Nico Dros

Oorlogsparadijs

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2012 NICO DROS, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7105 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de achtste druk, 2015

Voor mijn oude vader Nic Dros, en zijn vriendin Toos Polak.

1
De oorlog komt nabij

16 april – 18 april 1962

Maandagmorgen, in de week voor Pasen, moest Adriaan Wiering een speciale voordracht houden voor 44 legerartsen die spoedig naar de Verre Oost zouden vertrekken. De Nederlandse regering stuurde extra troepen naar Nieuw-Guinea en dit medisch peloton ging hen ondersteunen. Wiering had tijdens de politionele acties jarenlang als frontchirurg op Java gewerkt. Vanwege zijn ruime ervaring had de tegenwoordige legerleiding, nu de overzeese situatie zo drastisch verslechterde, een dringend beroep op hem gedaan om tot de medische staf van de troepen daarginds toe te treden. Hij zou de supervisie over een groot veldhospitaal krijgen. Maar Wiering had dit aanbod afgewimpeld. Wel verklaarde hij zich bereid om zijn oorlogservaringen met de nieuwe lichting legerartsen te delen.

De maandag waarop de voordracht was gepland viel op de eerste dag van Wierings vakantie, een lang uitgestelde tegemoetkoming voor de werkzaamheden die hij zowel tijdens de laatste kerstdagen als de jaarwisseling in het Academisch Ziekenhuis van Leiden had verricht. Dat deed hij bijna elk jaar: de feestdagen aan zich laten voorbijgaan door zoveel mogelijk diensten waar te nemen. In de laatste weken van december werd het meestal overal rustig op de afdelingen. In zijn paviljoen hing dan een serene sfeer. De bezetting van de bedden was laag, alleen ernstig zieken waren overgebleven. Hij vond gelegenheid om het personeel van zijn afdeling eens uitvoerig te spreken. Soms kwam er een spoedklus tussendoor, maar daarna braken er weer uren aan waarin hij welbeschouwd niets te doen had. Dan zat hij in zijn spreekkamer, onderuitgezakt met de benen op tafel, een roman van Vestdijk te lezen.

Tijdens de afgelopen oudejaarsnacht had hij het trouwens nog druk gehad, onder meer met een huisvader in wiens handen een zelfvervaardigd projectiel was ontploft. Met diens rechteroog kwam het niet meer goed, maar hij had in elk geval zeven vingers voor hem kunnen behouden, en daar had het aanvankelijk niet naar uitgezien. En op nieuwjaarsmiddag was er zelfs nog een bommenmaker binnengedragen, nota bene een joch van vijftien, dat dankzij zijn duistere experimenten onder de brandwonden zat en het scrotum zo ongeveer had verspeeld.

Vakantie of niet, de omstandigheden waarin het land verkeerde, duldden geen uitstel. Even voor half tien die maandagochtend stapte Wiering de gewelfde hal van de Medische Faculteit binnen, nadat hij van zijn huis aan de Hooglandse Kerkgracht was komen wandelen. De verandering van koude naar warme lucht bezorgde hem direct na zijn entree een hoestbui. Met de hand streek hij zijn verwaaide, lichtgrijzende haren naar achteren. Hij was een man met een tenger, hoewel krachtig postuur, levendige ogen en een gezicht waarvan de vale kleur een malariaverleden verried.

Van chirurgen wordt wel eens opgemerkt, ook door collega’s uit de medische wereld, dat zij in onbehouwenheid niet voor paardenslagers onderdoen. Een verklaring hiervoor luidt dat hun beroepspraktijk hen herhaaldelijk met het schemergebied tussen leven en dood in aanraking brengt, iets wat hun emotionele gestel aanvreet en waartegen ze zich bij voorkeur met een zekere botheid wapenen. Adriaan Wiering voldeed niet aan dit profiel, temeer daar hij in niets leek op zijn vader, Sebald Wiering, de hooghartige senator die nawinter ’45 in Duitse gevangenschap was gestorven. De zoon was eerder voorkomend en bedachtzaam, eigenschappen uit de moederlijke lijn. Maar aan de operatietafel was hij een ander: dominant en gedecideerd. Hij was geliefd bij het personeel doordat hij in de dagelijkse omgang behalve autoritair ook gemoedelijk kon zijn. Vrouwen nam hij makkelijk voor zich in. In hun nabijheid werd hij ietwat verlegen, waardoor ze hem voor een gevoelig man hielden.

Links en rechts in de hal van de faculteit klitten groepen studenten bijeen. Opgewonden stemmen vulden de ruimte. De reden van alle beroering was niet moeilijk te raden. Adriaan bleef even staan bij een gezelschap jongerejaars om te horen welke uitkomst de discussie kreeg. Maar terwijl hij stond te luisteren naar meningen over de acute kwestie Nieuw-Guinea, overviel hem de herinnering aan een zonovergoten middag begin september 1939 in dezelfde hal toen hij, student geneeskunde, met jaargenoten het zojuist ontketende Duitse offensief in Polen besprak. Die lang vervlogen middag was het tot hem doorgedrongen dat de internationale situatie voorlopig een streep haalde door zijn lang gekoesterde toekomstplannen.

Een collega liep langs en knikte hem vriendelijk toe, maar Wiering was te zeer in gedachten verzonken om de ander op te merken. Na zo enige tijd te hebben staan mijmeren, liep hij verstrooid weer verder. Pas toen een van de Italiaanse schoonmaaksters, gewapend met emmer en dweil langsliep en hem met haar rauwe stem Bon giorno, dottore! toeriep, schrok hij op en beantwoordde haar groet met een bedeesde glimlach.

Rita veerde direct op toen hij het secretariaat binnenkwam. Terwijl ze hem koffie inschonk, zei ze: ‘De bijeenkomst met de legerartsen is naar het auditorium verplaatst.’

Adriaan fronste zijn wenkbrauwen.

‘Onze doctoraalstudenten zijn namelijk ook aanwezig. Eerens wilde donderdag opeens dat ik ze uitnodigde. Waarom dat nou weer moest? Zeg Adriaan, denk jij dat het echt oorlog wordt?’

Zo onder vier ogen noemde Rita hem gewoon bij zijn voornaam, waar hij haar zelf om had verzocht. Maar in aanwezigheid van zijn andere collega’s of het hoofd van de faculteit, professor Eerens, vermeed zij dat. Harm Eerens was van mening dat al te informele omgang tussen specialisten en lager personeel afbreuk deed aan de waardigheid van het medische beroep.

‘Een oorlog zou werkelijk een ramp zijn,’ zei Adriaan, die zijn overjas uittrok en tegelijk de zakken ervan doorzocht. Toen dat niets opleverde, opende hij zijn bruinleren tas en viste er een doosje sigaren uit. Hij stak er een op, en vervolgde op een toon alsof hij hardop nadacht: ‘Maar wat moet je eigenlijk anders? We kunnen die Papoea’s toch moeilijk aan hun lot overlaten? Uitgeleverd aan de Indonesiërs hebben ze net zoveel toekomst als de indianen van Noord-Amerika.’

‘Als ze dan toch gaan vechten,’ zei Rita, ‘laten ze dan al die Ambonezen uit dit land er ook maar op afsturen. Die zitten hier maar wat in barakken te kleumen en ongelukkig te wezen.’

‘Volgens mij zouden er heel wat van die lui graag op af gaan,’ zei hij. ‘Dat zijn namelijk echte vechtjassen.’ Hij dronk zijn koffie, inhaleerde diep en dacht: hoe zeiden ze dat ook weer bij het KNIL? O ja: Satoe orang maloekoe lebih keras daripada lima kromo. Venijnig blies hij de rook uit. ‘Een enkele Molukker is vijf Javanen de baas. En dat is niet zomaar een praatje. Misschien is het inderdaad verstandig een paar Molukse bataljons mee te nemen. Maar als het karwei geklaard is, willen ze vast door naar Ambon, want daar hebben ze ook nog iets recht te zetten.’

‘Jij lijkt ook al zo opgejut,’ zei Rita, ‘in de stemming om de oorlog te verklaren. Heel veel mensen krijgen dat nu over zich.’

‘God bewaar me,’ zei hij zuchtend. Hij moest denken aan zijn jongens in Semarang. Ze waren gelukkig nog te jong voor de militaire dienstplicht. Wel hadden ze van kindsbeen af vrijwel dagelijks in een zandkleurig uniformpje op het schoolplein moeten exerceren onder de tropenzon. Arme kereltjes. Waarom had hij dat al die jaren maar gewoon laten gebeuren? En wat als dit conflict zich bleef voortslepen en ze de leeftijd kregen waarop ze onder de wapenen werden geroepen? De gedachte bezorgde hem een opvlieger, een verschijnsel waar hij de laatste maanden vreemd genoeg last van had. Opvliegers hoorden bij vrouwen met een oestrogeentekort, maar intussen zat hij er maar mooi mee. Wat de jongens betrof: om zichzelf gerust te stellen hield hij zich voor dat er, als het erop aankwam, mogelijkheden genoeg waren om ze voor het leger te behoeden. In elk geval moest hij de zaak niet op zijn beloop laten; nog dit jaar, deze zomer, moest hij al stappen ondernemen.

‘Het is echt niet uit fanatisme of liefhebberij,’ richtte hij zich tot Rita, ‘dat ik hier de eerste dag van mijn vakantie een voordracht over chirurgie in een oorlogsgebied ga afsteken.’

‘Natuurlijk niet, dat snap ik ook wel,’ zei Rita. ‘Maar toch, iedereen raakt van streek door al dat akelige, opzwepende nieuws in de kranten.’

‘Het is waar, die berichtgeving werkt aanstekelijk. Blijf jij nou alsjeblieft kalm, want zonder jou wordt het hier een zootje.’

Deze woorden streelden haar.

Adriaan stond op, graaide een stapeltje post uit zijn vakje en wilde ermee naar zijn werkkamer gaan. Rita was ook opgestaan en hield hem tegen.

‘Je boord zit slordig,’ zei ze. ‘Wacht, laat mij maar even.’ Met moederlijk overwicht schikte ze zijn overhemd en knoopte zijn stropdas opnieuw. Het bekoorde haar niet dat hij van zijn maatkostuums nu juist dat sombere, zwarte had uitgekozen, alsof hij naar een uitvaart ging. Maar ze zweeg erover en zei alleen: ‘Is Claire soms weer van huis?’

Hij knikte en keek erbij alsof hij wilde zeggen: gelukkig wel.

‘Ach, trouw toch gewoon met haar.’

Liever niet, dacht hij.

Hoestend liep hij naar zijn werkkamer. Gewoonlijk was hij twee ochtenden op de faculteit, vanwege colleges en besprekingen, de rest van de week werkte hij in de kliniek, waar hij ook de praktijklessen anatomie gaf. Vier jaar terug, toen hij nog in Leuven zat, was hij vanuit Leiden benaderd. Of hij leiding wilde geven aan de afdeling chirurgie van het Academisch Ziekenhuis. Daar zaten onderwijstaken aan vast, en uiteraard wat bestuurswerk. Terloops werd hij erop geattendeerd dat er in de nabije toekomst een leerstoel vacant kwam. Het kwam hem toen goed uit om weg te gaan uit Leuven en terug te keren naar de stad waar hij had gestudeerd. Inmiddels was er niemand meer die zich hier nog iets van dat professoraat herinnerde. Soms bekroop hem de twijfel of hij hier wel moest blijven. Dit jaar werd hij zevenenveertig; als hij nog iets bijzonders met zijn vak wilde, kon hij het beter niet te lang meer uitstellen. Een duidelijk plan stond hem echter nog niet voor ogen. Maar één ding was wel zeker: hij zou de oorlog niet meer opzoeken, althans niet vrijwillig.

==

Het was kil in zijn kamer toen hij er de post doornam. Er zat een uitnodiging tussen voor een congres, het departement kondigde nieuwe voorschriften aan, er was gezever van andere instanties, enkele stukken herinnerden hem aan verplichtingen in de meimaand. Van elk schrijven nam hij slechts kort notitie, waarna hij het van zich afschoof en het volgende stuk uit de envelop tevoorschijn haalde. Toen stiet hij op een gewone brief aan hem gericht, waar in de linkerbovenhoek met welgevormde, kleine letters ‘persoonlijk’ stond geschreven. Hij nam de envelop ter hand, een witgrijze met een postzegel van de kroonprinses erop, en staarde naar het handschrift dat hij ergens van dacht te kennen. Hij draaide de envelop om en las de naam van de afzender: M. Blom-Keijzer, Weeshout, Texel.

Een sisklank ontsnapte aan zijn lippen. Hij hield het kleine omslag in zijn hand en keek ernaar met verdwaasde blik. Even leek hij besluiteloos, daarop stak hij de brief ongeopend in de binnenzak van zijn frak. Hij liep naar het raam en trok vergeefs aan zijn sigaar. Toen keerde hij terug naar zijn bureau, schoof de onderste lade ervan open en zocht tussen de rommel naar een bistouri. Nadat hij het antieke operatiemes had gevonden, klapte hij het uit, diepte de brief toch weer uit zijn binnenzak op en sneed de omslag ervan met de grootste omzichtigheid open. Hij stak zijn sigaar opnieuw aan, zocht naar zijn bril en begon te lezen.

==

Texel, 12 april 1962

Zeer geachte dokter Wiering,

Een week of tien geleden deed een vriendin van me, een Texelse die met een Leidenaar is getrouwd, een verrassende ontdekking in het Leids Academisch Ziekenhuis. Ze zat aan het bed van haar schoonvader die kort ervoor geopereerd was, toen de behandelende chirurg langskwam. Zijn ronde langs de patiënten op de afdeling was flink uitgelopen, vandaar dat hij pas tijdens het bezoekuur verscheen. Mijn vriendin (Tiny Kikkert is haar meisjesnaam) dacht deze arts nog van vroeger te kennen en ze vroeg hem dan ook of hij soms in de oorlog op Texel had gewerkt. De aangesprokene keek verrast op en zei: ‘Ja, dat klopt mevrouw, ruim tweeënhalf jaar, in het noodhospitaal te Den Burg, ook wel het Gesticht geheten.’ Hij had dit nog niet gezegd of een zuster kwam hem halen voor een spoedgeval, en weg was hij. De schoonvader van Tiny zei toen: ‘Ik wist niet dat jij dokter Wiering kende.’ Waarop zij zei: ‘Hij heet geen Wiering, hij heet Walraven, Luc Walraven. Ik heb hem in de oorlogsjaren verschillende keren ontmoet bij de familie waar hij toen inwoonde.’

De verwarring die daarna ontstond zal niet verbazen. Voor de zekerheid informeerde Tiny bij het weggaan nog eens naar de naam van deze dokter bij de verpleegster die het spoedgeval was komen melden. Die antwoordde haar: ‘Dat is dokter Wiering, algemeen chirurg en hoofd van onze afdeling.’

Tiny, die heel goed wist welk belang ik in haar ontdekking zou stellen, deed me het hele verhaal over de telefoon. Goddank, dacht ik, de vermiste is gevonden, hij leeft! In de jaren ervoor had ik me vaak afgevraagd wat er van hem geworden was. Vlak voor zijn vertrek als legerarts naar Indonesië, in januari 1946, had hij een mooie, lange brief geschreven om mijn familie te bedanken, en vooral te bemoedigen. In al die jaren erna vernamen we niets meer van hem. We wisten niet eens of hij indertijd naar Nederland was teruggekeerd. Links en rechts deed ik navraag. Bij allerlei ziekenhuizen in het land informeerde ik, maar telkens vergeefs. Daarna heb ik het er maar bij gelaten.

En nu was hij toevallig opgespoord, en ik was er blij om. Maar daarna was ik niet minder verward. Ik vroeg me af: hoe zit dat dan met die twee namen? Bezat hij in de oorlogsjaren een vals persoonsbewijs en gaf hij zich uit voor iemand anders? Maar waarom heeft hij ons na 5 mei ’45 zijn echte naam dan niet verteld? Ook onder zijn afscheidsbrief uit januari 1946, die ik nog bezit en zojuist heb herlezen, staat eenvoudig: Luc.

Het leek me het beste maar gewoon contact met hem op te nemen. Daarna begon ik echter te twijfelen. Wat nu, vroeg ik me af, als hij het verleden het liefst ver van zich weghoudt? Alle gebeurtenissen die aan het eind van de oorlog plaatsvonden in ogenschouw nemende kon ik me dat ineens heel goed voorstellen.

Ik hoop maar dat u niet te veel aanstoot neemt aan mijn verwarde geschrijf. Onderhand heb ik over alles zoveel gepiekerd dat ik me zelfs ben gaan afvragen of er geen sprake kan zijn van een ernstig misverstand, een persoonsverwisseling. Maar stel nu dat dokter Wiering en dokter Walraven toch dezelfde persoon blijken te zijn, dan ben ik zo vrij, om niet te zeggen brutaal, hem bij deze een boodschap over te brieven. Het gaat om iemand die dokter Walraven tijdens de oorlogsjaren goed heeft gekend, en met wie hij veel heeft meegemaakt: Sieme Veijl. De man is al geruime tijd ernstig ziek en hij loopt, zoals wij op het eiland zeggen, met de dood aan een touwtje. Dit alles werd me verteld door zijn zuster Aafke, die hem de voorbije maanden heeft verpleegd. Sieme praat steeds over de oorlog, vooral over die helse dagen in het voorjaar van ’45. Wie hem kent weet hoe onverschrokken deze man vroeger kon zijn. Maar degene die zijn leven voor anderen heeft gewaagd, is nu een beklagenswaardig persoon geworden die in grote geestelijke nood verkeert. Het is niet duidelijk waar precies de angel steekt, wat hem allemaal op het hart drukt, daarvoor zijn de verhalen van Sieme te onsamenhangend. De naam van dokter Walraven heeft hij herhaaldelijk laten vallen. Sieme heeft te kennen gegeven dat hij eigenlijk vooral met hem nog eens zou willen praten.

Ik heb haar verteld dat hij sinds kort mogelijk was opgespoord en zegde toe dat ik hem zou schrijven om de wens van Sieme over te brengen. Tegen Aaf heb ik gezegd: ‘Ik weet niet of hij zal komen, reken nergens op.’ Het leek me namelijk heel goed voorstelbaar dat hij een dergelijk weerzien liever aan zich voorbij zou laten gaan. Maar mocht hij Sieme wel willen spreken dan moet hij in ieder geval weten dat het raadzaam is daarmee niet lang meer te wachten.

==

Zeer geachte dokter Wiering, wanneer er sprake is van een misverstand en Luc Walraven een vreemde voor u is, dan bied ik excuses aan voor deze merkwaardige brief. Gooit u ’m dan maar weg. Maar als het bericht van mijn vriendin Tiny Kikkert toch juist blijkt te zijn, dan wens ik u in ieder geval alle goeds voor de toekomst toe. Weet dat u altijd welkom bent bij ons op Weeshout.

==

Merel Blom-Keijzer

==

Adriaan bleef roerloos in zijn stoel zitten en staarde voor zich uit. Verbeten rookte hij het restant van zijn sigaar op, zonder te bemerken dat hij as op zijn kleding morste.

Een driftige klop op de deur, die daarna meteen werd geopend, en de geagiteerde stem van Harm Eerens maakten onverhoeds een einde aan zijn apathie.

‘Adriaan! Waar blijf je nou? Er zit verdomme een hele zaal op je te wachten!’

Adriaan Wiering schoot overeind en mompelde een excuus. Even bleef hij weifelend staan alsof hij niet wist wat hem te doen stond. Toen pakte hij de brief van zijn bureau en stak hem bij zich. Hij nam zijn tas van bruin leer, opende deze om te controleren of zijn papieren en rookwaren erin zaten, pakte zijn leesbril op en zei tegen de prof die ongedurig in de deuropening wachtte: ‘We gaan.’

Adriaan voelde zich even licht in zijn hoofd als zwaar in zijn benen toen hij de voor hem uit stuivende Eerens probeerde bij te houden. Bij nader inzien was het veel beter geweest als hij de brief van Merel nog niet had gelezen. Dan was hij nu niet zo van zijn apropos geweest.

Het publiek in het auditorium verstomde toen beide medici binnentraden. Achteraan in de banken op de verhoging zaten de studenten, waaronder een handvol vrouwen. De artsen, allen in militair tenue, bemanden de voorste rijen. De ruimte stond al bijna blauw van de rook. Adriaan snoof een mengeling van tabaksgeuren op en dit verkwikte hem enigszins. In de kruidige nevel kon hij zelfs het zoete, prikkelende aroma van kretek onderscheiden. Hij liep naar het katheder en controleerde of er een glas water en asbak voor hem waren neergezet. Hij legde zijn papieren zorgvuldig klaar en hield een zucht binnen. In Leuven had hij een patiënte gehad die hem ooit op een vertrouwelijk moment toefluisterde: ‘Soms wil ik het liefste maar gewoon collapseren: onderuit, weg, alles zwart.’ Hij was die woorden nooit vergeten, haar trouwens ook niet, en nu leek hij in een soortgelijke stemming te verkeren. Zo mocht hij niet denken, hij moest er nu gewoon staan. Met weerzin had hij dit afgelopen weekend aan zijn voordracht gewerkt. In elk geval was het gelukt, zijn verhaal lag er. Nu moest hij het nog brengen, het ging er immers om dat hij met zijn optreden bijdroeg aan de goede naam van zijn faculteit. En natuurlijk ook dat hij de collega’s een hart onder de riem zou steken. Om zichzelf op te peppen stak hij een nieuwe sigaar op. Over een paar uur begon zijn vakantie. De beproevingen waren te overzien.

Professor Harm Eerens leidde de bijeenkomst in met een kort welkomstwoord. Maar halverwege zijn rommelige praatje over de politieke spanningen tussen Nederland en zijn voormalige oostkolonie onderbrak hij zichzelf. Eerens snoof nog eens diep, ook hij had de geur van kretek bespeurd.

‘Neemt u mij niet kwalijk,’ richtte hij zich tot de zaal, terwijl zijn ogen vorsend langs de rijen gingen waar de studenten zaten. ‘Als ik me niet vergis ruikt het hier naar kruidnagelsigaretten. Betekent dit soms dat sommige van onze Indonesische gaststudenten ook hier aanwezig zijn? In het licht van de internationale situatie lijkt me dat volslagen ongepast. Het is niet de bedoeling dat hier een passiepreek wordt gehouden terwijl de vijand meeluistert...’

Er ontstond commotie in de zaal. Onder de legerartsen waren er velen die zich omdraaiden om te zien wie precies de rijen achter hen bevolkte. Adriaan vermoedde dat Eerens deze opmerking slechts had gemaakt om de aanwezige officieren van gezondheid te kunnen demonstreren hoe vaderlandslievend hij was. Maar, dacht hij ontsteld, is het niet beschamend om je eigen studenten – al komen ze dan uit Indonesië – als vijanden te betitelen? Alsof zij het kunnen helpen dat Soekarno en zijn kliek hun binnenlandse problemen trachten te bezweren door het volk tot een oorlog op te juinen. De nabijheid van het faculteitshoofd hinderde hem nu meer dan ooit.

Er bleken geen Indonesiërs in het auditorium aanwezig; alleen enkele Indische jongens, liefhebbers van kretek, in hun loyaliteit Nederland overigens als geen ander toegedaan.

De prof hernam zijn inleiding. Daarna klonk er een beleefd applaus en was het woord aan de spreker. Adriaan voelde zich nog steeds onvast op zijn voeten staan, reden om het katheder stevig met zijn rechterhand te omklemmen. Hij vermande zich en nam de zaal in zich op. Altijd wanneer hij diep nadacht of zich concentreerde kregen zijn ogen een onvriendelijke uitdrukking. Hij hoestte nog maar eens, trotseerde een laatste aarzeling en sprak met donkere stem: ‘Indien de machthebbers in Djakarta hun dreigementen werkelijk in daden omzetten, zult u, zeer geachte collega’s, binnenkort ondervinden dat er naast de academie nog een andere leerschool voor uw vak bestaat. Zoals Johannes Esser, een begenadigd voorganger van ons, reeds schreef: de oorlog is een geduchte leermeester van de geneeskunde in het algemeen en van de chirurgie in het bijzonder.’

De spreker liet deze openingszinnen een tel of vijf in de lucht hangen, een tijdsspanne die hij gebruikte om de vuurpunt van zijn sigaar te laten aangloeien, en daarna stak hij van wal.

==

Hij sprak iets langer dan een uur achtereen. Allereerst verkende hij de gezondheidsrisico’s die kleven aan de legering van maagdelijke troepen in een tropische omgeving. Een kwestie die daarmee in verband stond betrof de onvermijdelijke uitbraak van venerische ziekten onder de manschappen, omdat in elk oorlogsgebied bordelen nu eenmaal als paddenstoelen uit de grond schieten. Wiering schetste de contouren van een hygiënisch regime om de situatie enigszins te beheersen. Toen de spreker in zijn relaas als het ware te velde raakte, werd zijn toon levendiger en leek zijn betrokkenheid bij het onderwerp groter. Een eventuele, aanstaande oorlog op Nieuw-Guinea zou volgens hem grofweg twee gedaanten kunnen aannemen, zoals er parallel hieraan ook twee manieren waren waarop men de medische zorg te velde kon organiseren. Het was denkbaar dat er min of meer statische gevechtsgebieden ontstonden, met Nederlandse en Indonesische troepen aan beide zijden van de frontlinie gelegerd. In zo’n situatie was het verstandig dicht achter het front verbandposten in te richten, waar men ook spoedoperaties kon uitvoeren. Alle chirurgen in oorlogsgebied weten immers: het eerste uur is goud waard. Een gewonde die ter plaatse snel wordt geholpen heeft een veel betere prognose dan de soldaat die uren van hulp verstoken blijft. Geopereerden moesten daarna, bijgestaan door verplegers, van het front worden weggevoerd, het binnenland in, naar een veldhospitaal voor een langer verblijf.

Het lag echter meer voor de hand, vervolgde de spreker, dat Indonesische invasietroepen op Nieuw-Guinea een directe militaire confrontatie zouden vermijden en voor een guerrilla kozen om de Nederlandse legermacht in een groter en minder overzichtelijk gevechtsterrein uit te putten. Aangezien de frontlinie zich in dat geval telkens verplaatste moest de primaire gewondenzorg ambulant zijn. Het was onder zulke omstandigheden nodig dat behalve verplegers ook artsen de troepen tijdens een militaire actie vergezelden. Dat wil zeggen: in de tweede linie. De verzorging die een gewonde ter plekke kreeg – het stelpen van zijn bloedingen, het verbinden van zijn wonden – was van onschatbaar belang. Bij een shock na ernstig bloedverlies kon een transfusie ter plekke de dood voorlopig afwenden. Derhalve moest de bloedvoorziening zo mobiel mogelijk zijn. De acute geneeskunde kende voorts talloze ingrepen die levensreddend waren. Als voorbeeld noemde hij de behandeling van een spanningspneumothorax, ten gevolge van een schot- of steekwond.

Een gewonde die keurig en stabiel in het veldhospitaal was afgeleverd om door chirurgen verder te worden behandeld, liep overigens nog steeds grote risico’s. Wiering presenteerde zijn toehoorders nu een reeks afschrikwekkende gevallen om hen ervan te doordringen dat het resultaat van veel chirurgische inspanning vergeefs was, als het niet lukte de aseptische condities in de operatieruimte in stand te houden. In een tropische omgeving kon men een ruimte soms dermate moeilijk steriel maken dat men gedwongen was rigoureuze antiseptische condities te creëren, en de bijkomende weefselschade van de patiënten voor lief nam. In zijn tropenjaren had hij nogal eens meegemaakt dat een buikoperatie technisch prima was verlopen, terwijl de patiënt kort daarna toch bezweek. De verklaring hiervoor luidde dat delen van het darmkanaal een ideale broedplaats voor bacteriën vormen.

‘U weet,’ wierp de spreker op, ‘dat de dunne darm nagenoeg steriel is, in tegenstelling tot de dikke. Of zoals mijn leermeester dr. Oosterling het graag uitdrukte: de dunne darm is vergevingsgezind, de dikke darm daarentegen kent geen genade.’

In de late jaren veertig verliep de strijd tegen wondinfecties nu eenmaal uiterst moeizaam. Men beschikte over een zekere voorraad sulfonamiden, maar penicilline, dat uit de Verenigde Staten moest komen, was nog maar mondjesmaat voorhanden.

Bij de behandeling van arm- of beenverwondingen, vaak met fracturen door inslagen, speelde hetzelfde probleem. Ernstige gevallen stelden een chirurg voor een dilemma. Door amputatie was het leven van een gewonde meestal te redden, maar de gevolgen voor diens toekomst waren ingrijpend, helemaal wanneer het ging om een Indonesiër. Besloot men niet te amputeren en het bleek vanwege een oplaaiende wondinfectie toch niet te lukken het gekwetste lidmaat te behouden, dan was meestal het leven van de gewonde ook verspeeld.

‘Twijfelgevallen knagen aan de ziel van een chirurg,’ zei Wiering terwijl hij een nieuwe sigaar opstak en zich enkele slokken water permitteerde. ‘Het was bijna een opluchting om een werkelijk verbrijzeld onderbeen te mogen behandelen.’

Wanneer de keuze voor amputatie eenmaal was gemaakt, ging het om een karwei dat in korte tijd werd voltooid.

De toehoorders op de voorste rijen, de meesten in vol ornaat, allen nog wachtend op de vuurdoop, luisterden enigszins geïntimideerd naar deze uiteenzettingen. Een nogal plastische stilering maakte het betoog van Wiering niet alleen aanschouwelijk, maar deed de toehoorders ook bloed ruiken. Helemaal toen de spreker een tafereel beschreef van tientallen gewonde militairen en dessabewoners die na een beschieting het veldhospitaal werden binnengedragen. In zo’n situatie was een deskundige triage beslissend voor het uiteindelijke aantal doden. De meest ervaren arts in een team selecteerde de zwaarst gewonden met overlevingskans, zodat dezen als eersten konden worden behandeld. Moribundi kregen morfine ter verlichting van hun laatste uren. Chirurgen, assistenten en andere artsen gingen in de weer om aan geïmproviseerde tafels, verlicht door een paar acculampen, en omgeven door een wolk insecten, de slachtoffers bij wijze van spreken met mes en vork te opereren.

Een vergelijkbare indruk wekte het verhaal van de hospiks die met het semi-automatische geweer op de rug hun diensten in het veldhospitaal draaiden. Die bij onraad naar buiten stoven, herhaaldelijk in vuurgevechten verwikkeld raakten, en daarna hun verpleegwerk weer oppakten.

Adriaan had, toen hij zijn lezing op papier zette, niet de minste bedoeling gehad een al te groot effectbejag te sorteren. Maar toen hij zijn verhaal vertelde, gebeurde het dat onvoorziene herinneringen hem overweldigden en deden duizelen. Enkele ogenblikken onderbrak hij zichzelf, en stond trillend achter het katheder. De toehoorders werden de heftigheid van zijn ervaringen gewaar, en voelden ineens aan wat hun zelf mogelijk te wachten stond. Van zijn voornemen om de nieuwe lichting vlak voor vertrek naar de Oost een hart onder de riem te steken kwam in elk geval niet veel terecht.

De spreker bespeurde de bewogenheid op de voorste rijen in de zaal en besefte dat niet-ingewijden nauwelijks een idee kunnen hebben wat een oorlog in de tropen inhoudt. Om niet in naargeestigheid te eindigen rondde hij zijn voordracht af met enkele opmerkingen over de bijzondere positie van een arts in een oorlogsgebied. Hij vertelde onder meer hoe hij tijdens de gevechten behoorlijke aantallen gewonde Indonesische strijders had behandeld, en er weer bovenop geholpen. In alle veldhospitalen waar hij had gewerkt hadden de vrijheidsstrijders – de zogeheten terroristen en rampokkers – hun eigen afdeling gehad. Soms was het slechts een enkel tentzeil dat gewonde Hollandse soldaten en dito Indonesische opstandelingen fysiek van elkaar scheidde, terwijl ze in voorgaande dagen elkaar nog naar het leven hadden gestaan. Wiering had zelfs eens meegemaakt dat een pemuda, een jonge strijder, met veel toewijding werd verpleegd door de hospik die hem eerder had neergeschoten.

Zulke taferelen demonstreerden maar weer eens hoe verwarrend de medische praktijk in een oorlog kon zijn. De eed gebood een arts zelfs in bepaalde omstandigheden het verschil tussen vriend en vijand te negeren. Voor een arts waren er, als het er werkelijk op aankwam, alleen maar mensen die medische hulp behoefden. En de persoon die er het ergst aan toe was, moest als eerste worden geholpen, ook als het een vijand was. Met het verder escaleren van het oorlogsgeweld evolueerde de positie van de arts onwillekeurig meer naar neutraliteit, dat wil zeggen: verhevenheid boven de strijdende partijen.

‘Wanneer u straks,’ besloot Wiering, ‘als arts humane keuzes wilt blijven maken, zal dit u niet door iedereen in dank worden afgenomen. Maar ik zeg u, geachte collega’s: gedenk de eed, en blijf er steeds naar handelen, ook omwille van uw eigen behoud, na de oorlog.’

==

Harm Eerens bood Adriaan na de bijeenkomst een lunch aan. De prof voelde zich hiertoe verplicht, omdat de spreker een ochtend van zijn vakantie had opgeofferd. De kantine voor het faculteitspersoneel, overwoog Eerens, was te eenvoudig en alledaags voor zo’n uitnodiging. Gelukkig was er een nabijgelegen restaurant waar een groentesoepje en uitsmijter ook niet al te veel kostten. Hij keek met gemengde gevoelens terug op Wierings voordracht van die ochtend. De prof was tevreden omdat de bijeenkomst hoe dan ook een goede reclame voor zijn medische faculteit was geweest. Maar diep in zijn hart maakte het hem afgunstig dat iemand van zijn team een gezelschap dermate had kunnen imponeren.

‘Die legerartsen hebben blijkbaar tot nu toe maar een lui leventje gehad,’ sprak Eerens met een mond die nog niet helemaal leeg was. Hij deklasseerde de toehoorders van die ochtend om daarmee ook de spreker omlaag te halen. ‘Die zijn helemaal niet voorbereid op een oorlog.’

‘Daar kun je je ook niet echt op voorbereiden,’ reageerde Adriaan droog. ‘Geen zorg: ze leren snel, als eenmaal het schieten is begonnen.’ Hij had de ontstemdheid van Eerens opgemerkt en betreurde het nu dat hij diens invitatie eerder niet met een smoes had afgewimpeld.

‘Toch zal het niet voor niets zijn dat ze zo’n dringend beroep op veteranen zoals jij doen,’ zei Eerens. Hij had zijn uitsmijter reeds half verslonden en keek de ander aan alsof hij hem wilde aansporen alsnog bij te tekenen.

‘Weet je, ik kan een beetje opereren,’ zei Wiering. ‘Maar ze vroegen me om leiding te gaan geven, een heel veldhospitaal te bestieren. Dat is natuurlijk niets voor mij.’ Hij wachtte even en zei toen: ‘Nee, dat is meer iets voor jou, Harm. Waarom bied jij je eigenlijk niet aan?’

Eerens staarde ietwat verbluft naar zijn tafelgenoot, die met een uitgestreken gezicht tegenover hem zat. Van Wiering wist hij nooit zeker of hij serieus was of je in het ootje nam. Er zat hem trouwens nog iets anders dwars: die relativering van het begrip vijand, waarover Wiering had gesproken. De prof had nooit geweten dat de ander met zijn patricische smoelwerk een rooie was. En dan te bedenken dat deze man bijna een leerstoel had gekregen. Goed dat hij daar achter de schermen een stokje voor had gestoken. Als hij, Eerens, de leiding kreeg over zo’n veldhospitaal zou hij meteen decreteren dat eerst de eigen mensen geholpen werden. Dan konden ze daarna nog altijd bekijken wat er met resterende gewonden van de vijand moest gebeuren. Er was nog een gedachte die hem kwelde. Hij vermoedde dat Wiering de barmhartigheid van de medicus had overdreven met het doel Eerens’ eerdere optreden tegen vermeende Indonesische infiltranten onder de toehoorders belachelijk te maken. Het zat Eerens allemaal niet lekker en het was reden voor hem om over de lezing na te kaarten op een toon die varieerde tussen collegiale lof en professorale geringschatting.

Adriaan hield zich er Oost-Indisch doof voor. Hij zorgde dat de lunch geen moment langer duurde dan nodig was en ging na een minzaam knikje zijn vrijheid tegemoet.

==

Eenmaal thuisgekomen kleedde hij zich om. Hij nam zich voor de brief van Merel nog eens te lezen, maar voelde zich zo moe dat hij eerst even op de bank wilde liggen. Het was al na vieren toen hij wakker werd met de brief in zijn wazige gedachten. Hij schoot overeind en zocht er vergeefs naar in zijn bruinleren tas. Daarna liep hij naar de klerenkast waarin hij het jacquet had opgehangen en viste de envelop uit de binnenzak ervan. Met de uitgevouwen blaadjes voor zich op tafel zat hij te mijmeren.

Toen hij merkte dat het al tegen vijven liep, stopte hij de brief bij zijn persoonlijke papieren in een ladenkast van zijn werkkamer. Daar lagen ook enkele foto’s van zijn zoons die hij vorig jaar had gemaakt tijdens een uitstapje naar Djokjakarta. Gehaast ging hij op zoek naar zijn sportkleding en tennisracket. De tennisbaan lag aan de rand van de stad, en om op tijd voor zijn afspraak te komen reed hij twee keer met zijn Volvo door oranje. Onder het kunstlicht speelde hij enkele partijen met Frank Royaards. Frank was een collega-chirurg en oude dienstmaat uit de Oost, met wie hij de laatste jaren weer contact had. Na het tennissen reden ze elk in hun eigen auto naar het badhotel in Noordwijk om er, zoals ze vaker deden, samen iets te eten.

Het was een ijzeren gewoonte van Frank om onder hun periodieke maaltijd verslag te doen van zijn huwelijksleven. Hij had vijf leuke kinderen, maar zijn vrouw en hij leefden al jaren als kat en hond. Adriaan luisterde steeds gewillig naar deze ontboezemingen en liet de ander dan even uitpussen. Die avond negeerde Frank zijn perikelen thuis en begon over Nieuw-Guinea, een kwestie die hem blijkbaar hoog zat.

De situatie was dat voorjaar dan ook verontrustend. Het laatste Nederlandse rijksdeel in Azië vormde het toneel van troebelen en schermutselingen sinds Indonesië haar aanspraken op dit gebied nadrukkelijker deed gelden. Groepjes vrijwilligers uit het Indonesische leger waren heimelijk in Nieuw-Guinea aan land gegaan om de Papoea’s op te ruien. Nederlandse mariniers maakten jacht op de infiltranten. Het kwam herhaaldelijk tot vuurgevechten, aan Indonesische kant waren al dodelijke slachtoffers gevallen. De Amerikanen wisten de kijvende partijen aan de gesprekstafel te krijgen, hoewel de onderhandelingen na enkele zittingen alweer in het slop raakten. Intussen maakte president Soekarno de Indonesische volksmassa’s met vlammende redevoeringen rijp voor oorlog. Joseph Luns, minister van Buitenlandse Zaken, deed hetzelfde, zij het met beduidend minder geestvervoering. Op nasale toon verklaarde hij dat Nederland de Indonesische provocaties desnoods met alle militaire middelen zou pareren. En inderdaad stuurde de regering vliegtuigen, onderzeeboten, jagers en fregatten naar het betwiste gebied. In het kielzog hiervan volgden een aantal landmachtbataljons, bestaande uit mariniers en dienstplichtigen.

‘Heb jij gelezen,’ wierp Frank op toen ze over de wederzijdse troepensterkte praatten, ‘dat er een konvooi Russische schepen in de haven van Soerabaja ligt? Ze zeggen dat ze die schepen bij een rechtstreekse aanval op Nieuw-Guinea zullen inzetten. Let wel, met een Russische bemanning!’

‘Dan zullen de VS eindelijk onze kant kiezen,’ zei Adriaan. Het bericht was nieuw voor hem.

Ze waren het erover eens dat de oorlog op uitbreken stond. En militaire bemoeienis van beide grootmachten kon de zaak alleen maar erger maken. Adriaan zag ineens beelden van een verschroeide aarde voor zich. Voor de zoveelste keer nam hij zich voor zijn beide jongens tijdig in veiligheid te brengen.

Enige tijd zaten ze zwijgend te eten. Toen zei Frank: ‘Kun jij je nog herinneren dat we in ’48 het gebouw van een inlandse huishoudschool tot een medische post inrichtten?’

Adriaan dacht na en zei: ‘Was dat in Salatiga? In dat provincieplaatsje... weet de naam niet meer, vlak bij de djatibossen, aan de voet van dat gebergte?’

‘Ja daar. Het was er bloedlink.’

Adriaan wist het nu weer. Het stadje was in handen van Nederlandse troepen, maar in de omgeving hielden zich allerlei Indonesische milities op. Ze legden Japanse mijnen of vliegtuigbommen bij bruggen en langs wegen, om de aanvoer te belemmeren. Ze slopen ’s nachts door de kampongs, sloegen aan het rampokken, en sneden vermeende Indonesische collaborateurs letterlijk aan plakken. Toen kwam het bericht dat een groot Republikeins leger – de Siliwangidivisie – onderweg was naar het stadje. Iedereen dacht dat de Nederlandse versterking onder de voet zou worden gelopen.

‘En kun jij je die avond herinneren,’ vervolgde Frank, ‘dat we ieder met een revolver binnen handbereik op de binnenplaats zaten te praten? Er waren jochies die voor een paar duiten gras op de alang-alang sneden. Daarvan stookten ze een rokerig vuurtje voor ons om de muskieten op afstand te houden.’

Adriaan knikte, hij wist het nog vagelijk.

‘Overal in de omgeving klonken de slagen op het houten blok, de tongtong, als teken van alarm. Dat ging maar door, je kreeg er de zenuwen van. Soms was het even stil, hoorde je opeens schietpartijen in de verte.’

Adriaan keek hem onderzoekend aan.

‘En dan was er die branderige geur van klapperolie,’ zei Frank. ‘Weet je, soms komt die geur zomaar terug in mijn neus, alsof het kort geleden is dat we daar waren.’

Adriaan zag beelden voor zich van een rivier. Was dat ook daar geweest of vergiste hij zich? Iets van de beklemming van toen speelde op in zijn gemoed.

‘We hebben daar toch niet onder vuur gelegen?’ wilde hij van Frank weten.

Frank schudde het hoofd en begon over de Indonesische Siliwangidivisie. Wekenlang was dit leger in het eigen Republikeins gebied in de weer om opstandige troepen, communisten, tot de laatste man te verdelgen. Soldaten van de divisie overschreden zelfs de demarcatielijn om het slagerswerk te voltooien. ‘Nee maar,’ riep Frank uit, ‘die hebben elkaar afgemaakt zeg. De rivier was dagenlang rood van het bloed. Dat weet je toch nog wel?’

==

Om elf uur ’s avonds was Adriaan weer thuis, in zijn riante woning aan de Hooglandse Kerkgracht. Op de bank hangend probeerde hij de avondkrant te lezen, maar hij kon zijn aandacht er moeilijk bijhouden. Na enig zoeken vond hij een jazzprogramma op de lange golf. Onder het luisteren dacht hij: Frank heeft er ook last van.

Hij had eerder opgemerkt dat de dreiging van een nieuwe koloniale oorlog als vanzelf onwelgevallige herinneringen aan zijn eigen jaren in de Oost wakker schudde. Bij het schrijven van zijn voordracht voor de legerartsen had het hem telkens parten gespeeld. Liever liet hij het verleden rusten. In zijn leven waren de meeste stemmen van vroeger na zekere tijd verstomd. Toen de omstandigheden hem ooit diep neerdrukten, had hij aan de andere kant van de wereld in een koloniale oorlog vergetelheid gezocht. Op den duur had hij er zichzelf hervonden. Hij was iemand geworden die in het hier en nu leefde, niet langer een man die telkens omzag of de herinnering bleef uitspinnen. Had hij die neiging wel gehad, het klinische werk en de verantwoordelijkheden ervan zouden het hem hebben belet. Zijn werk was het belangrijkste voor hem, het eiste hem helemaal op. Dat hij na zijn repatriëring geen gezin had gesticht, had hem slechts enkele keren doen twijfelen. Hij had al twee jongens, al waren die ver weg. Intussen was zijn familie vervaarlijk uitgedund, en degenen die nog wel leefden zag hij tot zijn tevredenheid nooit. Al jaren leidde hij een eenzelvig leven vol verplichtingen. De leegte ervan gaf hem een gevoel van ongebondenheid dat soms met geluk kon wedijveren.

Toen het tegen middernacht liep zorgde een combinatie van tabak, whisky en jazz ervoor dat het vakantiegevoel eindelijk over hem kwam. Naarmate hij meer ontspande drong zich de vermoeidheid aan hem op van het vele werk dat hij in de voorbije maanden had verricht. Even voor enen die nacht schrok hij wakker op de bank, een beetje verkleumd, waarna hij direct zijn bed opzocht.

==

Later die nacht had hij een droom die hem van zijn stuk bracht. Samen met Sieme Veijl zat hij in een tuin vol bloesems te schaken en brak zich het hoofd over een lastig dame-eindspel met een vrijpion aan beide kanten. Toen hij een juiste voortzetting dacht te hebben gevonden en de zet deed, klonk er in de voorjaarshemel een doordringend suizen dat allengs in schril gefluit veranderde. Hij keek op en zag hoe boven de huizen en bomen een vuurstreep de lucht uiteenscheurde. Enkele tellen later daverde het van nabij en weerklonk overal het geluid van brekend glas. Daarop werd het onwaarschijnlijk stil. Waarom lieten zich geen stemmen horen? Sieme bleef onverstoorbaar, deed een zet en smaalde met schorre stem: ‘De Amerikanen staan voor de poort, en nu beginnen die moffen hier nog eens met granaten te strooien. Eerst dit partijtje maar even uitspelen, daarna haal ik de ziekenwagen wel van stal.’ Hijzelf kon geen woord uitbrengen. Een toenemend gehuil woei aan vanuit de zuiderhemel. Ook Sieme keek nu op van het schaakbord en luisterde.

Adriaan, stijf in zijn laken gewikkeld, schrok wakker. Het was kwart over vijf toen hij op de rand van zijn bed zat en naar zijn eigen wilde hartkloppingen luisterde. Ontdaan dwaalde hij in pyjama door het huis. Hij dronk een beker melk in de halfduistere voorkamer. Het was te vroeg om een sigaar op te steken, maar hij moest roken. Uit de kamer van Claire haalde hij een pakje filtersigaretten en stak er twee achter elkaar op. Hij probeerde te begrijpen wat hem overkwam, waarom hij zo van zijn stuk was. Het voelde alsof hij ineens ver in de tijd was teruggeworpen. Of vergiste hij zich en had juist het verleden hem onverwachts ingehaald?

Hij trachtte zijn ontregeling te negeren door plannen te maken voor de aanstaande dag. Verscheidene zaken die waren blijven liggen moesten nu eindelijk worden aangepakt. In elk geval mocht hij niet vergeten een commentaar te schrijven op een artikel dat een collega voor een vaktijdschrift had bestemd. Het stelde hem bijna gerust, de lijst van werkzaamheden die hem wachtte. Maar toen hij weer in bed kroop om nog een paar uur te slapen hield een nerveuze warreling van beelden en gedachten hem wakker.

Die dinsdag kwam er niet veel uit zijn handen. Plichtsgetrouw werkte hij het bewuste artikel door en schreef er een kritiek op die, om er maar vanaf te zijn, al te welwillend was. Zijn verdere correspondentie en administratieve rompslomp bleven liggen. Hij kon zich nauwelijks concentreren en voelde zich opgesloten. Het zachte weer van de afgelopen dagen was omgeslagen, maar ondanks wind en fijnkorrelige hagel dwaalde hij een paar uur door de Leidse binnenstad.

’s Avonds was hij nog altijd zo van slag dat hij van zijn voornemen afzag naar de bioscoop te gaan. Het was alsof tal van vergeten gedachten en gevoelens gelijktijdig uit een donkere diepte naar de oppervlakte van zijn bewustzijn wilden stijgen. Hij werd onrustig, ongewoon angstig en zocht zijn toevlucht in de tuin, waar hij met te weinig kleren aan op de wind bleef staan. Na drie whisky’s en evenzoveel sigaren zat hij moegestreden op de bank, terwijl zijn gedachten eindelijk naar rustiger wateren dreven.

Hij sliep in maar halverwege de nacht vond hij zichzelf terug tussen de lakens, doodsbang en met zwoegende ademhaling. Het idee dat hij in zijn slaap blijkbaar zomaar door emoties kon worden overmeesterd, maakte hem uiterst onzeker. De laatste keer dat het hem teveel werd, was in Leuven geweest, najaar 1953, toen een doodziek kind na een reeks hoopgevende operaties alsnog was bezweken. Zijn tweede vakantiedag was voorbij en hij spookte als een zenuwlijder door de nacht. De oorzaken van zijn onverhoedse misère doorzag hij nu, maar hij was er uiterst beducht voor, na al die jaren, alles opnieuw onder ogen te moeten zien.

En er was nog iets: morgenavond zou Claire terugkeren van haar buitenlandse tournee met het orkest. Tijdens haar afwezigheid had hij kunnen nadenken. De situatie tussen hen was uit de hand gelopen. Een paar jaar geleden had hij, alleen in zijn villa, een ruime kamer en suite verhuurd aan haar, een jonge celliste. Nog steeds maakte zij elke maand netjes het afgesproken huurbedrag over. In zijn leven buiten de deur was ze nooit aan zijn zijde, want waarom zou je je onderhuurster overal mee naartoe slepen? De avonden dat hij thuis was en de gordijnen toe waren, warmde ze niettemin zijn voeten. Aanvankelijk zo nu en dan, de laatste tijd al te vaak. Met veel tact was zij zijn leven ingeslopen, en nu was het al zover gekomen dat zij achter zijn rug met subtiele ingrepen de aankleding van zijn vertrekken opfleurde. Haar onderhuidse temperament en bel-esprit stonden hem aan. Ze was een moderne, onafhankelijke vrouw. Toch kon hij zowel verwonderd als geërgerd over haar zijn. Het leek soms wel alsof ze zich geen ander leven kon voorstellen dan dat met een stuurse chirurg die zowat haar vader had kunnen zijn.

Het vooruitzicht dat zij morgen weer voor de deur stond en dat hij nog steeds in staat van ontreddering verkeerde, vervulde hem met weerzin. Het kwam nu ineens uiterst ongelegen dat hij deze hele week met zichzelf zat opgescheept, zonder klinische spanningen, zonder afleiding van moeilijke gevallen en nachtelijk spoedwerk. Claire zou natuurlijk na zo’n zwaar tournee ook een paar dagen thuis moeten bijkomen. Hij zag het voor zich: twee knaagdieren in een kooi. Haar nabijheid was hem onverdraaglijk in zijn huidige omstandigheden en bovendien wilde hij van zijn sores niets aan haar laten blijken. Zo lag hij te piekeren in de kleine uren, hondsmoe maar beducht voor de slaap, waarin van alles de kop kon opsteken.

De werkster, die altijd op woensdag het huis onder handen nam, zag hem die ochtend een koffer inpakken.

‘Waarheen gaat de reis?’ vroeg ze vriendelijk.

Hij was op zijn hoede. Als hij zijn bestemming vertelde zou Claire deze via haar kunnen achterhalen. En dat wilde hij te allen tijde voorkomen.

‘Gewoon een paar dagen uitwaaien aan de kust,’ zei hij.

==

Hij was niet als sommigen van zijn collega’s die zich met alle mogelijke farmacologische middelen in het zadel houden, wanneer het een keer flink tegenzit. Maar in zijn huidige gesteldheid leek zelfs de autorit naar Den Helder een onmogelijke opgave. Even overwoog hij de trein te nemen. Ten slotte koos hij ervoor met de eigen Volvo kalmpjes onder de kust door naar het noordwesten te rijden. Tot Haarlem ging dat nog wel, maar daar eenmaal voorbij, reed hij meerdere keren verkeerd. Het Noordzeekanaal leek een onneembare hindernis.

Met ruime vertraging kwam hij aan in Bergen, waar hij stopte om er koffie te drinken en iets te eten. Hij gebruikte er de lunch en deed, verscholen achter de krant, een hazenslaapje aan tafel.

De afstand tussen Bergen en Den Helder is ongeveer 40 kilometer. Hij deed er met de auto bijna een uur over. Terwijl hij de weg langs de kust met zondagse snelheid bleef volgen brak soms een zweem van zonlicht tussen het wolkendek door. Toen hij langs Huisduinen reed, lag het zwerk verder open en baadde het marinestadje verderop in zilt licht.

Bij de veerhaven was geen boot te bekennen, en het haventerrein was zo goed als verlaten. Zijn korte verblijf in Bergen had hem goed gedaan, maar nu hij hier in zijn auto op de volgende boot zat te wachten werd hij nerveuzer dan ooit. Even overwoog hij zelfs rechtsomkeert te maken. Hij parkeerde de auto en liep op zoek naar verstrooiing rond het haventerrein. De marinehaven in het Nieuwediep herkende hij tot zijn verbazing in het geheel niet. Hij beklom de Noordzeedijk en zag het eiland in de verte liggen. Hij keerde de zee en de wind zijn rug toe en staarde naar de kazernes en wapenwerkplaatsen die men in de loop der jaren weer had opgebouwd. Op een exercitieterrein marcheerde een peloton mariniers. Een officier stond de rekruten een voor een stijf te schelden. Zijn ogen dwaalden langs de straatweg onder aan de dijk en hij wist ineens: daar was de versperring, de slagboom en aan weerszijden een kluwen van prikkeldraad.

Een schip dat de naam De Dageraad droeg naderde vanaf het Marsdiep de haven. Bij de aanlegsteiger was het inmiddels drukker geworden, vooral nadat de stadsbus was langs geweest. Hij liep van de dijk naar de auto om zijn koffer te pakken, maar hield zich zo lang mogelijk op afstand van kade en steiger. Nadat het schip was aangemeerd, wandelde hij als een van de laatste passagiers het dek op.

Tijdens de overtocht dronk hij staande bij het buffet een kop koffie. Hij wierp terloopse blikken om zich heen en meende nogal wat bekende gezichten te zien. Het waren niet zozeer individuen die hij herkende als wel koppen die aan bepaalde families op het eiland toebehoorden. Hij zocht in zijn herinnering naar namen van dergelijke typische verwantengroepen en vond er enkele terug. Toen hij vermoedde dat ook hij werd herkend en dat er van verschillende kanten naar hem werd gekeken, knoopte hij zijn overjas dicht en zocht het dek op. Hij begaf zich naar het voorschip en stond er alleen aan de reling, pal in de wind. Nieuwe, knoestige wolken kwamen aandrijven. Het schip deinde op fikse golven, halverwege het Marsdiep. Daar overviel hem, zichzelf beschouwend, een gedachte: als de lading in de diepte van het ruim gaat schuiven moet je uitkijken dat je niet met je hele boeltje naar de kelder gaat. Hij draaide zich met zijn rug naar de wind, viste een sigaar uit de doos die hij in de binnenzak van zijn jas meedroeg, en dook weg in de opstaande kraag om zijn aansteker in de luwte te laten branden, wat na herhaalde pogingen lukte. De blikken die men van achter de salonramen op hem wierp, ontgingen hem toen hij daar stond te roken.

Het schip kwam in rustiger water nadat het ’t Marsdiep was overgestoken en door een met boeien gemarkeerde geul langs de zuidoostelijke kustlijn van het eiland voer. De havenmond van Oudeschild kwam in zicht. Een oudere en jongere vrouw met elk een grote tas aan de hand liepen naar de voorplecht toe waar hij nog steeds stond te kleumen.

‘Dokter Walraven,’ riep de oudste uit, ‘dat bent u toch?’

Na al die jaren hoorde Adriaan die naam weer en het klonk angstaanjagend vertrouwd.

Hij knikte naar de vrouw en drukte de hand die ze hem toestak. Ze kwam hem bekend voor.

‘Deze dokter en dokter Oosterling,’ richtte de vrouw zich tot haar jongere gezelschap, ‘hebben me er tijdens de Russenoorlog doorheen gesleurd toen ik zwaargewond was.’

Ineens wist hij het weer: Annie Veeger. Een granaatscherf had haar in het hoofd getroffen, en het leek hopeloos. Op initiatief van Oosterling waren ze toch gaan opereren, tegen beter weten in, misschien vooral om zich achteraf geen verwijten te hoeven maken. Het was de eerste keer geweest dat hij meehielp met een trepanatie, het lichten van een schedel. Wanneer je het verhaal met alle details aan een neurochirurg vertelde, zou hij je fronsend aanstaren en zijn hoofd schudden. Maar daar stond ze tegenover hem, blozend van gezondheid. Zij had het wel gehaald. Zo te zien had ze er achteraf ook niets aan overgehouden. Een medisch wonder, die vrouw. Zelfs het forse litteken dat haar schedel moest tekenen, werd door dik haar geheel aan het oog onttrokken.

‘Fijn u te zien, mevrouw.’ Hij wilde nog meer zeggen, het liefst joviaal zijn net als zij, maar het wilde hem op dat moment niet lukken.

‘Zeg maar gewoon Annie hoor,’ zei ze, ‘net als vroeger.’ Terwijl haar wangen nog dieper kleurden keek ze hem aan met een blik alsof ze hem uit dankbaarheid alsnog wilde omhelzen. Ze zei: ‘Dit is m’n dochter Nelly, die was toen vijf. Volgende maand gaat ze trouwen. We hebben inkopen gedaan in Nieuwediep.’ Hij schudde ook de hand van de dochter, terwijl Annie rebbelde dat het een aard had.

Omdat De Dageraad ging aanleggen werd het druk op het dek. Er waren er meer die hem nu groetten. Zijn alias uit de oorlogsjaren klonk enige keren, en telkens leek zijn hart even op te springen. Die naam droeg hij eigenlijk veel liever dan zijn werkelijke naam. Adriaan schudde handen en sprak enkele vage frasen over een bezoek aan oude bekenden dat hij op het eiland ging afleggen.

De loopsteiger was gelegd en de menigte dromde de wal op.

Op de kade, tegenover het Stoomboot-Koffiehuis, stonden een autobus en een zwarte Chevrolet, zo te zien een taxi. Iemand bood hem een lift aan, maar hij wimpelde het af en liep naar de taxi toe. De chauffeur schoot de auto uit, tikte beleefd aan zijn grijze pet, en nam de koffer over.

‘Naar Den Burg,’ zei Adriaan, ‘maar wel graag langs de weg over het oude land.’

‘Ik snap het,’ zei de chauffeur, ‘naar de Schans en dan richting de Hoge Berg.’ Hij hield het achterste portier open en borg de bagage op in de kofferbak.

De taxi draaide om met een zwierige zwaai en dieselde weg, een blauwe rookpluim in zijn kielzog meevoerend. Toen ze de lintbebouwing van het vissersdorp achter zich hadden gelaten, de auto naar rechts afsloeg en de eerste bocht van een slingerweggetje was genomen, riep de chauffeur: ‘Nou verdommetje!’

Een kudde van een kleine honderd schapen en lammetjes liep over de weg en versperde de doorgang. Een boer in overall sjokte er bedaard achteraan, een meisje met een lange tak in de hand liep voorop. Hij had Reijer Blom in één oogopslag aan zijn manier van lopen herkend. Het meisje had witblond haar, net als haar moeder.

De taxichauffeur maakte aanstalten om de auto te keren en een andere weg te volgen, maar Adriaan zei: ‘Blijf er gerust achter, ik heb geen haast.’

En zo reed de taxi stapvoets achter de kudde aan, terwijl Adriaan vanaf de achterbank belangstellend het glooiende landschap in zich opnam.

Herhaaldelijk had de chauffeur onder het rijden via de achteruitkijkspiegel blikken op zijn passagier geworpen.

Adriaan had het bemerkt en zei: ‘Het is niet de eerste keer dat ik bij u in de auto zit. In de oorlogsjaren heeft u me een paar keer vanuit het noodziekenhuis naar de dokterspraktijk van Van Dommelen in De Cocksdorp gereden. Die was toen gearresteerd, en de andere artsen op het eiland hielden beurtelings een keer in de week een hele dag spreekuur daar.’

‘Natuurlijk,’ zei de man, ‘ik wist het wel. U bent dokter Walraven. Toen was u nog een broekie, met een baard. Ik mocht Luc tegen u zeggen, maar dat wou ik toen niet, want zo praat je niet tegen een dokter.’

‘Ik herinner het me. En u bent Brouwer.’

‘Jazeker, Jan Brouwer,’ zei de man zacht. Hij dacht even na en hernam: ‘Het lijkt wel of steeds meer mensen uit de oorlogsdagen hier weer komen aanwaaien. Vorig jaar had ik nog twee Russen in de auto. Een ervan was die commandant, hoe heette ie ook alweer? Arde...’

‘Artemitze?’ Adriaan verbaasde zich erover dat die naam ineens in zijn herinnering opwelde.

‘Die ja, hij zat met allerlei medailles opgeprikt naast me. Nog steeds zo’n schrale, bonkige vent. Het vet knelde hem niet, in elk geval. Er was nog een andere Rus bij, een soort van attaché, weet ik veel, en een Hollandse journaliste. Eentje van de De Waarheid of zo, zo’n rooie. Maar nou komt het: een paar dagen later krijg ik verdommetje twee Duitsers in de auto. Uit hun gepraat met elkaar begrijp ik dat die hier in de oorlog ook al hebben gezeten. Het lag me voor in de mond om te vragen of ze soms een reünie hadden... met hun kameraden uit Georgië.’ Brouwer zat te grijnzen om zijn wrange grap.

‘Ja,’ zei Adriaan, ‘langzamerhand keert al dat vreemde volk van vroeger weer terug naar de plaats des onheils.’

De taxi kroop verder over de weg.

‘Het schiet niet erg op met zoveel beesten voor je wielen,’ zei Brouwer mismoedig.

Adriaan Wiering hoorde het niet. Rechts van hem in het land lag Weeshout en vagelijk lieten zich tussen de kale bomen van het kleine bos de contouren van de gelijknamige boerderij zien. In gedachten zag hij het erf nu haarscherp voor zich, alsof hij er onlangs nog had rondgelopen. Alles kwam weer terug, de namen, de plaatsen, de weggetjes, hij herkende zelfs een kromgewaaide struik ergens verderop in het land. Het bevreemdde hem nu niet eens meer dat alles zich met zo’n gemak weer in zijn geest aandiende. Maar des te meer verwonderde het hem dat al deze herinneringen jarenlang van hem verbannen leken te zijn geweest.

Het meisje met de lange tak in haar hand bleef nu midden op de weg staan, hield de armen wijd en dirigeerde de schapen naar een dam waarvan het hek openstond. Zonder een blijk van weerspannigheid liep het kleine vee de nieuwe wei op, een stuk grasland dat werd begrensd door aarden wallen, en waarop in het midden een schapenboet stond.

De taxi maakte weer snelheid. In het voorbijgaan keek Wiering naar de boer die het hek van het land sloot en dacht: amper veertig en nu al zo’n verweerde kop; dat komt door de zeewind.

‘Zeg Brouwer, neem maar de eerstvolgende weg naar links.’

‘Naar Zuid-Haffel dus. En dan? Via de Hoornderweg naar Den Burg? Of gaan we langs Driehuizen en dan via de Westerweg?’

‘Ja, dat laatste is goed. Maar niet te snel hè.’

‘Nee hoor, niks geen haast. Heeft u een hotel besproken daar? Hotel Texel of De Lindeboom misschien?’

Adriaan herinnerde zich dat de Kommandantur indertijd in Hotel Texel was gevestigd. Hij zei: ‘Breng me maar naar De Lindeboom. Ik heb niet gereserveerd.’

‘O, er is plek zat.’

‘Zeg Brouwer, weet u ook of Sieme Veijl nog in hetzelfde huis als vroeger woont.’

De chauffeur remde abrupt en draaide zich om naar zijn passagier. ‘Sieme Veijl?’ zei hij, ‘nou godverdommetje! Sieme Veijl is gisterochtend vroeg overleden.’

Gisterochtend vroeg? dacht Adriaan Wiering. Toen droomde ik over hem.

‘Sieme was al heel lang ziek,’ vertelde Brouwer, ‘wist u dat niet?’

‘Dat wist ik sinds kort.’

‘Een goeie vent,’ zei Brouwer, ‘een hele goeie vent, maar hij is voor de raven.’

‘Ik zou hem nog gaan opzoeken.’

Ze zwegen allebei. Brouwer reed opnieuw stapvoets door het landschap, alsof hij nog een kudde schapen voor de wielen had. Na een tijdje polste hij voorzichtig: ‘En? Verandert dat uw plannen misschien?’

‘Nee niet, breng me maar naar De Lindeboom.’

==

2
‘Ik ben te lang weggebleven’

18 april – 19 april 1962

Terwijl de taxi zachtjes wegreed, liet de chauffeur zijn claxon bij wijze van groet nog enkele keren kort klinken. Adriaan leek het niet te horen. Zijn blik dwaalde over het dorpsplein, waar aan de overkant het oude raadhuis lag, half verscholen achter weelderige boomkruinen in de knop. Even bleef hij daar staan. Toen pakte hij zijn koffer op en liep hotel De Lindeboom binnen. Bij het betreden van de hal overviel hem de herinnering aan het incident met de zeven Duitse officieren. Ze hadden zich in de vroege ochtend van 6 april 1945 in dit hotel verschanst, nadat ze in de voorbije nacht aan de slachtpartij door de Georgiërs waren ontkomen. De opstandelingen hadden het hotel omsingeld, maar aarzelden om het te bestormen. Er volgden onderhandelingen en men beloofde de officieren lijfsbehoud als ze zich overgaven. Ze kwamen ongewapend naar buiten, werden afgevoerd en zonder pardon gefusilleerd.

Voor de deur naar de lobby bleef hij even stilstaan. Al die jaren had hij niet aan deze gebeurtenis teruggedacht, nooit. Achter de balie stond een gesoigneerd man de krant te lezen. De man keek op, keek opnieuw aandachtig naar Wiering en sprak: ‘Volgens mij bent u dokter Walraven.’

Adriaan knikte.

De man stak hem de hand toe: ‘Ik ben Joop Kikkert. In de winter van ’44 heeft u mijn arm gezet, na een val op het ijs.’

Wiering dacht even na en zei: ‘Er waren bij u toen ook twee vingers uit de kom. De gewrichtsbanden waren verstuikt.’

‘Precies dokter. Ik zal nooit vergeten hoe ik met die pijnlijke vingers uit de vrieskou bij het noodhospitaal aankwam... Maar dat ù het nog weet!’

‘Ik heb het geheugen van een olifant,’ zei Wiering. ‘Een Indische olifant.’

‘Dat moet haast wel,’ reageerde Kikkert verbaasd.

‘Heeft u een kamer voor me, een knappe kamer?’

‘Och, we hebben hier alleen maar knappe kamers. Maar u krijgt de mooiste.’ De hotelier keek hem vriendelijk aan en vervolgde: ‘Kom, we gaan er direct naartoe. Geef me uw koffer maar, dan draag ik hem. Mijn enige vaste medewerker is opgeroepen door het leger. Hij is met de boot onderweg naar Nieuw-Guinea.’

Eenmaal in zijn luxe kamer met eigen sanitair en ligbad, liet Adriaan zich een cognac brengen. De drank steeg hem naar het hoofd. Hij ging op bed liggen en viel vrijwel meteen in slaap. Na een half uurtje schrok hij wakker. Luisterend naar zijn eigen hartkloppingen vroeg hij zich af wat hij eigenlijk in dit hotel had te zoeken. Sieme Veijl was immers dood. Hij hoefde niet per se bij Merel langs te gaan. Misschien was het zelfs beter haar eerst een brief te schrijven en alles uit te leggen. Dan konden ze elkaar later nog wel eens ontmoeten.

Hij kwam overeind en probeerde rustig te ademen. Het was niet moeilijk onder ogen te zien wat hem de meeste angst aanjoeg. Aan een vrouw voor wie hij altijd een bijzondere achting had gevoeld moest hij, na vele jaren, uitleggen waarom hij aan het eind van de oorlog zijn ware identiteit niet had bekendgemaakt. Hij kon Merel het verhaal toch gewoon vertellen? Indertijd had hij Mila toch ook in vertrouwen genomen? Terwijl hij zich de kwestie voor de zoveelste keer voorlegde, kreeg hij een opvlieger. Hij werd klam, de haarwortels op zijn hoofd prikkelden.

Nadat hij uit Indonesië was gerepatrieerd leek het vanzelfsprekend dat hij het contact met de familie Keijzer op Texel zou herstellen. Maar hij vond telkens wel een of andere reden om zijn voornemen op te schorten, totdat de tijdsspanne tussen zijn vertrek van Texel en zijn eventuele terugkeer al te groot leek. Daarop besloot hij het verleden verder maar te laten rusten. En nu was hij dan onverhoeds terug op het eiland. Hij probeerde zijn wankele stemming te boven te komen. Na lang voor zich uit te hebben gestaard, mompelde hij in zichzelf: ‘Je gaat er deze week naartoe.’ Nu hij het besluit had genomen, en wist dat hij daar niet op terug zou komen, kalmeerde het hem. Het was duidelijk dat hij welkom was op Weeshout. Waar maakte hij zich eigenlijk zorgen om? Juist een vrouw als Merel zou begrip kunnen opbrengen voor hetgeen mensen konden aanrichten in extreme omstandigheden. Maar niet veel later vloog het hem toch weer aan, en wist hij nauwelijks raad met zichzelf.

==

Tijdens een wandeling door Den Burg vond hij afleiding in de straten. Toen hij voorjaar ’45 van het eiland vertrok, was het dorp zwaar beschadigd geweest na een hevig Duits bombardement. De sporen daarvan waren bijna helemaal uitgewist. Nu en dan kon hij door het kleurverschil in de gevelstenen van huizen nog zien waar granaten waren ingeslagen. Verder was het dorp in de achterliggende jaren weinig van aangezicht of sfeer veranderd. En nog steeds was daar ook de onberispelijkheid buitenshuis. Tijdens de oorlogsjaren werden straten en stoepen dagelijks geveegd en geboend, er lag geen strootje op de klinkers. Eens in de week, wanneer de dorpelingen hun pleetonnen aan de straat zetten, maakte de natuur inbreuk op de properheid. Een driewielerkar met hoge zijborden reed langs, voortgetrokken door een oude knol, gemend door een jongen die altijd zelf onder de spetters zat. Opzij voor de boldootwagen! De robuuste Bertus Houtwipper leegde met een zwaai de volle pleetonnen in de kar met zijn klotsende lading. In de straten hing dan een onwaarschijnlijke beerlucht. Het duurde soms wel een half uur voordat die weer was verwaaid.