Nikolaj Gogol

Dode Zielen

==

Vertaald uit het Russisch en van aantekeningen
en een nawoord voorzien door Aai Prins

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2014 Vertaling, nawoord en aantekeningen:

AAI PRINS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of bewerkt, op welke wijze ook,
zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7107 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014

DEEL 1

Hoofdstuk I

Door de poort van een hotel in de gouvernementsstad NN reed een tamelijk fraai, met vering uitgerust rijtuigje van het soort waarin vrijgezellen zich verplaatsen: luitenant-kolonels b.d., stafkapiteins, landheren in bezit van rond de honderd boerenzielen, kortom – al degenen die men heren van het middelste echelon noemt. In het rijtuig zat een heer, niet heel knap, maar ook niet lelijk van uiterlijk, niet te dik, niet te dun; je kon niet zeggen dat hij oud was, maar al te jong kon je hem ook niet noemen. Zijn komst deed in de stad in het geheel geen stof opwaaien en ging van niets bijzonders vergezeld; alleen twee Russische boerenkerels die tegenover het hotel voor de deur van een kroeg stonden, maakten enkele opmerkingen, die overigens eerder op de equipage dan op de inzittende betrekking hadden. ‘Moet je dat wiel daar ’s zien!’ zei de een tegen de ander. ‘Wat denk je, als dat wiel bijgeval naar Moskou moet, zou-ie dat dan halen of niet?’ ‘Jawel,’ antwoordde de ander. ‘Maar Kazan haalt-ie toch zeker niet, hè?’ ‘Kazan niet,’ antwoordde de ander. Daarmee was het gesprek ten einde. En vlak voor het hotel stuitte het rijtuig nog op een jongeman in een uiterst strakke en korte witte kanevas* pantalon en een frak met modieuze pretenties, waaronder een frontje zichtbaar was dat op zijn plaats werd gehouden door een speld uit Toela met een bronzen pistooltje erop.* De jongeman draaide zich om, keek naar het rijtuig, hield zijn pet vast die bijna door de wind werd afgeblazen, en vervolgde zijn weg.

Toen de equipage de binnenplaats was opgereden werd de heer verwelkomd door de logementsbediende, in Russische etablissementen ook wel polovoj geheten – een kwieke en dermate beweeglijke man dat niet eens viel uit te maken wat voor gezicht hij had. Schielijk kwam hij naar buiten gerend met een servet in de hand en zijn lange lijf gehuld in een lange demicoton* pandjesjas waarvan de rug zowat doorliep tot zijn achterhoofd, schudde zijn haren door elkaar en leidde de heer schielijk naar boven, de gehele houten galerij langs, om hem zijn door God gezonden kamer te laten zien. Deze was van het bekende soort; immers, het hotel was ook van het bekende soort, dat wil zeggen precies zoals hotels in gouvernementssteden plegen te zijn, waar reizigers voor twee roebel per dag een rustig vertrek krijgen met kakkerlakken die als pruimedanten uit alle hoeken tevoorschijn piepen en een deur met steevast een commode ervoor, die naar een aangrenzende kamer leidt waar zich een buurman heeft geïnstalleerd – een zwijgzame en rustige, maar extreem nieuwsgierige man die graag alle bijzonderheden van de reiziger wil weten. De buitengevel van het hotel beantwoordde aan het inwendige ervan: heel lang, met een bovenverdieping; de begane grond was niet gestuukt en vertoonde zijn oorspronkelijke donkerrode bakstenen die, van zichzelf al smoezelig, ten gevolge van het onstuimige en wisselvallige weer nog donkerder verkleurd waren; de bovenverdieping was gestuukt in de geijkte gele kleur; beneden bevonden zich winkeltjes met hamen, touwen en broodringen. In het winkeltje op de hoek, of beter gezegd in het raam ervan, was een honingdrankverkoper gevestigd met een roodkoperen samowar en een gezicht dat even rood zag als zijn samowar, zodat je uit de verte zou kunnen denken dat er in het raam twee samowars stonden, ware het niet dat een ervan een pikzwarte baard had.

Terwijl de zojuist gearriveerde heer zijn kamer inspecteerde, werden zijn bezittingen binnengedragen: allereerst een enigszins versleten witleren koffer waaraan je kon zien dat hij niet voor het eerst op reis was. De koffer werd gedragen door de koetsier Selifan, klein van stuk en gekleed in een korte schapepels, en de lakei Petroesjka, een knaap van rond de dertig in een wijde afgedragen pandjesjas, kennelijk een afdankertje van zijn heer, die met zijn enorm dikke lippen en neus nogal nors oogde. Na de koffer volgde een klein mahoniehouten kistje dat was ingelegd met stukjes Karelisch berkehout, schoenspanners en een in donkerblauw pakpapier gewikkelde gebraden kip. Toen dit alles was binnengebracht ging de koetsier Selifan naar de stal om zich om de paarden te bekommeren en installeerde de lakei Petroesjka zich in het kleine voorportaal, een heel donker hok waar hij tegelijk met zijn overjas reeds die typische lucht van hem had achtergelaten die ook de daarna binnengebrachte zak met allerhande lakeiattributen aankleefde. Tegen een wand van dit hokje plaatste hij een smal driepotig bed met daarop een vage gelijkenis van een strozak, ingeklonken en dun als een pannekoek en misschien wel even vettig, die hij in de tussentijd van de waard had weten los te krijgen.

Terwijl zijn bedienden aan het redderen en doen waren, begaf hun heer zich naar de gelagkamer. Hoe die gelagkamers doorgaans zijn, is iedere reiziger welbekend: dezelfde met olieverf beschilderde muren, bovenaan donker verkleurd door pijpwalm en onderaan glimmend gepolijst door de ruggen van diverse reizigers, maar vooral door plaatselijke koopmansruggen, want op marktdagen kwamen kooplui hier met z’n zessen of zevenen hun vaste pot thee drinken; hetzelfde zwartgeblakerde plafond, dezelfde geblakerde luchter met allemaal glazen hangertjes die iedere keer huppelden en rinkelden wanneer de polovoj over de sleetse zeiltjes rende, driest zwaaiend met een dienblad waarop ook weer een menigte theekopjes stond als vogels op een zeestrand; dezelfde olieverfschilderijen over de hele muur; kortom – alles was hetzelfde als overal; met als enige verschil dat op één schilderij een nimf was afgebeeld met gigantische borsten zoals de lezer vast nog nooit heeft gezien. Een dergelijke speling der natuur treft men overigens op diverse historische schilderijen aan waarvan niet bekend is wanneer, waarvandaan en door wie ze naar Rusland zijn meegenomen – soms zijn ze zelfs massaal door onze kunstminnende hoogwaardigheidsbekleders in Italië ingeslagen op advies van de koeriers door wie ze werden rondgereden. De heer zette zijn pet af en wikkelde van zijn nek een regenboogkleurige wollen halsdoek van het soort dat vrouwen eigenhandig voor hun echtgenoten vervaardigen, voorzien van gepaste vermaningen over hoe ze moeten worden omgeknoopt, maar wie ze voor vrijgezellen maakt – dat kan ik niet met zekerheid zeggen. God mag het weten: ik heb nooit zo’n ding gedragen. Nadat hij de halsdoek had afgewikkeld bestelde de heer een maaltijd. Terwijl hem de gebruikelijke logementsgerechten werden geserveerd, zoals koolsoep met een hartig bladerdeegpasteitje dat speciaal voor reizigers enkele weken wordt bewaard, hersenen met doperwtjes, saucijsjes met kool, gebraden kapoen, gezouten augurken en het onvermijdelijke zoete bladerdeegpasteitje dat altijd ter beschikking is – terwijl dat alles werd geserveerd, zowel opgewarmd als gewoon koud, liet hij de bediende, ofwel polovoj, allerlei wissewasjes vertellen over wie het logement vroeger uitbaatte en wie nu, of het veel opleverde en of hun baas een grote ploert was, waarop de polovoj gewoontegetrouw antwoordde: ‘O, het is een grote schurk, meneer.’ Net als in het verlichte Europa zijn er ook in het verlichte Rusland tegenwoordig bijzonder veel eerbiedwaardige lieden die niet in een logement kunnen eten zonder met de bediende te praten en soms zelfs vermakelijk de spot met hem te drijven. Overigens stelde de gast niet alleen loze vragen; hij wilde heel precies weten wie de gouverneur was in de stad, wie de voorzitter van de rechtbank, wie de procureur-generaal – kortom, hij sloeg niet één belangwekkende ambtenaar over; maar met nog grotere precisie, welhaast gretig, hoorde hij de man uit over alle belangwekkende landheren: hoeveel boerenzielen iemand had, hoe ver hij van de stad woonde, zelfs wat voor karakter hij had en hoe vaak hij naar de stad kwam; hij wilde alles weten over de toestand van de streek: of er in hun gouvernement bepaalde ziekten hadden gewoed, koortsepidemieën, dodelijke moeraskoortsen van enigerlei aard, pokken en dergelijke, en hij vroeg dit alles met een uitvoerigheid en precisie waaruit meer dan alleen gewone belangstelling sprak. In zijn manieren had de heer iets solides en hij snoot zijn neus extreem luid. Het is niet bekend hoe hij dat deed, maar zijn neus klonk als een trompet. Deze op het oog volkomen onschuldige eigenschap leverde hem echter veel respect op van de kant van de logementsbediende, zodat deze iedere keer bij het horen van dit geluid zijn haar door elkaar schudde, zich nog eerbiediger oprichtte en met een vanuit de hoogte neergebogen hoofd vroeg: is er nog iets van uw dienst? Na het maal gebruikte de heer een kopje koffie en ging hij op de divan zitten met in zijn rug een kussen, dat in Russische logementen niet met elastische wol gevuld is maar met iets wat bijzonder veel van bakstenen en straatklinkers weg heeft. Nu begon hij te gapen, en hij liet zich naar zijn kamer brengen, waar hij ging liggen en twee uur sliep. Eenm00aal uitgerust schreef hij op verzoek van de logementsbediende op een stukje papier zijn rang en voor- en achternaam ter registratie te bestemder plaatse, bij de politie. De trap aflopend las de polovoj van het papiertje lettergreep voor lettergreep: Collegeraad* Pavel Ivanovitsj Tsjitsjikov, landheer, inzake privé-aangelegenheden. Terwijl de bediende nog altijd het briefje aan het spellen was, ging Pavel Ivanovitsj Tsjitsjikov zelf op weg om de stad te bekijken, die hem wel leek te bevallen, want hij constateerde dat deze in niets onderdeed voor andere gouvernementssteden: de gele kleur van de stenen huizen sprong sterk in het oog, en het donkergrijs op die van hout tekende zich bescheiden af. De huizen waren gelijkvloers of uitgerust met één of anderhalve verdieping en bovenop zo’n eeuwige uitbouw die gouvernementsarchitecten zo prachtig vinden. Hier en daar leken de huizen verloren te gaan te midden van eindeloze houten schuttingen en straten, uitgestrekt als velden; soms dromden ze samen op een kluitje, en daar was het dan aanmerkelijk drukker en levendiger. Zijn oog viel op uithangborden met krakelingen en laarzen die bijna door de regen waren uitgewist en hier en daar op een blauwe broek met het onderschrift van een Warschause kleermaker; nu eens had je een winkel met kepies en petten en het opschrift: ‘Vasili Fjodorov, buitenlander’; ergens anders was een biljart getekend met twee spelers in frak zoals bij ons op het toneel gasten dragen die in de laatste akte opkomen. De spelers waren afgebeeld met hun keu in de aanslag, ietwat naar achteren gedraaide armen en scheve benen die zojuist in de lucht een kuitenflikker hadden geslagen. Onder dit alles was geschreven: ‘En dit is het etablissement’. Her en der stonden gewoon op straat tafels met noten, zeep en kruidkoeken die eruitzagen als stukken zeep; dan was er nog een eethuis met de afbeelding van een dikke vis waarin een vork was geplant. Maar vooral zag hij de donker verkleurde tweekoppige rijksadelaar die inmiddels plaats had gemaakt voor het bondige opschrift ‘Dranklokaal’.* Het wegdek was overal vrij slecht. Hij wierp ook een blik in het stadspark, dat bestond uit iele, slecht aangeslagen bomen die onderaan gestut werden door heel fraai met groene olieverf bestreken driehoeken. Hoewel deze boompjes niet groter waren dan rietstengels, hadden de kranten in een verslag van een illuminatie van ze gezegd dat ‘onze stad dankzij de goede zorgen van de burgervader verfraaid wordt door een park, bestaande uit wijdvertakte, lommerrijke bomen die op zinderende dagen koelte verschaffen’, en dat het daarbij ‘heel ontroerend was te zien hoe de harten der burgers sidderend overliepen van dankbaarheid en zij stromen tranen plengden ten teken van hun erkentelijkheid jegens de stadsvoogd’. Nadat hij een agent bij een schilderhuisje uitgebreid had uitgehoord over hoe hij desgewenst de kortste weg naar de kerk, de overheidsgebouwen en de gouverneur kon nemen, ging hij op pad om een blik te werpen op de rivier, die door het hart van de stad stroomde, scheurde onderweg een affiche van een zuil om na thuiskomst nauwgezet te lezen, wierp een vorsende blik op een dame met een niet onaantrekkelijk uiterlijk die over het houten trottoir passeerde, gevolgd door een knechtje in een militaire livrei met een pakje in zijn hand, en nadat hij alles nog eens in ogenschouw had genomen, als om zich de stand van zaken ter plekke goed in te prenten, begaf hij zich linea recta naar zijn hotelkamer, op de trap lichtjes ondersteund door de logementsbediende. Na de thee installeerde hij zich voor zijn tafel en liet zich een kaars brengen, haalde het affiche uit zijn zak, hield het voor de kaars en begon, zijn rechteroog een beetje dichtgeknepen, te lezen. Overigens stond er op het velletje weinig belangwekkends: er werd een drama van de hr. Kotzebue* opgevoerd waarin Rolla vertolkt zou worden door de hr. Popljovin en Cora door juffrouw Zjablova; de overige personages waren nog minder belangwekkend; niettemin las hij ze allemaal, nam zelfs de prijs van de parterre tot zich en kwam te weten dat het affiche was gedrukt in de drukkerij van het gouvernementsbestuur, waarna hij het velletje omdraaide om te zien of er op de achterkant iets stond, maar toen dat niet het geval was, wreef hij in zijn ogen, vouwde het affiche netjes op en legde het in zijn kistje waarin hij gewoon was alles op te bergen wat hij maar op zijn pad vond. De dag werd besloten met zoiets als een portie koud kalfsvlees, een flesje moutkvas* en een diepe slaap, ronkend alsof er een oerbos werd omgezaagd, zoals men op sommige plaatsen in het uitgestrekte Russische rijk wel zegt.

De hele volgende dag was gewijd aan visites; de reiziger trok eropuit om alle stadsnotabelen een bezoek te brengen. Hij betuigde zijn respect aan de gouverneur, die net als Tsjitsjikov dik noch dun bleek te zijn, een Anna* om de hals had hangen en naar verluidt zelfs was voorgedragen voor een ster;* hij was overigens een grote goedzak die soms zelfs aan borduren deed. Vervolgens begaf hij zich naar de vicegouverneur, daarna was hij bij de procureur-generaal, bij de voorzitter van de rechtbank, de hoofdcommissaris, de belastingpachter, het hoofd der staatsfabrieken... helaas is het een beetje lastig om alle sterken dezer aarde te vermelden; maar het volstaat te zeggen dat de reiziger op het gebied van visites blijk gaf van een ongewone daadkracht: hij kwam zelfs zijn respect betonen aan de inspecteur van het medisch college en aan de stadsarchitect. En naderhand zat hij nog lang in zijn rijtuigje, peinzend wie hij nog meer zou kunnen bezoeken, maar meer ambtenaren waren er in de stad niet te vinden. In de gesprekken met genoemde gezagsdragers had hij elk van hen heel behendig weten te vleien. Tegen de gouverneur had hij tussen neus en lippen door gesuggereerd dat een mens zijn gouvernement binnenreed als ware het een paradijs, dat de wegen overal van fluweel waren en dat regeringen die wijze hoogwaardigheidsbekleders aanstelden, grote lof verdienden. Tegen de hoofdcommissaris zei hij iets heel vleiends over de stadsagenten in hun schilderhuisjes; en in de gesprekken met de vicegouverneur en de voorzitter van de rechtbank, die alleen nog maar staatsraad waren, sprak hij hen twee keer abusievelijk aan met ‘Uwe excellentie’, wat ze erg fijn hadden gevonden. Met als gevolg dat de gouverneur hem diezelfde dag nog uitnodigde voor een avondje bij hem thuis, en de overige ambtenaren nodigden hem van hun kant ook uit, de een voor een diner, de ander voor een spelletje boston, en weer iemand anders voor een kopje thee.

Over zichzelf bleek de reiziger terughoudend; als hij al iets zei, dan waren het algemeenheden van een opvallende bescheidenheid, en zijn conversatie kreeg in zulke gevallen een wat boekachtige stijl: dat hij een alleronbeduidendste worm dezer aarde was, onwaardig dat men zich al te zeer om hem bekommerde, dat hij in zijn leven veel te verduren had gehad, in staatsdienst had geleden omwille van de waarheid, veel vijanden had die het zelfs op zijn leven hadden voorzien en dat hij nu, in de hoop tot rust te komen, op zoek was naar een plekje om zich eindelijk te vestigen, en dat hij het na aankomst in deze stad zijn heilige plicht had geacht haar eerste hoogwaardigheidsbekleders zijn respect te betuigen. Dat was alles wat men in de stad te weten kwam over dit nieuwe gezicht, dat alras niet verzuimde op het gouverneursavondje zijn opwachting te maken. Zijn voorbereidingen voor dit avondje namen ruim twee uur in beslag, en hier openbaarde zich in de reiziger een aandacht voor zijn toilet zoals maar zelden wordt vertoond. Na een middagdutje liet hij zich wasgerei brengen en zeepte hij extreem lang beide wangen in, ze vanbinnen met zijn tong ondersteunend; met een handdoek die hij van de schouder van de logementsbediende had gepakt droogde hij vervolgens, beginnend vanachter zijn oren, zijn volle gezicht van alle kanten af na eerst de bediende twee keer recht in zijn gezicht geproest te hebben. Vervolgens deed hij voor de spiegel een frontje voor, trok twee tevoorschijn piepende haartjes uit zijn neus en had vervolgens in een wip een vossebeskleurige frak met fijne spikkeltjes aan. Aldus gekleed ging hij in zijn equipage op pad over de eindeloos brede straten, die beschenen werden door een schaars licht uit hier en daar opdoemende vensters. Het gouverneurshuis was overigens verlicht alsof er een bal gegeven werd; calèches met lantaarns, twee gendarmes voor de oprit, kreten van voorrijders in de verte – kortom, alles was zoals het wezen moest. Bij het betreden van de zaal moest Tsjitsjikov even zijn ogen dichtknijpen, want de schittering van kaarsen, lampen en damesjaponnen was verschrikkelijk. Alles baadde in licht. Zwarte frakken flitsten en wervelden her en der in het rond, alleen of groepsgewijs, zoals vliegen op een snikhete julidag over de blinkend witte suiker rondzwermen die door een oude huishoudster voor het open raam in fonkelende stukken wordt gehakt en verdeeld; kinderen die om haar samendrommen kijken toe en volgen nieuwsgierig de bewegingen van haar ruwe handen als ze de hamer opheffen, terwijl luchteskadrons van vliegen, opgetild door een zachte luchtstroom, onvervaard komen binnenzetten alsof ze heer en meester zijn en, gebruikmakend van de kippigheid van het oudje en de zon die haar ogen dwarszit, hier in hun eentje, daar in dichte drommen, de heerlijke brokken bezaaien. Verzadigd door de rijke zomer, die toch al bij iedere stap heerlijke gerechten uitstalt, komen ze helemaal niet binnenvliegen om te eten, maar alleen om zich te laten zien, over de suikerberg heen en weer te drentelen, hun achter- en voorpootjes over elkaar te wrijven of ermee onder hun vleugeltjes te krabben, met beide uitgestoken voorpootjes over hun hoofd te wrijven, zich om te draaien en weer weg te vliegen en weer met nieuwe, hinderlijke eskadrons aan te vliegen.

Nog voor Tsjitsjikov om zich heen had kunnen kijken werd hij al bij de arm gepakt door de gouverneur, die hem meteen voorstelde aan de gouverneursvrouw. De gast sloeg ook hier geen slecht figuur: hij maakte een complimentje, zeer gepast voor een man van middelbare jaren in bezit van een niet al te hoge en niet al te lage rang. Toen zich dansparen hadden gevormd die alle aanwezigen tegen de muur drongen, bekeek hij hen een minuut of twee heel aandachtig met zijn handen op zijn rug. Veel dames waren goed en naar de mode gekleed, anderen hadden zich gehuld in wat de gouvernementsstad toevalligerwijs te bieden had gehad. De mannen bestonden zoals overal uit twee soorten: aan de ene kant had je de dunne, die voortdurend om de dames cirkelden; sommigen van hen waren van een slag dat moeilijk van Petersburgers te onderscheiden was: ze hadden net zulke uiterst doordacht en met smaak gekamde bakkebaarden of gewoon fraaie, uiterst glad geschoren ovalen gezichten, ze schoven net zo losjes bij de dames aan, spraken net zo Frans en maakten de dames net zo aan het lachen als men in Petersburg deed. De andere soort bestond uit dikkerds of mannen als Tsjitsjikov, dus niet dat je zegt al te dik, maar ook weer niet dun. Deze mannen daarentegen wierpen steelse blikken op de dames, weken voor hen terug en keken alleen maar om zich heen om te zien of de gouverneursbediende niet ergens een groene whisttafel had klaargezet. Zij hadden volle en ronde gezichten, sommige zelfs met wratten erop, een enkeling was pokdalig; hun haar droegen ze niet in een kuif, niet gefriseerd of ‘à la duivels nog aan toe’,* zoals de Fransen zeggen; hun haar was ofwel kortgeknipt of gladgekamd, en hun gelaatstrekken waren ronder en fermer. Dit waren de achtenswaardige ambtenaren van de stad. Maar ach! De dikken hebben hun zaakjes op deze aarde beter voor elkaar dan de dunnen. De dunnen worden op hun werk vooral voor speciale opdrachten ingezet of ze staan alleen maar op de loonlijst en lummelen hier en daar wat rond; hun bestaan is zogezegd te luchtig, ijl, en heel onzeker. De dikken daarentegen nemen nooit tweederangs posities in maar zitten altijd eerste rang, en als ze zich ergens neerlaten, dan doen ze dat zeker en solide, zodat hun stoel onder hen kan buigen en barsten, maar zij vliegen er niet uit. Van uiterlijke schittering houden ze niet; de frak om hun schouders is niet zo elegant gesneden als die van de dunnen, maar daar staat tegenover dat op hun geldkistjes Gods zegen rust. Een dun man heeft na drie jaar geen lijfeigen ziel meer die niet in de lommerd is verpand; een dikkerd heeft voor je het weet ergens aan de rand van de stad stilletjes een huis gekregen, gekocht op naam van zijn vrouw, vervolgens een huis aan de andere kant van de stad, vervolgens een dorpje even buiten de stad, en vervolgens een dorp met alle landerijen erbij. Na God en tsaar gediend en aller achting verdiend te hebben zegt de dikkerd ten slotte zijn dienstbetrekking vaarwel, hij verkast en wordt landheer, een geweldige, gastvrije Russische heer, en leeft verder een goed leven. En na hem jagen zijn dunne erfgenamen heel het vaderlijke goed er naar Russisch gebruik in vliegende vaart weer doorheen. Hier zij niet verzwegen dat dit ongeveer de overpeinzingen waren die door Tsjitsjikovs hoofd speelden toen hij het gezelschap bestudeerde, met als gevolg dat hij zich ten slotte bij de dikken voegde, waar hij bijna allemaal bekende gezichten aantrof: de procureur met zijn pikzwarte dichte wenkbrauwen en een wat knipperend linkeroog alsof hij zeggen wilde: ‘Kom mee naar een andere kamer, vriend, dan zal ik je daar iets vertellen’, maar voor de rest een serieus en zwijgzaam man; de postmeester, klein van stuk maar een grapjas en filosoof; de voorzitter van de rechtbank, een zeer bedachtzaam en innemend man; en allemaal begroetten ze hem als een oude bekende, waarop Tsjitsjikov een beetje zijwaarts, maar niet onbeminnelijk, voor hen boog. Ook maakte hij kennis met de uiterst voorkomende en hoffelijke landheer Manilov en de op het oog wat lompe Sobakevitsj, die om te beginnen op zijn voet ging staan, zeggende: ‘Excuseer.’ Meteen kreeg hij een whistkaart toegestopt, die hij met een al even beleefde buiging aanpakte. Ze namen plaats achter een groene kaarttafel om er tot het souper niet meer achter vandaan te komen. Alle gesprekken waren compleet stilgevallen, zoals altijd het geval is wanneer men zich eindelijk aan een zakelijke bezigheid overgeeft. Zodra hij de kaarten ter hand had genomen gaf zelfs de postmeester ondanks zijn grote welbespraaktheid zijn gezicht een peinzende uitdrukking, bedekte zijn bovenlip met de onderlip en bewaarde die houding gedurende het hele spel. Als hij met een plaatje uitkwam, sloeg hij hard met zijn hand op tafel en zei daarbij als het een dame was: ‘Vort, oud popevrouwtje!’ En als het een koning was: ‘Vort, boertje uit Tambov!’ En de rechtbankvoorzitter zei steeds: ‘Ik mep ’m op z’n snor! Ik mep ’r op d’r snor!’ Als de kaarten op tafel kletsten, ontsnapten er soms kreten als: ‘Aha! Kan niet schelen, ’k heb niks, dan maar ruiten!’ of simpelweg uitroepen: ‘Harten! Hartepat! Schopperdepop!’ of: ‘Schoppemans! Schoppedop! Schoppewop!’ en zelfs gewoonweg: ‘Schoplala!’ – benamingen waarmee in hun gezelschap de kleuren waren omgedoopt. Na afloop van het spel werd er zoals te doen gebruikelijk tamelijk luidruchtig gekibbeld. Onze pas gearriveerde gast deed daar ook aan mee, maar op een of andere manier buitengewoon kunstig, zodat iedereen zag dat hij kibbelde, maar dan wel op aangename toon. Hij zei nooit: ‘U kwam uit,’ maar ‘u beliefde uit te komen, ik had de eer uw twee te slaan,’ en meer in die trant. Om zijn tegenspelers nog meer te paaien offreerde hij iedereen elke keer zijn geëmailleerde zilveren snuifdoos, op de bodem waarvan men twee viooltjes kon ontwaren die daar voor de geur waren neergelegd. De aandacht van de reiziger werd vooral in beslag genomen door de al eerder genoemde landheren Manilov en Sobakevitsj. Nadat hij de rechtbankvoorzitter en de postmeester even apart had genomen, stak hij meteen zijn licht over hen op. De paar vragen die hij stelde verrieden in de gast een niet alleen weetgierig maar ook gedegen man; want om te beginnen wilde hij precies weten hoeveel boerenzielen elk van hen bezat en in wat voor staat hun landgoederen zich bevonden, en pas daarna vroeg hij naar hun voor- en vadersnaam. In korte tijd wist hij hen totaal te charmeren. De landheer Manilov, een nog lang niet oude man met suikerzoete ogen die hij iedere keer als hij lachte samenkneep, was helemaal verrukt van hem. Hij drukte hem heel lang de hand en vroeg nadrukkelijk hem de eer te willen doen naar zijn landgoed te komen, waarnaar het volgens zijn zeggen vanaf de stadsgrens slechts vijftien werst rijden was. Waarop Tsjitsjikov met een uiterst beleefd hoofdknikje en een welgemeende handdruk antwoordde dat hij niet alleen heel graag bereid was dit te doen, maar het zelfs als zijn heiligste plicht beschouwde. Sobakevitsj zei kortweg: ‘Mag ik u ook uitnodigen,’ en klikte daarbij met zijn hielen, gestoken in een paar laarzen van gigantische afmetingen waarvoor nauwelijks bijpassende voeten zouden zijn te vinden, vooral vandaag de dag, nu ook in ons aller Rusland de reuzen beginnen uit te sterven.

De volgende dag begaf Tsjitsjikov zich voor een middagmaal en aansluitende avond naar de hoofdcommissaris, waar men na het eten om drie uur aan de whisttafel plaatsnam en tot twee uur ’s nachts speelde. Daar maakte hij onder meer kennis met de landheer Nozdrjov, een man van een jaar of dertig en een handige bliksem die hem na drie, vier woorden begon te tutoyeren. De commissaris en de procureur tutoyeerde hij ook, en hij verkeerde met hen op vriendschappelijke voet; maar toen ze om grote inzetten gingen spelen, keken de commissaris en de procureur met argusogen naar zijn slagen en hielden ze bijna iedere kaart die hij speelde in de gaten. De volgende dag bracht Tsjitsjikov de avond door bij de voorzitter van de rechtbank, die zijn gasten, onder wie twee dames, in een ietwat vettige kamerjas ontving. Vervolgens was hij op een soiree bij de vicegouverneur, op een groot diner bij de belastingpachter, op een klein diner bij de procureur, dat overigens niet voor een groot diner onderdeed, en op een hapje ’s ochtends na de kerk, aangeboden door de burgemeester en ook een diner waardig. Kortom, hij hoefde geen uur thuis te zitten, en naar het hotel kwam hij alleen om te slapen. De reiziger wist zich op een of andere manier overal te bewegen en toonde zich een ervaren man van de wereld. Waar het gesprek ook over ging, hij wist er altijd aan bij te dragen: ging het over stoeterijen, dan praatte hij over stoeterijen; had men het over goede honden, dan plaatste hij ook hier zeer ter zake doende opmerkingen; betrof het een onderzoek, verricht door Financiën, dan liet hij zien dat ook gerechtelijke foefjes hem niet onbekend waren; ging het over biljarten – ook over biljarten sloeg hij de plank niet mis; sprak men over deugdzaamheid, dan wist hij ook heel goed, met tranen in de ogen zelfs, een betoog af te steken over deugdzaamheid; over de vervaardiging van brandewijn – ook van brandewijn had hij verstand; over opzichters en ambtenaren bij de douane – ook over hen oordeelde hij alsof hij zelf zowel ambtenaar als opzichter was geweest. Maar het opmerkelijke was dat hij dit alles wist te omkleden met een zekere gedegenheid en altijd zijn houding wist te bewaren. Hij praatte niet luid en niet zacht, maar precies zoals het hoorde. Kortom, hij was in alle opzichten een zeer fatsoenlijk man. Alle ambtenaren waren ingenomen met de nieuwkomer. De gouverneur verklaarde dat hij een gezagsgetrouw man was; volgens de procureur was hij een kundig man; de kolonel van de gendarmerie zei dat hij een geleerd man was; de voorzitter van de rechtbank dat hij een onderlegd en eerbiedwaardig man was; de hoofdcommissaris dat hij een eerbiedwaardig en beminnelijk man was; de vrouw van de hoofdcommissaris dat hij een allerbeminnelijkst en allervoorkomendst man was. Zelfs Sobakevitsj, die zich zelden in positieve zin over iemand uitliet, zei toen hij tamelijk laat uit de stad was teruggekeerd, zich al helemaal had uitgekleed en naast zijn iele vrouw in bed was gaan liggen: ‘Schatje, ik was op een soiree bij de gouverneur en een diner bij de commissaris, en heb kennisgemaakt met collegeraad Pavel Ivanovitsj Tsjitsjikov: een alleraardigste vent!’ Waarop zijn echtgenote antwoordde: ‘Hm!’ en hem een trap gaf.

Dit was de voor de gast uiterst vleiende mening die zich in de stad over hem had gevormd en stand zou houden totdat een vreemde eigenschap van hem en een transactie, ofwel akkefietje zoals ze in de provincie zeggen, waarover de lezer spoedig meer zal horen, bijna de gehele stad in totale verbijstering brachten.

Hoofdstuk II

Sinds zijn komst verbleef de heer nu al meer dan een week in de stad, hij bezocht soirees en diners, en bracht aldus op heel aangename wijze, zoals dat heet, zijn tijd door. Ten slotte besloot hij zijn visites naar buiten de stad te verplaatsen en een bezoek te brengen aan de landheren Manilov en Sobakevitsj, aan wie hij dit had beloofd. Misschien dat hij hiertoe werd aangezet door een andere, substantiëlere reden, een zaak van meer gewicht, die hem nader aan het hart lag... Maar dit alles zal de lezer geleidelijk en te zijner tijd vernemen, als hij tenminste het geduld kan opbrengen voorliggend verhaal te lezen, dat heel lang is en zich hierna steeds breder en weidser zal ontvouwen naarmate het de finale, de kroon op het werk nadert. De koetsier Selifan had opdracht gekregen in alle vroegte de paarden voor het ons bekende rijtuig te spannen; Petroesjka was gezegd thuis te blijven om een oogje te houden op de kamer en de koffer. Het kan voor de lezer geen kwaad met deze twee lijfeigen knechten van onze held kennis te maken. Hoewel het natuurlijk niet zulke opvallende personages zijn en ze tot het zogeheten tweede of zelfs derde garnituur behoren, en hoewel de hoofdlijnen en drijfveren van dit poëem niet uit hen voortkomen, hen slechts hier en daar betreffen en alleen maar langs hen scheren, hecht de auteur er toch zeer aan om in alles uiterst nauwkeurig te zijn, en wil hij in dat opzicht, al is hij zelf een Rus, even accuraat zijn als een Duitser. Dit zal overigens niet veel tijd en plaats in beslag nemen, omdat er niet veel hoeft te worden toegevoegd aan hetgeen de lezer al weet, dus dat Petroesjka rondliep in een enigszins ruime bruine pandjesjas die nog van zijn heer was geweest en, zoals gebruikelijk bij lieden van zijn stand, een dikke neus en dikke lippen had. Hij was eerder zwijgzaam dan spraakzaam van aard; hij had zelfs de nobele neiging zich te ontwikkelen, dat wil zeggen boeken te lezen waarvan de inhoud hem niet voor moeilijkheden stelde: het kon hem helemaal niet schelen of het de wederwaardigheden van een verliefde held, een gewoon abc-boek of een gebedenboek was – alles las hij even aandachtig; als ze hem scheikunde hadden toegestopt, zou hij ook daar geen nee tegen hebben gezegd. Hij hield niet van wat hij las, maar vooral van het lezen zelf, of beter gezegd, van het leesproces zelf, dus dat er uit letters steevast een of ander woord tevoorschijn kwam dat soms Joost mocht weten wat betekende. Dit lezen voltrok zich vooral in liggende positie in het voorportaaltje, op zijn bed en strozak, die door deze omstandigheid ingeklonken en plat was als een pannekoek. Behalve een hartstocht voor lezen had hij nog twee gewoonten, die twee andere hebbelijkheden van hem uitmaakten: slapen zonder zich uit te kleden, in wat hij aanhad, dus in diezelfde pandjesjas, en altijd rondlopen met die typische lucht van hem, zijn eigen geur, die een beetje zweemde naar een nachtlogies, zodat hij maar ergens zijn bed hoefde op te zetten, desnoods zelfs in een tot dan toe onbewoond vertrek, en daar zijn overjas en bezittingen heen te slepen, en het was meteen alsof er al tien jaar mensen bivakkeerden. Als Tsjitsjikov, die uiterst precies en in sommige gevallen zelfs pietluttig was, ’s ochtends met een frisse neus de lucht opsnoof, fronste hij alleen maar en schudde met zijn hoofd, zeggende: ‘Alle donders, vriend, is het soms je zweet? Ga op z’n minst eens naar een badhuis.’ Waarop Petroesjka geen antwoord gaf en zich schielijk aan een of ander klusje probeerde te zetten: hij liep met een borstel op de opgehangen frak van zijn meester af, of hij ging maar iets opruimen. Wat hij dacht als hij zo zweeg – misschien zei hij bij zichzelf wel: ‘Maar jij bent ook nogal lekker; na veertig keer verveelt het je nog niet hetzelfde te zeggen,’ – God mag het weten, je komt er niet zo makkelijk achter wat een lijfeigen knecht denkt op het moment dat zijn meester hem de les leest. Welnu, dat is wat er om te beginnen over Petroesjka te zeggen valt. De koetsier Selifan was een heel ander iemand... Maar de auteur schaamt zich diep de lezers zo lang in beslag te nemen met personen uit de lagere klasse, want hij weet uit ervaring hoe ongaarne zij met de lagere standen kennismaken. Zo zit een Rus nu eenmaal in elkaar: met een hevige begeerte zich af te geven met iemand die desnoods maar één rang boven hem staat, en het oppervlakkige contact met een graaf of vorst is hem liever dan wat voor innige vriendschapsbanden ook. De auteur vreest zelfs voor zijn held, die slechts collegeraad is. Hofraden* zullen de kennismaking misschien nog wel met hem aangaan, maar degenen die het al tot een generaalsrang hebben geschopt – wie zal ’t zeggen, misschien dat die wel zo’n minachtende blik op hem werpen, zoals de mens trots neerkijkt op alles wat maar aan zijn voeten kronkelt, of wat nog erger is, misschien dat ze met een voor de auteur dodelijke onverschilligheid aan hem voorbij zullen gaan. Maar hoe smartelijk zowel het een als het ander ook is, toch moeten we terugkeren naar onze held. Welnu, na aan de vooravond de noodzakelijke bevelen gegeven te hebben en de volgende ochtend heel vroeg te zijn opgestaan, na zich gewassen en van hoofd tot voeten met een natte spons afgedept te hebben, iets wat hij alleen op zondagen deed, en deze dag viel op een zondag, na zich zo grondig geschoren te hebben dat zijn wangen wat gladheid en glans betreft van puur satijn waren geworden, na zijn vossebeskleurige frak met spikkeltjes en vervolgens een lange berebonten jas aangetrokken te hebben, liep hij de trap af, waarbij de logementsbediende hem nu eens aan de ene kant en dan weer aan de andere kant bij de arm ondersteunde, en stapte in zijn rijtuig. Het wagentje reed ratelend door de hotelpoort de straat op. Een langslopende pope nam zijn muts af,* een paar jongetjes in smoezelige hemden staken hun hand uit en zeiden: ‘Heer, een aalmoes voor een weeskind!’ De koetsier, die merkte dat een van hen maar wat graag op de achtertreeplank wilde meerijden, haalde met zijn knoet naar hem uit, en het rijtuig ging hotsend over de klinkers op weg. Met de nodige blijdschap werd in de verte de gestreepte stadsslagboom waargenomen die liet weten dat zoals aan iedere andere kwelling ook aan het wegdek spoedig een einde zou komen; en nadat hij zijn hoofd nog een paar keer tamelijk hard tegen de kap van het rijtuig had gestoten, snelde Tsjitsjikov ten slotte voort over de zachte grond. Ze hadden de stad nog niet achter zich gelaten, of aan weerskanten van de weg ontsproot de bij ons zo gebruikelijke ongerijmde janboel: aardkluiten, sparrenbosjes, iel laag struikgewas van jonge denneboompjes, geblakerde stronken van oude dennen, woeste hei en meer van zulke rommel. Onderweg passeerden ze dorpen, langgerekt als linten, die wat hun bouw betreft deden denken aan oude stapels kachelhout onder grijze daken, waaraan het houten siersnijwerk als geborduurde handdoeken neerhing. Wat boeren zaten in hun schapepelzen gewoontegetrouw voor de poort op een bankje te gapen. Boerenvrouwen met dikke gezichten en kruiselings ingesnoerde borsten keken uit de bovenramen; uit de onderste ramen blikte een kalf of stak een varken zijn blinde snuit naar buiten. Kortom, de bekende plaatjes. Toen ze de vijftiende werst gepasseerd waren schoot het Tsjitsjikov te binnen dat zich naar Manilovs zeggen hier diens dorp moest bevinden, maar ook de zestiende werstpaal vloog voorbij, en van het dorp nog steeds geen spoor; en als hun niet twee boeren tegemoet waren gekomen, zouden ze waarschijnlijk nooit op de goede weg zijn geraakt. Op de vraag of het nog ver was naar het landgoed Zamanilovka,* namen de boeren hun muts af en antwoordde een van hen, die de slimste van de twee was en een puntbaard had: ‘Bedoelt u misschien Manilovka, en niet Zamanilovka?’

‘Ach ja, Manilovka.’

‘Manilovka! Als je nog een werst doorrijdt, dan ben je d’r, ik bedoel, dan is het meteen naar rechts.’

‘Naar rechts?’ vroeg de koetsier.

‘Naar rechts,’ zei de boer. ‘Dan heb je de weg naar Manilovka; maar Zamanilovka bestaat helemaal niet. Zo heet het, bedoel ik, de naam is Manilovka, maar Zamanilovka heb je hier helemaal niet. Je ziet daar pal op een heuvel een huis, van steen, met een bovenverdieping, het herenhuis, ik bedoel, waarin meneer zelf woont. Daar heb je dus Manilovka, maar Zamanilovka is hier helemaal niet, nooit geweest ook.’

Ze reden verder, op zoek naar Manilovka. Na twee werst kwamen ze bij een afslag naar een dorpsweg, maar nadat ze twee, drie en misschien wel vier werst hadden afgelegd, was er nog steeds geen stenen huis met bovenverdieping in zicht. Nu schoot het Tsjitsjikov te binnen dat als een vriend je naar zijn landgoed vijftien werst verderop uitnodigt, het dus zeker dertig werst rijden is. Het dorp Manilovka kon met zijn ligging maar weinigen bekoren. Het herenhuis stond eenzaam te kijk: op een verhoging, blootgesteld aan alle winden die maar op het idee kwamen aan te waaien; de berghelling waar het op stond was bekleed met kortgemaaide graszoden. Daarop waren op z’n Engels twee, drie perken aangelegd met seringestruiken en gele acacia’s; vijf, zes berken staken in kleine plukken hun fijngebladerde iele toppen in de hoogte. Onder twee ervan was een prieeltje zichtbaar met een platte groene koepel, lichtblauwe houten zuilen en het opschrift ‘Tempel van eenzame overpeinzingen’; wat lager lag een met groen bedekte vijver, wat in de Engelse tuinen van Russische landheren overigens geen zeldzaamheid is. Aan de zoom van deze verhoging, en gedeeltelijk ook op de helling zelf, tekenden zich kriskras door elkaar grauwe blokhutten af die onze held om onbekende redenen ogenblikkelijk begon te tellen, waarbij hij tot over de tweehonderd kwam. Nergens tussen de hutten groeide een boompje of iets groens; balken was het enige wat je zag. De aanblik werd verlevendigd door twee boerenvrouwen die met schilderachtig opgeschorte rokken kniehoog door de vijver waadden en aan twee houten stokken een gescheurd sleepnet voorttrokken waarin twee verstrikte kreeften en een glinsterende voorn te zien waren; de vrouwen hadden ruzie, zo leek het, en scholden elkaar uit. Terzijde schemerde in de verte het saaie donkerblauw van een dennenbos. Zelfs het weer had zich aan dit alles helemaal aangepast: het was niet helder en ook niet somber, maar de dag had een soort lichtgrijze tint zoals je alleen aantreft op oude uniformen van garnizoenssoldaten, een voor het overige vreedzaam, maar op zondagen deels dronken legeronderdeel. Ter completering van het plaatje ontbrak ook de haan niet – heraut van wisselvallig weer die, hoewel zijn kop vanwege de gebruikelijke rokkenjagerij tot aan zijn hersens was kapotgepikt door de snavels van andere hanen, een enorme keel opzette en zelfs nu en dan een beetje met zijn vleugels klapperde die flodderig waren als een oude bastmat. Bij het naderen van de binnenplaats zag Tsjitsjikov op het bordes de heer des huizes zelf staan die, gehuld in een groene châlons* pandjesjas, zijn hand bij wijze van parasol boven zijn ogen tegen zijn voorhoofd hield om de naderende equipage beter te kunnen bekijken. Naarmate het rijtuig het bordes naderde, gingen zijn ogen steeds vrolijker staan en werd zijn glimlach breder en breder.

‘Pavel Ivanovitsj!’ riep hij ten slotte uit toen Tsjitsjikov uitstapte. ‘Op de valreep hebt u dan toch nog aan ons gedacht!’

De beide vrienden kusten elkaar heel stevig, en Manilov leidde zijn gast naar binnen. Hoewel de tijdspanne gedurende welke ze door het voorportaal, de vestibule en de eetkamer zullen lopen wat aan de korte kant is, willen we toch proberen er in de gauwigheid gebruik van te maken en het een en ander over de heer des huizes zeggen. De auteur moet hier echter wel bekennen dat een dergelijke onderneming heel moeilijk is. Het is veel eenvoudiger karakters van groter formaat uit te beelden; daar gooi je de kleuren gewoon uit de losse pols op het doek: verzengende zwarte ogen, overhangende wenkbrauwen, een met een rimpel doorploegd voorhoofd, een over de schouder geworpen, zwarte of vuurrode cape – en klaar is het portret; maar al die heren waarvan er bosjes op aarde rondlopen, die uiterlijk heel erg op elkaar lijken maar bij nadere beschouwing allemaal uiterst ongrijpbare bijzonderheden vertonen – die heren zijn verschrikkelijk moeilijk te portretteren. Dan moet je je aandacht enorm inspannen wil je al die subtiele, bijna onzichtbare trekken laten uitkomen en moet je bovendien je in de kunst van het vorsen reeds verfijnde blik veel dieper laten graven.

Alleen God zou kunnen zeggen wat voor karakter Manilov had. Er is een slag mensen dat bekendstaat als ‘halfbakken’, vlees noch vis, lood om oud ijzer, zoals dat heet. Misschien moet Manilov ook onder hen geschaard worden. Op het oog was hij een voornaam man; zijn gelaatstrekken waren niet van innemendheid gespeend, maar het was alsof die innemendheid te veel suiker had meegekregen; in zijn manier van doen en praten zat iets dat hengelde naar sympathie en toenadering. Hij glimlachte verlokkelijk, was blond, met blauwe ogen. In de eerste minuut dat je met hem praatte kon je niet anders dan zeggen: wat een sympathiek en goed mens! De daarop volgende minuut zei je niets, en na de derde zei je: Joost mag weten wat dit er voor een is! En maakte je dat je wegkwam; en als je dat niet deed, dan kwam er een dodelijke verveling over je. Er viel van hem geen bevlogen of desnoods hooghartig woord te verwachten, zoals je doorgaans van eenieder hoort als er een onderwerp wordt aangesneden dat hem hoog zit. Iedereen heeft wel een hartstocht: bij de een richt deze zich op hazewinden; een ander waant zich een groot muziekliefhebber met een wonderbaarlijk gevoel voor de diepste passages; een derde is een meester in formidabele eetpartijen; een vierde weet een net iets hogere rol te spelen dan de hem toebedeelde; een vijfde heeft beperktere wensen en droomt er in zijn slaap van op een volksfeest met een vleugeladjudant te promeneren ten overstaan van zijn vrienden, bekenden en zelfs onbekenden; een zesde is begiftigd met een hand die de bovennatuurlijke behoefte voelt het hoekje van een ruitenaas of twee om te vouwen,* terwijl de handen van de zevende jeuken om ergens orde te scheppen en nader kennis te maken met het facie van een wisselplaatsopzichter of koetsier – kortom, iedereen heeft iets, maar Manilov had niets. Thuis sprak hij heel weinig en zat hij meestal te denken en te peinzen, maar waarover hij nadacht, ook dat wist God alleen. Met het beheer van zijn landgoed hield hij zich niet bepaald bezig, hij reed zelfs nooit uit naar de velden, het ging op een of andere manier allemaal vanzelf. Als de rentmeester zei: ‘Heer, het zou goed zijn dit en dat te doen,’ antwoordde hij gewoonlijk: ‘Ja, dat kan geen kwaad,’ onder het roken van een pijp, een gewoonte die hij had opgevat toen hij nog in het leger zat, waar hij doorging voor een meest bescheiden, fijngevoelige en beschaafde officier; ‘Ja, inderdaad, dat kan geen kwaad,’ herhaalde hij dan. Als er een boer bij hem kwam, zich op zijn achterhoofd krabde en zei: ‘Heer, laat me uit werken gaan om cijns te verdienen,’ dan zei hij al rokend: ‘Ga maar,’ en dan kwam het niet eens bij hem op dat de boer aan het zuipen zou slaan. Soms, als hij op zijn bordes naar de binnenplaats en de vijver keek, zei hij dat het leuk zou zijn om zomaar vanaf het huis een onderaardse gang te graven, of om over de vijver een stenen brug te slaan met aan weerszijden winkeltjes waarin kooplui zouden komen te zitten die allerlei kleine dingetjes verkochten waar de boeren behoefte aan hadden. Daarbij werden zijn ogen mierzoet en kreeg zijn gezicht een innig tevreden uitdrukking; overigens bleven al deze projecten alleen bij woorden. In zijn studeerkamer lag altijd een boek met een boekenlegger op pagina veertien, dat hij al twee jaar aan een stuk door las. In zijn huis ontbrak eeuwig iets: in de zitkamer stonden prachtige meubels, bekleed met een chique zijden stof die ongetwijfeld allesbehalve goedkoop was geweest; maar bij twee fauteuils ontbrak die stof, en ze waren gewoon met canvas bekleed; overigens waarschuwde de heer des huizes zijn gasten al een paar jaar steevast met de woorden: ‘Ga niet in deze stoelen zitten, ze zijn nog niet klaar.’ In een andere kamer stonden helemaal geen meubels, hoewel in de eerste dagen na zijn trouwen was gezegd: ‘Schatje, morgen moeten we in de weer om desnoods tijdelijk in deze kamer meubels te zetten.’ ’s Avonds verscheen op tafel een heel chique kandelaar van donker brons met drie antieke gratiën en een chique parelmoeren schermpje, en ernaast kwam een manke invalide van gewoon koper te staan die overhelde en helemaal onder het vet zat, maar daar hadden de heer en vrouw des huizes noch de bedienden erg in. Zijn vrouw... ach, ze waren volkomen tevreden met elkaar. Hoewel al meer dan acht jaar getrouwd, bracht ieder van hen de ander nog altijd een stukje appel of een snoepje of een nootje, en zei daarbij met ontroerend tedere stem, waaruit volmaakte liefde sprak: ‘Doe je mondje open, schatje, dan stop ik dit stukje erin.’ Uiteraard ging het mondje bij die gelegenheid heel gracieus open. Voor verjaardagen werden surprises bereid: bijvoorbeeld een kralen foedraaltje voor een tandenstoker. En als ze op de divan zaten gebeurde het heel vaak dat ineens, om totaal onbekende redenen, hij zijn pijp liet rusten en zij haar werkje, als ze op dat moment tenminste zoiets in haar handen had, en ze elkaar zo lang en smachtend kusten dat je in de tussentijd makkelijk een klein strosigaartje had kunnen roken. Kortom, ze waren wat je noemt gelukkig. Men zou natuurlijk kunnen opmerken dat er in een huis behalve langdurige kussen en surprises nog vele andere bezigheden waren, en er bleef nog heel wat te vragen over. Waarom werd er bijvoorbeeld in de keuken zo dom en onpraktisch gekookt? Waarom was de provisiekamer zo leeg? Waarom was de huishoudster een dievegge? Waarom waren de bedienden smeerpoetsen en dronkelappen? Waarom lag al het huispersoneel genadeloos lang te slapen en lummelden ze de rest van de tijd maar wat aan? Maar dit waren allemaal platvloerse onderwerpen, en mevrouw Manilova was welopgevoed. Een goede opvoeding krijgt men zoals bekend in pensionaten. En in pensionaten vormen zoals bekend drie hoofdthema’s de grondslag voor de menselijke deugden: Frans, onmisbaar voor een gelukkig gezinsleven, pianospelen om de echtgenoot aangename minuten te bezorgen, en ten slotte het huishoudelijke gedeelte zelf: het borduren van beursjes en andere surprises. Overigens ondergaan de methodes vooral vandaag de dag allerlei perfectioneringen en veranderingen; dit alles hangt nog het meest samen met het gezond verstand en de talenten van de pensionaathoudsters zelf. In sommige pensionaten is het zo dat pianospelen op de eerste plaats komt, daarna Frans en dan pas het huishoudelijke gedeelte. En soms is het ook zo dat eerst het huishoudelijke gedeelte komt, dat wil zeggen het breien van surprises, daarna Frans en dan pas pianospelen. Er zijn allerlei methodes. Het kan geen kwaad nog op te merken dat mevrouw Manilova... ik moet echter bekennen dat ik erg huiverig ben om over dames te praten, en bovendien moet ik nodig terugkeren naar onze helden, die al enige minuten voor de deur van de zitkamer staan en elkaar wederzijds met klem verzoeken vóór te gaan.

‘Alstublieft, maakt u voor mij niet zo’n omhaal, na u,’ zei Tsjitsjikov.

‘Nee, Pavel Ivanovitsj, nee, u bent de gast,’ zei Manilov, naar de deur wijzend.

‘Doet u geen moeite, alstublieft, doet u geen moeite. Alstublieft, gaat u voor,’ zei Tsjitsjikov.

‘Nee, neem me niet kwalijk, ik kan niet toestaan dat een zo sympathieke, ontwikkelde gast na mij komt.’

‘Hoezo ontwikkeld?.. Alstublieft, gaat u voor.’

‘Toe, weest u zo goed voor te gaan.’

‘Maar waarom dan?’

‘Nou daarom!’ zei Manilov met een sympathiek glimlachje.

Ten slotte liepen beide vrienden zijwaarts door de deuropening, waarbij ze elkaar een beetje in de knel brachten.

‘Mag ik u mijn vrouw voorstellen?’ zei Manilov. ‘Schatje! Pavel Ivanovitsj!’

Tsjitsjikov zag nu inderdaad een dame die hij in het geheel niet had opgemerkt toen hij met Manilov in de deuropening had staan buigen. Ze was niet onknap, en met stijl gekleed. Een bleke zijden kamerjapon viel fraai om haar leden, haar gracieuze kleine hand wierp haastig iets op tafel en kneep in een batisten zakdoekje met geborduurde hoekjes. Ze kwam overeind van de divan waarop ze zat; Tsjitsjikov kuste haar niet zonder genoegen de hand. Mevrouw Manilova zei, een beetje brouwend zelfs, dat hij hen zeer met zijn bezoek verblijdde en dat er geen dag voorbij was gegaan dat haar man het niet over hem had gehad.

‘Ja,’ sprak Manilov, ‘en zij vroeg de hele tijd aan mij: “Waar blijft die vriend van je nou?” “Wacht maar, schatje, hij komt wel.” En nu verwaardigt u ons dan eindelijk met uw bezoek. Het is zo’n genot dat u ons bezorgt, echt, een meidag, een feest voor het hart...’

Toen Tsjitsjikov hoorde dat ze al bij feesten voor het hart waren aangeland, werd hij een beetje verlegen, en hij antwoordde bescheiden dat hij geen klinkende naam of ook maar een noemenswaardige rang had.

‘U hebt alles,’ onderbrak Manilov hem met hetzelfde sympathieke glimlachje. ‘Alles hebt u, en zelfs meer dan dat.’

‘En hoe bevalt onze stad u?’ sprak mevrouw Manilova. ‘Hebt u er een aangename tijd doorgebracht?’

‘Een hele mooie stad, een prachtstad,’ antwoordde Tsjitsjikov. ‘En ik heb er een zeer aangename tijd doorgebracht: de mensen zijn er meest voorkomend.’

‘En wat vindt u van onze gouverneur?’ zei mevrouw Manilova.

‘Een allereerbiedwaardigst en allerbeminnelijkst man, nietwaar?’ voegde Manilov eraan toe.

‘Zo is het precies,’ zei Tsjitsjikov, ‘een allereerbiedwaardigst man. Zoals hij zijn ambt bekleedt en begrijpt! Je zou je meer van zulke mensen moeten wensen.’

‘Zoals hij eenieder ontvangt, weet u, en de verfijndheid die hij in zijn optreden in acht neemt,’ viel Manilov hem glimlachend bij, en van genoegen kneep hij zijn ogen bijna helemaal dicht, als een kater die je met een vinger zachtjes achter zijn oren kriebelt.

‘Een zeer voorkomend en sympathiek man,’ vervolgde Tsjitsjikov, ‘en zo kunstvaardig als hij is! Ik had dat zelfs in de verste verte niet verwacht. Zo mooi als hij al die huiselijke patronen borduurt! Hij heeft me een beursje van eigen hand laten zien: maar weinig dames doen het hem zo kunstig na.’

‘En de vicegouverneur, wat een lieve man, vindt u ook niet?’ zei Manilov met opnieuw ietwat toegeknepen ogen.

‘Een heel, heel waardig man,’ antwoordde Tsjitsjikov.

‘En als ik vragen mag, wat vindt u van de hoofdcommissaris? Ook een heel sympathiek man, nietwaar?’

‘Een uiterst sympathiek man, en zo intelligent, zo belezen! Samen met de procureur-generaal en de voorzitter van de rechtbank hebben we bij hem thuis tot ver na het ochtendkrieken zitten whisten. Een zeer, zeer waardig man!’

‘En wat denkt u van de vrouw van de commissaris?’ zei mevrouw Manilova hierop. ‘Een allerbeminnelijkste vrouw, nietwaar?’

‘O, dat is een van de waardigste vrouwen die ik maar ken,’ antwoordde Tsjitsjikov.

Vervolgens werd evenmin voorbijgegaan aan de voorzitter van de rechtbank, de postmeester, en passeerden aldus bijna alle ambtenaren van de stad de revue, die allemaal de meest waardige lieden bleken te zijn.

‘Brengt u al uw tijd in uw dorp door?’ stelde Tsjitsjikov op zijn beurt ten slotte een vraag.

‘Voornamelijk in het dorp,’ antwoordde Manilov. ‘Overigens komen we soms naar de stad, alleen om beschaafde lieden te ontmoeten. Je verwildert, weet u, als je de hele tijd opgesloten zit.’

‘Zeker, zeker,’ zei Tsjitsjikov.

‘Natuurlijk zou het iets anders zijn,’ vervolgde Manilov, ‘als je goeie buren had, als je bijvoorbeeld iemand had met wie je in zekere zin zou kunnen praten over beleefdheid of goede omgangsvormen, met wie je een bepaalde wetenschap kunt bestuderen, om de ziel dus te prikkelen, dus dat je zogezegd in hogere sferen...’ Hier wilde hij nog iets tot uitdrukking brengen, maar merkend dat hij een beetje doordraafde, maakte hij alleen een plukkend gebaar in de lucht en vervolgde: ‘Dan zouden het platteland en de afzondering natuurlijk heel veel aantrekkelijke kanten hebben. Maar er is helemaal niemand... Je leest alleen af en toe de Zoon des Vaderlands.’*

Tsjitsjikov was het hier volkomen mee eens en voegde eraan toe dat niets aangenamer was dan te leven in afzondering, genietend van het schouwspel der natuur, en op zijn tijd een boek te lezen...

‘Maar weet u,’ vervolgde Manilov, ‘toch, als je geen vriend hebt om het mee te delen...’

‘O, daar hebt u gelijk aan, volkomen gelijk!’ onderbrak Tsjitsjikov hem. ‘Wat stellen alle rijkdommen ter wereld dan voor! Streef niet naar geld, maar naar het gezelschap van goede mensen, zoals een wijs man ooit zei!’

‘En weet u, Pavel Ivanovitsj,’ zei Manilov terwijl hij een niet alleen zoete, maar zelfs weeë uitdrukking op zijn gezicht produceerde die deed denken aan een mixtuur waarin een handige modedokter ongenadig veel suiker heeft gedaan in de veronderstelling zijn patiënt daarmee te plezieren, ‘dan voel je in zekere zin een soort van geestelijk genot... Zoals op dit moment bijvoorbeeld, nu het toeval me het zogezegd voorbeeldige geluk verschaft met u te praten en van uw aangename conversatie te genieten...’

‘Lieve hemel, wat voor aangename conversatie?.. Ik ben een nietswaardig man, meer niet,’ antwoordde Tsjitsjikov.

‘O, Pavel Ivanovitsj, sta me toe openhartig te zijn: ik zou met plezier de helft van mijn hele vermogen geven om maar een deel van de kwaliteiten te bezitten die u hebt!..’

‘Integendeel, ik zou het van mijn kant als de grootste...’

Het is maar de vraag waartoe deze wederzijdse uitstorting van gevoelens door de beide vrienden geleid zou hebben, als een binnengetreden bediende niet had aangekondigd dat het eten klaar was.

‘Mag ik u nederigst verzoeken,’ zei Manilov.

‘Neemt u het ons niet kwalijk als wij hier geen diner serveren zoals in parketsalons en in de hoofdsteden;* hier bij ons gaat het er simpel aan toe, op z’n Russisch – koolsoep, maar uit een zuiver hart. Mag ik u nederigst verzoeken.’

Vervolgens disputeerden ze nog enige tijd over wie vóór moest gaan, en betrad Tsjitsjikov ten slotte zijwaarts de eetkamer.

Daar stonden al twee jongetjes, zoons van Manilov, die op een leeftijd waren dat ze al een plaatsje aan tafel hadden, zij het nog op hoge stoelen. Naast hen stond hun leraar, die beleefd en glimlachend een buiging maakte. De gastvrouw nam plaats achter haar soepterrine; de gast werd tussen de dame en de heer des huizes in gezet, een bediende knoopte de kinderen een servet om.

‘Wat een lieve kinderen,’ zei Tsjitsjikov met een blik op het tweetal, ‘hoe oud zijn ze?’

‘De oudste zeven, en de jongste is gisteren zes geworden,’ zei mevrouw Manilova.

‘Themistoclius!’ zei Manilov tegen de oudste, die zijn kin trachtte te bevrijden uit het door de lakei voorgebonden servet. Tsjitsjikov trok zijn wenkbrauw een beetje op bij het horen van deze deels Griekse naam die Manilov om onbekende reden de uitgang ‘ius’ had gegeven, maar probeerde zijn gezicht meteen weer in de plooi te krijgen.

‘Themistoclius, zeg eens: wat is de mooiste stad van Frankrijk?’

De leraar richtte nu al zijn aandacht op Themistoclius en leek wel in diens ogen te willen springen, maar ten slotte kalmeerde hij geheel en knikte met zijn hoofd toen Themistoclius zei: ‘Parijs.’

‘En wat is bij ons de mooiste stad?’ vroeg Manilov weer.

De leraar was weer een en al aandacht.

‘Petersburg,’ antwoordde Themistoclius.

‘En welke nog meer?’

‘Moskou,’ antwoordde Themistoclius.

‘Bolleboos, lieverd!’ zei Tsjitsjikov hierop. ‘Nee maar...’ vervolgde hij, zich met enige verbazing tot de Manilovs wendend. ‘Zo jong, en dan al zoveel weten. Ik moet u zeggen dat in dit kind grote talenten schuilen.’

‘O, u kent hem nog niet!’ antwoordde Manilov. ‘Hij is extreem scherpzinnig. De jongste hier, Alkides, die is niet zo snel, maar als híj iets tegenkomt, een beestje, een insectje, dan schieten zijn ogen ineens in het rond; hij rent erachteraan en is meteen geïnteresseerd. Ik heb voor hem de diplomatie in gedachten. Themistoclius!’ vervolgde hij, zich opnieuw tot hem wendend. ‘Wil je gezant worden?’

‘Ja,’ antwoordde Themistoclius, kauwend op een stuk brood en met zijn hoofd van rechts naar links wiebelend.

Op dat moment veegde de achter hem staande lakei de neus van de gezant af, en dat was maar goed ook, want anders was een fikse druppel in de soep verdwenen waar hij niets te zoeken had. Aan tafel ontspon zich een gesprek over de genoegens van een rustig leven, onderbroken door opmerkingen van de gastvrouw over de stadsschouwburg en acteurs. De leraar keek heel aandachtig naar de pratenden en zodra hij merkte dat ze op het punt stonden te gaan lachen, opende hij dadelijk zijn mond en schaterde hartelijk mee. Hij was vermoedelijk een dankbaar man die hiermee zijn broodheer wilde terugbetalen voor de goede behandeling. Eén keer nam zijn gezicht overigens een barse uitdrukking aan en tikte hij streng met zijn vork op tafel terwijl hij de kinderen tegenover hem strak aankeek. Dat was terecht, want Themistoclius had Alkides in zijn oor gebeten en Alkides was er met dichtgeknepen ogen en open mond na aan toe heel klaaglijk te gaan huilen, maar voelend dat hem hiervoor gemakkelijk een gerecht ontnomen kon worden, bracht hij zijn mond terug in de vorige stand en begon met tranen in zijn ogen aan een schapebot te kluiven dat zijn beide wangen deed glimmen van het vet. De gastvrouw wendde zich heel vaak tot Tsjitsjikov met de woorden: ‘U eet niets, u hebt zo weinig genomen.’ Waarop Tsjitsjikov iedere keer antwoordde: ‘Dank u beleefd, ik ben voldaan, een aangenaam gesprek gaat boven het beste gerecht.’

Nu stond men dan van tafel op. Manilov was bijzonder in zijn nopjes, en terwijl hij met een hand zijn gast in de rug ondersteunde en zich opmaakte hem aldus naar de zitkamer te leiden, verklaarde deze ineens met een gewichtig gezicht dat hij hem wilde spreken over een zeer dringende aangelegenheid.

‘Mag ik u in dat geval naar mijn werkkamer verzoeken?’ zei Manilov, en hij bracht hem naar een klein vertrek waarvan een raam uitkeek op een donkerblauw bos. ‘Dit is mijn hoekje,’ verklaarde Manilov.

‘Een prettig kamertje,’ zei Tsjitsjikov, terwijl hij zijn blik door het vertrek liet dwalen.

De kamer was inderdaad niet onprettig: muren, geschilderd in een lichte, blauwgrijze tint; vier stoelen, één fauteuil, een tafel met daarop het boek met de boekenlegger waarover wij het bij gelegenheid al hadden; een paar beschreven vellen papier; maar vooral was er tabak. Deze was in verschillende vormen aanwezig: in papieren zakjes, in een tabakspot en zelfs gewoonweg in een hoop op tafel uitgestort. Op beide vensterbanken waren ook bergjes uitgeklopte pijpeas achtergelaten die met de nodige zorg in heel fraaie rijtjes stonden opgesteld. Kennelijk bracht de heer des huizes hiermee soms zijn tijd zoek.

‘Staat u me toe u te verzoeken in deze fauteuil plaats te nemen,’ zei Manilov. ‘Hier zit u wel zo comfortabel.’

‘Staat u me toe op een stoel te gaan zitten.’

‘Staat u me toe u dat niet toe te staan,’ zei Manilov glimlachend. ‘Deze fauteuil heb ik geassigneerd voor gasten: of u wilt of niet, u moet hier gaan zitten.’

Tsjitsjikov ging zitten.

‘Staat u me toe u op een pijpje te onthalen.’

‘Nee, ik rook niet,’ antwoordde Tsjitsjikov vriendelijk en met iets van spijt in zijn blik.

‘Waarom niet?’ zei Manilov ook vriendelijk en met spijt in zijn blik.

‘Ik heb er nooit een gewoonte van gemaakt, vrees ik; men zegt dat je van pijproken uitdroogt.’

‘Staat u me toe u te vertellen dat dat een vooroordeel is. Ik ben zelfs van mening dat pijproken aanmerkelijk gezonder is dan het snuiven van tabak. In ons regiment was een luitenant, een meest voortreffelijk en beschaafd man, die niet alleen aan tafel, maar zelfs, als ik zo vrij mag zijn, op zekere andere plaatsen zijn pijp nooit uit zijn mond haalde. En hij is nu al over de veertig, maar godzijdank nog altijd zo gezond als maar zijn kan.’

Tsjitsjikov merkte op dat zoiets inderdaad voorkwam en dat er in de natuur veel dingen waren waar zelfs een omvangrijke geest geen verklaring voor had.

‘Maar staat u mij eerst nog één vraag toe...’ sprak hij met een wat vreemde, of welhaast vreemde uitdrukking in zijn stem, waarna hij om onbekende reden achterom keek. Ook Manilov keek om onbekende reden achterom. ‘Hoe lang is het geleden dat u de revisielijst* hebt ingediend?’

‘Tja, lang geleden; of beter gezegd – ik kan het me niet herinneren.’

‘En zijn er sindsdien veel boeren van u overleden?’

‘Geen idee: dat moet u denk ik aan de rentmeester vragen. Hé jij daar, ga de rentmeester roepen, hij moet er vandaag zijn.’

De rentmeester verscheen, een man van tegen de veertig met geschoren wangen die in een pandjesjas rondliep en zo te zien een heel gezapig leven leidde, want zijn gezicht had een soort mollige volheid, en aan zijn gelige huidskleur en kleine ogen was te zien dat hij maar al te goed wist wat donsdekens en veren bedden waren. Je zag in één oogopslag dat hij carrière had gemaakt zoals alle lijfeigen rentmeesters doen: eerst was hij gewoon een huisknechtje geweest dat had leren lezen en schrijven, daarna was hij getrouwd met een of andere Agasjka-de-huishoudster, de lieveling van mevrouw, kreeg toen zelf het beheer over de sleutels en werd vervolgens rentmeester. En eenmaal rentmeester geworden ging hij uiteraard te werk zoals alle rentmeesters: hij papte aan met de rijkeren in het dorp, sloeg de armeren zwaarder aan, werd niet voor achten wakker, waarna hij wachtte op de samowar en thee dronk.

‘Mijn beste man, hoeveel boeren zijn er bij ons gestorven sinds we de revisielijst hebben ingediend?’

‘Hoezo hoeveel? Veel,’ zei de rentmeester hikkend terwijl hij zijn hand als een soort schermpje voor zijn mond hield.

‘Ja, eerlijk gezegd dacht ik dat zelf ook al,’ viel Manilov hem bij, ‘dus dat er heel veel gestorven zijn!’ Hij draaide zich nu om naar Tsjitsjikov en voegde er nog aan toe: ‘Inderdaad, heel veel.’

‘En in cijfers uitgedrukt bijvoorbeeld?’ vroeg Tsjitsjikov.

‘Ja, hoeveel in cijfers?’ zei Manilov hem na.

‘Ja, hoe zeg je dat in cijfers? We weten toch niet hoeveel er dood zijn: niemand heeft ze geteld.’

‘Ja, inderdaad,’ zei Manilov, zich tot Tsjitsjikov wendend, ‘dat dacht ik ook al: een grote sterfte; totaal onbekend hoeveel er dood zijn.’

‘Ga ze alsjeblieft tellen,’ zei Tsjitsjikov, ‘en maak een exacte lijst van iedereen bij naam.’

‘Ja, van iedereen bij naam,’ zei Manilov.

De rentmeester zei: ‘Tot uw orders!’ En verdween.

‘En om wat voor reden hebt u dit nodig?’ vroeg Manilov na het vertrek van de rentmeester.

Deze vraag leek de gast voor problemen te stellen; op zijn gezicht verscheen een gespannen uitdrukking waarvan hij zelfs rood aanliep: van de inspanning om iets uit te drukken wat zich niet helemaal in woorden liet vangen. En inderdaad kreeg Manilov ten slotte vreemde en ongewone dingen te horen zoals nog nooit door mensenoren waren gehoord.

‘U vraagt om wat voor reden? De reden is deze: ik zou graag boeren kopen...’ zei Tsjitsjikov, en hij stokte zonder zijn woorden af te maken.

‘Maar als ik u vragen mag,’ zei Manilov, ‘hoe wilt u boeren kopen, met grond of gewoon om uit te voeren, dus zonder grond?’

‘Nee, ik bedoel niet echt boeren,’ zei Tsjitsjikov. ‘Ik wil dode hebben...’

‘Hoe zegt u? Neem me niet kwalijk... ik ben een beetje doof, ik hoorde een allermerkwaardigst woord...’

‘Ik ben voornemens dode aan te schaffen, die volgens de revisie overigens als levend te boek staan,’ zei Tsjitsjikov.

Manilov liet ter plekke zijn langgesteelde pijp vallen, sperde zijn mond open en bleef zo, met open mond en al, een paar minuten zitten. De beide vrienden, die daarvoor hadden gesproken over de prettige kanten van een leven in vriendschap, zaten onbeweeglijk en staarden elkaar aan, als portretten die in vervlogen tijden aan weerszijden van een spiegel tegenover elkaar werden gehangen. Ten slotte raapte Manilov zijn pijp op en keek Tsjitsjikov daarbij van onderen aan, proberend van diens gezicht af te lezen of er geen lachje op zijn lippen lag, of hij geen grapje maakte – maar niets van dat alles; integendeel, zijn gezicht leek zelfs gedegener dan gewoonlijk; vervolgens vroeg hij zich af of zijn gast niet toevallig van zijn zinnen was beroofd en hij nam hem angstig op; maar de ogen van zijn gast stonden volkomen helder, ze vertoonden niets van het woeste, onrustige vuur dat in de ogen van een krankzinnige rondwaart, alles was zoals het hoorde en in orde. Hoe Manilov zijn hersens ook afpijnigde over de houding die hij moest aannemen en wat hij moest doen – hij wist niets beters te bedenken dan de resterende rook in een heel dunne sliert uit zijn mond te laten ontsnappen.

‘Dus ik zou graag willen weten of u me de boeren die niet echt, maar alleen in wettelijke zin leven, kunt overdragen, gunnen, of hoe het u ook maar goeddunkt.’

Maar Manilov was zo confuus en verbouwereerd dat hij hem alleen maar aankeek.

‘U hebt daar moeite mee, zie ik?..’ merkte Tsjitsjikov op.

‘Ik?.. Nee, dat is het niet,’ zei Manilov, ‘maar ik kan niet vatten... neem me niet kwalijk... ik heb natuurlijk niet zo’n schitterende opleiding mogen genieten als zogezegd uit al uw gebaren spreekt; de verheven kunst om mezelf uit te drukken versta ik niet... Misschien dat hier... in deze zojuist door u verwoorde uitleg... iets anders schuilt... Hebt u zich misschien ter wille van de schone stijl zo willen uitdrukken?’

‘Nee,’ zei Tsjitsjikov hierop. ‘Nee, ik bedoel de zaak zoals zij is, dat wil zeggen zielen die inderdaad al gestorven zijn.’

Manilov was helemaal de kluts kwijt. Hij voelde dat hij iets moest doen, een vraag stellen, maar wat voor vraag – Joost mocht het weten. Het eindigde ermee dat hij weer een rookpluim uitstootte, zij het nu niet door zijn mond, maar door zijn neusgaten.

‘Wel, als er geen hindernissen zijn, dan kunnen we met Gods zegen overgaan tot het sluiten van de koopakte,’ zei Tsjitsjikov.

‘Wat, een koopakte voor dode zielen?’

‘Nou nee!’ zei Tsjitsjikov. ‘We schrijven dat ze nog leven, zoals daadwerkelijk in de revisielijst staat. Ik ben gewoon nooit af te wijken van de wet, ook al heb ik daarvoor in mijn dienstbetrekking te lijden gehad, maar u moet mij wel excuseren: plicht is voor mij een heilige zaak, en de wet: ik verstom voor de wet.’

Deze laatste woorden spraken Manilov aan, maar het fijnere van de zaak zelf wilde er bij hem absoluut niet in, en in plaats van te antwoorden begon hij zo hard aan zijn pijp te zuigen dat deze ten slotte begon te grommen als een fagot. Het was alsof hij er een mening uit wilde trekken over deze zo ongehoorde kwestie; maar de pijp gromde alleen maar.

‘Hebt u misschien bedenkingen?’

‘O, bespaar me, geenszins. Ik bedoel niet te zeggen dat ik iets, dat wil zeggen, kritische bedenkingen tegen u heb. Maar staat u mij toe u voor te leggen: is deze onderneming, of om het zogezegd nog meer uit te drukken: deze negotie, dus is deze negotie niet strijdig met de burgerlijke bepalingen en verdere aanzichten van Rusland?’

Hier maakte Manilov een bepaalde beweging met zijn hoofd en keek Tsjitsjikov heel veelzeggend aan, waarbij hij in al zijn gelaatstrekken en opeengeperste lippen een diepzinnige uitdrukking legde zoals misschien nog nooit op een menselijk gezicht was uitgebeeld, met uitzondering misschien van een wel heel slimme minister, en dan nog tijdens een uiterst hoofdbrekende affaire.

Maar Tsjitsjikov zei eenvoudig dat een dergelijke onderneming, of negotie, in het geheel niet in strijd zou zijn met de burgerlijke bepalingen en verdere aanzichten van Rusland, en even later voegde hij eraan toe dat de schatkist er zelfs van profiteerde, daar zij wettige cijnzen zou ontvangen.

‘Dus u meent?..’

‘Ik meen dat het goed is.’

‘Als het goed is, dan is het andere koek: dan heb ik er niets tegen,’ zei Manilov, geheel gerustgesteld.

‘Dan moeten we nu alleen nog een prijs overeenkomen...’

‘Hoezo een prijs?’ zei Manilov weer, en hij stokte. ‘U meent toch niet dat ik geld ga aannemen voor zielen die in zekere zin hun bestaan beëindigd hebben? Als u dan toch een dergelijke, zogezegd fantastische wens koestert, geef ik ze u van mijn kant belangeloos en neem ik ook de koopakte voor mijn rekening.’

Het ware de chroniqueur van voorliggende gebeurtenissen zeer te verwijten als hij zou verzuimen te zeggen dat deze woorden uit de mond van Manilov de gast deden blaken van genoegen. Hoe bedaagd en rationeel doorgaans ook, nu maakte hij zelfs bijna een bokkesprong, iets wat zoals bekend alleen in de grootst mogelijke opwellingen van vreugde gebeurt. Hij begon zo hevig in zijn fauteuil te draaien dat de wollen stof om het kussen knapte; Manilov zelf keek hem met enige bevreemding aan. Uit erkentelijkheid gaf Tsjitsjikov nu zo veel dankbetuigingen ten beste dat de ander er verlegen van werd, helemaal bloosde, met zijn hoofd een ontkennende beweging maakte en ten slotte beweerde dat het helemaal niets voorstelde, dat hij echt alleen maar zijn diepe affectie, een magnetisme der ziel had willen uitdrukken en dat die gestorven zielen in zekere zin pure rommel waren.

‘Allesbehalve rommel,’ zei Tsjitsjikov terwijl hij hem de hand drukte. Er werd nu een heel diepe zucht geslaakt. Hij leek in de stemming om zijn hart uit te storten, en niet zonder gevoel en expressie sprak hij ten slotte de volgende woorden: ‘Als u eens wist wat een dienst u een man die kind noch kraai heeft met deze ogenschijnlijke rommel bewijst! Want werkelijk, wat ik al niet te verduren heb gehad! Als een schuitje te midden van de woeste baren... Wat een onderdrukking, wat een vervolgingen ik al niet heb doorstaan, wat een verdriet ik niet heb gesmaakt, en waarom? Omdat ik de waarheid in acht nam, omdat ik zuiver van geweten was, omdat ik een hulpeloze weduwe en een beklagenswaardige wees de hand heb gereikt!..’ Hier veegde hij met zijn zakdoek zelfs een opgewelde traan weg.

Manilov was diep geroerd. De beide vrienden drukten elkaar lang de hand en keken elkaar lang en zwijgend in de ogen, waarin tranen waren verschenen. Manilov wilde de hand van onze held maar niet loslaten en bleef er zo vurig in knijpen dat de ander niet meer wist hoe hij hem moest ontzetten. Toen hem dit ten slotte stilletjes gelukt was, zei hij dat het geen kwaad kon de koopakte zo snel mogelijk te sluiten en dat het mooi zou zijn als Manilov zelf naar de stad kwam. Vervolgens pakte hij zijn pet en begon afscheid te nemen.

‘Wat? U wilt al gaan?’ zei Manilov, opeens bij zinnen gekomen en bijna geschrokken.

Op dat moment kwam mevrouw Manilova binnen.

‘Lizanka,’ zei Manilov met een wat klaaglijk gezicht. ‘Pavel Ivanovitsj gaat ons verlaten!’

‘Omdat we Pavel Ivanovitsj vervelen,’ antwoordde mevrouw Manilova.

‘Mevrouw! Hier,’ zei Tsjitsjikov, ‘hier, kijk,’ en hij legde zijn hand op zijn hart, ‘ja hier zal het genoegen van de tijd, met u doorgebracht, toeven! En gelooft u mij, er zou voor mij geen grotere zaligheid zijn dan met u zo niet in één huis, dan toch zeker in de onmiddellijke nabijheid te wonen.’

‘O maar Pavel Ivanovitsj,’ zei Manilov, bij wie deze gedachte zeer in de smaak viel, ‘wat zou het inderdaad fijn zijn om zo samen te leven, onder één dak, of om in de schaduw van een olm ergens over te filosoferen, ons in dingen te verdiepen!..’

‘Och, dat zou een paradijselijk leven zijn,’ zei Tsjitsjikov met een zucht. ‘Tot ziens, mevrouw!’ vervolgde hij, terwijl hij de hand van de gastvrouw kuste. ‘Tot ziens, allerwaardigste vriend! Vergeet u mijn verzoek niet!’

‘O, daar kunt u zeker van zijn!’ antwoordde Manilov. ‘Wij scheiden voor niet langer dan twee dagen.’

Allen begaven zich naar de eetkamer.

‘Tot ziens, lieve hummeltjes,’ zei Tsjitsjikov toen hij daar Alkides en Themistoclius zag spelen met een houten huzaar die geen armen en neus meer had. ‘Tot ziens, mijn ukkepukken. Neem het me maar niet kwalijk dat ik geen presentjes voor jullie had meegenomen, want eerlijk gezegd wist ik niet eens van jullie bestaan af; maar als ik volgende keer langskom, zal ik zeker iets meenemen. Voor jou neem ik een sabel mee; wil jij een sabel?’

‘Ja,’ antwoordde Themistoclius.

‘En voor jou een trommel; ja toch, een trommel voor jou?’ vervolgde hij, zich naar Alkides overbuigend.

‘Een grommel,’ fluisterde Alkides met hangend hoofd.

‘Goed, voor jou neem ik een trommel mee. Zo’n prachtige trommel!.. Die steeds gaat van: toerrr... roe... tra-ta-ta-, tra-ta-ta... Tot ziens, schatje! Tot ziens!’ Hij kuste het jongetje op het hoofd en draaide zich om naar Manilov en zijn echtgenote met zo’n lachje waarmee men zich gewoonlijk tot ouders wendt om hun te kennen te geven hoe onschuldig de wensen van hun kinderen zijn.

‘Maar werkelijk, Pavel Ivanovitsj, blijf toch!’ zei Manilov toen ze al met z’n allen op het bordes stonden. ‘Moet u zien wat een wolken.’

‘Dat zijn kleine wolkjes,’ antwoordde Tsjitsjikov.

‘Maar weet u de weg naar Sobakevitsj wel?’

‘Daar wou ik u naar vragen.’

‘Als u me toestaat zal ik het dadelijk aan uw koetsier vertellen.’ En met dezelfde beminnelijkheid vertelde Manilov de koetsier hoe het zat en sprak hem zelfs een keer met ‘u’ aan.

Nadat de koetsier te horen had gekregen dat ze twee afslagen moesten passeren en de derde inslaan, zei hij: ‘Komt voor mekaar, uwe edele,’ en Tsjitsjikov vertrok, nog lang uitgeleide gedaan door buigingen en zakdoekgezwaai van de op hun tenen staande heer en vrouw des huizes.

Manilov bleef op het bordes nog lang het verdwijnende rijtuig nakijken, en toen het helemaal uit zicht verdwenen was, stond hij daar nog altijd te roken. Ten slotte ging hij naar binnen, liet zich op een stoel neer en gaf zich over aan zijn mijmeringen, inwendig vergenoegd dat hij zijn gast een pleziertje had gedaan. Vervolgens verplaatsten zijn gedachten zich ongemerkt naar andere onderwerpen en kwamen ten slotte Joost mag weten waar uit. Hij dacht over de weldaad van een kameraadschappelijk leven, hoe fijn het zou zijn om met een vriend aan de oever van een of andere rivier te wonen, daarna werd over die rivier een brug geslagen, vervolgens verrees een kast van een huis met zo’n hoge belvedère dat je vandaar zelfs Moskou kon zien en er ’s avonds thee kon drinken in de open lucht en delibereren over allerhande aangename onderwerpen. En daarna dat hij samen met Tsjitsjikov in een fraaie koets bij een of ander gezelschap arriveerde waar ze iedereen met hun charmante omgangsvormen betoverden en dat toen de tsaar over hun zo grote vriendschap hoorde, hij hen tot generaal promoveerde, en daarna namen zijn gedachten zulke wendingen dat hij er ook zelf geen wijs meer uit werd. Tsjitsjikovs vreemde verzoek onderbrak ineens al die dromerijen. Zijn brein wist de gedachte eraan niet echt te verwerken: hoe hij het ook wendde of keerde, hij kon er maar geen verklaring voor vinden, en al die tijd, tot het souper aan toe, zat hij daar en rookte zijn pijp.

Hoofdstuk III

Tsjitsjikov zat intussen tevreden gestemd in zijn rijtuig, dat al geruime tijd over de postweg reed. Uit het voorgaande hoofdstuk viel al op te maken waar zijn smaak en voorkeuren naar uitgingen, en daarom is het niet verwonderlijk dat hij zich daar algauw met hart en ziel aan overgaf. De gissingen, calculaties en bespiegelingen die over zijn gezicht dwaalden waren kennelijk heel aangenaam, want ze lieten om de haverklap sporen van een tevreden glimlachje na. Hierdoor in beslag genomen had hij in het geheel geen oor voor de zeer ter zake kundige opmerkingen die zijn koetsier, tevreden met de ontvangst door Manilovs huispersoneel, tegen de vandehandse appelschimmel maakte. Dit paard was heel sluw en deed alleen maar alsof het iets uitvoerde, terwijl het voskleurige middenpaard en het lichtbruine bijdehandse paard, dat de naam Assessor droeg omdat het van een assessor was gekocht, zwoegden wat ze konden, zodat je zelfs aan hun ogen het plezier kon aflezen dat ze eraan beleefden. ‘Trucje, trucjes! Ik zal je trucjes leren!’ zei Selifan, die iets overeind was gekomen en de luiaard er met zijn knoet van langs gaf. ‘Werken jij, Duitse pantalonner die je bent! Vos is een respectabel paard, hij doet z’n plicht, hem geef ik graag een dubbele portie, want hij is een respectabel paard, en Assessor deugt ook... Hé, hé! Wat schud je nou met je oren? Jij daar, idioot, luister als ze tegen je praten! Ik peuter je wat aan je verstand, onbenul! Kijk ’m nou ’s kruipen!’ Hier gaf hij het dier weer met de knoet, en voegde eraan toe: ‘Oei, barbaar! Verdomde Bonapart!..’ En daarop riep hij tegen allemaal: ‘Hé daar, beste jongens!’ en sloeg ze alle drie, niet bij wijze van straf nu, maar om te laten zien dat hij tevreden over ze was. Na hun dit genoegen toegediend te hebben wendde hij zich weer tot de appelschimmel: ‘Jij denkt dat je je manieren kan verbergen. Nee, leef een eerlijk leven als je wil dat ze je respecteren. Neem die landheer waar we waren, die had goeie mensen. Ik praat met alle plezier tegen iemand als het een goed mens is; met een goed mens ben ik altijd beste maatjes en verfijnde vrienden: theedrinken, een hapje eten – graag, als het een goed mens is. Voor een goed mens heeft iedereen respect. Neem onze heer, die respecteren ze allemaal, want hij heeft in staatsdienst gezeten, hoor je, hij is een collecteraad...’

Aldus redenerend begaf Selifan zich ten slotte in de meest vergezochte abstracties. Had Tsjitsjikov aandachtig geluisterd, dan zou hij heel wat bijzonderheden te weten zijn gekomen die op hem persoonlijk betrekking hadden; maar zijn gedachten werden zozeer in beslag genomen door zijn eigen besognes dat hij pas bij een krachtige donderslag wakker schrok en om zich heen keek: de hemel was compleet dichtgetrokken en de stoffige postweg werd besprenkeld met regendruppels. Toen weerklonk een tweede donderslag, nog luider en dichterbij, en gutste de regen ineens met bakken neer. Eerst kwam het water schuin van opzij en geselde de kap van het rijtuig aan de ene kant, daarna aan de andere kant, om vervolgens weer van richting te veranderen en geheel rechtstandig, loodrecht op het dak te roffelen; spetters begonnen hem ten slotte in het gezicht te vliegen. Dit noopte hem de leren gordijntjes met twee ronde venstertjes erin, bestemd voor het beschouwen van het uitzicht onderweg, dicht te trekken en Selifan opdracht te geven meer vaart te maken. Selifan, die midden in zijn toespraak ook was onderbroken en doorhad dat er inderdaad niet getreuzeld moest worden, trok ogenblikkelijk een grijs vod onder de bok vandaan, stak zijn armen in de mouwen, greep de teugels weer beet en schreeuwde naar zijn driespan, dat nog maar nauwelijks het ene been voor het andere zette omdat het door de belerende woorden in een prettig ontspannen toestand was geraakt. Maar Selifan kon zich met geen mogelijkheid herinneren of ze twee of drie afslagen waren gepasseerd. Nu hij er goed over nadacht en zich de weg enigszins voor de geest haalde, vermoedde hij dat er veel afslagen waren geweest, die hij allemaal had genegeerd. Aangezien een Rus op beslissende momenten weet wat hem te doen staat zonder zich in lange beschouwingen te verliezen, sloeg hij op de eerste kruising rechtsaf, roepende: ‘Hé jullie daar, waarde vrienden!’ en zette er hotsend de vaart in zonder zich al te zeer af te vragen waarheen de ingeslagen weg voerde.

De regen leek voorlopig echter niet van ophouden te willen weten. Het op de weg liggende stof vermengde zich al snel tot modder, en het viel de paarden steeds zwaarder het rijtuig voort te trekken. Tsjitsjikov begon zich al ernstige zorgen te maken, daar hij het dorp van Sobakevitsj almaar niet in zicht kreeg. Naar zijn berekeningen hadden ze er allang moeten zijn. Hij speurde naar alle kanten, maar het was zo donker dat je geen steek voor ogen zag.

‘Selifan!’ zei hij ten slotte, zijn hoofd uit het rijtuig stekend.

‘Wat is er, heer?’ antwoordde Selifan.

‘Kijk ’s, is er geen dorp in zicht?’

‘Nee, heer, nergens!’ Waarna Selifan zwaaiend met zijn knoet een lied aanhief dat weinig van een lied had maar wel lang was en geen einde kende. Alles zat erin: alle opmonterende en aansporende kreten waarop paarden in heel Rusland van het ene uiteinde tot het andere worden getrakteerd, bijvoeglijke naamwoorden lukraak in alle soorten en maten, en alles wat een mens maar voor de mond komt. En zo eindigde het ermee dat hij ze ten slotte met ‘secretaris’ aansprak.

Ondertussen begon Tsjitsjikov te merken dat het rijtuig alle kanten uit schudde en hem zeer hevige schokken toediende; hieraan voelde hij dat ze van de weg waren geraakt en vermoedelijk over een geëgd veld reden. Selifan leek dit ook door te hebben, maar hij zei geen woord.

‘Hé, ploert, wat is dit voor weg?’ zei Tsjitsjikov.

‘Wat doe je eraan, heer, ’t is het weer, je kan je eigen knoet niet zien, zo donker is ’t!’ Nadat hij dit gezegd had liet hij het rijtuig zo overhellen dat Tsjitsjikov genoodzaakt was zich met beide handen vast te houden. Nu pas drong het tot hem door dat Selifan een slok ophad.

‘Hou tegen, hou tegen, je kiept om!’ riep hij naar hem.

‘Nee heer, hoe zou ik om kunnen kiepen,’ zei Selifan. ‘Omkiepen is niet goed, dat weet ik zelf ook wel; ik kiep echt niet om.’ Hierop begon hij het rijtuig een stukje te keren, nog een stukje, en nog een stukje, en liet het ten slotte helemaal omslaan. Tsjitsjikov plonsde met handen en voeten in de modder. Selifan wist de paarden echter wel tot stilstand te brengen; overigens zouden ze ook uit zichzelf zijn blijven staan, want ze waren helemaal uitgeput. Deze zo onverwachte gebeurtenis verbaasde hem volkomen. Hij klom van de bok, ging met beide handen in zijn zij voor het rijtuig staan terwijl zijn heer ploeterend in de modder pogingen deed om op te krabbelen, en zei na even nagedacht te hebben: ‘Moet je zien, omgekiept!’

‘Je bent stomdronken!’ zei Tsjitsjikov.

‘Nee heer, hoe kan ik nou dronken zijn! Ik weet dat het niet goed is om dronken te zijn. Ik heb met een vriend gepraat, want met een goed mens kun je praten, daar is niks mis mee; en we hebben samen een hapje gegeten. Een hapje doet geen kwaad; met een goed mens kun je een hapje eten.’

‘Wat had ik je nou de laatste keer gezegd toen je je bedronken had? Nou? Ben je het vergeten?’ sprak Tsjitsjikov.

‘Nee, uwe edele, hoe zou ik dat kunnen vergeten. Ik ken m’n zaakjes. Ik weet dat het niet goed is om dronken te zijn. Ik heb met een goed mens gesproken, want...’

‘Wacht maar tot ik je afros, dat zal je leren met een goed mens te praten.’

‘Zoals het uwe genade blieft,’ antwoordde Selifan, die alles best vond. ‘Moet je iemand afrossen, dan ros je ’m af; daar heb ik helemaal niks tegen. Waarom niet; als er reden toe is, dan is dat een heer z’n goed recht. Aframmelen moet je, want het volk springt uit de band, orde moet er zijn. Als er reden toe is – aframmelen; waarom niet?’

Op deze redenering had zijn heer niets terug. Maar op dat moment leek het lot zelf zich over hem te willen erbarmen. In de verte klonk hondegeblaf. Verheugd gaf Tsjitsjikov opdracht de zweep over de paarden te leggen. Een Russisch voerman heeft in plaats van ogen een goed instinct, en zo kan het gebeuren dat hij soms met dichtgeknepen ogen uit alle macht voortdendert en dan altijd ergens aankomt. Zonder een steek voor ogen te zien stuurde Selifan de paarden in zo’n rechte streep een dorp in dat hij pas halt hield toen het rijtuig met de dissels tegen een schutting botste en ze echt geen kant meer uit konden. Door het dikke gordijn van de gutsende regen onderscheidde Tsjitsjikov enkel iets wat op een dak leek. Hij stuurde Selifan op pad om een poort te zoeken, wat ongetwijfeld lang geduurd zou hebben als moedertje Rusland in plaats van conciërges geen ferme honden had gehad die zijn komst zo luid aankondigden dat hij zijn vingers naar zijn oren bracht. In een venstertje flakkerde licht op dat in een nevelige straal de schutting bereikte en onze reizigers de poort wees. Selifan begon te kloppen en algauw ging er een deurtje open, er verscheen een gedaante in een boerenkaftan, en de heer en zijn knecht hoorden een schorre vrouwenstem zeggen: ‘Wie klopt daar? Waarom gaan jullie zo tekeer?’

‘We zijn reizigers, moedertje, laat ons binnen overnachten,’ zei Tsjitsjikov.

‘Dat heb je fijn bekeken,’ zei het oudje, ‘om op zo’n tijdstip aan te kloppen! Het is hier geen wisselplaats, hier woont een grondbezitster.’

‘Wat doe je eraan, moedertje: we zijn van de weg geraakt, zie je. We kunnen met zulk weer toch niet in de steppe overnachten.’

‘Nee, met zulk donker, lelijk weer,’ voegde Selifan eraan toe.

‘Hou je mond, idioot,’ zei Tsjitsjikov.

‘En wie bent u wel niet?’ zei het oudje.

‘Een edelman, moedertje.’

Het woord ‘edelman’ leek het oudje even aan het denken te zetten.

‘Wacht, ik ga het tegen mevrouw zeggen,’ zei ze, en een minuut of wat later al kwam ze terug met een lantaarn in haar hand. De poort ging open. In een ander venster flakkerde een lichtje op. Het voertuig reed de binnenplaats op en bleef staan voor een klein huisje dat in het donker moeilijk te onderscheiden was. Slechts één helft ervan werd beschenen door het licht uit de vensters; verder zagen ze voor het huis nog een plas die ook rechtstreeks door het licht beschenen werd. De regen roffelde hol op het houten dak en stroomde in ritselende stroompjes in een daaronder staande ton. De honden gingen intussen in alle mogelijke toonaarden tekeer: eentje had zijn kop in de nek gelegd en jankte zo langgerekt en met zo’n overgave dat het wel leek alsof hij daar God weet wat voor salaris voor kreeg; een andere raffelde als een psalmenlezer; daartussendoor schelde een onvermoeibare discant, vermoedelijk afkomstig van een jong hondje, als het belletje van een postkoets, en dat alles werd ten slotte gecompleteerd door een bas – misschien van een oude knar die met een kranige hondenatuur bedeeld was, want hij gromde zoals een bas in een zangkoor doet wanneer het concert in volle gang is: in hun vurige wens een hoge noot te halen verheffen de tenoren zich op hun tenen, alles en iedereen wil de hoogte in en heeft het hoofd in de nek geworpen, en alleen hij heeft zijn ongeschoren kin in zijn stropdas gestoken, gaat door zijn knieën en laat zich bijna tot op de grond zakken om vandaar zijn noot ten beste te geven die de ruiten doet trillen en rammelen. Alleen al uit het geblaf van zulke muzikanten viel op te maken dat het een behoorlijk dorpje was; maar onze doorweekte en verkleumde held dacht aan niets anders dan aan een bed. Nog voor het rijtuig helemaal stilstond, sprong hij al op het bordes, wankelde en viel bijna. Daar was nog een vrouw verschenen, ze was jonger dan de eerste, maar leek erg op haar. Ze bracht hem naar een kamer. Tsjitsjikov wierp vluchtig een paar blikken op het vertrek; het was gestoffeerd met ouderwets streepjesbehang; schilderijen met vogels erop; tussen de ramen antieke kleine spiegels met donkere lijsten in de vorm van opgekrulde bladeren, en achter elke spiegel was ofwel een brief gestoken, of een oud spel kaarten, of een kous; een wandklok met getekende bloemen op de wijzerplaat... meer was hij niet bij machte op te merken. Hij voelde zijn ogen dichtplakken alsof iemand ze met honing had ingesmeerd. Even later kwam de eigenaresse van het landgoed binnen, een vrouw op jaren met een inderhaast opgezet soort slaapmutsje en een flanellen doek om de hals – zo’n moeke, zo’n kleine grondbezitster die huilt om misoogsten en verliezen en het hoofd een beetje schuin laat hangen, maar ondertussen gestaag haar centjes oppot in bonte huisgeweven zakjes die verspreid in laden van haar commodes liggen. In één zo’n zakje stopt ze alle roebelmunten, in een andere komen de halfjes, en in weer een andere de kwartjes, hoewel er in zo’n commode ogenschijnlijk niets anders ligt dan ondergoed en nachthemden en klosjes garen en een losgetornde cape die later in een jurk zal veranderen, mocht de oude op een keer tijdens het bakken van feestelijke broodjes en botergebak een brandgat oplopen of vanzelf verslijten. Maar die jurk verbrandt niet en verslijt niet vanzelf; het oudje is zuinig, en de cape is gedoemd nog lang in losgetornde staat te blijven liggen, om vervolgens samen met allerlei andere rommel door een achter-achternicht bij testament geërfd te worden.

Tsjitsjikov verontschuldigde zich voor de overlast van zijn onverwachte komst. ‘Geef niets, geeft niets,’ zei de vrouw des huizes. ‘In wat een weer heeft de Here u hier gebracht! Wat een toestand, wat een sneeuwstorm,* u zou na zo’n reis wat moeten eten, maar zo midden in de nacht kan ik niks klaarmaken.’

Haar woorden werden onderbroken door een vreemd gesis dat de gast deed schrikken; het was net alsof de hele kamer zich gevuld had met slangen; maar na een blik omhoog was hij weer gerust, want hij begreep dat de wandklok zin had om te slaan. Het sissen werd direct gevolgd door gegrom, en ten slotte sloeg het uurwerk met inspanning van al zijn krachten twee uur met een geluid alsof iemand met een stok op een gebarsten pot timmerde, waarna de slinger weer rustig van rechts naar links begon te tikken.

Tsjitsjikov bedankte zijn gastvrouw, zeggende dat hij niets nodig had, dat ze zich nergens druk over moest maken en dat hij behalve een bed niets verlangde, hij wilde alleen weten in welk oord hij was beland en of het vanhier nog ver was naar landheer Sobakevitsj, waarop het oudje zei dat ze nog nooit van die naam had gehoord en dat die landheer helemaal niet bestond.

‘Kent u dan tenminste Manilov?’ zei Tsjitsjikov.

‘En wie mag die Manilov wezen?’

‘Een landheer, moedertje.’

‘Nee, nooit van gehoord, zo’n landheer bestaat niet.’

‘Wie wonen hier dan wel?’

‘Bobrov, Svinjin, Kanapatjev, Charpakin, Trepakin, Plesjakov.’

‘Zijn die wel of niet rijk?’

‘Nee, mijn beste man, niet al te rijk. De een heeft twintig zielen, de ander dertig, maar dat ze er honderd hebben, nee, die zijn er niet.’

Tsjitsjikov merkte dat hij in een behoorlijke negorij was beland.

‘Maar is het dan nog ver naar de stad?’

‘Dat zal een werst of zestig zijn. Wat jammer dat er niets te eten voor u is. Wilt u niet een kopje thee, vadertje?’

‘Nee, dank u, moedertje. Behalve een bed heb ik niets nodig.’

‘Inderdaad, na zo’n reis moet u nodig uitrusten. Maak het u hier gemakkelijk, vadertje, op deze divan. Hé, Fetinja, haal een donsmatras, kussens en een laken. Wat een weer dat de Heer ons gezonden heeft: zo’n donder – ik heb de hele nacht een kaars voor de icoon laten branden. Och, mijn beste man, je lijkt wel een barg, je zit vanachter en opzij helemaal onder de modder! Hoe kom je nou zo vies?’

‘Godlof ben ik alleen maar vies geworden; ik mag nog blij zijn dat ik al m’n ribben niet gebroken heb.’

‘Hemellief, wat een schrik! Maar moet je rug niet ergens mee ingewreven worden?’

‘Nee dank u, dank u. Maakt u geen omhaal, laat alleen uw meid mijn kleren drogen en schoonmaken.’

‘Hoor je, Fetinja?’ zei de vrouw des huizes tegen de dienstmeid die eerder met een kaars naar het bordes was gekomen en in de tussentijd een donsmatras had binnengezeuld dat ze nu van weerszijden opklopte, zodat er een complete wolk van veren in de kamer opsteeg. ‘Neem meneer z’n kaftan en ondergoed, en droog ze eerst voor het vuur, zoals we altijd deden voor meneer zaliger, en schuier en klop alles daarna flink af.’

‘Jawel mevrouw!’ zei Fetinja, terwijl ze een laken over het matras trok en er kussens op legde.

‘Ziezo, je bed is klaar,’ zei de vrouw des huizes. ‘Het beste, vadertje, welterusten. Heb je verder niets nodig, mijn goede man? Ben je misschien gewend dat iemand voor het slapengaan je hielen krabt? Mijn man zaliger kon zonder echt niet in slaap komen.’

Maar de gast zag af van het krabben van zijn hielen. Zijn gastvrouw verliet de kamer, en Tsjitsjikov kleedde zich als een haas uit, gaf heel zijn afgelegde verfomfaaide wapenrusting, zowel boven- als ondergoed, aan Fetinja, waarna deze hem van haar kant ook welterusten wenste en het natte harnas de kamer uit droeg. Alleen achtergebleven keek hij niet zonder welbehagen naar zijn bed, dat bijkans tot het plafond reikte. Fetinja was kennelijk een meester in het opkloppen van donsmatrassen. Nadat hij een stoel had bijgeschoven en op het bed was geklauterd, zakte het zowat tot de vloer onder hem in, en de door hem uit de naden geperste veren vlogen tot in alle hoeken van de kamer. Hij doofde de kaars, trok de sitsen deken over zich heen, rolde zich als een krakeling op en sliep ogenblikkelijk in. Toen hij de volgende ochtend wakker werd, was het al tamelijk laat. De zon glinsterde hem door het raam recht in de ogen, en de vliegen, die de vorige avond rustig op de muren en het plafond hadden geslapen, waren allemaal op hem af komen zetten: eentje was op zijn lip gaan zitten, een andere op zijn oor, een derde probeerde zelfs op zijn oog neer te strijken, en één vlieg, die zo onvoorzichtig was geweest vlak naast een neusgat te gaan zitten, had hij slaapdronken opgesnoven, wat hem hevig deed niezen – een omstandigheid die reden van zijn ontwaken was. Nu hij zijn blik door de kamer liet dwalen zag hij dat er op de schilderijen niet alleen vogels stonden: ertussen hing een portret van Koetoezov* en een olieverfschilderij van een oude man met rode manchetten aan zijn uniform zoals ten tijde van Pavel Petrovitsj* werden gedragen. De klok liet weer zijn gesis horen en sloeg tien uur; in de deuropening verscheen een vrouwengezicht dat meteen weer verdween, want om zo lekker mogelijk in te slapen had Tsjitsjikov letterlijk alles uitgetrokken; het gezicht kwam hem enigszins bekend voor. Hij probeerde zich voor de geest te halen wie het kon zijn en herinnerde zich ten slotte dat het de vrouw des huizes was. Hij trok zijn hemd aan; zijn kleren lagen al gedroogd en schoongeborsteld naast hem. Nadat hij zich had aangekleed liep hij naar de spiegel en niesde zo hard dat een kalkoense haan die net op dat moment naar het raam was gelopen (het raam bevond zich vlak boven de grond), hem ineens heel rap in zijn vreemde taaltje iets toe brabbelde – vermoedelijk zoiets als ‘gezondheid!’ waarop Tsjitsjikov hem voor idioot uitmaakte. Hij liep naar het raam en nam het uitzicht in ogenschouw: het raam gaf bijna recht uit op een kippenren; het smalle erfje ervóór wemelde tenminste van gevederd en allerlei ander kleinvee. De kalkoenen en kippen waren niet te tellen; ertussendoor drentelde een haan met afgemeten passen, schuddend met zijn kam en zijn kop naar opzij draaiend alsof hij aandachtig ergens naar luisterde; er was ook een zeug met haar gezin; wroetend in een berg afval verorberde ze zonder het te merken en passant een kuiken en ging weer gewoon verder met het verstouwen van meloenschillen. Dit kleine erfje ofwel kippenren werd afgeperkt door een planken schutting waarachter zich lange moestuinbedden uitstrekten met kool, uien, aardappels, bieten en overige groenten die op het bedrijf werden verbouwd. In de moestuin stonden her en der verspreide appel- en andere fruitbomen onder netten tegen eksters en mussen, waarvan de laatste in hele wolken schuin van de ene plek op de andere neerstreken. Om dezelfde reden waren op lange staken een paar vogelverschrikkers met wijd gespreide armen opgesteld. Een van hen droeg een mutsje van de vrouw des huizes zelf. Na de moestuinbedden kwamen boerenhutten die, zo merkte Tsjitsjikov op, hoewel ordeloos neergezet en geen deel uitmakend van ordentelijke straten, de welstand van hun bewoners verrieden, want ze waren behoorlijk onderhouden: vermolmd houtwerk op de daken was overal vervangen door nieuwe latten; nergens was een poort scheefgezakt, en in de naar hem toegewende overdekte boerenschuren zag hij hier en daar een vrijwel nieuwe reservekar, en soms wel twee. ‘Maar dat is geen klein dorpje dat ze heeft,’ zei hij en hij besloot meteen met zijn gastvrouw te praten en nader met haar kennis te maken. Hij keek door de deurkier waaruit ze eerder haar hoofd had gestoken, en toen hij haar achter een theetafeltje zag zitten, liep hij met een vrolijk en vriendelijk gezicht op haar af.

‘Goeiedag, vadertje. Hoe hebt u geslapen?’ zei zijn gastvrouw overeind komend. Ze was beter gekleed dan gisteren: in een donkere jurk en zonder slaapmutsje nu, al had ze nog wel iets om haar hals geknoopt.

‘Best, best,’ zei Tsjitsjikov terwijl hij in een stoel plaatsnam. ‘Hoe gaat het met u, moedertje?’

‘Slecht, mijn goede man.’

‘Hoe dat zo?’

‘Slapeloosheid. M’n lendenen doen de hele tijd zeer, en in mijn been heb ik boven mijn botje almaar zo’n pijn.’

‘Dat gaat wel over, moedertje. Let er maar niet op.’

‘God geve dat ’t overgaat. Ik heb het met reuzel ingesmeerd en ook met terpentijn gebet. Wat gebruikt u bij de thee? In dat flesje zit vruchtenlikeur.’

‘Geen slecht idee, moedertje, een likeurtje gaat er wel in.’

Het is de lezer denk ik al wel opgevallen dat Tsjitsjikov zich ondanks zijn vriendelijke voorkomen vrijpostiger uitdrukte dan tegen Manilov en in het geheel geen plichtplegingen maakte. Hier dient gezegd dat wij in Rusland de buitenlanders in bepaalde zaken misschien niet voorbij zijn gestreefd, maar dat we hun in de kunst der menselijke omgang ver vooruit zijn. Het is ondoenlijk alle nuances en subtiliteiten van onze omgangsvormen op te sommen. Een Fransman of Duitser zal van z’n leven niet alle bijzonderheden en verschillen ervan snappen en doorgronden; hij slaat tegen een miljonair bijna dezelfde toon en taal aan als tegen een kleine tabakshandelaar, hoewel hij in zijn hart tegenover de eerste natuurlijk behoorlijk diep door het stof kruipt. Maar bij ons gaat dat anders: wij hebben wijze mannen die tegen een landheer in het bezit van tweehonderd zielen een heel andere toon aanslaan dan tegen iemand die er driehonderd heeft, en met iemand die er driehonderd heeft praten ze weer heel anders dan met iemand die er vijfhonderd heeft, en met iemand die er vijfhonderd heeft praten ze weer anders dan met iemand die er achthonderd heeft; kortom, al ga je tot de miljoen, overal duiken nieuwe nuances op. Laten we bijvoorbeeld zeggen, je hebt een kanselarij, niet hier, maar ergens wijd weg, en op die kanselarij heb je laten we zeggen het hoofd van die kanselarij. Ik verzoek u naar hem te kijken als hij te midden van zijn ondergeschikten zit: je krijgt van angst geen woord uit je mond! Trots en adeldom – wat zijn gezicht al niet uitdrukt! Pak gewoon een penseel, en schilderen maar: een Prometheus, zonder meer, een Prometheus! Een blik als een adelaar, de tred soepel en afgemeten. En zodra diezelfde adelaar de kamer uit komt en met zijn papieren onder de arm koers zet naar het kabinet van zijn chef, dan rent hij als een veldhoen, zo hard hij kan. In gezelschap en op avondjes waar allemaal lage rangen aanwezig zijn, blijft Prometheus ook een Prometheus, maar zodra er ook maar iets hogers verschijnt, dan voltrekt zich aan Prometheus een metamorfose waar Ovidius nog niet op zou komen: een vlieg, kleiner zelfs dan een vlieg, verpletterd tot een zandkorreltje! ‘Maar dat is Ivan Petrovitsj niet,’ zeg je, zo naar hem kijkend. ‘Ivan Petrovitsj is groter, maar hij is klein en iel, die ander praat luid, heeft een diepe bas en lacht nooit, maar wat hij doet mag Joost weten: hij piept als een vogeltje en lacht de hele tijd.’ Maar kom je dichterbij, dan zie je dat het inderdaad Ivan Petrovitsj is! Jeetje! denk je bij jezelf... Maar laten we naar onze handelende figuren terugkeren. Zoals we al zagen had Tsjitsjikov besloten alle plichtplegingen achterwege te laten, en nadat hij een kopje thee had gepakt en er een scheutje vruchtenlikeur bij had gedaan, stak hij als volgt van wal: ‘Moedertje, dat is een mooi dorpje dat u hebt. Hoeveel zielen telt het?’