op zijn oude plek bij de deur en luisterde en keek aandachtig toe, zij het met neergeslagen ogen. Maar aan de levendige blos op zijn wangen vermoedde Aljsosja dat Rakitin waarschijnlijk niet minder geschokt was dan hij; en Aljosja wist waardoor.

– Sta mij toe u een kleine anekdote te vertellen, heren, zei Mioesov opeens gewichtig en met een bijzonder deftig air. In Parijs heb ik eens, al weer enige jaren geleden, na de decemberomwenteling, tijdens een beleefdheidsvisite aan een destijds buitengewoon belangrijk en machtig persoon, kennisgemaakt met een zeer interessante heer. Dit individu was niet zozeer een stille, als wel de aanvoerder van een heel commando politieke stillen, in zijn soort dus een tamelijk invloedrijke functie. Ik nam de gelegenheid te baat en begon uit louter nieuwsgierigheid een gesprek met hem; aangezien hij niet als gast was ontvangen, maar als ondergeschikte ambtenaar die een bepaald soort rapport kwam uitbrengen, keurde hij me, toen hij van zijn kant zag hoe ik bij zijn chef werd ontvangen, een zekere openhartigheid waardig – tot op zekere hoogte uiteraard, misschien was het ook wel eerder beleefdheid dan openhartigheid, zoals Fransen beleefd kunnen zijn, te meer omdat hij zag dat ik een buitenlander was. Maar ik begreep hem uitstekend. Het gesprek ging over socialisten-revolutionairen, die toen overigens vervolgd werden. Met voorbijgaan aan de kern van het gesprek, wil ik hier slechts een uiterst interessante opmerking citeren die deze heer opeens ontsnapte: «Van al die socialisten, anarchisten, goddelozen en revolutionairen, zei hij, zijn we eigenlijk nauwelijks bang; wij houden hen in de gaten, en hun gangen zijn ons bekend. Maar onder hen bevindt zich een weliswaar gering aantal buitengewone mensen: dat zijn zij die in God geloven, die christen zijn en tegelijkertijd socialist. Die mensen vrezen wij het meest, dat is verschrikkelijk volk! Christensocialisten zijn vele malen erger dan goddeloze socialisten.» Die woorden troffen me toen diep, en nu, hier bij u, heren, moet ik er opeens weer aan denken...

– Wilt u zeggen dat u ze op ons van toepassing acht en dat u ons als socialisten beschouwt? vroeg vader Paisi zonder omhaal. Maar voordat Pjotr Aleksandrovitsj de tijd had een antwoord te geven, ging de deur open en trad de aanzienlijk verlate Dmitri Fjodorovitsj binnen. Eigenlijk had niemand hem meer verwacht en zijn onverwachte verschijning wekte aanvankelijk dan ook enige verbazing.

6
Waarom leeft zo’n man!

Dmitri Fjodorovitsj, een jongeman van achtentwintig, van gemiddeld postuur en met een prettig gezicht, leek veel ouder dan zijn jaren. Hij was gespierd en er liet zich in hem een aanzienlijke fysieke kracht vermoeden, desalniettemin had zijn gezicht iets ziekelijks. Zijn gezicht was heel mager, met ingevallen kaken, zijn gelaatskleur had de teint van een ongezonde kleur geel. Zijn grote donkere uitpuilende ogen keken uiterlijk vastberaden en koppig, maar ook enigszins onbestemd. Zelfs wanneer hij opgewonden was en met ergernis sprak, leek zijn blik niet te gehoorzamen aan zijn innerlijke gesteldheid en drukte iets anders uit, dat soms in het geheel niet strookte met het moment zelf. «Het is moeilijk erachter te komen wat hij denkt», was menigmaal de reactie van de mensen die met hem hadden gesproken. Sommigen, die iets peinzends en sombers in zijn ogen zagen, werden dan opeens weer getroffen door zijn onverwachte lach die getuigde van de vrolijke en speelse gedachten die hij juist had op het moment dat hij zo somber keek. Overigens was het wel verklaarbaar dat zijn gezicht op het ogenblik wat ziekelijk leek: iedereen wist of had gehoord van het buitengewoon rumoerige en ‹losbandige› leven waaraan hij zich juist de laatste tijd had overgegeven, net zoals iedereen bekend was met de hoogopgelopen irritaties in de meningsgeschillen met zijn vader vanwege de geldkwestie. In de stad deden al enige anekdoten de ronde. Hij was toch al licht ontvlambaar van nature, ‹een opvliegende en onbeheerste geest›, zoals onze vrederechter Semjon Ivanovitsj Katsjalnikov hem tijdens een vergadering had gekenschetst. Hij was onberispelijk en uitermate elegant gekleed in een dichtgeknoopte geklede jas, met zwarte handschoenen aan en met een hoge hoed in zijn handen. Als militair die onlangs de dienst had verlaten, droeg hij wel een snor, maar had hij zijn baard afgeschoren. Zijn donkerblonde haar was kort geknipt en aan de slapen naar voren gekamd. Hij liep met vastberaden grote passen, militairement. Hij bleef even op de drempel staan, liet zijn blik langs het gezelschap glijden en richtte zijn schreden toen rechtstreeks naar de starets in wie hij de gastheer had herkend. Hij maakte een diepe buiging voor hem en vroeg hem zijn zegen. De starets verhief zich even en zegende hem; Dmitri Fjodorovitsj kuste eerbiedig zijn hand en sprak toen ongewoon geagiteerd en bijna geprikkeld:

– Weest u zo goedgunstig mij te vergeven dat ik u zo lang heb laten wachten. Maar Smerdjakov, de knecht die mijn vader had gestuurd, antwoordde mij op mijn dringende vraag hoe laat de afspraak was tweemaal zonder enige twijfel in zijn stem dat deze om één uur was vastgesteld. Pas nu kom ik erachter...

– Maak u niet ongerust, onderbrak de starets hem, het is niets, u bent alleen maar iets te laat, dat geeft niets...

– Ik ben u buitengewoon erkentelijk en minder kon ik van uw goedheid niet verwachten.

Na deze woorden afgeraffeld te hebben, maakte Dmitri Fjodorovitsj nogmaals een buiging, keerde zich vervolgens opeens om naar zijn ‹papa›, en maakte voor hem een even eerbiedige en diepe buiging. Het was duidelijk dat hij deze buiging van tevoren had overdacht en dat zij oprecht bedoeld was, omdat hij het zijn plicht achtte hiermee zijn eerbied en goede bedoelingen tot uitdrukking te brengen. Hoewel Fjodor Pavlovitsj volkomen overrompeld was, reageerde hij onmiddellijk op zijn geheel eigen wijze: als antwoord op de buiging van Dmitri Fjodorovitsj sprong hij van zijn stoel op en maakte voor zijn zoon een even diepe buiging. Hij zette hierbij een gewichtig en ernstig gezicht, wat hem echter beslist een kwaadaardig aanzien gaf. Na vervolgens alle andere aanwezigen in het vertrek met een enkele algemene buiging begroet te hebben, richtte Dmitri Fjodorovitsj zijn grote en vastberaden schreden naar het raam waar hij plaats nam op de enig overgebleven stoel, niet ver van vader Paisi, en hij helemaal voorover gebogen op zijn stoel aanstalten maakte om naar het vervolg van het door hem onderbroken gesprek te luisteren.

De entrée van Dmitri Fjodorovitsj had slechts enkele minuten geduurd en het gesprek ging daarna weer gewoon verder. Ditmaal vond Pjotr Aleksandrovitsj het niet nodig op de indringende en bijna geërgerde vraag van vader Paisi in te gaan.

– Staat u mij toe dit onderwerp te vermijden, zei hij met een zekere wereldse nonchalance. Het is toch al ingewikkeld genoeg. Ivan Fjodorovitsj zit ons alweer uit te lachen: die zal ook hierop wel weer iets interessants hebben. Vraagt u het hem maar.

– Ik heb niets bijzonders, alleen één kleine opmerking, antwoordde Ivan Fjodorovitsj onmiddellijk, namelijk dat het Europese liberalisme in het algemeen en zelfs ons Russische liberale dilettantisme al tijdenlang dikwijls de uiteindelijke resultaten van het socialisme met die van christendom verwart. Die bizarre uitkomst is natuurlijk kenmerkend. Het socialisme en het christendom worden trouwens niet alleen door liberalen en dilettanten verward, zoals blijkt, maar daarnaast ook in veel gevallen door de gendarmes, de buitenlandse vanzelfsprekend. Uw Parijse anekdote is tamelijk kenmerkend, Pjotr Aleksandrovitsj.

– Toch zou ik u nogmaals willen verzoeken dit onderwerp te laten voor wat het is, herhaalde Pjotr Aleksandrovitsj, in plaats daarvan zal ik u een andere anekdote vertellen, heren, een bijzonder interessante en typerende anekdote over Ivan Fjodorovitsj zelf. Ongeveer vijf dagen geleden, in een overwegend vrouwelijk gezelschap hier ter stede, verklaarde hij tijdens een discussie plechtig dat er op de hele aarde niets maar dan ook niets is waardoor de mensen hun gelijken liefhebben, dat een natuurwet als zou de mens de mensheid liefhebben in het geheel niet bestaat, en dat als er tot nu toe überhaupt liefde op aarde heeft bestaan, dat niet is te danken aan een natuurwet, maar uitsluitend omdat de mensen geloven in hun onsterfelijkheid. Ivan Fjodorovitsj voegde daar tussen haakjes nog aan toe dat hieruit ook de hele natuurwet bestaat, zodat als je bij de mensheid het geloof in de onsterfelijkheid vernietigt, niet alleen de liefde opdroogt, maar elke drijvende kracht om het leven op aarde voort te zetten. Sterker nog: niets zal dan meer amoreel zijn, alles zal zijn toegestaan, zelfs antropofagie. Maar dat is nog niet alles, hij besloot met de bewering dat voor ieder individueel persoon, bijvoorbeeld zoals wij nu, die niet in God of in zijn onsterfelijkheid gelooft, de zedenwetten der natuur onmiddellijk in het volstrekte tegendeel van de vroegere religieuze wetten moeten veranderen, en dat een schurkachtig egoïsme de mens niet alleen moet zijn geoorloofd, maar zelfs als noodzakelijk moet worden erkend, als de verstandigste en bijna nobelste uitweg uit zijn situatie. Aan de hand van deze paradox, heren, kunt u uw conclusies trekken over wat onze goede excentricus en paradoxalist Ivan Fjodorovitsj nog meer verkondigde en wat hij misschien nog voornemens is te gaan verkondigen.

– Sta mij toe, riep Dmitri Fjodorovitsj onverwacht, hoor ik dat goed: ‹Schurkachtigheid is niet alleen geoorloofd, maar wordt zelfs beschouwd als de noodzakelijkste en verstandigste uitweg uit de situatie van elke goddeloze›! Is dat zo of niet?

– Precies, zei vader Paisi.

– Ik zal het in mijn oren knopen.

Na deze woorden zweeg Dmitri Fjodorovitsj weer even plotseling als hij het woord had genomen. Iedereen keek nieuwsgierig naar hem.

– Meent u dat werkelijk, wat u zei over de gevolgen die het heeft wanneer de mensen ophouden in de onsterfelijkheid te geloven, vroeg de starets opeens aan Ivan Fjodorovitsj.

– Ja, dat heb ik gezegd. Er is geen deugd, als er geen onsterfelijkheid is.

– Gezegend bent u als u dat gelooft, of juist heel erg ongelukkig!

– Waarom ongelukkig, glimlachte Ivan Fjodorovitsj.

– Omdat u hoogst waarschijnlijk zelf niet gelooft aan de onsterfelijkheid van uw ziel, en ook niet in dat wat u hebt geschreven over de kerk en de kerkelijke kwestie.

– Misschien hebt u gelijk!.. Maar toch was het niet alleen maar een grap... bekende Ivan Fjodorovitsj opeens op vreemde toon terwijl hij heel even bloosde.

– Niet helemaal een grap, dat is waar. In uw hart bent u nog niet zeker van dit idee en dat kwelt u. Maar ook een martelaar mag zich af en toe eens vermaken met zijn wanhoop, al is het maar uit wanhoop. Vooralsnog vermaakt u zich met uw wanhoop, door middel van tijdschriftartikelen en salondiscussies, omdat u zelf niet gelooft in uw dialectiek en er met pijn in het hart de spot mee drijft... Die vraag, daar bent u nog niet uit, en dat is nu juist uw grootste ellende, want hij eist dringend een antwoord...

– Zou het niet kunnen zijn dat ik al een antwoord weet? Een positief antwoord, vervolgde Ivan Fjodorovitsj nog steeds met een even vreemde toon in zijn stem, terwijl hij met een onverklaarbare glimlach naar de starets keek.

– Als u geen positief antwoord kunt vinden, dan zult ook nooit een negatief antwoord vinden, u kent zelf die eigenschap van uw hart het best; daardoor wordt u juist zo gekweld. Maar zegt u de schepper dank, dat hij u zo’n verheven hart heeft geschonken dat in staat is om dergelijke kwellingen te doorstaan, ‹bedenkt de dingen die boven zijn, niet die op aarde zijn, want onze wandel is in de hemel›. God geve dat het besluit van uw hart u nog op aarde bereikt, en moge God uw wegen zegenen!

De starets hief zijn hand op en wilde vanaf zijn plaats een kruis over Ivan Fjodorovitsj slaan. Deze stond plotseling op, liep naar hem toe, nam zijn zegen in ontvangst, kuste zijn hand en keerde zwijgend naar zijn plaats terug. Zijn gezicht stond vastberaden en ernstig. Dit optreden en het hele gesprek met de starets dat daaraan vooraf ging, dat niemand van Ivan Fjodorovitsj verwachtte, troffen allen door hun raadselachtigheid en zelfs een zekere plechtigheid, zodat iedereen even stil werd en het gezicht van Aljosja bijna angstig was. Maar Mioesov schudde opeens met zijn schouders en op datzelfde ogenblik sprong Fjodor Pavlovitsj van zijn stoel overeind.

– Goddelijke en allerheiligste starets! riep hij terwijl hij naar Ivan Fjodorovitsj wees. Dat is mijn zoon, vlees van mijn vlees, mijn innig geliefde vlees! Dat is om zo te zeggen mijn eerbiedwaardige Karl Moor, en mijn andere zoon, die zojuist is binnengekomen, Dmitri Fjodorovitsj, en tegen wie ik bij u mijn recht zoek, dat is de onwaardige Franz Moor – allebei uit De Rovers van Schiller, en ik, ikzelf ben in dat geval dan de Regierender Graf von Moor! Oordeelt u en verlos mij! We hebben niet alleen uw gebeden nodig, maar ook uw profetieën.

– Waarom praat u als een onnozele en kwetst u uw naasten, antwoordde de starets met zwakke, uitgeputte stem. Hij werd zichtbaar steeds vermoeider en was aanmerkelijk zwakker geworden.

– Een onwaardige komedie, ik had er al een voorgevoel van toen ik hierheen liep! riep Dmitri Fjodorovitsj verontwaardigd en sprong eveneens op van zijn stoel. Neemt u ons niet kwalijk, eerwaarde vader, richtte hij zich tot de starets, ik ben iemand zonder scholing en ik weet niet eens hoe ik u moet aanspreken, maar u bent bedrogen en was te goed toen u ons toestond om hier bij u bijeen te komen. Papa is enkel op een schandaal uit, en waarvoor, dat weet hij alleen. Hij heeft altijd van die opzetjes. Maar ik geloof dat ik nu wel weet waarvoor...

– Iedereen beschuldigt me, iedereen! riep Fjodor Pavlovitsj op zijn beurt, Pjotr Aleksandrovitsj beschuldigt me ook. U hebt me beschuldigd, Pjotr Aleksandrovitsj, u hebt me beschuldigd! Hij draaide zich opeens naar Mioesov om, hoewel deze niet de minste aanstalten maakte hem te onderbreken. Ze beschuldigen me ervan dat ik geld van de kinderen achterover heb gedrukt en heb ingepikt; maar lieve hemel, er bestaan toch rechtbanken? Daar, Dmitri Fjodorovitsj, kunnen ze aan de hand van uw eigen kwitanties, brieven en contracten precies natellen, hoeveel u had, hoeveel u erdoorheen hebt gejaagd en hoeveel u nog over hebt! En waarom wil Pjotr Aleksandrovitsj geen duidelijk oordeel geven? Hij kent Dmitri Fjodorovitsj toch? Wel, omdat iedereen tegen mij is, en Dmitri Fjodorovitsj is mij per slot van rekening nog geld schuldig, en niet zomaar een beetje, maar een paar duizend, en daar heb ik de bewijzen voor ook! De hele stad gonst en galmt van je drinkgelagen! En waar hij vroeger heeft gediend, daar betaalde hij wel duizend of tweeduizend om eerbare meisjes te verleiden; ja, Dmitri Fjodorovitsj, dat is ons bekend, tot in de intiemste details, en ik kan het bewijzen ook... Allerheiligste vader, wilt u wel geloven: hij heeft een heel eerbaar meisje op zich verliefd laten worden, van goeden huize, met een vermogen, de dochter van zijn vroegere chef, een dappere kolonel, een man van verdienste met een Anna met de zwaarden18 om zijn hals, hij heeft het meisje gecompromitteerd door zijn huwelijksaanzoek, en nu is zij hier, nu is ze wees, zijn verloofde, terwijl hij openlijk een plaatselijke schone hier bezoekt. Weliswaar leefde die schone om zo te zeggen in een burgerlijk huwelijk met een eerbiedwaardig man, maar ze heeft een onafhankelijk karakter, een onneembare veste, net of ze wettig is getrouwd, zo deugdzaam is ze, jawel, heren! Heilige vaders, ze is deugdzaam! En Dmitri Fjodorovitsj wil deze veste openen met een gouden sleutel, en daarom wil hij me hier voor schut zetten en wil hij geld van me hebben, terwijl hij al duizenden aan die schone heeft weggesmeten; daarom leent hij ook voortdurend geld, en weet u bij wie, wat denkt u? Zal ik het zeggen, Mitja, of liever niet?

– Hou je mond! schreeuwde Dmitri Fjodorovitsj, wacht ten minste even tot ik weg ben, maar heb niet de moed in mijn aanwezigheid een eerzaam meisje te bezoedelen... Het is al erg genoeg dat u haar naam überhaupt in de mond durft te nemen, dat is al een schande voor haar... Ik wil het niet hebben!

Hij moest even op adem komen.

– Mitja, Mitja! riep Fjodor Pavlovitsj klaaglijk terwijl hij een paar tranen te voorschijn perste, en mijn vaderlijke zegen dan? Pas maar op dat ik je niet vervloek!

– Schaamteloze huichelaar! brulde Dmitri Fjodorovitsj razend.

– En dat tegen zijn vader, zijn vader! Hoe moet hij dan wel niet met anderen zijn? Heren, stel u voor: er is hier een arm, maar respectabel man, een kapitein buiten dienst, hij heeft pech gehad en is uit dienst ontslagen, echter niet publiekelijk, na een rechtszaak, maar met behoud van zijn eer, en hij torst de last van een talrijke familie. Drie weken geleden dus pakte Dmitri Fjodorovitsj hem in de kroeg bij zijn baard, trok hem aan die baard de straat op en gaf hem op straat waar iedereen bij stond een pak slaag en dat allemaal omdat de man geheim gevolmachtigde van mij is in één van mijn zaakjes.

– Dat is een leugen! Vanbuiten is het waar, maar vanbinnen een leugen! Dmitri Fjodorovitsj trilde van woede. Vader! Ik wil mijn daden niet goedpraten; ja, waar iedereen bij stond, ik beken het: ik heb die kapitein beestachtig behandeld en daar heb ik nu spijt van en ik walg van mezelf dat ik zo beestachtig kwaad ben geweest, maar die kapitein van u, die gevolmachtigde, ging juist naar die dame die u zojuist een schone hebt genoemd, om haar uit uw naam voor te stellen mijn wissels, die u in uw bezit hebt, over te nemen en een aanklacht tegen mij in te dienen, zodat ik vanwege die wissels gevangen kan worden gezet mocht ik het u te lastig maken met mijn aanspraken op mijn vermogen. Nu verwijt u me dat ik een zwak voor deze dame heb, terwijl u haar zelf hebt ingefluisterd mij te verleiden! Dat heeft ze me recht in mijn gezicht gezegd, dat heeft ze me zelf verteld, en ze lachte u uit! U wilt me in de gevangenis laten zetten omdat u jaloers bent op ons, omdat u zelf al avances had gemaakt, dat is me allemaal bekend, dat heeft ze me allemaal in geuren en kleuren verteld, want ze lacht om u, hoort u me, ze lacht om u. Heilige vaders, ziedaar de man, de vader die zijn verdorven zoon verwijten maakt! Heren getuigen, vergeeft u mij mijn woede, maar ik had al zo’n voorgevoel dat dit sluwe heerschap u allemaal hierheen heeft laten komen voor een schandaal. Ik ben hier gekomen om hem te vergeven indien hij mij de hand zou willen reiken, om te vergeven en vergeving te vragen! Maar aangezien hij al meteen niet alleen mij heeft gekwetst, maar ook een zeer nobele jonge vrouw, wier naam mij niet eens over de lippen komt uit louter eerbied, heb ik besloten zijn spelletjes publiekelijk te ontmaskeren, ook al is hij mijn vader!..

Hij kon niet verder praten. Zijn ogen schitterden, hij ademde zwaar. Maar iedereen in de cel was buiten zichzelf. Iedereen behalve de starets stond ongerust van zijn plaats op. De vaders priestermonniken keken streng maar wachtten op de wil van de starets. Deze was lijkbleek, niet van opwinding, maar omdat zijn ziekte hem had uitgeput. Om zijn lippen speelde een smekend glimlachje; af en toe hief hij zijn hand op, alsof hij de razernij wilde bezweren, en natuurlijk zou één gebaar van hem voldoende zijn geweest om een einde te maken aan deze scène; maar het was of hij zelf nog ergens op wachtte en hij keek strak voor zich uit, alsof hij nog iets wilde begrijpen, alsof hij nog niet alles voor zichzelf had verduidelijkt. Ten slotte was het Pjotr Aleksandrovitsj Mioesov die zich te zeer vernederd en voor aap gezet voelde.

– Aan dit schandaal zijn wij allen schuldig! zei hij vurig, maar op weg hierheen heb ik mij dit allemaal toch niet gerealiseerd, hoewel ik wist met wie ik van doen had... We moeten hier onmiddellijk een eind aan maken! Weleerwaarde, gelooft u mij dat ik alle bijzonderheden die hier boven tafel zijn gekomen niet in detail kende, ik wilde ze niet geloven en pas nu hoor ik voor de eerste keer... Een vader is jaloers op zijn zoon vanwege een vrouw van lichte zeden en bedenkt met dit schepsel een opzetje om de zoon in de gevangenis te zetten... Dus in een dergelijk gezelschap moet ik vertoeven... Ik voel mij bedrogen, ik verklaar een ieder dat ik niet minder bedrogen ben dan anderen...

– Dmitri Fjodorovitsj! schreeuwde Fjodor Pavlovitsj ineens met uitzinnige stem, helaas bent u mijn zoon, want anders zou ik u tot een duel uitdagen... op het pistool, op een afstand van drie stappen... door een doek heen! Door een doek heen! besloot hij en stampte met beide voeten op de grond.

Oude leugenaars die hun hele leven de pias hebben uitgehangen, hebben ogenblikken waarop ze zo opgaan in hun rol dat ze echt beven en huilen van opwinding, ook al zouden ze zich zelf ook op zulke momenten (of een seconde erna al) kunnen toefluisteren: Wat kan jij liegen, oude schurk, wat ben je weer lekker op dreef met al je ‹heilige› toorn en het ‹heilige› ogenblik van je toorn.

Dmitri Fjodorovitsj had een gezicht als een donderwolk en keek met onuitsprekelijke verachting naar zijn vader.

– Ik had gedacht, zei hij zachtjes en beheerst, om met de engel van mijn hart, mijn verloofde, naar mijn geboortegrond terug te keren en een vreugde te zijn voor zijn oude dag, maar alles wat ik zie is een verdorven geilaard en een geniepige komediant!

– Een duel! schreeuwde de oude baas weer, hijgend en bij elk woord speeksel spattend. En u, Pjotr Aleksandrovitsj Mioesov, moet weten dat er in uw hele geslacht waarschijnlijk geen hoogstaander en eerlijker – hoort u me, eerlijker – vrouw is dan dat schepsel, zoals u haar zoëven beliefde te noemen! En u, Dmitri Fjodorovitsj, wilde voor ditzelfde ‹schepsel› uw verloofde verruilen, kennelijk omdat u zelf van oordeel was dat die minder waard was dan de zolen van dit schepsel, dus zo’n schepsel is dat!

– Schande! Vader Iosif kon zich opeens niet meer bedwingen.

– U moest u doodschamen! schreeuwde Kalganov, die steeds had gezwegen. Hij was vuurrood en had een kinderstemmetje dat trilde van opwinding.

– Waarom leeft zo’n man! loeide Dmitri Fjodorovitsj dof, bijna uitzinnig van woede, en met ongewoon hoog opgetrokken schouders, zodat het net leek of hij een bochel had, nee, zeg eens, kunnen we hem nog toestaan de aarde verder te onteren, hij liet zijn blik over het gezelschap glijden terwijl hij naar de oude man wees. Hij sprak langzaam en duidelijk.

– Hoort u wel, hoort u wel, monniken, die vadermoordenaar, voer Fjodor Pavlovitsj uit tegen vader Iosif. Dat is nu het antwoord op uw ‹schande›! Wat is er schandelijk? Dat ‹schepsel›, die ‹vrouw van lichte zeden›, is misschien wel heiliger dan uzelf, heren priestermonniken met uw geredde zielen! Zij is misschien in haar jeugd gevallen, het slachtoffer van haar milieu, maar ‹zij heeft veel liefgehad›19 en aan een vrouw die veel had liefgehad heeft zelfs Christus vergiffenis geschonken...

– Christus heeft een andere liefde vergeven... De zachtmoedige vader Iosif kon zich in zijn ongeduld weer niet bedwingen.

– Nee, monniken, zó’n soort liefde, precies dezelfde! U redt uw ziel hier door u met kool te voeden en denkt dan dat u mannen Gods bent! Jullie eten riviergrondel, elke dag een riviergrondeltje en jullie denken met die grondeltjes God te kopen!

– Onmogelijk, onmogelijk! klonk het in de cel van alle kanten.

Deze hele schandalige, ongehoorde scène eindigde op zeer onverwachte wijze. Plotseling stond de starets op. Aljosja, die volkomen van slag was uit angst voor de starets en voor iedereen, wist hem nog net bij zijn arm te ondersteunen. De starets deed een stap in de richting van Dmitri Fjodorovitsj en viel toen hij vlak voor hem stond op zijn knieën. Aljosja dacht even dat hij uit onmacht viel maar dat was niet zo. Op zijn knieën zittend maakte de starets een diepe, duidelijke, bewuste buiging voor de voeten van Dmitri Fjodorovitsj, waarbij hij zelfs even met zijn voorhoofd de grond aanraakte. Aljosja was zo verbijsterd dat hij zelfs verzuimde de starets bij het opstaan te ondersteunen. Om zijn lippen schitterde een nauw merkbare, zwakke glimlach.

– Vergeef mij! Vergeef mij alles! sprak hij, naar alle kanten naar zijn gasten buigend.

Enige ogenblikken stond Dmitri Fjodorovitsj als aan de grond genageld: iemand die een diepe buiging voor hem maakte – wat had dat te betekenen? Ten slotte riep hij opeens: O, God! sloeg zijn handen voor zijn gezicht en rende de kamer uit. De hele meute gasten ging hem achterna zonder in hun verbouwereerdheid zelfs fatsoenlijk afscheid te nemen van de gastheer. Alleen de priestermonniken vroegen nogmaals om zijn zegen.

– Waarom ging hij daar zomaar op de knieën, is dat een embleem of zo? Fjodor Pavlovitsj, die wat was gekalmeerd, deed om de een of andere reden een poging een gesprek te beginnen, zonder dat hij overigens het woord tot iemand in het bijzonder durfde te richten. Op dat ogenblik kwamen ze buiten de omheining van het kluizenaarsverblijf.

– Voor een gekkenhuis en voor gekken ben ik niet verantwoor-delijk, antwoordde Mioesov onmiddellijk furieus, maar in ieder geval zal ik mezelf van uw gezelschap verlossen, Fjodor Pavlovitsj, en voor altijd, als u dat maar weet. Waar is die monnik van daarnet?..

‹Die monnik›, dat wil zeggen degene die hen zoëven voor het middagmaal bij de vader abt had uitgenodigd, liet niet lang op zich wachten. Hij begroette de gasten meteen, zodra ze de treden naar de cel van de starets af kwamen, alsof hij al die tijd op hen had staan wachten.

– Wilt u zo goed zijn, eerwaarde vader, mijn allerdiepste achting aan de vader abt over te brengen en mij persoonlijk, Mioesov, bij zijne hoogeerwaarde te verontschuldigen dat ik vanwege onvoorziene omstandigheden die zich onverwacht voordeden helaas onmogelijk de eer kan hebben aan zijn noenmaal deel te nemen, ook al smart mij dit nog zozeer, zei Pjotr Aleksandrovitsj geprikkeld tegen de monnik.

– En die onvoorziene omstandigheid, dat ben ik dus! viel Fjodor Pavlovitsj hem meteen bij. Hoort u dat, vader, dat Pjotr Aleksandrovitsj niet met mij in één ruimte wil vertoeven, anders was hij heus wel gegaan. Maar gaat u toch, Pjotr Aleksandrovitsj, doet u maar gerust uw beklag bij de vader abt, ik wens u smakelijk eten! Want weet u dat ík ervandoor ga en niet u? Naar huis, naar huis, thuis zingen we, maar hier voel ik me tot niets in staat, Pjotr Aleksandrovitsj, mijn beste bloedverwant.

– Ik ben uw bloedverwant niet, nu niet en vroeger niet, u bent een laag mens!

– Dat heb ik met opzet gezegd om u op stang te jagen, want u wilt niets weten van onze verwantschap, maar toch bent u familie, hoe u het ook wendt of keert, dat kan ik aan de hand van onze stambomen bewijzen; en Ivan Fjodorovitsj, jou zal ik zo meteen paarden sturen, blijf gerust nog als je wilt. En gebiedt de wellevendheid het u eigenlijk niet om uw opwachting bij de abt te maken, Pjotr Aleksandrovitsj? U moet uw verontschuldigingen aanbieden voor de janboel die u en ik er hier van gemaakt hebben...

– Maar vertrekt u werkelijk? Liegt u niet?

– Pjotr Aleksandrovitsj, hoe zou ik durven na alles wat er gebeurd is! Ik heb me laten gaan, heren, ik heb me laten gaan! En bovendien ben ik geschokt! Ik schaam me diep. Heren, de één heeft het hart van een Alexander de Grote, de ander van het hondje Fikkie. Ik heb het hart van Fikkie. Ik schaam me dood! Hoe kan ik na zo’n escapade op een noenmaal verschijnen en kloostersauzen naar binnen werken? Ik schaam me, ik kan het niet, neem me niet kwalijk!

«God mag het weten, misschien bedondert hij ons wel weer!» Mioesov bleef peinzend staan terwijl hij bevreemd toekeek hoe de pias zich verwijderde. Deze draaide zich om, en toen hij zag dat Pjotr Aleksandrovitsj hem nakeek, zond hij hem een handkus toe.

– U gaat toch wel naar de abt? vroeg Mioesov afgemeten aan Ivan Fjodorovitsj.

– Waarom niet? Per slot van rekening heeft de abt mij gisteren nog speciaal uitgenodigd.

– Helaas voel ik me inderdaad welhaast verplicht om mijn gezicht op dat vervloekte maal te laten zien, vervolgde Mioesov nog steeds even bitter en geprikkeld, zelfs zonder er acht op te slaan dat de monnik meeluisterde. We moeten toch ten minste onze verontschuldigingen aanbieden voor wat we hier hebben aangericht en uitleggen dat het niet door ons komt... Wat vindt u?

– Ja, we moeten uitleggen dat het niet door ons komt. Bovendien is mijn vader er niet bij, merkte Ivan Fjodorovitsj op.

– Ja, dat ontbrak er nog aan! Dat vervloekte maal!

Toch gingen ze er allemaal naartoe. De monnik zweeg en luisterde. Onderweg, toen ze door het bosje liepen, merkte hij alleen op dat vader abt al een hele tijd wachtte en dat ze meer dan een half uur te laat waren. Niemand gaf hem antwoord. Mioesov keek met afkeer naar Ivan Fjodorovitsj.

Die gaat naar die maaltijd alsof er niets aan de hand is! dacht hij. De huid van een olifant en het geweten van een Karamazov.

7
Seminarist met ambitie

Aljosja bracht de starets naar zijn slaapcel en liet hem op bed plaatsnemen. Het was een piepklein kamertje met alleen het uiterst noodzakelijke erin; een smal ijzeren bed waarop in plaats van een matras alleen een stuk vilt lag. In een hoek, bij de icoon, stond een lezenaar waarop een kruis en het Evangelie lagen. De starets ging uitgeput op het bed zitten; zijn ogen schitterden, hij ademde moeilijk. Eenmaal gezeten keek hij Aljosja enige tijd aandachtig en enigszins peinzend aan.

– Ga maar, jongen, ga maar, Porfiri helpt me wel, ga jij maar gauw. Ginds ben je meer nodig, ga maar naar vader abt, en bedien bij de maaltijd.

– Staat u mij toe hier te blijven, vroeg Aljosja met smekende stem.

– Daar ben je meer nodig. Daar is geen vrede. Ga daar bedienen en doe wat je moet doen. Als de duivel in hen vaart, lees dan een gebed. En weet, zoon (zo noemde de starets hem graag), dat jouw plaats voorlopig niet hier is. Onthoud dat, jongeman. Zodra het God behaagd heeft mij tot zich te roepen moet je het klooster verlaten. Voorgoed.

Aljosja huiverde.

– Wat ril je? Jouw plaats is niet hier. Ik geef je mijn zegen om de wereld in te gaan en naar beste kunnen te dienen. Je zult nog veel moeten rondtrekken. En je zult moeten trouwen, beslist. Je zult alles moeten meemaken voordat je hier weerkeert. Er is nog veel werk te verzetten. Maar ik heb vertrouwen in je, daarom stuur ik je ook. Christus is met je. Bewaar hem in je hart en hij zal jou bewaren. Je zult veel leed aanschouwen en je zult bij dat leed gelukkig zijn. Dit is mijn gebod: zoek geluk in het leed. Werk, werk onvermoeibaar. Onthoud voortaan wat ik zeg, want ook al zullen we nog gelegenheid tot een gesprek hebben, weet dat niet alleen mijn dagen, ook mijn uren geteld zijn.

Op Aljosja’s gezicht was een sterke beweging merkbaar. De hoeken van zijn lippen trilden.

– Wat is dat nu weer? vroeg de starets zachtjes. Laat de mensen van de wereld hun overledenen met tranen uitgeleide doen, wij hier verheugen ons wanneer een vader van ons heengaat. Wij verheugen ons en bidden voor hem. Laat me nu alleen. Ik moet bidden. Ga maar gauw. Sta je broers bij. En niet één, maar allebei.

De starets hief zijn armen op om te zegenen. Tegenspraak was onmogelijk, hoewel Aljosja niets liever wilde dan bij hem blijven. Hij wilde nog een vraag stellen die hem op de tong brandde: «Wat had die diepe buiging voor mijn broer Dmitri te betekenen?» – maar hij durfde niet. Hij wist dat de starets hem ook ongevraagd uitleg zou geven als hij kon. Maar hij achtte dat moment nu niet gekomen. Die buiging had een diepe indruk op Aljosja gemaakt; hij geloofde blindelings dat deze een geheimzinnige betekenis had. Geheimzinnig, en wellicht ook verschrikkelijk. Toen hij het terrein van het kluizenaarsverblijf verliet om zich naar het klooster te spoeden, naar het begin van het noenmaal bij de abt (natuurlijk om gewoon aan tafel te bedienen) kromp zijn hart plotseling ineen en hij bleef staan: het was of hij weer de woorden van de starets hoorde, die hem zijn naderende einde aankondigde. Wat de starets voorspelde, en nog wel zo nauwkeurig, dat zou zeker uitkomen, daarvan was Aljosja heilig overtuigd. Maar hoe zou hij zonder hem verder moeten, hem nooit meer zien, hem nooit meer horen? En waar zou hij heen moeten? Hij zegt dat ik niet moet huilen en uit het klooster weg moet gaan, lieve hemel! Aljosja was al lange tijd niet zo bedroefd geweest. Hij liep snel door het bos dat het kluizenaarsverblijf scheidde van het klooster, en niet in staat om zijn eigen gedachten te verdragen, zo zwaar drukten die op hem, keek hij naar de eeuwenoude dennebomen aan weerszijden van het boslaantje. De passage was niet heel lang, een pas of vijfhonderd, hoogstens; op dit tijdstip was er meestal niemand, maar opeens ontwaarde hij bij de eerste bocht van het paadje Rakitin. Die stond op hem te wachten.

– Wacht je op mij? vroeg Aljosja toen ze op gelijke hoogte waren.

– Op wie anders, lachte Rakitin. Je moet snel naar vader abt. Ik weet het, daar is het noenmaal. Sinds de ontvangst van de bisschop en generaal Pachatov, weet je nog, is er niet meer zo’n noenmaal geweest. Ik zal er niet zijn, maar ga jij maar gauw, sauzen ronddienen. Maar je moet me één ding zeggen, Aleksej: wat heeft die droom te betekenen? Dat wilde ik je vragen.

– Wat voor droom?

– De diepe buiging voor die broer van je, Dmitri Fjodorovitsj. Hij raakte met zijn voorhoofd bijna de grond!

– Heb je het over vader Zosima?

– Ja, over vader Zosima.

– Met zijn voorhoofd?

– Ben ik soms te oneerbiedig! Dan maar oneerbiedig. Maar wat heeft die droom te betekenen?

– Ik weet het niet, Misja.

– Ik dacht wel dat hij het je niet had uitgelegd. Niet dat er veel aan te snappen valt, gewoon dezelfde vrome poppenkast als altijd. Maar hij deed het wel expres, die grap. Nu gaat het natuurlijk als een lopend vuurtje langs alle kwezels in de stad en het gouvernement: ‹Wat kan die droom wel te betekenen hebben?› Volgens mij heeft die oude het heel goed gezien: hij rook natuurlijk moord en doodslag. Het stinkt bij jullie.

– Wat voor moord en doodslag?

Rakitin wilde kennelijk zijn hart luchten.

– In die familie van jou wordt het moord en doodslag. Met die broers van je en jullie papaatje die zo goed in zijn slappe was zit. Daarom raakte vader Zosima met zijn voorhoofd de vloer, omdat je nooit kunt weten. En dan zal het zó gaan: ‹Ach, dat heeft die heilige starets toch voorspeld, die heeft het allemaal geprofeteerd›, hoewel het eigenlijk helemaal geen voorspelling was, hij heeft alleen maar met zijn voorhoofd de vloer geraakt. Nee, natuurlijk niet, maar dat was een embleem, een allegorie, of god weet wat! Het wordt natuurlijk rondgebazuind, onthouden: kijk eens aan, hij heeft een misdaad voorzien, de moordenaar aangewezen. Bij de heilige dwazen gaat dat net zo: die slaan een kruis bij de kroeg en gooien stenen naar de kerk. Precies als die starets van jou: die jaagt een man Gods met zijn stok weg, maar buigt voor de voeten van een moordenaar.

– Wat voor misdaad? Wat voor moord? Wat bedoel je? Aljosja stond als aan de grond genageld, ook Rakitin bleef staan.

– Wat? Weet je dat dan niet? Ik wil erom wedden dat dat idee ook wel eens bij je is opgekomen. Zeg, dat is interessant: hoor eens, Aljosja, jij zegt toch altijd de waarheid, hoewel je nooit partij kiest: is dat idee ook wel eens bij je opgekomen? Zeg eens eerlijk.

– Jawel, antwoordde Aljosja zachtjes. Zelfs Rakitin werd er verlegen van.

– Echt waar? Dus jij ook? riep hij uit.

– Ik... ik heb het niet echt gedacht, mompelde Aljosja, maar toen jij al die rare dingen zei, toen dacht ik ook dat ik zelf zoiets had gedacht.

– Zie je wel ( je had het niet duidelijker kunnen zeggen), zie je wel? Toen je vanmorgen naar je vader en naar Mitja, dat lieve broertje van je, keek, dacht je toen aan een misdaad? Dus ik vergis me niet?

– Ho, ho, wacht even, viel Aljosja hem opgewonden in de rede, waar zie je dat allemaal aan?... Waarom interesseert je dat zo, dat in de eerste plaats!

– Dat zijn twee verschillende, maar voor de hand liggende vragen. Ik zal ze allebei afzonderlijk beantwoorden. Waaraan ik dat zie? Ik zou niets gezien hebben, wanneer ik Dmitri Fjodorovitsj, je broer, vanmorgen niet eensklaps had doorzien. Eén bepaald detail heeft gemaakt dat me de schellen van de ogen vielen. Die goudeerlijke, maar wellustige mensen hebben altijd een grens die je niet moet overschrijden. Want anders, want anders dan steekt hij die vader van je een mes in zijn bast. Je vader is een dronkelap en een hoerenloper, die heeft nooit maat kunnen houden – dan gaan bij beiden alle remmen los en liggen ze allebei in de sloot...

– Nee, Misja, nee, als het dat is, dan heb je me weer moed gegeven. Zover komt het nooit.

– Je staat helemaal te trillen! Weet je wat het is? Hij mag dan nog zo eerlijk zijn, dat lieve broertje van je (hij is een idioot, maar wel eerlijk), maar hij is wellustig. Daarmee is alles gezegd, dat is heel zijn innerlijke wezen. Die platte wellust, dat heeft hij van zijn vader. Alleen jij verbaast me, Aljosja: hoe kom jij zo rein? Jij bent toch ook een Karamazov! In die familie van jullie staat de wellust altijd op het punt te exploderen. En nu zitten die drie wellustelingen achter elkaar aan... met een mes in hun laars. Drie hebben hun koppen al tegen elkaar geslagen en jij bent uiteraard de vierde.

– Wat betreft die vrouw vergis je je, Dmitri... veracht haar, zei Aljosja met opeens een siddering in zijn stem.

– Je bedoelt Groesjenka? Nee, jongen, die veracht hij niet. Hij heeft zijn verloofde met open ogen voor haar opgegeven, dus die veracht hij niet. Nee, jongen, hier is iets aan de hand dat je niet kan begrijpen. Hier is sprake van een man die verliefd wordt op een schoonheid, op een vrouwenlichaam, of misschien alleen maar op een deel van een vrouwenlichaam (een wellusteling kan dat begrijpen), en ja, dan is hij ook bereid zijn eigen kinderen voor haar weg te geven, zijn vader en moeder te verkopen, Rusland en zijn vaderland; als hij eerlijk was, dan gaat hij nu stelen; als hij zachtmoedig was, dan gaat hij uit moorden, als hij trouw was, dan pleegt hij nu verraad. De zanger van vrouwenvoetjes, Poesjkin,20 heeft in zijn verzen voetjes bezongen; anderen hebben geen verzen gemaakt, maar kunnen ook niet zonder huivering naar die voetjes kijken. En als het nu maar bij die voetjes bleef... Nee, jongen, hier helpt geen minachting, ook al heeft hij nog zo’n minachting voor Groesjenka. Hij minacht haar, maar kan toch niet van haar loskomen.

– Dat begrijp ik, flapte Aljosja er opeens uit.

– Heus waar? Maar je zult het inderdaad wel begrijpen, anders had je het er niet zo uitgeflapt, zei Rakitin met leedvermaak. Je hebt het er in een onbewaakt moment uitgeflapt, het ontsnapte je. Des te waardevoller de bekentenis: kortom, je bent al vertrouwd met het thema, je hebt er al over nagedacht, over de wellust. Zo rein als je bent! Je bent een stiekemerd, Aljosja, je bent heilig, dat is waar, maar je bent een stiekemerd en de duivel weet waar je al niet over hebt nagedacht, de duivel mag weten wat jij allemaal niet weet! Rein ben je, maar al zo diep afgezakt, ik houd je allang in de gaten. Jij bent zelf een Karamazov, een rasechte Karamazov – dus ras en selectie moeten inderdaad iets te betekenen hebben. Van vaderskant de wellust, van moederskant een heilige dwaas. Wat sta je te trillen? Heb ik soms geen gelijk? Weet je wat: Groesjenka heeft me gevraagd: «Breng hem (dat wil zeggen jij) eens mee, ik zal hem zijn pij afrukken.» En ze bleef maar vragen: breng hem toch eens mee, breng hem toch eens mee! Ik dacht wel: wat wil ze toch van je? Weet je dat het een heel ongewone vrouw is!

– Doe haar de groeten en zeg dat ik niet kom, grijnsde Aljosja geforceerd. Maar ga verder, Michail, met waar je begonnen was, dan zal ik je daarna zeggen wat ik ervan denk.