Minke Douwesz

WEG

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2009 MINKE DOUWESZ

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7104 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2010

I take you down the only road I’ve ever been down.

==

The Verve

I

Edith tikte de laatste zin snel. ‘Seksualiteit is voor sommige meisjes wat een leeuw is voor een kudde grazende gazellen: zodra het gevaar aan de horizon opdoemt, stoppen zij met eten.’ Op het computerscherm verscheen een rode streep onder ‘seksualiteit’. Ze verving ‘ks’ door ‘x’ maar de streep verdween niet. Ze slaakte een zucht. Deze zin was de uitsmijter. Had ze het artikel meteen in het Engels geschreven dan had ze dit probleem niet gehad. Ze zocht haar leesbril tussen de papieren op haar bureau. Het was gaan schemeren terwijl ze zat te werken. Bij daglicht kon ze zonder bril nog lezen. Opeens zag ze het: er stond ‘seksualitiet’. Ze grinnikte.

Ze zette haar handen weer op het toetsenbord, bedacht zich en klikte het hele woord weg. Het was niet goed. Seksualiteit als de bron van ellende: het was te algemeen, te simpel. Iedereen zou vallen over zo’n conclusie. Alleen haar copromotor, de psychiater, zou het misschien kunnen waarderen, zo’n knuppel in het hoenderhok.

Haar ogen traanden. Ze wreef er met haar rechterhand in en keek van het scherm weg naar het raam. De bomen langs de oprijlaan vormden een grillige lijn van stammen, de takken vol knoppen. Hoog uitlopend wuifden ze langs de grijze avondlucht, als grote bezemstelen. Het waaide flink, ze hoorde nu pas hoe de wind om de schoorsteen floot. Er zat regen in de lucht. Ze moest de hond maar gaan uitlaten. Geen goede ideeën meer. En binnen een half uur zou het donker zijn.

Het was begin april, je kon het eind van de laan nog zien, waar hij uitkwam op de weg – een driehoekje lucht boven het paarse zweem van de klinkers. Maar al gauw zou het uitbottend groen de laan in een tunnel veranderen, hoeken en lijnen rondend, en het zicht verengen, alsof de bomen zich naar elkaar toe bogen. Dan zouden voorbijgangers haar huis niet langer kunnen zien.

‘Kaat!’ Ze schrok, zo luid als Norma riep, zij dacht misschien dat ze muziek op had staan.

‘Ja?’ riep ze terug, haar ogen weer op het scherm gericht. De laatste zin stond haar nog steeds niet aan. Toegegeven, hij was grappig, maar klopte het wel? Ze had onderzoek gedaan naar het seksueel functioneren van vrouwen, patiënten in het ziekenhuis, gezonde studentes, honderden personen had ze ondervraagd. Het stuk dat ze onder handen had ging over de bevindingen bij meisjes met een eetstoornis. Ze was ervan overtuigd geweest dat die meisjes, verkrampt als ze waren, kampten met angst voor seks. In hun antwoorden rapporteerden ze weliswaar meer onzekerheid dan de andere vrouwen, maar opzienbarend was het verschil niet geweest.

Misschien zat het ’m wel ergens anders in. In de artikelen over eetstoornissen die ze had gelezen, werd vaak van perfectionisme gerept. Alles moest goed gaan: geen onvoldoendes, geen ruzies, geen vetrollen, anders was je geen knip voor de neus waard. Het kon altijd beter, nooit was het genoeg. Welbeschouwd zou je kunnen zeggen dat middelmaat datgene was wat ze vreesden. Ze wiste de hele laatste zin. Anorexia als het onvermogen tevreden te zijn. Altijd maar doorgaan.

‘Zelfgenoegzaamheid is voor sommige meisjes...’ Mooi woord eigenlijk, vreemd dat het zo’n negatieve bijklank had. Zelfgenoegzaam, tevreden met jezelf. Tevredenheid klonk niet gevaarlijk, veeleer tam. Het duidde op vervulling, niets meer te verlangen. Er was een uitdrukking: een boterham met tevredenheid, daar zat geen beleg op, hooguit een dun laagje margarine. Schitterend. Ze was ingenomen met haar vondst. Genoegen nemen met een bescheiden hoeveelheid. ‘Zelfgenoegzaamheid is voor sommige meisjes wat een leeuw is voor een kudde grazende gazellen: zodra het gevaar aan de horizon opdoemt, stoppen zij met eten.’

‘Edith! Heb je me niet gehoord?’ Norma’s roepen klonk dringend nu en dichterbij. Zij moest de trap opgelopen zijn.

‘Ja.’ Ze deed de deur open. Met een plofje viel de hond over de drempel. Hij had kennelijk met zijn voorpoten tegen het hout staan leunen. Edith hurkte neer en aaide de teckel met twee gespreide vingers door zijn ruwe vacht.

‘Ik heb Lodewijk maar even boven gebracht.’ Edith keek langs Norma’s benen omhoog naar haar gezicht. Het stond wrevelig.

‘Ik zie het.’ De hond keek haar onderzoekend aan, onzeker, met angst in zijn donkerbruine ogen. ‘Wat is er?’ vroeg ze.

‘Hij zit de hele tijd met zijn kop te schudden. Volgens mij heeft hij last van zijn oren. Ik wou ze even druppelen, maar daar had meneer geen zin in.’ Als hij druppels gekregen had begon de teckel altijd wild met zijn kop te zwaaien, zodat de olie op de muren en de meubels spatte. Edith stak haar kin naar voren, tot ze bijna de snoet van de hond raakte.

‘Geen zin?’ zei ze zachtjes, als tegen een ongehoorzaam kind, ‘wat hoor ik nu? Ga je liever met mij naar buiten dan?’ Bij dat woord spitste Lodewijk zijn oren en zette koers naar de trap. Omdat hij met zijn korte pootjes de treden niet op of af kon, moest hij altijd gedragen worden.

Norma stapte de studeerkamer binnen. Edith kwam overeind. Haar vriendin hield een fles slaolie in de hand. Haar wangen waren roodgekleurd, de mouwen van haar trui opgestroopt. Zij moest flink met de hond aan het worstelen zijn geweest. De teckel glipte langs haar heen de kamer in en ging onder het bureau zitten. Edith glimlachte om zijn koddige gedrag.

‘Lach er vooral om,’ zei Norma beledigd. Het was maar goed dat ze geen kinderen hadden want ze zouden gek worden van de ruzies. Norma wierp een vluchtige blik op het computerscherm. ‘Vlot het een beetje?’

‘Ik was net klaar. Maar ik ben nog niet tevreden,’ antwoordde Edith. Haar vriendin knipte het licht aan.

‘Waarom zit je dan ook zo in het donker te werken?’ Hoe zorgzaam ook bedoeld, was haar toon geïrriteerd. ‘Ik ben de tijd vergeten,’ zei Edith. Feitelijk tastte ze ook letterlijk in het duister. Ze wist nog steeds niet waar anorectische meisjes toch zo vreselijk bang voor waren. Maar morgen had ze een bespreking met de commissie waar ze de definitieve versie van haar artikel ter beoordeling aan moest voorleggen. ‘Weet je...’ Geestdriftig deed ze een paar passen in de richting van het raam. ‘Ik stond net te denken, die bomen moeten nodig eens gesnoeid worden. Als het straks langer licht blijft, zit ik hier in het donker. Op den duur worden we ingesloten. Ik wil de weg graag kunnen zien.’ Norma bleef bij de deur staan. Zij zwaaide met de hand waarin ze de fles olie hield.

‘Ben je gek. Bomen moet je nooit in het voorjaar snoeien. Dan kunnen ze doodbloeden. En trouwens, jij hebt toch helemaal geen tijd voor zo’n klus.’

‘Als mijn artikel goed wordt bevonden, krijg ik meer tijd. En ik stelde me voor dat we het samen zouden doen,’ hield Edith aan, al vroeg ze zich tegelijk af of je wel zomaar bomen snoeien mocht, ook al stonden ze op je eigen grond. Had je daar wellicht een vergunning voor nodig? Maar Norma haalde haar schouders op.

‘Ik vind het niet nodig. We zitten juist lekker beschut zo.’ Ze drukte Edith de fles olie tegen de borst. ‘Zorg eerst maar eens voor die hond van je.’ Edith begreep haar weerstand niet. Er kwam hier helemaal niet veel verkeer langs. De doorgaande weg die de dorpen verbond, liep honderden meters verderop. Het klinkerwegje waar hun huis aan lag, voerde door een stuk bos de velden in naar een afgelegen boerderij. Schuin aan de overkant woonde een familie die kippen hield. Ze keek vol afkeer naar de vettige fles in haar hand.

‘Moet het echt? Dat beest kan wel een loopoor krijgen van al die olie.’

‘Volgens het boekje is het alweer vier weken geleden.’ Norma draaide zich om. Haar agenda was onverbiddelijk. Zij hield het allemaal precies bij: wanneer de hoeven van de ezels geslepen moesten worden, de poezen ontvlooid, de hond gedruppeld. Wormen, klitten, teken, niezen, alles diende voorkomen te worden. Dat vereiste voortdurende alertheid en een straf tijdschema. Edith zuchtte. Vier weken. Het ritme van ongesteldheid. Zelfs als mannetje bleven Lodewijk de kwellingen niet bespaard.

‘Ik zal het wel doen. Daarna laat ik hem meteen uit.’

‘Prima. Bespaart ons een hoop troep in huis.’ Zij liep de trap af. Edith keek op haar grijze krullen neer. ‘Drinken we iets als je terug bent?’ De adem stokte Edith in de keel. Morgen moest haar artikel piekfijn in orde zijn.

‘Ik moet echt nog even werken. De literatuurlijst...’

‘Wanneer heb je ooit weer tijd voor mij?’ riep Norma omhoog, ‘je zei toch net dat je klaar was!’ De deur naar de gang werd met een klap dichtgeslagen. Ze sloot de computer af. Van werken zou vanavond niks meer komen. Ze móest als ze terug was een glas wijn met Norma drinken. Ging ze bijtijds naar bed, dan kon ze morgenvroeg de literatuurlijst nog wel even nakijken op onvolkomenheden. Anderzijds, als Norma een fles openmaakte ging hij op, moest er nog een slaapmutsje volgen en och, één glas nog voor de gezelligheid en dan werd het zo middernacht. Zij kon immers uitslapen. Edith wierp een blik op zichzelf in de weerspiegeling van het raam als om te controleren of de bitterheid van haar gedachten op haar gezicht te zien was. Ze spuugde in haar handen, streek met beide palmen de pluizende haren op haar slapen plat en deed het licht uit. Voor ze de deur sloot keek ze de kamer rond. Bureau, stoel, boekenplanken tegen de muur naast de deur, leunstoel en hondemand bij het raam; muziekinstallatie, cd’s op de grond tegen de plint, alles op een vaste plek, vertrouwd en onbewogen.

Lodewijk, de ruwharige teckel die ze had vernoemd naar de held uit een kinderboek, zat boven aan de trap te wachten en liet zich gemelijk in elk oor een paar druppels olie gieten. Ze nam hem op de schouder. Hij schudde twee keer zwakjes de kop, sprong beneden, in de stal, gretig uit haar arm en rende naar de achterdeur. Ze haalde de riem van de kapstok in de gang, wikkelde een sjaal om en schoot haar jas aan.

Buiten was het zachter dan voorzien. Ze trok de sjaal af en propte hem in haar jaszak. De hond schoot de schemer in, naar de struiken aan de bosrand. Ze liet de riem met een klap tegen haar been vallen: ‘Kom Lood!’ Hij dook weer op bij het hek dat de wei van de ezels omsloot, treuzelde bij een hoge pol gras. Niet van zins te wachten tot hij uitgesnuffeld was, beende ze naar de lage, vervallen stenen schuur die terzijde van het huis stond. Door een smerig raampje zag ze de ezels, vage silhouetten, op het stro staan. Norma bracht ze altijd voor de nacht naar binnen. De wind droeg de geur van houtvuur aan. Opeens had ze zin om ook binnen te zijn, in de keuken bij de kachel waar, zo stelde ze zich voor, Norma op de bank zat te lezen, een poes op schoot, de krant naast zich uitgespreid, terwijl ze de vacht van de kat gedachteloos krauwde. Als haar proefschrift af was, kon ze eindelijk in een nieuw boek beginnen. De laatste jaren had ze vooral wetenschappelijke artikelen gelezen en verhalen van Tsjechov, juist lang genoeg om voor het slapen gaan even in een andere wereld, een andere tijd te verkeren, en kort genoeg om in een keer uit te lezen, zodat je de draad niet kwijtraakte.

Ze liep de hoek van het huis om en floot de hond. Norma had gelijk. Er was te weinig tijd geweest om samen leuke dingen te doen. Ze hadden een oud huis en een grote tuin. Norma wilde eigen groenten kweken. Edith had een rozenperk aangelegd toen ze hier drie jaar geleden kwamen wonen. En dan waren er Norma’s ouders, bejaard en zorgbehoevend. De dieren. De wandelroute die ze onderhielden, of beter gezegd hadden onderhouden: ze had er het afgelopen jaar geen aandacht meer aan besteed. Maar was Norma zelf er nog op uit geweest om afgewaaide takken uit de weg te ruimen, routetekens op te schilderen, te kijken of een boer soms ergens een hek van prikkeldraad over het pad gezet had? Ze trok in het voorbijgaan een al te uitbundig opkrullende scheut van de klimop op de voorgevel en smeet hem met een boog tussen de bomen. Haar schoenzolen kraakten op het grind. Waar bleef de hond toch? Ze was al bij het punt waar het grind voor het huis overging in de laan onder de bomen. Ze stak haar handen in haar zakken en balde de vuisten. Eerst moest het maar echt lente worden, nu was alles nog zo desolaat. Slechts het krentenboompje bij de schuur bloeide. Elk jaar opnieuw was het een verrassing te merken hoeveel leven, kleur en geur de ogenschijnlijk afgestorven stronken en pollen te voorschijn persten. Over een week of vier zou ze de schade kunnen overzien die kou en verwaarlozing hadden aangericht. Misschien was het nog niet te laat. Ze hield stil en draaide zich om. Het huis dat hoog oprees voor de laag aflopende stal, leek haar door de raampjes in de zijmuur onder de dakrand, vanonder gefronste wenkbrauwen aan te kijken. Het houtwerk moest nodig geschilderd worden. Ze riep de hond nog eens. Vanuit de keuken viel licht schuin op het gras. Vermoedelijk zat Norma televisie te kijken, een natuurfilm of een detective. Ze hield van dieren, bomen, planten. Mensen interesseerden haar de laatste jaren alleen nog voorzover ze gewelddadig aan hun einde kwamen. Edith wendde zich af en zette er flink de pas in.

Romantisch had het hun geleken, drie jaar geleden: rust, ruimte, rozegeur. Ver van de verlokkingen van de stad, de nieuwste films, feestjes, de zomercollectie van de Bijenkorf. Nadat het huis was opgeknapt, de stal verbouwd, de tuin aangelegd, zou er tijd zijn om te lezen, te wandelen, in de zon te zitten. Maar Norma was tijdens de verbouwing ziek geworden, overspannen van haar werk, en Edith kon van haar salaris de hypotheek weliswaar prima in haar eentje betalen, maar voor een dakdekker, een aannemer, een schilder was niet voldoende geld geweest. Zo was het huis in een permanente overgangsfase komen te verkeren. Ze hadden een splinternieuwe badkamer, centrale verwarming, nieuwe bedrading en een linnenkast met geluidloos heen en weer glijdende deuren. Maar de keuken was aftands gebleven, en de stal, in plaats van de lichte, ruime woonkamer die ze voor ogen hadden gehad, was veranderd in een opslagplaats. Ze sliepen in een koude kamer aan de zijkant van het huis in Norma’s smalle bed. Op zolder had Edith haar bureau geïnstalleerd.

Norma was er nooit meer bovenop gekomen. Ze weigerde echter afgekeurd te worden. Dat kon Edith billijken. Een uitkering maakte je kwetsbaar. Ze hadden de auto weggedaan. Norma had een brommer gekocht, zorgde voor de dieren en haalde de boodschappen, Edith werkte en deed alles op de fiets. Er had zich een patroon ontwikkeld. Norma vond het belangrijk om sober te leven. Theebladeren in plaats van zakjes, ’s nachts de was draaien in een volle machine, appels per krat inslaan, groenten van het seizoen. Zo bleef er geld over voor goede doelen en bleef je je bewust van de luxe die leven in het westen bood. Edith kon er een eind in meegaan. Een abonnement op de bibliotheek, de dieren op droge brokken, kleren uit de uitverkoop. Al gauw nadat ze elkaar hadden leren kennen, was Norma opgehouden vlees te eten. Maar toen zij de krant wilde opzeggen was ze in opstand gekomen. Al kwam ze vaak niet verder dan de buitenlandpagina’s, omdat er altijd nog wel iets te doen was ’s avonds, ze hechtte aan het nieuws, de recensies, ze wilde op de hoogte blijven. ‘De krant is een meneer; zonder zo’n mannelijk element zou onze relatie wel eens kunnen stranden op vereenzelviging en saamhorigheid.’ Norma had de ironie niet onderkend en gevraagd wat er mis was met saamhorigheid. Nu ze eraan terugdacht kwam het gesprekje haar veelbetekenend voor. Het cruciale verschil tussen identificatie en vereenzelviging, tussen saamhorigheid en symbiose moest nauwlettend bewaakt worden. Norma had niet verder durven aandringen. Ze hielden de krant.

Halverwege de oprijlaan stond ze opnieuw stil. Boven haar hoofd ruiste de wind door de takken. Ze draaide zich om. Het kreupelhout onder de bomen oogde ontoegankelijk. Waar was Lodewijk toch? Bij de weg zou hij aan de riem moeten: twee jaar geleden was Norma’s lievelingskat er doodgereden. Ze keek naar het licht van de hemel, aan het eind van de laan. Uit het bos klonk geknisper, het ritselen van droge bladeren. Plots kwam de hond met een tak in de bek tussen de bomen vandaan. Ze bukte zich om hem te aaien. ‘Wat ben je toch een scharrelaar.’ Gehaast liep ze langs de dennenbomen. Ze stonden roerloos dicht opeen. Ze huiverde. Daar glom de brievenbus, de sloot, het klinkerdek. Lodewijk tripte aan de lijn door het gras van de berm. Ze zou tot het kanaal lopen en dan teruggaan. Soms liep ze door tot aan het dorp. Sigaren halen bij de benzinepomp. Of een reep chocola voor Norma. Aan de overkant lag het huis van de buren, schuin voor hun grote kippenschuur. Een voormalige pachtboerderij, net als hun huis, met luiken in de kleuren van het verdwenen landgoed: rood, groen en geel. Bij Edith en Norma stonden ze al jaren in de stal te wachten om gelakt te worden.

Over twee maanden verviel haar onderzoekstijd. Dit laatste artikel moest nog geaccepteerd worden door een internationaal tijdschrift en dan kon haar proefschrift naar de drukker. In haar vak was het gebruikelijk om op een reeks gepubliceerde artikelen te promoveren. Doctor in de geneeskunde. Ze zou een feest geven en haar vader, broer, collega’s en vriendinnen uitnodigen. Al te lang had ze zich omgeven met boeken, tijdschriften, grafieken, staten en bevindingen. Zou Norma het niet te duur vinden, een restaurant afhuren, flink trakteren op eten en drank? Zou ze niet beter met haar op reis gaan? Ze waren al twee zomers niet op vakantie geweest. Promoveren in drie jaar tijd, het was gekkenwerk. Ze had de onderzoeksplaats overgenomen van een collega, die na een jaar voorbereiding beseft had dat hij beter weer kon terugkeren naar de spreekkamer. Hij had gedroomd van de geur van ontsmettingsmiddel.

De hond plaste tegen een stapel boomstammetjes in de berm van de weg. Hij keek even om of Edith nog volgde en snelde gerustgesteld voort naar de brug over het kanaal dat dwars op de weg door de velden sneed. Vroeger werd turf over het water verscheept. Norma sprak oneerbiedig van een veengoot maar Edith was gesteld op het kanaal. Smal en recht liep het onverstoorbaar, doelloos, de verte in. Op de brug zette ze haar handen op de reling en duwde zichzelf van de grond. Het metaal aan haar buik voelde koud aan. Het water stroomde traag onder haar door. De rechte oevers, het jaagpad door het gras, de velden weids langszij, de bomen ver weg tegen de lucht, het was hier stil en overzichtelijk. Maar het was tijd om terug te gaan.

==

Op de hogere verdiepingen van het ziekenhuis was het bedrijf al in volle gang; de wachtkamers gevuld, de operatielampen aan. Beneden heerste nog een serene rust. Hier zetelden de hoogleraren, hun secretaresses, het archief en de bibliotheek. Alle deuren waren gesloten. Edith ging het kopieerhok binnen, schoof een stapel dozen opzij en zette het apparaat aan. Het begon zacht te zoemen. Ze legde de papieren boven in de bak en wachtte. Er restten nog een paar minuten voor haar polispreekuur begon. Ze leunde tegen de muur en staarde door de open deur naar het zalmroze tapijt in de verlichte gang. Waarom was Loes er nog niet? Die begon altijd vroeg. Ze had even gauw een praatje willen maken, melden dat haar artikel af was. De bibliothecaresse had zoveel materiaal voor haar opgezocht. Lichtelijk overdressed in een grijze, op de vouw gestreken wollen broek en een zelden gedragen blauwe blouse met een smetteloos witte kraag, zou Edith zeker haar commentaar hebben geoogst. Al zat zij soms de hele dag alleen in haar bunker vol boeken, Loes zelf zag er vaak mooi uit, met een ketting die paste bij de kleur van haar truitje, vestjes met paarlemoeren knopen en de lippen gestift. Ze had haar willen zeggen dat ze nerveus was voor de vergadering in de namiddag. Weliswaar had ze de vorige avond de literatuurlijst nog kunnen bijwerken omdat Norma, toen ze thuiskwam met de hond, aan de telefoon had gezeten en had laten blijken dat ze niet onderbroken wilde worden, maar het artikel was nog niet goed. Het probleem was dat dit deel van haar onderzoek niet de verwachte resultaten had opgeleverd. Om er toch iets mee te kunnen doen, had ze zich moeten wagen aan ongefundeerde veronderstellingen en gewaagde hersenspinsels, de opmaat voor verder onderzoek, door anderen te verrichten.

Terwijl de sorteerbak aan de zijkant knarsend in positie sprong, zoog het kopieerapparaat vellen papier naar binnen en spuugde ze bedrukt weer uit. Edith stelde vast dat de wereld zonder mannelijk vernuft toch een stuk slechter af zou zijn. Het kopieerapparaat zou wel niet door een vrouw zijn uitgevonden. Ze verzamelde de kopieën op de tafel naast het apparaat, om en om, in vijf stapeltjes: voor haar baas en promotor de hoogleraar gynaecologie, Harsman, voor de psychiater, voor haar collega, voor de psychotherapeute en een voor de studente die haar bij het afnemen van de vragenlijsten geholpen had. Haar handen bewogen werktuiglijk. Vreemd, dat Loes er niet was. Ze was nooit ziek. De nietmachine reageerde zo snel op het aanreiken van het papier dat hij bijna in haar vinger knalde. Tak. Ze zou Loes een briefje schrijven. Tak. Ze had een leuk cryptogram bedacht, op de fiets.

Die morgen uit onrustige dromen wakker geworden had ze gemerkt dat Norma niet naast haar in bed lag. Ze was zeker op de bank gaan slapen. Daar sliep ze vaker wanneer ze ruzie hadden gemaakt. Maar dit keer was er niets aan de hand geweest. Toch?

Ze pakte het bovenste vel uit een aangebroken doos met kopieerpapier en zocht een pen op de bodem van haar tas. Ze had vanochtend geen kans gezien naar de reden van Norma’s afzijdigheid te vragen. Ze had zachtjes gedaan in de keuken, de poezen eten gegeven, de hond de tuin ingelaten, brood gesmeerd, koffie gezet. Norma, op de bank in een slaapzak, had iets gebromd toen ze gedag gezegd had. Als zij echt boos geweest was, had ze dat niet gedaan.

Ze liep de gang op. Uit de kamer van de secretaresse van haar baas stroomde licht. Ze schepte koffie uit een bus in de filter van het koffiezetapparaat, afgemeten, precies.

‘Goedemorgen.’

‘Doctor Heringa!’

‘Zover is het nog niet.’ Ze vond de secretaresse te onderdanig en kreeg daardoor de neiging haar uitlatingen te corrigeren, wat een sluimerend gevoel van inferioriteit slechts zou bevorderen. Fout fout fout. Ze glimlachte om het goed te maken terwijl ze de kopie van het artikel aanreikte. ‘Dit is voor de bespreking vanmiddag.’

‘Hij heeft zoveel besprekingen,’ antwoordde de secretaresse. Goed zo. Bijt maar van je af. ‘Als hij nog maar tijd heeft het te lezen.’

‘Hij zit erop te wachten,’ zei Edith. Ze moest toegeven, vrouwen waren hardvochtig concurrerende krengen, ook zij. Op een velletje krabbelde ze: ‘Goedemorgen Loes. Hier is er weer een voor jou: Verdere aansporing wordt echt onze dood (7 letters). Edith.’ Ze vouwde het dubbel en alsof ze niet betrapt wilde worden mikte ze het snel in Loes’ postvak.

Ze had in stilte pret bij de gedachte aan haar gepeins. De oplossing was flauw. Maar sinds Loes en zij ontdekt hadden dat ze zowel het leven met een nukkige partner als een voorliefde voor woordspelletjes gemeen hadden, vergastten ze elkaar op dit soort opgaven. Van de zaterdagkrant alleen kon je niet leven. En nu aan de slag.

==

Het was stil in de kamer. Alleen het omslaan van pagina’s was te horen. Leespauze. Edith schonk zich een tweede kop thee in en keek de tafel rond. De anderen waren nog voorzien. Ze inspecteerde de nagels van haar linkerhand. Die aan de middelvinger was tot bloedens toe kort gebeten. Wanneer had ze dat gedaan? Het moest op een onbewaakt ogenblik gebeurd zijn. Haar baas, de hoogleraar gynaecologie kuchte, schoof zijn bril over de neusrug omhoog, en las verder. Ze keek naar de rimpels in zijn voorhoofd. Had ze onzin opgeschreven? Wat was het hier benauwd. De ovale tafel en de lederen stoelen pasten maar net tussen het bureau en de boekenkast. Achter het voorovergebogen hoofd van de psychotherapeute grijnsde de doodskop op de prent aan de muur haar toe. In al die jaren, van haar sollicitatie tot vandaag, was ze de voorstelling even macaber blijven vinden. In grove koolzwarte lijnen toonde het tafereel een man in hooggesloten doktersjas die triomfantelijk een forse baby tussen de met een wit laken bedekte benen van een benard ogende vrouw vandaan trok. De doodskop stond in de linkerbovenhoek. Zeker uit de tijd toen kraamvrouwenkoorts nog veel slachtoffers maakte en Semmelweis op het briljante idee gekomen was dat de heren doktoren op hun ronde van bed naar bed hun handen moesten wassen alvorens ze overgingen tot een vaginaal toucher. Het kon ook een vroege propagandaplaat zijn van de Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie, een wapen in de strijd tussen artsen en vroedvrouwen, die het aantreden van geleerde mannen op hun vakterrein met lede ogen hadden aangezien. Wonderlijk dat haar baas deze prent had uitverkoren om op zijn kantoor te hangen. Hij was een beminnelijk, verstrooid man. Misschien toch niet wars van enig machismo? Ze dronk van de hete thee en merkte hoe haar hartslag kalmeerde. Ze was bijna te laat gekomen. Na een drukke ochtend op de poli was ze nog even naar de bibliotheek gelopen en had vernomen dat Loes inderdaad ziek was, de secretaresse wist niet hoe lang ze weg zou blijven. Ze had in haar eentje op een bank in het park haar brood gegeten, twee mussen rond haar voeten, tuk op kruimels. ’s Middags moest ze het verloskundepracticum van de co-assistenten begeleiden, oefenen op plastic poppen met wijd gespreide benen, een hardroze wurmpje als baby. Halverwege was ze weggeroepen om een arts-assistent bij een bevalling bij te staan. Het kindje was blauw aangelopen, de vacuümpomp moest er aan te pas komen. Apgarscore 6, ze had het niet nodig geacht de kinderarts om een consult te vragen, het zou wel goed komen. De huid op haar handrug was rimpelig, droog van de talkhandschoenen die ze de hele dag aan- en uitgetrokken had.

De hoogleraar gynaecologie was klaar met lezen. Hij kuchte opnieuw. De anderen keken op. De psychotherapeute lachte Edith bemoedigend toe. De hoogleraar psychiatrie schreef iets op in de marge van de eerste bladzij van het artikel en borg zijn vulpen op in de binnenzak van zijn colbertje.

‘Iedereen klaar? Nu, Sybrand, Jan, ik ben benieuwd wat jullie ervan vinden.’

Ediths promotieonderzoek was voortgekomen uit haar ervaringen op het seksuologiespreekuur. Het was haar opgevallen dat veel van de klachten waarmee vrouwen op de polikliniek kwamen: pijn, verkramping, droogte en het onvermogen klaar te komen bij het vrijen, niet zozeer veroorzaakt werden door lichamelijke kwalen maar samen leken te hangen met gevoelens en gedachten die men over zichzelf had. Depressiviteit, angst, dwangmatigheid, een hekel aan het eigen lichaam. Ter vergelijking had ze andere groepen vrouwen, studentes, lezeressen van vrouwenbladen, patiënten, zowel op de poli gynaecologie als op de poli psychiatrie ondervraagd over hun psychisch en seksueel functioneren. Tot niemands verrassing had ze ontdekt dat bij depressieve vrouwen de zin in seks verdwenen was, dat vrouwen met een posttraumatische stress-stoornis tengevolge van geweld bij intiem contact vaak angst en herbelevingen ondervonden, en dat een gevaarlijk promiscue seksleven veeleer te maken had met persoonlijkheidsproblemen dan met een gezonde libido. Ze had vastgesteld dat in de gynaecologie de psychische en in de psychiatrie de seksuele problemen van al deze vrouwen onvoldoende werden onderkend. De vermaledijde vermeende scheiding van lichaam en geest die haar vak jarenlang beheerst had, eiste nog steeds haar tol.

Een verrassende bevinding was het veelvuldig voorkomen van eetproblemen geweest, in alle onderzochte groepen. Nieuwsgierig geworden had Edith de afdeling waar patiënten met anorexia nervosa werden behandeld, om medewerking aan haar onderzoek gevraagd. In het stuk, dat vandaag ter bespreking voorlag, werden de resultaten bij deze groep op een rijtje gezet.

Ze had verwacht forse problemen in het seksueel functioneren vast te kunnen stellen. Eetstoornispatiënten hadden immers een uitgesproken negatieve lichaamsbeleving. De uitkomsten waren echter niet opzienbarend geweest.

Omdat dit artikel het laatste hoofdstuk van haar proefschrift zou worden, had ze gemeend te moeten eindigen met een overkoepelende beschouwing.

‘ “Genderspecifieke aspecten van de seksuele ontwikkeling van vrouwen”,’ zei haar collega, moeizaam articulerend, alsof hij over de woorden kon struikelen. ‘Dat is geen dagelijkse kost voor mij.’ Onbegrijpelijk. Hij stak toch tientallen keren per dag zijn hand naar binnen. En soms, in vakanties, draaide hij het seksuologiespreekuur voor haar.

Toegegeven, het verband tussen het vrouwelijke geslachtsdeel en een angstige lichaamsbeleving was haarzelf eerst ook niet duidelijk geweest. Tot ze van de therapeute een boek te leen had gekregen van een Amerikaanse psychoanalytica.

‘Licht het eens toe, Edith,’ zei haar baas. Ze nam de uitnodiging aan, eerst haperend, allengs zelfverzekerder.

‘Ik denk dat het denken van meisjes met een eetstoornis exemplarisch is voor vrouwen in het algemeen. Het opmerkelijke aan de stoornissen anorexia en boulimia nervosa, uithongering al dan niet afgewisseld met eetbuien en braken, is dat ze bijna uitsluitend voorkomen bij vrouwen en vrijwel altijd beginnen in de puberteit. De idee dat er een samenhang bestaat met de psychoseksuele ontwikkeling ligt dus voor de hand. Er is genoeg onderzoek gedaan naar de rol van de vrouwelijke geslachtshormonen.’ Ze zweeg even om een slokje thee te nemen. Haar collega nam de gelegenheid te baat om een opmerking te maken over zijn eigen promotieonderzoek: het nut van echografisch onderzoek naar het functioneren van de ovaria bij patiënten die herstelden van ondergewicht. Ze had hem destijds, als beginnend gynaecoloog, enthousiast bijgestaan in het doen van de vereiste controlebeoordelingen. ‘Maar het gaat om psychische problemen. Wat zit meisjes met een eetstoornis precies dwars, vroeg ik me af. Alle vrouwen doen wel eens aan de lijn. Maar anorexia en boulimia ontstaan bij meisjes met wie het echt niet goed gaat, die ongelukkig en angstig zijn.’ Ze had het ene na het andere artikel gelezen over de hardvochtig-kritische gedachten die meisjes met eetproblemen er over zichzelf op nahielden. Hun leven was een loterij, waarin ze vrijwel altijd een ‘niet’ trokken. Alles wat niet goed liep rekenden ze zichzelf aan. ‘Gezonde vrouwen kunnen zelfstandig beslissingen nemen, zich staande houden in de omgang met anderen, werk, studie, vriendschap, relatie combineren. Meisjes met ernstig gestoord eetgedrag kunnen dat niet. Ze werken zich te pletter op school maar hebben geen vriendinnen. Of ze proppen zich vol met eten als iemand iets naars tegen ze gezegd heeft. Wat zit hen in de weg? In de puberteit moet je leren met je seksualiteit om te gaan, tegelijk subject en object te zijn, vehikel en bestuurder, jager en prooi.’ De psychiater haalde zijn neus op. ‘Daarvoor moet je goed weten wat je wel en niet wil,’ vervolgde ze onverstoord. ‘Ben je moe dan moet je slapen, zit je vol dan moet je stoppen met eten, ben je bang, dan moet je weggaan. Je lijf vertelt je wat je moet doen. Maar eetstoornispatiënten luisteren niet naar de signalen van hun lichaam, ze leven veeleer in het hoofd.’

‘Logisch om te verwachten dat ze op seksueel gebied bijzonder veel problemen hebben,’ merkte de psychotherapeute op.

Net als de andere groepen waren de vrouwen met gestoord eetgedrag door Edith en haar assistente uitvoerig ondervraagd over hun seksuele leven. Hoe waren ze voorgelicht, wat hadden ze ervan gevonden ongesteld te worden, borsten te krijgen, deden ze aan masturbatie, hoe was hun eerste seksuele contact verlopen, waren ze wel eens lastiggevallen, waar beleefden ze plezier aan, welke woorden gebruikten ze om verschillende delen van hun lichaam te benoemen, ondervonden ze specifieke problemen met zin, opwinding of klaarkomen? Om deelneemsters te werven had Edith redacties, polivergaderingen, collegezalen bezocht; de uitleg over het onderzoek had soms gefluister en gegiechel opgeleverd. De meisjes van de afdeling eetstoornissen hadden haar brutaal de bijnaam Dokter Clit gegeven. Ze was er trots op geweest.

‘Maar die hypothese wordt dus niet bevestigd,’ zei ze mismoedig.

Rond de tafel boog men zich over de bladzij waarop ze de uitkomsten van haar onderzoek beschreef. Ze had de resultaten bij de patiënten met een eetstoornis vergeleken met die van de andere groepen: gezonde vrouwen, bezoeksters van de poli seksuologie en patiënten met andere psychiatrische diagnoses. Dat was een heel gepuzzel geweest omdat moest worden nagegaan of er sprake was van overlap. Onder de studentes konden meisjes met een eetstoornis zitten, de eetstoornispatiënten konden tevens een depressie of posttraumatische stress-stoornis hebben. Onderzoek doen was als een trektocht door tropisch oerwoud: om je een pad te banen had je een kapmes nodig, keek je om dan was de doortocht alweer overwoekerd, stond je te lang stil dan werd de weg onbegaanbaar door opschietend groen. Een wirwar van gedachten ging schuil achter de percentages in de staatjes voor Ediths neus. De resultaten waren onthutsend te noemen. Bijna de helft van de deelneemsters, honderden vrouwen in totaal, had geen aparte woorden om de verschillende openingen van haar onderlijf mee te onderscheiden. Velen hadden nare seksuele ervaringen gerapporteerd. Lekker aan zichzelf zitten was er zelden bij. Maar de meisjes met anorexia en boulimia hadden zich niet onderscheiden van de rest.

‘Schokkend,’ begon de psychotherapeute, ‘hoeveel onwetendheid en schaamte de vrouwen over hun edele delen aan de dag leggen.’

‘Degenen die al vroeg tegen hun zin seksuele ervaring hebben opgedaan, kunnen nog het meest vertellen over de reacties van hun lichaam, al zijn die vooral negatief,’ stelde haar baas verwonderd vast.

‘Toch hebben ze niet allemaal eetproblemen,’ zei de psychiater triomfantelijk.

‘Nee, opmerkelijk, hè,’ beaamde Edith. Hij had de vinger op een zere plek gelegd. ‘Kennelijk is een negatieve lichaamsbeleving op zich geen reden om idioot met eten om te gaan.’

‘Heb je daar een verklaring voor?’ vroeg haar collega-gynaecoloog.

‘Onbekendheid met je lijf is wellicht fnuikender. Onbekend maakt onbemind,’ antwoordde ze. Dat sloot aan op het gedachtegoed van Bernstein, de Amerikaanse analytica wier boek haar de ogen geopend had. ‘Meisjes hebben minder dan jongens concreet voor ogen wat hen tot meisje maakt, ze hebben geen piemeltje om beet te pakken maar een spleetje waarin van alles verborgen zit.’ Als kind van drie krijgen kinderen het besef een jongen of een meisje te zijn. Het is ook de leeftijd waarop ze eindeloos rondsjouwen, vallen, zich pijn doen, dingen willen en niet mogen, boos zijn, en zindelijk worden. Meisjes zijn vroeger zindelijk dan jongens. Edith was van mening dat het zich bekwamen in het sluiten en openen van de kringspieren, leren plassen, poepen wanneer het schikte in plaats van wanneer het moest, alles te maken had met het overwinnen van angst, angst voor de openheid van onderen, en de behoefte zeggenschap te krijgen over wat er gebeurde. ‘Meisjes neigen tot overmatige beheersing. Anorexia lijkt daar een uitwas van.’

‘Het is een boeiende theorie. Maar als bevindingen de voorspelde hypotheses niet bevestigen, zul je je toch moeten afvragen of je aanname, de theorie wel juist is,’ zei de hoogleraar psychiatrie. Edith zuchtte heimelijk. Hij had gelijk. Generaties analytici waren aan foutieve aannames van hun leermeester Freud blijven vasthouden omdat ze de realiteit inpasten in de theorie in plaats van bepaalde ideeën los te laten wanneer de feiten er niet mee in overeenstemming leken. Ze kon het idee echter maar moeilijk opgeven. Het was in al zijn eenvoud zo verfrissend.

‘Bernstein kwam op het voor de hand liggende idee dat de psychoseksuele ontwikkeling van meisjes bepaald wordt door het feit dat ze een vrouwenlijf hebben en níet, zoals decennialang betoogd is, door het niet hebben van een mannenlijf, het gemis van het mannelijk geslachtsdeel.’

‘Die vaststelling is nauwelijks nieuw te noemen. Het is tegenwoordig bon ton te beweren dat de psychoanalytische theorie passé is,’ merkte de psychiater laatdunkend op. Edith liet zich niet van de wijs brengen.

‘Je moet het kind niet met het badwater weggooien. Het uitgangspunt dat zelfgevoel samenhangt met lichaamsbeleving is volgens mij nog steeds geldig. Ook geslachtsidentiteit is niet louter een kwestie van hormonen. Je lijf wordt verinnerlijkt. We hebben toch ook allemaal projecties van onze voetzolen, handpalmen, organen in de hersenschors zitten?’

‘Even terug naar de kern: seksualiteit bij vrouwen met een eetstoornis,’ zei haar baas. Arme man. Hij had zijn nek uitgestoken door haar onderzoeksvoorstel te ondersteunen. Ze had zich buiten de grenzen van haar daagse werkterrein begeven.

‘Als ik ook iets mag zeggen,’ zei de studente psychologie die haar bij het onderzoek geholpen had. Ze wierp haar paardestaart met een rukje van haar hoofd naar achteren. ‘Er is wel een relevante bevinding. De eetstoornispatiënten scoren hoger op het item schaamte. Ze vinden het verschrikkelijk om te blozen, te boeren, te borrelen, een wind te laten, door te lekken, te niezen in gezelschap van anderen, kortom alles wat hun lijf zoal op eigen houtje doet zonder dat zij het tegen kunnen houden.’

‘Alleen zweten is fijn, dat wijst op de verbranding van calorieën, denken ze,’ vulde Edith dankbaar en geestdriftig aan. De psychotherapeute tilde de koffiepot op en vroeg wie er nog koffie wilde. De hoogleraar gynaecologie schudde zijn hoofd en keek op zijn horloge. Ze richtte het woord tot hem. ‘Het gegeven dat vrouwen met een eetstoornis zo omhoog zitten met het eigengereid gedrag van hun lijf, past bij de notie dat ze meer dan andere vrouwen behoefte hebben aan controle, “mastery”. Maar hun lijf doet in feite helemaal niets verkeerd. Het is onzekerheid waar ze last van hebben, angst die zich vertaalt in lichamelijke spanning. Een gespannen geest in een gespannen lichaam kortom.’ De psychotherapeute, een beker dampende koffie voor haar gezicht, lachte.

‘Vandaar jouw eerdere idee om de sfincterspanning bij anorectische meisjes te gaan meten.’ Edith kreeg een kleur. In een gesprek op de gang had ze ooit die gedachte geopperd. Zo’n onderzoek zou echter vast op ethische bezwaren zijn gestuit. Toch bleef ze ervan overtuigd dat ze had kunnen aantonen dat anorectische meisjes langer dan anderen hun plas konden ophouden.

‘Samenvattend kunnen we dus constateren dat je niet hebt kunnen bevestigen dat die verondersteld krampachtige eetstoornispatiënten op seksueel terrein vaker dan andere vrouwen last hebben van allerhande remmingen,’ zei haar promotor op een toon die verried dat hij de bijeenkomst wilde beëindigen. ‘Nu, fijn voor hen. Niet?’ Edith knikte schaapachtig. Hij wierp een zijdelingse blik op de hoogleraar psychiatrie. ‘Sybrand, wat vind jij ervan, een negatief resultaat is ook een resultaat, zullen we het artikel maar goedkeuren? Dan kunnen we de verdediging van het proefschrift aanmelden bij de pedel.’ De psychiater trok het eerste vel van de stapel, dat waarop hij eerder had zitten schrijven, tevoorschijn.

‘Niet zo haastig. Ik zit nog met een prangende vraag.’ Het klonk onheilspellend. De psychotherapeute fronste haar wenkbrauwen en zette de koffiebeker op tafel. Ze was in de vijftig, en had de tweede feministische golf meegemaakt. Ze droeg Ediths queeste, het onder de aandacht brengen van het moeizame seksuele leven van een flink aantal vrouwen, een warm hart toe. ‘Het ontbreken van tastbaar bewijs ten spijt betoog je in dit stuk dat er toch zeker een verband moet zijn tussen geringe vertrouwdheid met het eigen lichaam, in het bijzonder de geslachtszone, en het voorkomen van eetproblemen bij vrouwen. Maar hoe zit het dan met mannen? Er zijn ook jongens die lijden aan anorexia of boulimia nervosa immers.’ Edith glimlachte ongemakkelijk. De kwestie had als een zwaard van Damokles boven tafel gehangen. In het begin had ze er nog wel eens over nagedacht, ’s nachts in bed als ze de slaap niet vatten kon. Eenmaal aan de slag met vragenlijsten en statistische uitkomsten, had ze de vraag simpelweg naar de achtergrond van haar brein gedrongen. Hij ondermijnde de teneur van haar betoog. Helaas werd hij nu gesteld.

‘U hebt volkomen gelijk,’ gaf ze grootmoedig toe. Ze had zich mee laten slepen door haar eigen geestdrift; de bewustzijnsvernauwing van de speurder op zoek naar bewijs. To a hammer everything is a nail. De psychiater vouwde de papieren die ze had uitgereikt dubbel en stak ze haar toe. Een scheef stapeltje, te dik voor de papiervernietiger, te verfomfaaid om te bewaren.

‘Ik zou de vraag over de jongens uitgebreid behandeld willen zien. Zoals je de zaken nu voorstelt, is het onbegrijpelijk dat ze een eetstoornis ontwikkelen,’ zei hij koel. Edith dacht na.

‘Jongens die hun lijf maar niks vinden, gaan sporten, of anabolen slikken,’ wist ze.

‘Je hebt je er dus wel in verdiept,’ zei hij toeschietelijker. ‘Schrijf er wat meer over. Dan wordt het stuk pas echt interessant.’ Ze beet op haar lip en besloot zijn terechtwijzing als een aanmoediging op te vatten. Het was eigenlijk wel grappig dat hij zich er druk over maakte dat mannen te weinig aandacht kregen. Meestal was het andersom: vrouwen die zich opwonden over het feit dat in wetenschappelijk onderzoek van mensen gerept werd waar slechts mannen onderzocht waren. In veel farmacotherapeutisch onderzoek was dat het geval. Soms bleken aanbevolen doseringen of medicamenten bij vrouwen in de praktijk geen of een andere uitwerking te hebben.

‘Goed,’ zei haar promotor, met enige spijt. ‘We moeten dus een volgende bijeenkomst plannen om de bijgewerkte versie van het artikel te bespreken. Kun je die genderspecifieke prietpraat er niet gewoon uitgooien?’ Edith schudde beslist haar hoofd.

‘Ik heb zelf twee keer in mijn loopbaan een jongen met anorexia nervosa gezien,’ zei de psychotherapeute. ‘De een was homoseksueel, de ander autistisch.’

‘Jongens die buiten de groep vallen,’ zei Edith. Misschien was het punt bij hen dat ze niet lekker mee konden stoeien, waardoor de grenzen van hun uitbottend lijf, de veranderende afmetingen niet goed in hun brein opgeslagen werden. Je moest beetgepakt worden om jezelf te leren kennen. Ze moest onverwijld naar de bibliotheek om alles wat er de laatste jaren geschreven was over jongens met een eetstoornis op te vragen. Maar Loes was ziek.

‘Een volgende bijeenkomst,’ herhaalde haar baas, hij draaide zich om en trok de telefoon op zijn bureau naar zich toe. Zijn secretaresse moest met de agenda komen. Edith pakte de hare uit haar werktas. De band stond bol van alle losse vellen die tussen de pagina’s gestoken waren: te corrigeren ontslagbrieven, aankondigingen van studiedagen, receptenblok. Het jaar was nog maar net begonnen, maar nu al dreigde haar agenda uit elkaar te vallen. Er werd een datum begin juni vastgelegd. Toen ze opstond trok er een pijnscheut door haar rug. Ze was gewend veel te staan. Juni. Dan moest het echt af zijn, haar proefschrift. Het respijt voorbij, het onderzoeksgeld op. Wat moest ze allemaal doen? Literatuur verzamelen, artikel herschrijven, een samenvatting van alle hoofdstukken maken, stellingen, een dankwoord. Vroeger waren Norma en zij in juni altijd op vakantie gegaan. Zonder kinderen hoefden ze geen rekening te houden met de schoolvakantie. Kamperen tussen de bejaarden, een aangename temperatuur om te wandelen, de avonden lang licht: ideaal om dikke boeken te lezen. Vroeger. Toen ze de ezels nog niet hadden, Norma’s moeder nog helder van geest was en zij nog tijd had. Haar vrije weken waren de laatste tijd opgegaan aan het uitwerken van haar onderzoek.

Ze groette de psychotherapeute en de onderzoeksassistente, die samen het vertrek verlieten, gaf de hoogleraar psychiatrie een hand en zwaaide naar haar collega. Toen ze echter zelf, de secretaresse achterna, de kamer uit wilde lopen, hield haar baas haar tegen, zijn brede hand op haar schouder.

‘Jammer van Sybrand,’ zei hij. ‘Nu gaat het voor de zomer niet meer lukken, je promotie. Maar je snapt, ik moet je wel weer volledig laten meedraaien op de OK en in de diensten.’ Ze knikte en streek haar kraag recht, die door zijn aanraking opgekruld was.

‘Natuurlijk.’ Een collega uit Roemenië, voormalig vluchteling, die in eigen land jaren als specialist had gewerkt, had om in Nederland geregistreerd te kunnen worden een jaar onder begeleiding van een collega moeten werken. Het was een uitkomst geweest Edith dat te laten doen. Hij had haar diensten overgenomen, ze hoefde slechts telefonisch beschikbaar te zijn. Ze was hem dankbaar, maar vervelend genoeg bracht hij telkens cadeautjes voor haar mee, na familiebezoek of een buitenlands congres. Zure rode wijn uit Transsylvanië, een omslagdoek had ze gekregen, een leeg fotoalbum. Misschien kon je in Roemenië geen goede beoordeling krijgen zonder je supervisor gunstig te stemmen?

‘Ik zal blij zijn als ik jou weer terug heb in de kliniek, Edith,’ verzuchtte haar baas. ‘Of...’ Hij leek te schrikken van de gedachte die in hem opkwam. ‘Je hebt toch niet besloten om verder te gaan in de psychiatrie?’ Edith schrok ook, betrapt. In het begin van haar onderzoekstijd was de gedachte even bij haar opgekomen. Ze had de luxe ongebreideld te kunnen grasduinen in interessante boeken en tijdschriften gehouden voor een aantrekkelijk aspect van het andere specialisme. Maar op de afdeling psychiatrie bleek men al net zo druk en gehaast als op de hare.

‘Welnee,’ zei ze, afkeriger dan gerechtvaardigd. Daar zou de hoogleraar psychiatrie wel debet aan zijn. Zo kritisch was haar baas niet. Hij ging achter zijn bureau zitten en nodigde haar met een armgebaar uit ook een stoel te pakken. Hij knoopte de boord van zijn overhemd los.

‘Hoe gaat het eigenlijk met je? Ik herinner me, toen ik promoveerde...’

Jovialiteit had ook een nadeel, ze zou laat thuis komen.

==

Een uur later bleek het buiten nog zacht en licht. De lucht was vol geluiden: vogelgekwetter, een fietsbel, het starten van een auto. Ze zoog haar longen vol en keek op haar horloge. Ze kon de trein van tien voor zeven nog halen. Eerst Norma maar bellen, het vuur onder de pannen moest uit. Of ze zou alleen eten, zoals ze ook steeds vaker alleen sliep. Hun ritme liep uiteen. Ze haastte zich naar de telefooncel bij de taxistandplaats. Tot haar verrassing hoorde ze aan de andere kant van de lijn muziek, toen er werd opgenomen.

‘Ja,’ zei Norma luid. Zij klonk opgewekt. Edith voelde zich van de weeromstuit opeens opgetogen. Wat Norma ook voor grief tegen haar gekoesterd mocht hebben, zij leek haar nu weer goedgezind.

‘Het stuk is afgekeurd. Maar het eind is in zicht,’ zei ze. ‘Begin juni moet alles echt af zijn.’ Norma reageerde niet op deze mededeling, het was oud nieuws tenslotte.

‘Weet je wat ik aan het doen ben?’ vroeg zij samenzweerderig. Edith stelde zich haar voor, op haar houten klompen in de keuken, een glas wijn in de hand, het aanrecht vol schillen, de deur naar de tuin open. Ze zou eten aan het koken zijn. Alleen de muziek paste niet in het plaatje.

‘Geen idee.’

‘Ik ben de luiken aan het schilderen. Ik was het opeens zo zat, die afgebladderde dingen in de stal. Ik dacht, als ik op Kaat moet wachten, gebeurt het nooit.’ Edith negeerde het gevoel tekort te zijn geschoten. Een herhaling van zetten bracht hen niet nader tot elkaar.

‘Geweldig. Is de lak nog wel goed?’ Drie jaar geleden hadden ze de potten verf al aangeschaft, milieuvriendelijke, zonder oplosmiddelen.

‘Och, daar heb ik niet naar gekeken. Ik had niet zo’n zin meer in die kleuren, dezelfde als aan de overkant, ik heb ze gemengd, en nu heb ik een soort zalmroze, oranje gekregen.’ Zalmroze? Was dat een statement? Dan leek dat nogal misplaatst, midden in het bos. En wat was er mis met rood en geel, de kleuren van het landgoed waartoe de twee schuin tegenover elkaar gelegen boerderijen ooit behoord hadden? Bovendien waren het de kleuren van de dalai lama, waar Norma ooit met voldoening op gewezen had. In Tibet spaarde men het leven van dieren.

‘Ik zie wel wat ik er van vind,’ zei Edith aarzelend. Ze hing op en wandelde naar het station.

II

De trein was vol. Ze stond ingeklemd tussen vermoeid ogende medereizigers en dacht na over de bespreking van die middag, het naderend ogenblik van haar promotie. Ze moest paranimfen vragen. Lidwien. En als tweede? Haar schoonzus? Loes? Als zij er morgen niet was, moest het opvragen van literatuur wachten tot maandag. Eigenlijk was dat beter, want dan had ze het weekeind tijd om zelf naar relevante titels te zoeken op de computer. Wilde Loes geen paranimf zijn, dan moest ze haar met nadruk noemen in haar dankwoord. Als ze maar geen kanker had, een knobbeltje in de borst had moeten laten fotograferen en gisteren de uitslag had gekregen. Ze zag Loes’ ronde borstpartij voor zich in een strak zittend shirtje, vermande zich en keek op. Tussen de schommelende lijven op het balkon was een glimp van het voorbijschietende land te zien. Een omgeploegde akker, het rode pannendak van een boerderij, een bosje berken. Waar die stonden moest vroeger moeras geweest zijn, veen. Ze kon ook afzien van een feest en een reis maken met Norma. Met de Trans-Siberische spoorlijn naar Vladivostok. Maar wat moesten ze in Vladivostok? Je kon natuurlijk domweg heen en weer rijden zonder uit te stappen. Uit het raam kijken. Lezen, slapen, eten, lezen, tot rust komen, schuddend op het ritme van de wielen. Misschien waren de bedden zelfs wel breed genoeg om een keertje te vrijen.

Het wagenstel stuitte op een wissel, de vloer schokte en Edith stootte tegen het meisje aan dat naast haar tegen de wand geleund stond. Ze zei ‘sorry’ maar het meisje reageerde niet en bleef recht voor zich uit kijken. Zo’n meisje vond het natuurlijk gewoon stom als je je evenwicht niet bewaren kon. Edith zette haar voeten verder uit elkaar, haar tas ertussen, om een volgende schok beter op te kunnen vangen. Ze staarde naar buiten. Rusland. Zou Norma mee willen? Het Lake District viel misschien beter, omdat het dichterbij was. Als er maar ruimte was, schraal en stil tot aan de horizon. De trein minderde vaart.

Toen ze met de fiets aan de hand de hoek van het huis omsloeg, zag ze dat de keukendeur openstond. Hij bewoog flauwtjes heen en weer op de wind. Het gaf haar ineens een gevoel van zinledigheid. Niet aan toegeven. Ze was juist zo vol van voornemens geweest, doelgericht trappend, nadenkend over haar artikel.

Ze bracht de fiets achterom naar de stal en boog het hoofd om zich niet te stoten aan de deurpost. Binnen was het donker en rook het naar verf. Op de tast liep ze recht in een spinneweb. De draden plakten aan haar wang. Ze meende het beest, zwart, volvet, naar boven te zien schieten, bracht schielijk een hand naar haar gezicht, en struikelde over de lege flessen die bij de deur stonden. Hun gekletter verbrak de stilte. Ze slaakte een vloek. Waar was de muziek gebleven, en waar was Norma? Had ze tussen hun telefoongesprek en haar thuiskomst soms weer een van haar zenuwslopende hoofdpijnaanvallen gekregen? De stilte had iets bedrieglijks. Edith knipte het licht aan, zette haar fiets als altijd tegen Norma’s brommer en trok haar tas onder de snelbinder vandaan. Aan de andere kant van het looppad, bij de deur naar de gang, stonden de luiken wijd uiteen, op stukken karton uitgestald. Norma had kachelhout en stapels oude kranten versjouwd om ruimte te maken, dozen gehaald, opengesneden en uitgevouwen, om de vloer tegen vlekken te beschermen. Zij deed niet veel, maar als ze iets deed pakte ze het grondig aan.

De luiken namen het licht van de raampjes weg, daarom was het zo donker geweest. Edith stelde vast dat slechts twee van de zes in de lak gezet waren, de rest stond er kaal en stoffig bij. Waarschijnlijk had Norma haar kruit verschoten met het opruimen van de stal, zíj zou het karwei af mogen maken. Nu ja, het was een begin. In het voorbijgaan duwde ze de kwast die in een jampot stond dieper in het bodempje terpentine en snoof de scherpe damp op. Teken van gedane arbeid.

Bij de gang deed ze het licht weer uit, trok de deur achter zich dicht, hing haar jas aan de kapstok en opende de deur van de keuken. Het was er licht en warm. De hond lag op de deurmat, keek op en knorde zacht. Al gegeten blijkbaar, anders was hij enthousiast aan komen lopen. De tafel was gedekt voor twee. Op de bank, terzijde, lag Norma, de krant over haar hoofd. Edith zette met een klap de fles wijn op tafel die ze in de winkel bij het station had gekocht.

‘Ik ben thuis.’

Norma schrok op, de krant gleed op de grond.

‘Wat ben je weer laat.’ Haar korte haar zat wild, haar wangen waren rozig. Edith schoot in de lach. Ze vond Norma er lief uitzien zo, net een slaperige poes. In een opwelling boog ze zich over haar heen en liet zich voluit over haar uitgestrekte lijf heen vallen. ‘Kijk uit voor je broek, ik zit onder de verf!’ Edith sloeg haar armen om haar heen.

‘Te laat!’ Ze keek van dichtbij in Norma’s ogen, het wit fijn dooraderd, een beetje roodgekleurd, alsof ze gehuild had. Ze kuste haar wangen, met stevig getuite lippen.

‘Wat heb je?’ murmelde Norma verwonderd, maar zij gaf zich gewonnen, zakte terug op de bank en liet zich op de mond zoenen. Wat was het lang geleden dat ze elkaar zo vol omhelsd hadden! Edith streek over Norma’s rug, een dikke laag van kledingstukken, hemd, blouse, trui. Ze voelde het bandje van haar beha, met daarboven opgestuwde rolletjes vel, slap en week als gesmolten boter, Norma was dikker geworden sinds ze zonder werk zat. Nobody’s perfect, haar eigen vel werd ook slap met de jaren. Niettemin was Edith de lust vergaan, ze rolde van Norma af maar zij draaide mee, haar arm om Ediths heup, hard en hoekig, en trok haar licht hijgend tegen zich aan. Edith voelde de adem op haar gezicht, maakte zich los, zwaaide haar benen naar de vloer en ging rechtop zitten.

‘Ik heb een goede fles wijn meegebracht.’ Norma kwam ook overeind, trok de verfomfaaide kraag van haar overhemd onder de boord van haar sweater vandaan en vouwde de punten naar voren. Ze droeg nog net zulke kleren als vroeger, op de roeivereniging waar ze elkaar hadden leren kennen.

‘Toe maar!’

‘Voor eigen rekening,’ verklaarde ze. Norma stond op en liep naar het fornuis om het eten op te warmen. Ze gooide de buitendeur open om te luchten. De hond strekte zich uit en sprong bij Edith op de bank. Hij wroette met zijn neus onder haar elleboog en legde de snuit op haar schoot. Terwijl ze Lodewijk in zijn nek kriebelde, las ze de koppen op de voorpagina van de krant, die op de grond gevallen was. ‘Wat eten we?’ vroeg ze. Aardappels met bloemkool en een vegetarische schijf. Niet echt een maal om dure wijn bij te drinken. Terwijl Norma met deksels kletterde en Edith de fles openmaakte, vertelde ze over het gesprek met haar baas, de reden dat ze laat thuis gekomen was. ‘Als hij zo joviaal doet, kan ik moeilijk weglopen.’ Norma zette de dampende pannen op tafel.

‘Je hebt toch zat collega’s die in deeltijd werken, blijven die ook altijd langer hangen?’ vroeg zij.

‘Nee, die moeten kinderen van school halen,’ zei Edith. ‘Ik weet het, je vindt me te toegeeflijk.’ Ze wierp een vluchtige blik op de post die naast haar bord lag. Rekeningen. Een ansichtkaart van Lidwien, op congres in Griekenland. Het poststempel was tien dagen oud, ze zou haar bellen, ze was vast alweer thuis.

‘Je krijgt de groeten van Lidwien.’ Norma had net een hap genomen.

‘O, hoe is het met haar?’ Het eten was heet. Ze blies over het stronkje bloemkool op haar vork.

‘Ze heeft de Akropolis bezocht en het kanaal van Korinthe. En van alles geleerd over diabetes natuurlijk.’ Lidwien was internist. En alleen: de mannen die zij leuk vond hielden het nooit lang bij haar uit. Zij had lange werkdagen en een tomeloos verantwoordelijkheidsgevoel maar als ze eenmaal in een luie stoel zat kon je met haar over van alles zinnig praten. Lief dat ze een kaart gestuurd gehad, zij zou zich wel afvragen hoe het met haar was. Weken al had ze niks van zich laten horen. Edith at in stilte.

‘Je vader heeft gebeld.’

‘O. Het eten smaakt goed,’ zei Edith gewoontegetrouw, als dank voor de moeite. ‘Waarover?’

‘Ik weet niet, ik denk dat hij het tijd vindt je weer eens te zien.’ Norma schonk de glazen bij. ‘Proef jij de prijs er nou echt aan af?’

Edith antwoordde niet. Ze stuurde de hond die om een stukje aardappel te bedelen zat naar zijn mand en vroeg zich af waarom haar vader overdag opgebeld had. Hij wist toch dat ze niet thuis was. Norma sprak hij liever niet. Hij begreep niet waarom zij niet langer werkte en toch altijd mopperde dat ze zoveel te doen had. Waarschijnlijk vond hij haar gewoon lui. Sinds een onaangenaam tafelgesprek, anderhalf jaar geleden tijdens de kerst, kwam hij niet meer bij hen op bezoek. Edith ging altijd alleen naar hem toe want Norma wilde pas weer mee als hij haar zijn excuses had gemaakt. Hij was na zijn pensioen vissen gaan houden. Ze stelde zich hem voor in zijn grote oude huis, de kamers vol zoemende aquaria. Ze kreeg het opeens koud en rilde even.

‘Zullen we de deur dicht doen?’ Norma stond op van haar stoel, sloot de buitendeur en draaide de sleutel om in het slot. ‘Misschien kan ik het weekeind wel even bij hem langs,’ vervolgde ze.

‘Maar Geert komt!’ protesteerde Norma. Het mes dat ze oppakte sloeg luid tegen de rand van haar bord.

‘Logeren?’ vroeg Edith verrast.

‘Huh-huh,’ knikte zij met volle mond. ‘Dat is toch allang afgesproken,’ zei ze toen ze haar mond leeggegeten had. ‘Ik dacht, we kunnen een eind gaan lopen, naar het dal van de Aa of zo. Er is mooi weer voorspeld.’

‘Dat kost minstens een halve dag. Ik wou met de luiken verder. Kunnen jullie niet zonder mij gaan?’ zei Edith verschrikt. Haar planning kwam in de war.

‘Natuurlijk. Alles kan tegenwoordig zonder jou,’ zei Norma geërgerd. ‘Maar misschien kun je je nog herinneren dat het leuk is om iets samen te doen.’ Zij schoof haar bord ruw van zich af, een fijngeprakt hoopje eten onaangeroerd in het midden. Edith zweeg. Ze sneed aandachtig het laatste stuk van haar groenteschijf in blokjes. Geert had met Norma biologie gestudeerd, hij wist alles van mossen. Als hij op bezoek kwam, ging hij het liefst in alle vroegte met hen op pad om niet gehinderd door auto’s, fietsers en hardlopers van de ontwakende natuur te genieten. Voor hem liet Norma een paar glazen achterwege en ging vroeg naar bed.

‘Nog een paar maanden, dan is het voorbij,’ antwoordde ze. ‘Ik ga een schema maken, wat ik allemaal moet doen en wanneer, dan krijg ik er een beetje zicht op hoeveel vrij ik me kan veroorloven.’

‘Heb ik ook een inbreng in het opstellen van dat schema?’ vroeg Norma. Ze was nog steeds boos.

‘Zeg maar wat je samen wilt doen, dan zal ik daar rekening mee houden.’ Norma slaakte een diepe zucht, trok een pakje shag uit haar broekzak en begon een sigaret te draaien. Het vloeitje knisperde tussen haar vingers, er vielen sliertjes tabak op het tafelblad.

‘Soms weet ik niet hoe het verder moet met ons.’ Edith schrok. Dit was geen irritatie meer, maar ontreddering. Ze stapelde de borden op elkaar, het bestek er kriskras bovenop, bracht alles naar het aanrecht en nam de asbak voor Norma mee.

‘Het spijt me,’ zei ze en legde even een hand op haar schouder. ‘Het artikel was gewoon niet goed. Ik moet het herschrijven.’ Ze onderdrukte de neiging af te gaan wassen en ging weer tegenover Norma zitten. Van de droge huid van haar handen keek ze op naar haar gezicht. Zij stak haar sigaret aan, inhaleerde gulzig en blies de rook schuin omhoog, de blik op de hoek van het plafond gericht. Edith keek weer op haar handen. ‘Je hebt helemaal gelijk dat het zo niet verder kan. Ik zie niemand meer. De tuin moet gedaan, de luiken moeten geschilderd worden. Ik moet nodig met Lidwien afspreken en dan belt mijn vader ook nog op.’

‘Moeten, moeten, moeten,’ mompelde Norma.

‘Weet je...’ zei Edith op een toon, alsof haar plots iets grappigs inviel. Norma keek verheugd op. ‘Vanochtend kwam ik op mijn werk en trof de bibliotheek dicht: de bibliothecaresse was ziek. Opeens merkte ik hoe klein mijn wereldje geworden is. Ik was van slag, bang dat ze nooit meer terug zou komen. Alsof ik niet verder kan zonder haar.’ Norma fronste haar wenkbrauwen. ‘Soms weet je pas wat iemand voor je betekent als-ie er niet meer is,’ eindigde ze en voelde zich knullig. Norma kon wel gaan denken dat ze een oogje had op een andere vrouw.

‘Wat betekent ze dan voor je, die bibliothecaresse?’ Zie je, daar had je het al.

‘Loes, ze heet Loes. Ik weet niet, ik dacht alleen, wat is er met haar, misschien heeft ze wel kanker.’ Norma blies opnieuw een dikke streep rook uit en haalde haar schouders op.

‘Ach, dat komt natuurlijk door je moeder.’ Edith dronk haar glas in één teug leeg, schudde haar hoofd en schonk zich nog eens in.

‘Onzin. Dat is nou typisch een televisieopmerking.’

‘Hoezo?’ zei Norma verontwaardigd. Edith begreep haar verbazing. Ze keek zelden televisie, wat wist ze ervan?

‘Nou ja,’ bond ze in. ‘Van die programma’s over ziekte en familieleed. Wetenschappelijk gezien zou het feit dat ik mijn moeder vroeg verloren heb, me hooguit een grotere kans op een depressie bezorgen, maar tot nu toe is daar niets van gebleken.’ Norma kuchte. Edith kwam terzake. ‘Loes is gewoon een aardige vrouw. Ik zal haar missen als mijn onderzoek klaar is.’ Edith kwam alleen in de bibliotheek als ze iets nodig had, onregelmatig, eenzelvig, maar Loes was er altijd. Als een soort moeder, inderdaad: beschikbaar, betrouwbaar, geïnteresseerd. Ongevraagd was zij knipsels voor Edith gaan verzamelen over seks, pubers, het zelfbeeld van apen en olifanten. Omgekeerd bezorgde ze haar de ontbrekende woorden van het zaterdagse cryptogram. Ze praatten dan wat over hun interesses, ze hadden elk van hun passie hun vak gemaakt. Loes had haar wegwijs gemaakt in zoekprogramma’s en databases voor haar ontsloten. Edith was meer thuis in de anatomie van het menselijk lichaam. Ze nam een slok wijn.

‘Dan begin je toch zodra het klaar is aan een volgend onderzoek,’ zei Norma spottend. ‘Heb je voor mij ook nog wat wijn?’ Ze voelde zich terechtgewezen.

‘Natuurlijk.’ Ze schonk de fles leeg in Norma’s glas. ‘Het lijkt me praktischer om gewoon een keer met Loes uit eten te gaan. En een stuk minder tijdrovend,’ zei ze nonchalant, de opwinding die het idee bij haar opriep verbloemend. Norma liet zich door haar luchtigheid geruststellen.

‘Vraag haar anders hier te komen en kook zelf weer eens. Tortillas bijvoorbeeld, die heb je al zo lang niet gemaakt, lijkt me lekker.’ Haar toon was niet langer verongelijkt.

Het idee was bij Edith niet opgekomen. Waarom eigenlijk niet? Het zou lijken of ze een gewoon stel waren, in staat een gast te ontvangen. Ze stond van tafel op, liet de gootsteen vol met water lopen en begon luidruchtig het vuile vaatwerk af te soppen. Ze nodigden nooit meer mensen uit. Nou ja, Geert. Ze kreeg het warm en trok haar vest uit. Het huis was een bende, een doctor in de geneeskunde onwaardig. Stapels oude kranten langs de muur, spinnewebben in de hoeken, lege flessen voor de deur. Ze moest het eerst toonbaar maken voor ze er iemand kon ontvangen. ‘Wat voor iemand is het eigenlijk, die Loes?’ vroeg Norma.

‘Ze leest veel.’ Edith spoelde de borden met koud water af en zette ze in het afdruiprek. ‘Ze heeft een man en twee dochters. Ze doet alles op de fiets en gaat vaak uit.’

‘Uit? Dansen, bedoel je?’ vroeg Norma verwonderd. Edith hoorde de poten van haar stoel over de vloer schuiven, het klikken van de knop waarmee de televisie aanging. Ze lachte kort.

‘Nee, naar concerten en zo.’

‘Een cultureel type.’ Het geluid van pratende mannenstemmen vulde de keuken. Norma dook met de rokende peuk van haar sigaret naast Edith op, doopte hem kort in het afwaswater en wipte het deksel van de vuilnisbak open.

‘Gadverdamme Norm, het is hier geen sociaal pension.’

‘Jij moet vooral aangebrand doen. Ik heb op jou zitten wachten, hoor!’ Zij plofte neer op de bank en hoestte. Ze verbeet haar ergernis. Norma had nu eenmaal haar gewoontes. Ze probeerde te verstaan waar het gesprek op de tv over ging, pakte de theedoek van het haakje en nam een handvol bestek van het afdruiprek. ‘Varkensflats! Het moet niet gekker worden. Het dichtstbevolkte land ter wereld – en dat moet zo nodig vlees exporteren. Stelletje fascisten!’ riep Norma uit. Ze draaide zich gealarmeerd om.

‘Varkensflats?’

‘Sst.’ Norma pakte haar shagbuil. Op de televisie werd een politicus geïnterviewd. Toen Edith merkte dat ze naar zijn bewegende lippen keek zonder te horen wat hij zei, wendde ze zich af en ging verder met afdrogen. Wat een wellustige mond. Ze hoorde het suizen van Norma’s aansteker en de eerste trek aan de sigaret. Wonderlijk hoe scherp en gefragmenteerd ze alles om zich heen registreerde. Zou het een teken van vermoeidheid zijn, was ze overwerkt of kwam het door de straffe wijn? In plaats van een aangename roes had hij haar het gevoel bezorgd loom te ontwaken uit een diepe slaap, een soort trance waarin de spanning rondom de beoordeling van haar artikel haar de laatste dagen gebracht had. Ze leed aan blikvernauwing.

‘Wil je koffie?’ vroeg ze, de ketel al in de hand.

‘Nee,’ zei Norma, ‘ik neem liever zo nog wat wijn.’ Was het inderdaad maar beter door te drinken, te vertrouwen op de onvermijdelijk volgende verdoving, en ten slotte slaap? Norma’s antwoord echode in haar oren, als kwam het van ver. De natte theedoek op de rand van het aanrecht veranderde in een draaikolk van rode en witte blokjes. Ze greep zich aan het fornuis vast. Het rooster dat over de gaspitten heen lag trok scheef onder de druk van haar hand, knarsend metaal op metaal. ‘Wat een lawaai, ik zit tv te kijken!’ riep Norma. Ze staarde naar de knokkels van haar hand. Van wit kleurden ze langzaam weer roze. Ze merkte dat ze haar adem inhield en nam een teug lucht. Zo. Alles stond weer recht. Ze vulde de ketel, zette hem op het vuur en deed de buitendeur open. De hond trippelde langs haar heen de tuin in. Ze leunde tegen de deurpost. Norma hoefde niets te weten van haar plotse duizeligheid, zij zou haar verbieden nog een minuut tijd aan haar proefschrift te besteden. Het moest af. De avondlucht was helder, donkerblauw. Kriskras aan de hemel stonden honderden sterren, ver en klein als speldenknopjes, star stralend als de lampen van de operatiekamer. Dichterbij pinkelde het boordlicht van een vliegtuig. Als kind had het haar geleken of er een koepel over de aarde stond, het firmament het dak van een enorm grote tent die alle leven beneden beschutte. Nu was de hemel een oneindig koud, zwart niets, almaar uitdijend, zonder grenzen, een bodemloze put. Wat was een leven? Een stem in de leegte, die verwaaide. ‘Wil je de deur dicht doen, het wordt hier koud!’ Ze riep de hond voor ze aan Norma’s verzoek voldeed. Hij kwam meteen en glipte door de spleet naar binnen, met kwispelende staart en een glanzende blik.

De ketel begon te fluiten. Ze deed water in de pot, en plaatste de muts eroverheen. Terwijl de thee trok, kon ze haar vader bellen. In de leunstoel in de woonkamer zag ze Bolle liggen, de dikke gestreepte kater die uit een kanaal gevist was en door Norma uit het asiel mee naar huis gebracht toen niemand hem was komen ophalen. Ze had er als vrijwilliger gewerkt tot ze ruzie kreeg met de directrice.

Op de bank bij de telefoon ontdekte ze poes Mies, mager en oud, in slaap achter een van de losse kussens. Ze hield ervan zich te verstoppen. Geschrokken lichtte ze haar kopje van de voorpoten, zette grote ogen op en knipte Edith toe. Ze werd doof, hoorde niemand aankomen. ‘Dag mop, ik ben het maar.’ Ze toetste het nummer van haar vader in. Het duurde lang voor er opgenomen werd. Had ze twee cijfers verwisseld? Zo vaak belde ze hem niet.

‘Heringa.’ Zijn ademhaling was hoorbaar, snel.

‘Hoi, met je dochter. Last van kortademigheid?’

‘Ik kom van boven.’

‘Hoe is het met de Wanda’s?’ Ediths broer had hun vaders bonte verzameling vissen naar de film van John Cleese vernoemd. Ze had dat erg komisch gevonden maar hij had het grimmig bedoeld. Hij had liever gezien dat zijn vader was gaan golfen. Hij vond dat hij te veel alleen thuis was.

‘Goed, goed. Ik heb een nieuwe soort. Heel mooi, oranje met groene strepen, maar een beetje bewerkelijk, ze kunnen niet goed met anderen samen in een bak.’

‘Een soort piranha’s?’ gokte Edith, die niets van vissen af wist.

‘Nee, hele kleintjes, je moet ze zien, als ze door het licht zwemmen kun je er bijna doorheen kijken,’ zei haar vader ernstig, teder haast. Ze betreurde haar eigen gebrek aan belangstelling.

‘Ik kom ze gauw bewonderen,’ zei ze. ‘Belde je daarover?’

‘Nee. Of ja, het is leuk als je weer eens komt, maar je hebt het vast druk.’

‘Wat was er dan?’ onderbrak ze hem. Hij wilde zijn kinderen zo uitdrukkelijk tot niets verplichten dat het niet eenvoudig was gewoonweg met hem af te spreken.

‘Niks eigenlijk, nu, nou ja, ik kreeg vanochtend een rouwkaart bij de post. Wil is overleden.’

‘O.’ Edith had opeens met hem te doen. Haar vader kon zichzelf redden, was zijn kinderen niet tot last, deed nooit een beroep op hen. Alleen de dood rechtvaardigde een telefoontje kennelijk. ‘Hoe? Was ze ziek?’ Ze had gemengde gevoelens over Wil. Haar vader vertelde wat hij wist. Verdomde dokters. Zaten ze over de symptomen van een hersenstambloeding te praten terwijl hij van streek was over het bericht. Wil was de vrouw die na de dood van haar moeder een poosje in zijn leven geweest was. Tot hij haar de laan had uitgestuurd.

‘Ik denk dat ik toch maar naar de crematie ga.’

‘Natuurlijk.’ Waarom niet? Hij had met Wil gewerkt, geflirt, gevrijd, en gebroken. Ze was geen rotmens geweest, alleen op het verkeerde moment op de verkeerde plaats verschenen. ‘Je mag me best mamma noemen,’ had ze tegen haar gezegd, een meisje van dertien. Het idee. Nee, subtiel had ze het niet aangepakt. ‘Heb je nog een goed pak hangen?’

‘Daar heb ik nog niet naar gekeken. Ik denk toch van wel,’ zei hij onzeker. Ze wilde hem opfleuren.

‘Als je er toch voor op pad moet, zou ik zeggen, kies een niet al te sombere kleur. Kun je het op mijn promotie ook aan.’

‘Is het zover?’ Ze hoorde de plotse gretigheid in zijn stem.

‘Na de zomer,’ antwoordde ze diplomatiek.

‘Mooi, jong. Mooi.’ Ze verstijfde een beetje. Hij had de gewoonte zijn beide kinderen op momenten van ontroering met ‘jong’ aan te spreken. Ze was al lang volwassen, een vrouw met verdiensten en verlangens. Hij bedoelde het goed.

‘Ik vind het rot voor je,’ zei ze.

‘Wat, dat jij promoveert?’ Hij begreep niet wat ze bedoelde.

‘Nee, van Wil,’ verduidelijkte ze. ‘Al zag je haar niet meer.’

‘Och. Ja. Ja, het is rot. Voor haar kinderen het meest natuurlijk. Ze was een heel ondernemende oma, heb ik wel begrepen.’ Ze vroeg op welke dag de crematie plaatsvond. Dinsdag. Wat hielden ze zo’n lijk toch soms lang boven de grond. Vandaag was het donderdag. Ze was het met Norma eens dat het de hoogste tijd was om haar vader op te zoeken. Desnoods door de week. Al was dat eigenlijk niet te doen. Anderhalf uur reizen vanaf haar werk en bijtijds weer weg om de trein terug nog te kunnen halen.

‘Ik kom snel langs,’ beloofde ze.

‘Ik red me wel, hoor,’ zei hij.

‘Dat weet ik, maar ik wil de nieuwe vissen graag zien.’

‘Goed dan. Wanneer?’ Ze zei eerst met Norma over haar agenda te moeten overleggen, gauw iets te laten horen en hing op. Ze bleef nog een poosje in de stille woonkamer zitten. Uit de keuken klonk het gedempte geluid van de televisie. Buiten was het lichter dan binnen, een blauwig schijnsel lag glimmend over de takken van de bomen. Moest ze haar broer Morris niet bellen? Maar die had niets met Wil te maken gehad, hij was het huis toen al uit. Ze zag ineens weer voor zich hoe hij haar had helpen verhuizen, in zijn knaloranje tweedehands auto, met trekhaak. Ze hadden een aanhangwagen gehuurd en haar spullen overgebracht: bed, matras, bureau, kast, dozen vol boeken, koffers met kleren, een vuilniszak met schoenen. Die was onderweg van de wagen gevallen, ontdekten ze bij aankomst. Ze stond op, aaide beide poezen en keerde terug naar Norma en Lodewijk in de keuken. Norma keek inmiddels naar een Engelse serie. Ze voelde zich vreemd zonder te weten waarom. Ze verdiepte zich in de krant. Dat werkschema zou ze morgenavond wel maken. Het lukte haar zich op het nieuws te concentreren, de stemmen van de acteurs een aangenaam gemurmel op de achtergrond. Er was niets aan de hand. Norma had een tweede fles wijn opengetrokken, zelf nam ze een cognacje, en dan naar bed. Alles zoals anders.

==

’s Nachts moest de hemel betrokken zijn want de volgende morgen regende het. Ze fietste elke dag naar het station. Eerst over de weg die van dorp naar dorp kronkelde, door plukken bos en uitgestrekte velden, daarna kilometers langs de hoofdvaart, het verkeer van auto’s drukker naarmate ze de stad naderde. Nauwelijks beschut tegen de gure wind, sloeg de regen Edith koud in het gezicht. Haar voorhoofd deed er zeer van.

Toen de detective afgelopen was, had Norma met een zucht de tv uitgezet en gevraagd wat haar vader had gewild. Eigenlijk was het vrijwel meteen misgelopen. Toen ze vertelde dat hij een beetje van slag was door de dood van Wil, had Norma gebromd dat dit volgens haar niks was om zielig over te doen. Zij kon er begrip voor opbrengen dat een weduwnaar en huisarts met een drukke praktijk troost had gezocht in de armen van zijn assistente, maar dat hij diezelfde vrouw enige jaren later de bons had gegeven vond in haar ogen geen genade. Je moest de gevolgen van eenmaal gemaakte keuzes dragen en niet van ingeslagen paden afwijken. Bovendien had hij zijn dochter, als hij toch niet van plan was geweest opnieuw te trouwen, de moeite kunnen besparen allerlei gevoelens te moeten ontwikkelen tegenover die zogenaamde nieuwe moeder van haar. Tot haar verbazing had ze de felle drang gevoeld om haar vader te verdedigen. Ze had zich een tweede glas cognac ingeschonken.

‘Mijn vader deed helemaal niet zielig!’ Nu, een beetje misschien, over het pak. Ze kon zich niet voorstellen dat hij echt niet wist of hij een geschikt begrafenispak in de kast had hangen want hij was altijd ijdel geweest. Zelfs toen de witte jas in de ban gedaan was en jongere collega’s in spijkerbroek en slobbertrui hun spreekuur hielden, had hij vastgehouden aan overhemd, manchetknopen, stropdas. Het dragen van een tweedjasje vormde de enige suggestie van huiselijkheid die hij zijn patiënten bood.

‘Nou zeg, je doet opeens wel heel gevoelig over je vader!’ zei Norma verbaasd, argwanend bijna.

‘Jij laat jezelf altijd door sentimenten leiden als het om je ouders gaat!’ kaatste ze terug. ‘Vroeger mopperde je altijd over je moeder, dat ze een steile boerenvrouw was en zo, maar nu ze dement aan het worden is, vind je elk verkoudheidje genoeg reden om haar op te zoeken.’ Te laat bedacht ze dat die zorg misschien wel voortkwam uit de behoefte haar vader te steunen, voor hem een rots in de branding te zijn.

‘Hoe bedoel je, sentimenten?’ vroeg Norma beledigd. Edith had spijt van haar uitlating. En wat kon het haar eigenlijk schelen. Ze moest gaan slapen, een discussie was zinloos. Norma wist immers dat ze haar onvoorwaardelijke sympathie voor alles wat weerloos, hulpeloos en aandoenlijk was te ver vond gaan. Het was bovendien eenzijdig. Oké, varkens in krappe hokken, aangereden egels, hongerende kinderen, dat was erg. Maar kanker, dementie, dood en geweld hoorden helaas bij het leven.

‘Ach, laat maar zitten. Je had gewoon gelijk, ik moet gauw bij mijn vader langs, het is al te lang geleden,’ zei ze in de hoop Norma’s verontwaardiging te sussen. Maar er was geen ontkomen aan.

‘Dus nu kan het ineens niet wachten? Ik wil echt niet hebben dat je dit weekeind gaat, juist als Geert hier komt.’

‘Ik ga dit weekeind ook niet. Maar God, waar hebben we het over? Jij vraagt mij toch ook geen toestemming om naar je ouders toe te gaan?’

‘Het gaat niet om jouw vader, het gaat om mij, om ons!’

‘Het gaat erom dat jij je eigen gang mag gaan en ik altijd rekening met jou moet houden!’ riep Edith getergd uit. Norma lachte spottend.

‘Jíj houdt nogal rekening met mij.’ Ze was luider gaan praten.

‘Ja, elke dag vraag ik me af hoe jouw pet staat ja. Als ik zomaar iets doe, zonder het eerst te overleggen, ben je boos en krijg ik de wind van voren. Maar jij spreekt met Geert af, je springt op de brommer naar je ouders, je krijgt hoofdpijn, zonder je af te vragen of het mij wel uitkomt!’ Tot haar ergernis hoorde ze hoe kinderlijk het klonk, opstandig, het protest van een bangerik.

‘Ik boos? Je bent zelf boos,’ had Norma gezegd, alsof dat iets oploste. Oog om oog, tand om tand. Gelijkspel. Terwijl er juist sprake was van ongelijkheid. Het was onrechtvaardig, om gek van te worden. Ze wilde Norma bij de schouders pakken en door elkaar schudden en schrok ervan. Ze hadden het hier al zo vaak over gehad. In een relatie moet je allebei inschikken, je aanpassen. Maar ze kwamen geen millimeter nader tot elkaar.

‘Het is niet dat jij ook alles met mij moet gaan overleggen. Ik wil gewoon dat jij doet wat je wilt, en dat ik dat ook mag.’

‘Ja, jij vindt het prima als ik andere dingen te doen heb, dan kun jij tenminste lekker achter de computer zitten.’

‘Dat bedoel ik niet. Ik ben het gewoon zat dat jij altijd alleen maar op me moppert.’ Norma hield eindelijk haar mond. ‘Het is toch zo? Je meet met twee maten.’ Zij bleef zwijgen. Dacht ze over haar standpunt na, of zweeg ze omdat ze haar geen antwoord meer waardig vond?

‘Ik heb alle reden om te mopperen! Ik heb me maar te schikken in het feit dat jij nooit tijd voor iets hebt. Je bent al weken niet mee geweest naar mijn ouders. Ze vragen altijd heel belangstellend naar je, hoe het met je gaat, of het opschiet met je onderzoek.’ Norma’s vader: mager, zijn broek opgehouden met bretels, een trillend blad met kopjes thee aandragend, een huid als perkament. Haar moeder: gedrongen en blozend, in een jurk vol vlekken gekluisterd aan haar vaste stoel, druk pratend over familieleden die al lang gestorven waren.

‘Dat is aardig van ze. Ik zal de volgende keer met je mee gaan.’ Ze praatten langs elkaar heen.

‘Toen we in de stad woonden, beweerde je zelf altijd dat het je veel te druk was allemaal, films, refereeravonden, etentjes. We zijn hier gaan wonen om meer tijd te hebben, van de tuin te genieten, de dieren, elkaar. Ik probeer dat waar te maken!’ Alsof er sinds hun verhuizing niets veranderd was, dacht Edith. Haar baan kwijt, poes dood, drank. Zij had echter ook wel een beetje gelijk. De reden waarom ze hier woonden, was dat ze het prettig wilden hebben en kalm. Ze zocht een voorstel ter verzoening.

‘Laten we als Geert weer weg is samen de luiken afschilderen. Of we gaan naar het museum zondagmiddag. Er is een tentoonstelling van Repin, een Russische schilder, die heel mooi schijnt te zijn. En daarna gaan we lekker uit eten.’

‘Ik dacht dat je naar je vader moest!’ Ik geef het op, dacht Edith, maar in plaats van naar bed te gaan schonk ze zich nogmaals in. Ze was teleurgesteld en ontmoedigd.

‘Mijn proefschrift krijgt steevast de schuld van alles! Als straks blijkt dat we verleerd zijn om samen iets leuks te doen ga je het nog missen. Jij wilt alleen maar tv kijken!’

‘Nou draaf je door! Zaterdag wil ik wandelen met jou en Geert. Ik weet nu gewoon nog niet of ik zondag wel zin heb om naar het museum te gaan. Dan is het er sowieso altijd erg druk. Kun je door de week niet eens een dag vrij nemen?’

‘Nee, dat gaat niet. Zo gauw krijg ik geen vervanging geregeld. Die tentoonstelling loopt nog maar twee weken door.’

‘Je zou toch ook ziek kunnen worden. Het ziekenhuis draait heus wel door zonder jou, hoor.’

‘Wat wil je nou eigenlijk? Bewijzen dat ik het er niet voor over heb een spreekuur af te zeggen om met jou op stap te gaan? Ik vind het zo flauw, je weet dat ik afspraken graag nakom. Stel ik eens iets voor, dan saboteer je het meteen!’

‘Saboteer ik iets? Op zondag is het onredelijk druk in het museum, dat weet elk normaal mens!’

‘Met jou valt niet te praten!’

‘Volgens mij ben je overspannen aan het raken. Zoals jij reageert, zo geprikkeld. Het lijkt me inderdaad veel beter dat jij dit weekeind thuis blijft en eens doet waar je zin in hebt. Een eind wandelen, slapen, lezen. In de stad sla je de eerste de beste die je voor de voeten loopt misschien wel op zijn gezicht!’

‘Het gaat misschien niet al te best met me. Maar overspannen kan ik niet zijn, ik heb juist minder hard hoeven werken de laatste tijd, Jakob doet al maanden dienst voor mij.’

‘En daar zit je bijna bij te huilen! Zie je nou waarom ik jouw agenda probeer te bewaken? Je hebt zelf niet eens door hoe druk je je maakt. Je moet meer met je handen doen. Je wou toch bomen rooien?’

‘Als je écht vindt dat ik moet doen waar ik zin in heb, ga dan mee naar Repin. Dat doe ik liever dan om zes uur opstaan en achter Geert aan baggeren.’

‘Met jóu valt niet te praten!’

‘En daarom ga ik nu naar bed. Morgen werken, literatuur opvragen. Het enige wat helpt is dat ik mijn artikel zo gauw mogelijk afmaak.’

‘Onmogelijk ben je. Laat je helpen!’

‘Welterusten.’

Edith had haar tanden gepoetst, haar kleren over een stoel gegooid en was in bed gekropen, ontevreden over haar eigen oplossing, maar ze wist geen andere. Ze had gedroomd dat het huis wegrotte. Norma stond handenwringend in de stal, met boven haar een enorm gat in het dak waar de regen doorheen kletterde. Zijzelf was op een trapje met dekzeil in de weer. Ze droeg hoge hakken. Dat was vreemd. Toen ze wakker geworden was, lag Norma tot haar verbazing naast haar, diep in slaap. De kleren die ze de vorige avond lukraak had weggehangen stonken naar rook en zweet. In de wasmand ermee. In de spiegel waren haar ogen dof. ‘Heringa, je leven is een puinhoop, verman jezelf,’ had ze hardop gezegd. Douchen, kleurig bloesje aan, haar gezicht dik in de crème om de schade van de avond tevoren te verbloemen. De hond was een troost geweest. Lodewijk beantwoordde haar aaien altijd door zijn natte snoet stevig in haar handen te drukken. Vannacht moest Norma nog brood uit de vriezer gepakt hebben want dat had half ontdooid in de kast gelegen, ze had zich betrapt gevoeld. Norma’s niet aflatende aandacht voor de terugkerende, alledaagse dingen kon onverbiddelijk, maar ook handig zijn. Nu kon ze tenminste brood smeren voor tussen de middag. Voor het ontbijt kon ze terugvallen op yoghurt met muesli. Niettemin had ze zich voorgenomen een broodrooster te kopen om voortaan, onafhankelijk van een ruzie met Norma ’s ochtends de keus te hebben tussen muesli en brood.

De pijpen van het regenpak kropen op langs haar benen. Haar sokken werden nat. Ze trapte woest voort. Gelukkig had ze poli vanochtend: met een assistent in opleiding de hele ochtend zwangere en net bevallen vrouwen controleren. Met een kater als deze kon je maar beter niet op de operatiekamer staan. Ze hield haar blik op de weg gericht, vlak voor het wiel van haar fiets, want zodra ze opkeek werd ze door de regen verblind. Er hingen druppels aan haar wenkbrauwen, die in het licht van naderende koplampen opeens een prisma aan kleuren kregen: paars, blauw, rood en geel. De voorbij suizende auto spatte een waaier van water over haar heen. Ze stak haar tong uit en likte de regen van haar lippen. Daar was in de verte het silhouet van de brug. Nog tien minuten, dan was ze op het station. De ruzie bleef door haar hoofd heen malen.

Maar ze had ook nog haar artikel om over na te denken. Dokter Clit. Die anorectische meisjes moesten eens weten. Ze deden hun best om beter te worden, mondiger. Maar wat had je aan een eigen mening? Je kreeg alleen maar meer ruzie.

De trein stond er al. Ze zette haar fiets in de stalling, trok haar tas onder de snelbinders vandaan en rende de hal door naar het perron. Achter haar fladderende regenjack sisten de deuren van de trein dicht. Ze trok de natte broek uit en plofte op een klapstoeltje neer. Om haar heen vielen druppels op de grond, van haar jas, uit haar haren. Ze leek Bolle wel. Maar ze was binnen.

Het verschil tussen het halen en missen van de trein was een kwestie van toeval, een tijdsbestek van seconden. Maar voor haar gevoel was ze ontsnapt aan gevaar, gered van de val in een gapende afgrond; de diepte waarin je wegzakte als je je doel niet haalde, je afspraken niet nakwam, faalde, tekortschoot, door drank, verzuurde spieren, een gebrek aan discipline. Nu echter kon ze doorgaan voor een normaal mens, met een normaal lijf en een normaal leven, een relatie, een hond, een werktas, een agenda. En een bestemming.

==

In de loop van de ochtend leken alle problemen op te lossen. Waren de eerste patiënten nog met paraplu’s verschenen, allengs werden de jassen droger. Ze belde Norma op om te bedanken voor het klaarleggen van het brood. Zij vertelde dat een van de poezen haar gewekt had door een muis op bed te brengen, en dat zij het beestje, stijf en koud, naar buiten had gebracht, waar het uit de dood was herrezen en weggerend.

Edith zag de ene patiënt na de andere en stond de arts-assistent, die in de kamer naast de hare werkte, tussendoor te woord als hij vragen had over zijn bevindingen. Ze droeg haar witte jas, pantser van onkreukbaarheid dat haar zelfvertrouwen ten goede kwam. Een van de meisjes aan de balie was jarig geweest en trakteerde op taart. Ze dronk haar koffie staand tussen de deur van haar spreekkamer en de balie op. Juist had ze haar volgende patiënte binnengelaten of de assistent kwam onaangekondigd de kamer in. Voor ze hem kon berispen merkte ze op hoe geschrokken hij eruitzag. Ze excuseerde zich en liep met hem de gang op.

‘Wat is er?’

‘Nullipara, 38 jaar, zwangerschapsduur 22 weken. Ik hoor geen harttonen.’ IUVD? Wat een ellende. Ze zouden toch op deze doodgewone vrijdagmorgen niet met een gestorven kindje te maken krijgen?

‘Even mijn consult afmaken. Ik kom zo bij je.’ Ze zou het onderzoek van de assistent overdoen en als ook zij geen teken van leven bespeurde een spoedecho aanvragen. En in spanning zitten, meeleven met het ongetwijfeld gealarmeerde ouderpaar dat misschien volkomen gemoedereerd naar deze controleafspraak gekomen was. Nadat ze haar eigen patiënte met een briefje voor de diëtiste weggestuurd had, stak ze de houten toeter waarmee je harttonen beluisterde in haar jaszak en knoopte de panden dicht. De assistent stond buiten haar kamer te wachten. Waarom was hij niet alvast teruggegaan, bang om met die mensen te moeten praten? ‘Niet zo nerveus,’ sprak ze hem opbeurend toe, ‘meestal is het loos alarm.’ Hij spande zijn kaken. Haar opmerking had een averechts effect, wees hem op zijn gebrek aan ervaring. Bij binnenkomst van de onderzoekkamer schrok ze even. Twee vrouwen, elkaar de hand vasthoudend zaten in de kamer; de een stevig, in een gewatteerde bodywarmer, met kortgeknipt grijzend haar, de ander lang en mager. De laatste kwam haar bekend voor, hoe heette ze ook weer? Hadden de vrouwen zorgelijk naar de grond zitten staren, bij het opengaan van de deur richtten ze de blik hoopvol op de artsen die verschenen. De lange vrouw glimlachte zelfs.

‘Edith, dat is toevallig!’ Zo toevallig was dat niet, ze had haar opleiding in dit ziekenhuis gedaan en was er na het behalen van de specialistengraad blijven werken. De vrouw moest iets anders bedoelen. Ze herinnerde zich het langgerekt gezicht, tegen de donkere achtergrond van een toog in een bruine kroeg. Had ze in het vrouwencafé getapt soms?

‘Ik ken je maar ik weet niet meer waarvan,’ zei ze opgelaten. Zij moest haar maar uit de brand helpen, anders zou de vraag haar van het werk afleiden.

‘Agaat, Heksennacht.’ God, dat was lang geleden. Een demonstratie tegen porno. Nu, gelukkig had ze niet ooit met een aangeschoten kop met deze vrouw staan flirten. ‘Je dient het belang van vrouwen nu op een andere manier,’ voegde zij goedkeurend toe. Edith deed werktuiglijk het laatste knoopje van haar jas dicht, stelde zich aan de andere vrouw voor en begon vragen te stellen. Was ze gewoon op een afspraak voor de routinecontrole gekomen of tussentijds, omdat ze zich zorgen over iets maakte? Wanneer had ze de baby voor het laatst voelen bewegen? Alles bleek in orde te zijn geweest, tot het ogenblik even daarvoor, waarop de assistent na minutenlang met de toeter in haar buik geprikt te hebben ‘voor overleg’ de kamer uitgelopen was. Ze vroeg de zwangere vrouw op de onderzoektafel te gaan liggen, waste haar handen bij de wasbak en warmde ze gauw even op door ze kort in de stoffen oksels van haar jas te steken. De vrouw klom van haar stoel op de tafel, strekte zich uit, ritste het gewatteerde jack los en trok ongevraagd haar shirt omhoog. Een bolle blote buik werd zichtbaar, de navel verstreken. Edith legde haar handen om de bovenste rand van de welving, als wilde ze een half verzonken kruik uit de aarde graven. De fundus stond hoog voor 22 weken.

‘Is er eerder een echo gemaakt?’ vroeg ze aan de arts-assistent. Hij wierp een blik op de groene polikaart met aantekeningen.

‘Bij zeven weken, geen bijzonderheden.’ Misschien was er veel vruchtwater. De vrouw was flink aan de maat.

‘Suiker in de urine?’ vroeg ze zakelijk, terwijl haar handen harder duwden, op zoek naar weerstand, de harde vorm van een hoofdje wellicht, al was de kans klein. Bij deze zwangerschapsduur was het kindje nauwelijks groter dan een speelgoedpop. Voor de assistent kon antwoorden zeiden de vrouwen in koor ‘nee’. Ze keken gespannen naar Ediths gezicht. Ze pakte de ouderwetse stethoscoop, het hout gladgesleten, glimlachte de vrouw op de tafel bemoedigend toe en onderdrukte de neiging een praatje over het weer te beginnen. Nu was stilte geboden. Ze plantte de toeter diep in de strak uitgedijde buikwand en legde haar oor ertegen aan. Behoudens geruis en gepruttel, de onschuldige activiteit van darmen, was er niets te horen. Of toch, een spoor van belletjes, als onder de kiel van een goed lopende roeiboot, het jachtige getinkel van kraaltjes, een ketting die tussen vingers doorgetrokken wordt. Stil was het weer. Kind, waar ben je, laat iets van je horen. Ze verplaatste de toeter.

‘Als de baby... niet te horen is, wat gebeurt er dan? Krijg je dan een keizersnee?’ vroeg de aanstaande moeder. Edith concentreerde zich op de geluiden die ze hoorde en zweeg, de assistent in haar ooghoek tuurde op de polikaart. Niets. Ze kreeg het warm, het vel onder haar nekhaar prikte. Ze richtte zich op, veegde een lok haar uit haar ogen.

‘Welnee. We laten eerst een echo maken. Is de vader bekend?’ Deze kwestie was van belang met het oog op de familieanamnese: erfelijke ziektes, miskramen, rhesus-antagonisme. Agaat reikte vanaf het voeteneind langs Edith en de assistent heen om haar vriendin op de tafel een aai over de rechterdij te geven.

‘We hebben het eerst met een vriend geprobeerd, maar dat lukte niet, toen zijn we naar de spermabank gegaan.’

‘Nog een keer goed luisteren,’ kondigde Edith aan, ‘soms verstoppen ze zich goed. Het lijkt erop dat je veel vruchtwater hebt. Dat dempt.’ Ze boog zich voorover naar de stethoscoop. De zwangere vrouw slaakte een trillende zucht. Boem boem boem, hoorde Edith haar hartslag, een drum vanuit de diepte, in een sneller tempo dan doorgaans het geval was. Daar had zij recht op, tachycardie, zij moest op van de zenuwen zijn onderhand. En dan wist zij nog niet eens dat ze, mocht het kindje dood blijken, gewoon vaginaal bevallen moest.

‘Wat een bui vanmorgen hè,’ zei Agaat.

‘Sssh,’ zei de assistent. Edith sloot haar ogen om beter te kunnen luisteren. Daar, heel zacht, takketakketakketakketakketak, was dat niet, ja, onmiskenbaar, het hartje van een foetus, zacht en snel, de baby moest helemaal achter in de baarmoeder rondzweven, een handvol hulpeloosheid, maar in leven. Blij trok ze de assistent aan zijn mouw, ze rook zijn zweet terwijl hij dicht langs haar heen bukte om zijn hoofd tegen het houten instrument te drukken.

‘Ja, ik hoor het,’ zei hij.

‘Goed zo,’ zei Agaat en gaf hem een ferme klap op de rug, waardoor hij voorover viel, de toeter losschoot en op de grond rolde. De vrouw op tafel begon te huilen.

‘Zo, die echo hoeft niet meer,’ zei Edith. Ze pakte de groene polikaart en vroeg of ze wel een vruchtwaterpunctie moest inplannen.

‘Nee, dat willen we niet,’ antwoordde Agaat, haar hand opnieuw strelend over het been van haar vriendin.

‘Ook al ben ik een oude moeder,’ voegde deze er haast verontschuldigend aan toe. Zij kwam moeizaam overeind. Na de bevalling zou ze flink aan sport moeten gaan doen.

‘Er zitten risico’s aan,’ vulde Agaat aan.

‘Goed,’ zei Edith. ‘Ja, wat een regen vanmorgen.’ Ze adviseerde de assistent wat sneller dan gewoonlijk een controle af te spreken en raapte de houten stethoscoop, die ze als co-assistent had aangeschaft, van de vloer. Hij sommeerde de zwangere even een plas te doen en reikte haar een plastic bekertje aan – hij zou meteen op eiwit en suiker testen. Ze lachte in zichzelf, dat was hij dus vergeten. ‘Succes.’ Ze schudde handen ten afscheid.

‘Bedankt,’ zeiden de vrouwen, omfloerst, de hoofden dicht bij elkaar. Norma zou ze prachtig vinden, ideaal, stut en steun. Edith zette de tanden op elkaar, beende de gang op, pakte de kaart die boven op de stapel op de balie klaarlag en riep luid de naam van de vrouw die aan de beurt was de wachtkamer in. Nieuwe patiënte, een Armeense, vriendelijk, ze had een dochter bij zich. Hoogzwanger, van de vierde. Stabiele stuitligging. De verloskundige had terecht verwezen, de vrouw zou in het ziekenhuis moeten bevallen.

==

In de lunchpauze haastte ze zich naar beneden, brood en appel in de hand, pieper in haar broekzak. De deur van de bibliotheek stond open. Een haar onbekende man stond aan Loes’ bureau, behaarde armen uit een jasje met korte mouwen, chirurg blijkbaar. Ze ving de term HNPCC op, hoorde nagels tikken op een toetsenbord. Loes zat achter haar computer, een gepelde sinaasappel in partjes op een papieren zakdoek terzijde. Zij was te goed voor deze wereld. Laat die vent het zelf uitzoeken. Het was tijd om even naar buiten te gaan, de zon was doorgekomen. Eindelijk verdween hij met een blaadje vol titels tussen de kasten.

‘Heb je al gegeten?’ vroeg Edith teleurgesteld. Ze kende Loes’ gewoontes: het fruit was voor toe.

‘Gegeten en gedronken,’ antwoordde zij omineus. Zij draaide haar bureaustoel een kwartslag naar Edith toe, stak een stukje sinaasappel in haar mond en trok de wangen in.

‘Ik heb je hulp ook weer eens nodig,’ zei ze.

‘Niet te snel, hoop ik? Ik zit mijn tijd uit vandaag. Ik ben nog niet eens aan het oplossen van je puzzeltje toegekomen.’ Zij klonk anders dan anders, terneergeslagen, mat, Edith bekeek haar eens goed. Op een effen zwarte broek en shirt droeg ze een rood vestje, om haar hals blinkte een smal gouden kettinkje. Maar haar ogen stonden dof en moe, omlijst door een holle schaduw, de bleke kringen die duidden op een slechte nachtrust.

‘Wat heb je? Ben je ongesteld, verkouden? Waarom ben je niet nog een dagje thuis gebleven?’

‘Thuis is het erger dan hier,’ zei Loes stoer, ‘en ongesteld ben ik in geen half jaar geweest.’ Ze draaide zich af en gaf de computer met een ferme slag op de toetsen een bevel waardoor het beeld op het scherm versprong. Goed, ze was dus in de overgang.

‘Wat kan zo erg zijn dat je Bach, boeken en piano versmaadt om in dit knekelhuis te zitten?’ zei Edith overmoedig, in een poging hun gebruikelijke ironische toon te hervinden. Tot haar ontzetting begon Loes te huilen. Ze gaf niet meteen antwoord. Het hoofd nog steeds afgewend snikte ze.

‘Weg moeten. Mijn man wil naar Amerika en ik moet met hem mee.’ Edith voelde zich onthand.

‘Maar je hóeft toch niet weg?’

‘Ze hebben hem een gasthoogleraarschap aangeboden, hij vindt het natuurlijk een eer en een uitdaging. Ik kan hem toch niet vragen dat te weigeren omdat ik geen zin heb te verhuizen?’ snotterde Loes. Ze haalde een pakje zakdoekjes uit de middelste la van haar bureau, depte de tranen van haar wangen en snoot haar neus. Edith herinnerde zich dat zij haar ooit verteld had dat haar man aan de universiteit doceerde. Welk vak wist ze niet meer.

‘Wat gaat-ie precies doen?’ Loes kneep de zakdoek in haar vuist tot een bolletje.

‘College geven, onderzoek opzetten. Hij is gespecialiseerd in protestante splinters, daar zijn ze in Amerika erg in geïnteresseerd.’

‘Theologie,’ raadde Edith.

‘Mm-mm.’ Loes knikte, nam het laatste stukje sinaasappel van tafel en stak het haar toe. ‘Neem als je wilt.’ Ze merkte dat ze haar eigen brood en appel nog steeds in haar handen hield, schudde haar hoofd, trok een stoel bij, maakte het boterhamzakje open en begon te eten.

‘Misschien ook wel leuk, Amerika, toch? Kunst kijken, winkelen, een weekeindje kamperen in een berenreservaat.’ Zelf wilde ze altijd nog eens naar New England, in de herfst, de kleuren van de bomen op de onafzienbare heuvels moesten weergaloos mooi zijn. Ze slikte een hap brood door. ‘Cape Cod, Boston, Rhodes Island. Je schijnt daar walvissen te kunnen zien,’ vervolgde ze enthousiast. Loes had de sinaasappel op, veegde haar handen af en wierp de verfrommelde zakdoekjes in de prullenbak naast haar bureau.

‘Het gaat niet om Harvard, schat, maar om Texas University in Houston.’

‘O.’ Edith voelde zich beteuterd. ‘Wat heb je daar, behalve de universiteit?’

‘De NASA,’ antwoordde Loes vol afschuw. De chirurg kwam tussen de kasten vandaan. Ze ging rechtop zitten, haalde haar neus op en keek hem afwachtend aan. Hij had een boek en een doos waar tijdschriften van eenzelfde jaar in zaten geborgen, in de hand. ‘Gevonden?’ Edith stond op en keek op haar horloge. Nog tien minuten voor de stafvergadering. Loes werkte op vrijdagmiddag niet, zij moest de boel hier afsluiten. Edith zou de literatuur die ze nodig had zelf proberen op te duikelen, later, Loes had nu andere dingen aan haar hoofd. Ongeduldig keek ze toe hoe de handelingen die noodzakelijk waren om iets uit de bibliotheek te mogen meenemen verricht werden. De man verdween met gehaaste pas, het briefje met de inleverdatum dwarrelde achter hem op de grond.

‘Had-ie die hele doos nodig?’ vroeg ze ongelovig.

‘Welnee,’ zei Loes. ‘Geen tijd om rustig te zoeken.’ Ze lachte. ‘Wat wilde jij me vragen?’ Edith fronste haar wenkbrauwen.

‘Wanneer ga je? Hebben jullie al een huis?’

‘Ik bedoelde, wat wilde je vragen voordat ik ten prooi viel aan zelfbeklag.’

‘Het is niet belangrijk, ik zoek het zelf wel uit.’ Edith ging weer zitten. Ze was van slag. ‘Ik heb je nooit eerder zien huilen.’

‘Sorry. Ik dacht vanochtend dat ik het wel weer aankon, werken. Gisteren niet, toen had ik de hele nacht wakker gelegen.’ Zij pakte bedrijvig een stapel papier op die ze voor het zakdoekje met de sinaasappel opzij geschoven had en legde hem naast het toetsenbord. Lijsten met titels, codes en prijzen, zag Edith. Engels, Nederlands, Duits. Ze had de neiging een hand op die van Loes te leggen en haar tot rust te manen. Maar dat leek ongepast. Loes vond het kennelijk al beschamend dat ze Edith een glimp van haar ontreddering had getoond.

‘Ik wil niet dat je verdrietig bent,’ zei ze.

‘Och, je moet je niet teveel van mijn tranen aantrekken. Dat doet Herre ook niet.’ Ze streek met een hand het bovenste blad van de stapel glad. Nu legde Edith toch haar hand op de hare en kneep er stevig in. ‘Het woord is heel gemakkelijk,’ zei ze troostend, ‘echt.’ Loes trok haar hand terug, schoof haar stoel naar achteren en keek Edith met een grimas om de mond aan. Haar ogen blonken.

‘Daar ga ik weer.’ Er welden opnieuw tranen op in haar ooghoeken. ‘Amerika is best leuk natuurlijk om naar toe te gaan. Het is vooral... De kinderen, kunnen die ons al zo lang missen? Marleen wil best op kamers, maar ze is tot nu toe gewend thuis te wonen. En Renske komt om de twee weken een weekeind, met de was.’ Loes’ dochters studeerden allebei al, de een hier in de stad, de ander in Amsterdam. Ze had het altijd vol trots over hen.

‘Wat vindt je man daarvan?’

‘O, die denkt dat ze zich wel zullen redden.’

‘Daar heeft-ie ongetwijfeld gelijk in, maar ongezellig is het wel,’ zei Edith. Loes haalde manmoedig een hand over haar ogen.

‘De wetenschap spreekt! Voor mij is de vraag: wil ik de meiden wel zo lang missen? En mijn werk. Jouw puzzeltjes. Het abonnement op de schouwburg. Volgende maand zou ik naar De kersentuin gaan.’

‘Ben je dan al weg?’ Edith bedacht dat ze de kaartjes graag over wilde nemen. Tsjechov.

‘Nee, in september pas. Als ik ga! Maar de aanstelling moet de komende weken geregeld worden. Herre wil begin mei afspreken en er een vakantie aan vastknopen, kunnen we de stad verkennen. En huizen kijken.’

‘Dit najaar is mijn promotie,’ liet Edith zich ontvallen. ‘Hoop ik.’

‘Ja? Is je laatste artikel geaccepteerd?’ Loes was goed ingevoerd in de gang van zaken.

‘Nee, het is afgekeurd. Ik moet het grondig herzien. Maar Harsman wil hoe dan ook doorzetten. Hij vertrouwt er gewoon op dat ik het geplaatst krijg.’ Het vakblad voor seksuologen zou haar verhandeling zeker te weinig empirisch vinden, het Journal for Eating Disorders was misschien geïnteresseerd. Maar dan moest ze goed beslagen ten ijs komen. Veel meer lezen. ‘Daar kwam ik eigenlijk voor. Ik moet artikelen hebben over jongens met anorexia.’ Loes pakte een schrijfblok.

‘Ik ga zoeken voor je. Heb je namen?’

‘Ene Anderson heeft erover geschreven. Maar je moet naar huis, het is je vrije middag. ’ Edith zag dat het roodblonde haar op Loes’ kruin grijs was aan de wortels. Ze kreeg opeens een brok in haar keel. ‘Weg, dat kan gewoon niet, hoe moet het hier zonder jou?’ Loes glimlachte en stond op.

‘Probeer het met huilen, dat doe ik ook. “Können Tränen meiner Wangen...” ’

‘ “...nichts erlangen,” ’ vulde Edith aan. Het was bijna Pasen en Loes was dol op Bach. Ze draaide de Matthäus Passion vast alle dagen. ‘Ik moet ook weg.’ De klok achter het bureau wees een uur aan. ‘Bedankt alvast.’ Ze bleef even dralen aan de rand van het bureau. ‘Kan ik, is er iets wat ik voor jou kan doen?’ Loes liep naar de kapstok bij de deur.

‘Maandag terugkomen, dan voel ik me belangrijk!’ riep ze over haar schouder.

Op weg naar het trappenhuis vroeg ze zich af hoe ze Loes, als ze niet op haar promotie zou kunnen komen in de herfst, tevoren kon laten blijken hoezeer ze haar hulp op prijs had gesteld. Louter een vermelding in het dankwoord was te schamel. Ze moest een boek of een cd voor haar kopen, haar mee uit eten nemen en tussen voor- en hoofdgerecht een toespraakje houden. Maar waar zou ze haar mee kunnen verrassen? Alles wat ze mooi vond had ze natuurlijk al. Ze zou het aan haar man kunnen vragen, of beter aan een van haar dochters. Misschien moest ze juist iets geven wat ze zelf heel mooi vond. Iets om in den vreemde, aan de overkant van de oceaan, te koesteren, een herinnering aan de jaren in het Academisch Ziekenhuis, aan haarzelf vooral, iets dat haar tot meer dan een van de velen die de bibliotheek bezocht hadden, tot een tastbaar, dierbaar ding zou maken. Zou Loes bijvoorbeeld al een broodrooster hebben, een lekker dikke ochtendjas, briefpapier met haar naam in de linkerbovenhoek? Ze nam de trap met twee treden tegelijk en stelde op de tussenverdiepingen met tevredenheid vast dat haar hart steeds harder bonsde, haar adem sneller ging. Vliegende haast. Toen ze boven was, leken minder concrete bronnen voor fysieke opwinding vaag, ver weg, beneden in de diepte, uit zicht verdwenen.

==

Norma was naar haar ouders; koken, eten en het haar van haar moeder in de krul zetten. Ze kon dus zo laat thuiskomen als ze wilde. Na alle regen was de lucht nog kil, maar in het westen werden de wolken omrand door een gouden gloed. Edith besloot de bus te laten voor wat hij was en te voet door de stad naar het station te gaan. Vlak voor het sluiten van de winkels was het niet druk op straat. Ze keek naar de etalages vol kleren, keukenspullen, boeken, schoenen, badschuim en parfums. Voor de parfumerie bleef ze staan, keek op haar horloge en ging naar binnen. De flesjes in de vitrines glansden haar breekbaar tegemoet. Een man in een leren jasje liet zich bij de toonbank door de verkoopster kaartjes aanreiken, die hij een voor een aan zijn neus hield om te bepalen welke geur de lekkerste was. Ze liep naar achteren alsof ze precies wist waar ze moest zijn. In feite kwam ze nooit in dergelijke winkels. De enige lippenstift die ze bezat had ze van Lidwien gekregen. Ze bleef staan voor een kast vol vakjes, een staalkaart aan kleuren. Oogschaduw, rouge, wat was het? Lippenstift moest ze hebben. Een meisje dook naast haar op.

‘Kan ik u helpen?’ Edith bloosde, wees vertwijfeld op de kast en vroeg waar de lippenstift stond. Het meisje ging haar voor naar een andere vitrine. Ook deze was overvol, buisjes met kleuren waarvan ze niet had geweten dat ze bestonden. Zo’n winkel leek wel een kunstgalerie.

‘Het is een cadeau.’

‘Had u een kleur in gedachten?’ Bijna had ze rood gezegd, toen ze zag dat er wel twintig verschillende tinten rood tentoongesteld lagen. ‘Die?’ Ze wees een roodoranje, zalmkleurige aan. ‘Of nee, die.’ Paarsrood, de kleur van wijn. Het meisje opende de kast met een klein goudkleurig sleuteltje, klapte de glasplaat omhoog en pakte een aantal lippenstifthouders van hun fluwelen bedje. Geroutineerd draaide ze de punten naar buiten en zette streepjes op de zijkant van haar hand. ‘Hydrabase, wil dat zeggen dat er water in zit?’ vroeg ze. Het meisje antwoordde dat het betekende dat de lippenstift een verzorgende werking had. Bijna 30 euro kostten ze. Daar kon je minstens drie dagen van eten. ‘Doet u die maar, die... eh... rode.’

‘Dat is een mooie klassieke kleur, hè, gaat nooit vervelen.’ Het meisje legde de andere kleuren terug. Voorin liet de andere verkoopster de man uit en deed achter zijn rug de deur op de knip. Het moest dik na zes uur zijn. Ze zou de krant kopen in de kiosk op het station en wachten op de volgende trein. Aan de toonbank pakte het meisje de lippenstift in lila papier en deed er een zilveren strikje om. ‘Wilt u er een sticker op, gefeliciteerd of...’ Ze schudde haar hoofd.

‘Nee, dat hoeft niet.’ Ze betaalde en kreeg met het wisselgeld een zakje gezichtscrème overhandigd.

‘Een prettige avond verder,’ zei het meisje terwijl ze de deur openhield. Ze was vast moe. Toch kon er nog een glimlachje af.

‘Dankjewel, jij ook.’ Op straat stak ze een hand in haar jaszak om het pakje te voelen, recht en smal en onverwacht.

==

Het was al schemerig toen ze thuiskwam. De ezels stonden nog in de wei, hun hoofd over het hek aan de stalkant. Edith zette haar fiets binnen, pakte de zak voederbrokken en rammelde ermee. De dieren spitsten hun lange oren. Hongerig lieten ze zich makkelijk uit de wei naar de oude schuur brengen. Vroeger had die als opslag voor werktuigen gediend, nu bood hij de ezels ’s nachts beschutting. Twee dranghekken scheidden de hoek waarin stro en hooi lagen opgetast van het gedeelte waar de dieren stonden. Norma had ze bij een schroothandelaar opgeduikeld. Ze gooide twee armen vers stro op de vloer en liep naar de stal om een emmer water te halen. Toen ze terugkwam stonden de ezels krakend van het droogvoer te eten, de lippen zoekend, de malende tanden ontbloot. Stront ruimen, daar had ze geen zin in, dat kon Norma morgen wel doen. Ze had trek. Ze droogde haar handen aan haar broek en bleef even staan kijken hoe de dieren aten. Ze schonken geen aandacht aan haar. Overdag kon je ze fijn over hun stugge neus aaien maar als ze aten, hielden ze daar niet van. ‘Dag Al, dag Mar, slaap lekker.’ Ze verliet de schuur en schoof de grendel op de deur. De ezels hadden op een kinderboerderij gewoond. Toen de beheerder overleden was, waren ze naar het asiel gebracht. Daar had niemand geweten hoe hen te verzorgen. Norma had het er niet bij laten zitten, een boek over ezels uit de bibliotheek gehaald en de beesten vervolgens mee naar huis genomen. Ze hadden hen Albert en Marie gedoopt.

In de keuken brandde slechts het lampje in de hoek. De kachel gaf nog warmte af. Ze opende het deurtje en gooide twee houtblokken op de smeulende kooltjes. Lodewijk was nergens te bekennen. Ze hing haar jas over een stoel, liep de woonkamer in, bedacht zich, keerde om en viste het kleine pakje van de parfumerie uit haar zak. Door de koude stal heen ging ze de trap op naar de overloop. Op de logeerkamer had Norma het bed voor Geert al opgemaakt; een slaapzak op de matras, een schone sloop om het kussen. Op haar werkkamer ernaast trok ze de gordijnen dicht en draaide de knop van de radiator open. Ze keek de kamer rond, de lippenstift voor Loes in de hand. Wat was een geschikte plek om hem op te bergen? Ze wilde geen gedonder krijgen. Misschien moest ze het cadeautje helemaal niet verstoppen. Een slecht geweten verried zich. Maar om het pakje nu open en bloot tussen de papieren op haar bureau te leggen... Ze liet het in het potje met pennen vallen. Het verdween net onder de rand. Prima. Terloops te vinden maar niet in het oog springend. Het was jammer dat het zo moest, maar dagenlang boos stilzwijgen moeten verdragen was geen prettig vooruitzicht. De ruzie die gevolgd was na die ene keer dat ze met een leuke arts-assistente naar de film was geweest, had volstaan om argeloos genieten van een avondje uit met een collega voorgoed te bederven. Norma vond dat haar verleden alle aanleiding gaf tot argwaan. Edith echter vond dat je jaloezie het best kon vermijden door zelf je vriendin te blijven boeien. Bovendien had ze het veel te druk voor avontuurtjes.

Beneden gekomen keek ze om de hoek van de openstaande slaapkamerdeur. De hond lag op het voeteneind van het bed. Eigenlijk mocht dat niet. ‘Ga je mee of blijf je hier?’ vroeg ze. Hij gaf een kort kefje en strekte zijn kin lui op zijn voorpoten. ‘Oké, tot zo.’ Ze sloot de deur op een kiertje.

Zou er nog iets van groente in huis zijn? Het was vrijdagavond. Norma ging liefst op zaterdag naar de markt om boodschappen te doen, dan stond er een biologische kraam.

Voorbereid op de aanblik van een stel overrijpe tomaten en een ingedroogd stuk prei was ze verbaasd de koelkast boordevol aan te treffen. Gretig trok ze een doos champignons uit de groentenla. Slagroom zelfs! Pasta kon ze maken, gauw klaar, op tijd voor het journaal. O nee, Geert kwam logeren. Ze had geen idee wat Norma hem wilde voorzetten. Nu niet een van de mogelijke ingrediënten opmaken. Een handvol wortels, twee stengels bleekselderij, die waren te missen. Terwijl de pannen op het vuur stonden, bladerde ze door de krant. Binnenkort werden er Tweede Kamerverkiezingen gehouden, de opiniepagina stond vol met uitlatingen van lijsttrekkers. Het vuur in de kachel loeide. Kater Bolle kwam de keuken ingelopen, streek met zijn dikke buik langs haar schenen. Er zat nog eten in zijn bakje. Ze schepte de gare rijst en groenten door elkaar, pakte een bord en zette zich aan tafel. Zonde om de tv aan te zetten: eindelijk eens lekker stil in huis. De boekenbijlage onder haar bord uitgespreid, las ze al etend de recensies. Zou Loes op dit ogenblik hetzelfde doen, of had ze bezoek, een gesprek met een dochter, ruzie met haar man? Wat wist ze eigenlijk van haar leven? Ging een lippenstift niet te ver?

Na de afwas maakte ze koffie, nam een mok mee naar boven en klikte de computer aan. Het apparaat begon te zoemen, op het scherm flitsten figuren voorbij. Ze hurkte neer voor de muziekinstallatie op de grond. Het hoesje van de cd die ze het laatst gedraaid had, lag erbovenop. Dance. Daar had ze nu geen zin in. Eergisteren had ze gehoopt dat de snelle beat haar op zou wekken tot ongekende creativiteit. Maar intussen was haar artikel afgekeurd. Ze pakte een cd van Händel uit de rij. Hij begon vrolijk. Ze nam achter haar bureau plaats. Een schema moest er komen. Ze maakte een overzicht van de weken die haar restten tot de volgende bijeenkomst van de begeleidingscommissie, de deadline voor het inleveren van het artikel. Naarmate de dagen lengden, was er minder tijd om boven te gaan zitten werken. Er werd later gegeten, de tuin moest worden gesproeid, en ook bleef de hitte onder de balken hangen. Om en om plande ze de dagen vol met werken aan haar proefschrift en andere klusjes: de bomen, de rozen, het weiland. Elk voorjaar moest het gras onkruidvrij gemaakt worden, want de ezels konden ziek worden van distels. Wat verder nog? De luiken schilderen, naar haar vader. Iets leuks met Norma doen, naar de sauna of een dag wandelen. Zomerkleren kopen, dat deed ze beter alleen. Haar verjaardag. De tentoonstelling in het museum. En ze moest echt gauw iets afspreken met Lidwien. Wat voor films draaiden er eigenlijk? Vroeger had ze die goed bijgehouden. Er was iets misgegaan. Ze had het niet goed aangepakt, het schrijven van een proefschrift onderschat. Gedacht: ik doe het even. Ze was op school altijd goed geweest. Maar toen ging het om repetities, losse flodders. Nu was er de eis een meesterstuk te leveren, een these, een stelling, iets origineels. Sloven dat kon ze wel. Maar met iets voor de dag komen, iets wat goed was, verpletterend, misschien kon ze dat wel helemaal niet. Ze sprong op van haar stoel en drentelde door de kamer. De muziek was stemmig geworden. Ze besefte dat ze zomaar ineens zou kunnen huilen. Ze zette zich weer aan haar bureau.

Dit tijdsschema had ze veel eerder moeten maken! Tomeloze ambitie wierp een schaduw over je vrije tijd. Maar in zo’n spreadsheet zag het er aardig uit, genoeg wit om in een dik boek te kunnen beginnen.

Beneden viel de staldeur dicht. Ze sloeg de gegevens op, schoof haar stoel naar achteren en opende de deur.

‘Ik ben hier!’ Er kwam geen antwoord. Het trapgat bleef donker en stil. Misschien was het Norma wel helemaal niet, maar een inbreker, een moordenaar. Ze liep zachtjes de trap af tot halverwege een rinkelend geraas de stilte verbrak. Het geluid van flessen die omvielen. Ze hoorde Norma hartgrondig vloeken. ‘Alles goed?’ Er klonk gelach, eerst gesmoord, allengs luider. Edith lachte opgelucht mee. ‘Wat is er?’ riep ze en daalde de trap nog twee treden verder af. Ze hoorde de metalen plof waarmee de brommer op zijn standaard viel. Een walm benzinedamp wolkte op.

‘Maar goed dat ik mijn helm nog op had,’ riep Norma vrolijk. Ze werd opeens chagrijnig. Waarom bracht zij die flessen dan ook niet gewoon naar de glasbak? Zij zoop ze toch zelf leeg. Of moesten ze daar blijven staan als tastbaar bewijs, een monument voor de ondergang van hun relatie?

‘Het zijn er anders wel veel,’ zei ze. Norma liep met zware stappen de stal door naar de gang en deed de lamp aan. Dik ingepakt in jack en sjaal stond ze als een eskimovrouw afgetekend in de rechthoek van licht die de stal inviel.

‘Breng jij ze morgen eens weg, jij hebt ook meegedronken.’ Edith stapte van de onderste tree van de trap, de stenen vloer was koud.

‘Hoe was het bij je ouders?’ vroeg ze aarzelend. Norma wikkelde de sjaal rond haar hoofd los en schudde haar krullen uit.

‘Gewoon. Mijn moeder die om de tien minuten vraagt waarom ze Norma zo weinig ziet. Als Toos er is, vraagt ze naar Toos. Alsof ze het erom doet.’

‘Een vos verliest zijn haren, niet zijn streken’, merkte Edith op. Ze had Norma’s moeder nooit gemogen, kil was ze, klaaglijk, al voor ze aan dementie ging lijden. Maar Norma leek onaangedaan door de vileine kant van haar moeders geheugenverlies.

‘Ik heb een lekkere uitsmijter voor mijn vader gebakken.’ Zij verdween ritselend de gang in, hing haar jas aan de kapstok. ‘Is de kachel aan?’ Edith meldde er een half uur geleden nog een blok hout ingelegd te hebben. ‘Moet je werken?’ Norma stak haar hoofd om de hoek. Edith keek naar de lege punten van haar sokken.

‘Nog even, ik heb een schema gemaakt. Morgen ga ik schilderen.’

In de keuken hoorde ze Norma met een hoog stemmetje lief tegen een van de poezen praten. Ze liep traag de trap weer op. Waarom ging ze niet met een boek beneden zitten? Toen werd de deur met een ferme druk op de klink gesloten. Het licht uit de gang bleef de stal in schijnen, niet langer uitnodigend, eerder waakzaam. Ze trok zich terug op haar kamer, besloten en warm. Even gluurde ze langs het gordijn naar buiten. Vlak boven de grond, tussen de stammen van de bomen, hingen slierten nevel. Ze hield van mist. Het zicht beperkt tot je directe omgeving, werd je je scherp bewust van de onbekende mogelijkheden die schuilgingen in de witte deken die alles bedekte. Ze had opeens zin om op reis te gaan. Het gordijn loslatend, zette ze de cd-speler harder en zakte in de leunstoel neer. Dit stuk was weer droevig. Ze liet haar hoofd achterovervallen en sloot de ogen. Jongens met anorexia. Zou ze nog even wat databases doorzoeken op zoek naar wetenschappelijke literatuur? Lodewijk moest nog uitgelaten worden. Lekker beschut zat ze hier. Ze kon in Tolstoj beginnen, Oorlog en vrede. Op de tentoonstelling in het museum hing een portret van hem, had Loes verteld. Toch maar nog een uurtje werken, de titels van interessante artikelen naar de bibliotheek doormailen, dan kon Loes ze maandagochtend meteen op gaan vragen.

III

Zondagmorgen, kwart over negen. Alle luiken stonden in de grondverf, klaar om gelakt te worden. Edith had kunnen uitslapen maar ze had geen zin gehad om lang in bed te blijven liggen. Vijf, zes uur lang alleen thuis, zonde om die tijd te verspillen. Norma had haar best gedaan geen geluid te maken: de wekker bracht ze al na één pieptoon met een klap tot zwijgen, zacht gleed ze onder het dekbed uit, in het donker graaide ze haar kleren bij elkaar en op de gang trok ze heel langzaam de deur achter zich dicht. Edith had zich nog eens omgedraaid, van plan om pas op te staan als ze weg waren. Ze had het ruisen van de douche gehoord, krakende traptreden, eerst onder Norma’s gewicht, daarna onder Geerts haastige stappen, en de knersende keukendeur. Hij was waarschijnlijk zo in zijn kloffie van de dag tevoren geschoten, scheren had niet gehoeven. Met zijn lengte, magerte, gemillimeterde haar, leek hij op een profeet. Het was moeilijk voor te stellen dat hij zich week in week uit voor klassen vol pubers staande hield.

Vlak voor Geerts komst hadden ze er nog over geruzied dat Norma de luiken roze wilde schilderen. Onder de dreiging het karwei zelf af te moeten maken, had ze zich uiteindelijk bij Ediths standpunt neergelegd. Aan tafel waren ze het onverwacht wel eens geweest. Tijdens de soep was het gesprek gekomen op de herkomst van de groenten die ze aten en de absurd lage prijzen die betaald werden voor producten die een half etmaal over de wereld gevlogen waren. Daarna moesten de Europese landbouwsubsidies het ontgelden. De stap naar ergernis over het vervoer van Nederlandse varkens naar een slachthuis in Italië, louter om de ham van het predicaat ‘Parma’ te kunnen voorzien, lag voor de hand. Toen Norma de ovenschaal met het hoofdgerecht dampend tussen de borden zette, had Geert Edith naar de voortgang van haar proefschrift gevraagd. ‘Ik zit vast met het laatste gedeelte. Het gaat over anorexia nervosa.’ Hij wilde weten waarom ze kostbare tijd besteedde aan een handjevol verwende meisjes dat zichzelf te dik vond, terwijl miljoenen kinderen in arme landen niet genoeg te eten hadden.

‘Die meisjes zijn niet verwend,’ had Edith getroffen gezegd. ‘De moeite die zij hebben om zich een plekje onder de zon te verwerven is exemplarisch voor de problemen van vrouwen over de hele wereld.’ Ze keek toe hoe Norma zijn bord vol schepte. Hij fronste zijn wenkbrauwen.

‘Wat heb je aan feministische praat als je honger hebt?’ Norma blies verontwaardigd. Edith liet zich door haar ook een stuk lasagne aanreiken, de zachte vulling kleurig tussen de laagjes deeg, de spinazie groen, de tomatensaus rood. Norma had zich uitgesloofd, ze had ook een enorme bak sla gemaakt. Ze bediende zichzelf als laatste.