J. Goudsblom

Geleerd

Memoires 1932–1968

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2016 J. GOUDSBLOM, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7110 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016

Voorwoord

Ik ben aan dit boek begonnen met een louter persoonlijke bedoeling. Bij mijn vrouw, Maria Goudsblom-Oestreicher, was een ongeneselijke kanker geconstateerd, en nu het nog kon wilde ik voor haar een aantal herinneringen vastleggen uit de tijd dat zij en ik elkaar nog niet kenden. Dat verslag zou zij kunnen lezen, of ik zou het aan haar voorlezen.

Helaas was de ziekte ons te snel af. Zij is op 31 maart 2009 overleden. Daarna heb ik een tijdlang niet meer naar mijn memoires omgekeken. Maar het onvoltooide project liet me niet met rust. Ik publiceerde in het literaire tijdschrift Tirade enkele al geschreven hoofdstukken over mijn vroegste jeugd, en kreeg de smaak te pakken om ermee door te gaan.

Ik ben nu gekomen tot 1 september 1968. Op die datum werd ik hoogleraar, en dus volgens de toen in zwang zijnde titulatuur ‘hooggeleerd’. Over de tijd daarvoor, en wat ik in die jaren heb geleerd of verzuimd heb te leren, gaat dit boek.

Schrijven is selecteren, en dat geldt zeker voor memoires. Ik heb dan ook niet naar volledigheid gestreefd. Er is veel dat ontbreekt – vergeten of bewust weggelaten. Maar alles wat ik wel in de tekst heb opgenomen, is volgens mij juist en waarheidsgetrouw genoteerd, inclusief de vaagheid die sommige herinneringen omhult.

Het schrijven was meer dan het in eenzame afzondering uittypen wat me te binnen schoot. Ik ben op het schrijftraject begeleid door verschillende vrienden en vriendinnen, die een of meer hoofdstukken of (in enkele gevallen) het hele boek hebben meegelezen, of (in één geval) de volledige tekst in een reeks voorleessessies als een langgerekt feuilleton hebben willen aanhoren. De namen van deze lezers en luisteraars zijn, in alfabetische volgorde, Marian Beijk, Merijn de Boer, Maarten Brands, Joost Crouwel, Judith Herzberg, Marijke Jalink, Maud Peereboom, Bram de Swaan, Rob Veenis, Inge van der Vlies, Frouke Wieringa, Nico Wilterdink en Cas Wouters. Ik dank hen allen.

==

Amsterdam, november 2016

Joop Goudsblom

1
Schoolloze jaren (1932–1939)

Prille schaamte

Een mooie zomermiddag met een strakblauwe hemel. Op de parallelweg langs de nieuwe Provinciale Weg fietst een moeder met haar zoontje achterop in het mandje. Ze zijn allebei goedgehumeurd; de moeder fietst, het jongetje zingt een vrolijk liedje. Dan passeren ze een paar meisjes die daar aan het spelen zijn. Een van de meisjes zegt: ‘Moet je dat jongetje horen zingen.’ Meer zegt ze niet; maar het jongetje heeft er iets schampers in beluisterd, en hij houdt onmiddellijk op met zingen. Hij voelt zich betrapt, zonder te weten waarom.

Als ik nu, meer dan tachtig jaar later, aan dit voorval terugdenk, heb ik nog steeds moeite om het te begrijpen. Waarom trok dit jongetje zich de woorden van dat meisje zo aan? Was haar opmerking werkelijk schamper bedoeld, of hoorde hij dat er alleen maar in? Wat maakte hem zo ontvankelijk voor de gedachte dat het meisje zijn zingen raar vond en afkeurde? Hij kende haar niet, hij heeft haar nooit meer gezien. Zij is, als ze nog leeft, het voorval zeker al lang vergeten; maar hem staan haar woorden tot op de dag van vandaag bij.

Het jongetje om wie het gaat droeg mijn naam, was net als ik geboren op 11 oktober 1932 in Bergen, N.H., en woonde op de Molkade nummer 3 in Krommenie, wat ook bijna een kwarteeuw lang mijn adres geweest is. Ik zal de hij-vorm daarom maar laten schieten: ik heb het over het kind dat ik eens was.

Dat kind staat heel ver van me af, maar toch ben ik het, onloochenbaar. Het voorval bij de Provinciale Weg heb ik beleefd, het is mij overkomen: degene die zo zwaar tilde aan de woorden van dat meisje was ik, de schrijver van deze regels.

==

Alternatief

Het had allemaal ook anders kunnen gaan – tot op zekere hoogte. Dat jongetje zat bij zijn moeder achter op de fiets te zingen, en een meisje dat ze passeerden riep: ‘Moet je dat jongetje horen zingen.’ Het jongetje keek om, riep haar vrolijk toe: ‘Vind je het mooi?’ en zong verder.

Dit had het begin kunnen zijn van een heel ander leven, minder schuchter, dapperder, vrijmoediger. Maar de wijzer geworden ik die dit nu constateert kan het jongetje van toen niet meer bereiken om het hem te vertellen. Het jongetje zal zijn redenen hebben gehad om zó te reageren, bedeesd, in een schulp van schaamte.

Het is trouwens de vraag of dit de eerste keer is geweest dat hij zich zo schaamde; maar het is wel de eerste keer waar ik nu nog weet van heb.

==

Terugblik

Als volwassene, socioloog geworden, kijk ik terug op mijn jeugd en wat daarna kwam. Ik zie een leven dat sterk bepaald is door tijd, plaats en klasse. Maar het is ook uniek. Niemand kent dit leven zo goed als ik. En ik weet nergens zo veel van als van dit ene leven; ja, alles wat ik weet en meen te weten ben ik alleen maar te weten gekomen omdat ik dít leven heb geleid, en geen ander.

Daarover dus gaan deze memoires, meestal in de ik- maar soms ook in de hij-vorm. Ik heb een traject gekozen dat min of meer chronologisch is, beginnend bij het begin. U kunt me hierin volgen, maar de tekst leent zich ook voor een meer eigentijdse manier van lezen: bladerend, scannend. Jan Emmens heeft eens opgemerkt dat een individu niet meer samenhang vertoont dan een woordenboek. Mijn antwoord op deze nogal mismoedige constatering was dat ook een woordenboek vol samenhang zit, want overal verwijst het naar zichzelf. Dat geldt ook voor deze memoires. Ze hebben een en dezelfde hoofdpersoon, die steeds herkenbaar aanwezig zal zijn. Maar ook andere personen, en thema’s, keren geregeld terug; ik heb daarom een register toegevoegd, zodat u makkelijk kunt opslaan wáár wie en wat ter sprake komt.1

==

Geboorte

Anders dan Tristam Shandy kan ik mijn levensverhaal niet al bij mijn conceptie laten beginnen.2 Mijn ouders hebben daar nooit met ook maar één woord over gerept, en het is evenmin ooit bij mij opgekomen ernaar te vragen.

Over mijn geboorte zijn mij twee dingen verteld. Ten eerste dat de dokter die mijn moeder bij haar bevalling thuis bijstond mij een stevige klap voor mijn billen moest geven: pas na deze mep ging ik ademhalen, huilend. Het werd als grappig verteld – maar is het wel zo grappig, als een kindje zo’n hardhandig welkom nodig heeft om het leven buiten de baarmoeder aan te kunnen? Wat me wel bevalt aan het verhaal is dat er meteen al iemand paraat stond om me een zetje in de goede richting te geven. Dokter Van Gelder was de eerste in een lange reeks mensen die op een beslissend moment voor me hebben klaargestaan, in de bres gesprongen zijn, het voor me hebben opgenomen.3

Het tweede bericht betreffende mijn geboorte heb ik pas veel later heb gehoord. De bevalling was voor mijn moeder zo moeilijk verlopen dat haar huisarts haar sterk ontraadde dit nog eens te moeten doorstaan. Het is daarom bij deze ene keer gebleven, en ik heb geen broertjes of zusjes gekregen. Ik denk dat dit voor mijn hele leven van grote betekenis is geweest.

==

Bergen 1

Mijn geboorteplaats Bergen had ook in 1932 al een zekere faam als kunstenaarsdorp. Mijn vader was onderwijzer in het veel prozaïscher Krommenie, waar hij elke dag met tram en trein naartoe reisde. Van de maandagochtend tot de zaterdagmiddag zal mijn moeder daardoor het grootste deel van de tijd geheel voor mij beschikbaar zijn geweest.

Dit laatste bedenk ik nu, het is geen herinnering. Het weinige dat ik me nog echt uit mijn Bergense tijd meen te kunnen herinneren is versmolten met verhalen die me later zijn verteld; de beelden die ik nog heb zijn bepaald door foto’s en door de vele keren dat ik later in Bergen terug ben geweest. Toch moet me iets van toen zijn bijgebleven – al was het maar de klank en de geur van de stoomtram die langs ons huis naar zee tufte. Nog steeds overvalt me een prettige weemoed, telkens wanneer ik in Bergen kom, rond de ruïnekerk wandel, koffie drink in het Huis met de Pilaren, de hertenkamp bezoek, en merk dat mijn geboortehuis aan de Berkenlaan er nog altijd staat, van buiten nauwelijks veranderd.

==

Bergen 2

We woonden in Bergen in een bovenhuis; beneden woonde juffrouw Eecen. Ik heb in de zomer wel eens speelgoed door een open raam naar buiten gegooid, dat dan in haar tuin terechtkwam. Toen er een keer een grote vlieg in onze kamer rondvloog moet ik geroepen hebben: ‘Weg vlieg, Eecen.’ Zo althans wil het in een van de weinige verhalen die mijn ouders me later verteld hebben over mijn Bergense tijd.

Een ander verhaal was dat ik een eigen woord had voor tomaten; die noemde ik ‘dee den’, en dat betekende meteen ook dat ik ze erg lekker vond. Als mijn ouders tegen me zeiden ‘zeg eens to’, dan zei ik braaf ‘to’. Zeiden ze daarna ‘zeg eens maat’, dan zei ik ook ‘maat’. Maar als ze dan het woord ‘tomaat’ wilden horen, zei ik weer ‘dee den’.

Misschien was het als grapje bedoeld, een vroege poging tot humor, dat weet ik niet meer. Net zomin als ik nog weet of we dit spelletje eigenlijk wel vaker dan één keer gespeeld hebben. Mijn ouders hadden ook van het vliegverhaal iets algemeens kunnen maken, zo van: ‘Als er een vlieg in de kamer was, riep je “weg vlieg, Eecen”.’ Het is heel goed mogelijk dat juist dit niet bij één keer is gebleven, maar dat het een gewoonte was, een zomer lang.

Hoofdzaak is dat mijn ouders me deze dingen vertelden met een vertedering waaruit ik kon opmaken dat zij met hun zoontje gelukkig zijn geweest.

==

De Vlusch

Toen ik bijna twee was zijn we naar Krommenie verhuisd.4 Eerst kwamen we terecht in een woning aan de Vlusch, een smalle licht kronkelende weg met lintbebouwing langs een sloot, die Krommenie verbond met het aangrenzende gehucht Krommeniedijk. Vanuit ons huis keken we voor en achter uit over weilanden en sloten; vóór zagen we in de verte Uitgeest liggen; achter doemden de fabrieken van Wessanen op, een vertrouwd grijs silhouet.

Vader knutselde graag. In het schuurtje achter het huis had hij een werkbank getimmerd, en daar maakte hij meubels en andere voorwerpen voor eigen gebruik en voor familie en vrienden: luie stoelen met een verstelbare rugleuning, lampenkappen, boekenkasten, een wandklok. Moeder naaide de kussens voor de stoelen en de bekleding van de lampenkappen. Ook heeft zij de met grauwe erwten en bruine bonen gevulde linnen zakjes genaaid die ik bij mijn pakhuis als balen op en neer kon takelen.

Dat pakhuis heb ik in het huis aan de Vlusch gekregen. Het stond op de ochtend na Sinterklaasavond in de voorkamer. Aan de zijkant zat een slinger waarmee je de hijskraan kon bedienen. De onderste verdieping was een garage, met schuifdeuren. Ik was er heel erg blij mee. En ik moet gezegd hebben: ‘Pappa maakt, Sinteklaas kregen.’ Dat is een gezinsanekdote geworden. (En ik ben jarenlang de enige gebleven die deze anekdote nog kende.)

Ik had twee vriendjes, allebei ruim een jaar ouder dan ik: Nem en Engel. De vader van Nem, meneer Poutsma, was onderwijzer, en hoofd van de uloschool. Ondanks het leeftijdsverschil konden Nem en ik het goed met elkaar vinden. We hadden allebei een doek waar we op zogen en die we overal met ons meesleepten. We kwamen vaak bij elkaar over de vloer. Op een middag hadden we gezellig pinda’s zitten eten aan de grote tafel in de achterkamer; toen de pinda’s op waren zei Nem: ‘Thuis doe ik altijd zo’, en hij blies de overgebleven bruine velletjes van tafel. Dat was niet de bedoeling. Mijn moeder zei boos tegen Nem dat hij dit nooit meer mocht doen, en ze pakte de stofzuiger om de velletjes op te zuigen.

Hoe komt het dat dit de enige gebeurtenis uit het huis aan de Vlusch is die ik me nog herinner? Waarom heeft dit zo’n indruk op me gemaakt? Omdat Nem zo vrijpostig was? Omdat ik verder nooit meemaakte dat mijn moeder iemand anders dan mij een standje gaf?

Engel Heine kwam uit een groot katholiek gezin dat woonde in een blokje van vier of vijf huizen die als de noodwoningen bekendstonden. Zijn tweelingbroer Siem kon hard schelden en vloeken, maar Engel was veel rustiger en zocht graag mijn gezelschap.

Na ongeveer een jaar verhuisden we van de kleine woning aan de Vlusch naar een ruimer nieuw huis aan een pas aangelegde straat, de Molkade. Het was meer dan een kwartier lopen vanaf de Vlusch, maar toch kwam Engel af en toe bij me spelen. Tot op een dag mijn vader tegen hem zei dat hij maar niet meer moest komen. Welke redenen vader daarvoor gegeven heeft heb ik nooit geweten; hij zal het vooral op de loopafstand en het verschil in leeftijd gegooid hebben; maar ik denk dat ook standsverschil en misschien zelfs verzuiling een rol hebben gespeeld. Engel mocht nog zo’n zachtmoedig karakter hebben, hij was en bleef een arbeidersjongen, en nog rooms bovendien. Ik vond het jammer dat hij niet meer kwam, heb ook wel even geprotesteerd, maar legde me erbij neer. Ik kreeg andere vriendjes en Engel verdween uit mijn leven.

==

De Molkade

Omdat ik tijdens de verhuizing naar de Molkade niet in de weg mocht lopen werd ik die dag ondergebracht bij kennissen, meneer en mevrouw De Beer. Toen we ’s avonds naar mijn ouders in het nieuwe huis gingen hoorde ik dat zij daar samen met het dienstmeisje pannenkoeken hadden gegeten, waar ik dol op was. Ik voelde me ernstig tekortgedaan.

In het huis op Molkade 3 heb ik bijna vijfentwintig jaar gewoond. Ik kan de indeling ervan dromen, van het tegelpad naar de voordeur tot en met de zolder die bereikbaar was via een nauwe steile trap van ongeverfd vurenhout. Soms hoor ik nog wel eens geluiden die me herinneren aan het tikken van de regen op de dakkapel of aan het ruisen van de populier in de tuin van de buren. Ik ben dan weer even terug op de Molkade.

Hoe bracht ik mijn dagen thuis door gedurende de paar jaren dat ik nog niet naar school ging? Wist ik het maar. ‘Wat in het geheugen blijft hangen zijn trauma’s en triomfen, verrassingen en verwondingen. Het gewone, het dierbaarste, is vergeten.’5

Het meest gewone was het groeien. Groter worden, meer kunnen, meer weten, onschuld kwijtraken, nieuwe contacten opdoen – het gebeurde allemaal vanzelf. Later, als student die aforismen schreef, wist ik alleen nog te noteren: ‘Als kind, de vreugde van het groeien.’ Dat vatte, heel vaag, veel samen.6

==

Thuis 1

Waar ik woonde was ik thuis, en thuis was waar ik woonde. Mijn vader en moeder en ik, we vormden een drie-eenheid, die thuis was in het huis aan de Molkade.

Dit zou allemaal zo blijven, ook toen het oorlog werd. Het gezin bleef bijeen, en het huis bleef staan, ongeschonden.

==

Paniek

Een al wat oudere jongen in de buurt van de Molkade had me uitgenodigd voor zijn verjaardagspartijtje. De achterkamer zat vol kinderen, allemaal groter dan ik. Het was middag, maar de gordijnen waren dicht en in de kamer was het donker: er gingen filmpjes vertoond worden. Toen er op het scherm bewegende beelden verschenen begonnen de andere kinderen al gauw te gieren van het lachen, maar ik snapte niet waarom. Ik vond het alleen maar eng: de volle donkere kamer en al die mensen die op het doek ruzie leken te maken en elkaar taarten in het gezicht smeten. Toen ik zag hoe iemand een heet strijkijzer op een rieten stoel neerzette en niet merkte dat de zitting begon te schroeien, werd het me te machtig. Terwijl op het scherm de vlammen uitsloegen, nam ik de benen, op een holletje naar huis. Alles moet geleerd worden, ook het kijken naar een lachfilm.

In de winter nam mijn buurvrouw mevrouw Raven me mee naar de grote kledingwinkel van Piet de Jong in de Noorderhoofdstraat, om Sinterklaas te zien. We gingen eerst een hoge trap op; boven gekomen moest ik achteraan aansluiten bij een lange rij kinderen die in het halfdonker langzaam opschoof, tot ik opeens oog in oog stond met Sinterklaas, gezeten op zijn troon. Zwarte Piet stond ernaast, lachend met blinkend witte tanden achter dikke felrode lippen; hij had witte handschoenen aan en strekte een arm naar mij toe. Dat was me te veel. Zonder me nog iets van mevrouw Raven aan te trekken rende ik de trap af en holde zo hard als ik kon naar huis.

==

Thuis 2

Thuis speelde ik graag met mijn kleurpotloden. Wat van me verwacht werd: voorgedrukte afbeeldingen netjes inkleuren, vond ik wel leuk om te doen, maar veel liever speelde ik met de potloden een ander spel: ik legde ze naast elkaar op tafel en ordende ze, naar kleur of naar grootte: het langste potlood links, het kortste rechts. Dat patroon beviel me; het leek op de rij jongens in de gymnastiekles bij meneer Prins, met de langste jongen voorop en de kleinste achteraan. Andersom kon natuurlijk ook; als er maar een duidelijke volgorde was, met ieder potlood keurig in het gelid. Zo oefende ik mijn gevoel voor hiërarchie.

Tekenen was niet mijn fort. Als ik tekende kwamen er houterige poppetjes op het papier, of huizen die bestonden uit een scheef vierkant met daarboven een al even scheve driehoek. Later tekende ik alleen nog maar autootjes, tweedimensionele sjablones opgebouwd uit een korte lage voorkant en een langer en hoger achterstuk met twee deuren en daarboven twee ramen; aan de onderkant waren twee spatborden uitgespaard met wielen eronder. Er was geen twijfel aan dat dit een auto moest voorstellen. Maar het waren auto’s zonder fantasie, met slechts één variatie: de achterkant was recht of schuin; als de achterkant recht was, dan was het een ouderwetse auto, was hij schuin, dan was het een nieuw model.

Duizenden van zulke autootjes heb ik getekend. Tot ik er op een keer genoeg van kreeg. Ik zag dat er aan mijn plaatjes een dimensie ontbrak, maar wist niet hoe ik die eraan zou kunnen toevoegen.

Waar ik van genoot was plaatjes kijken met een volwassene of, nog mooier, voorgelezen worden. Mijn vader en moeder, ons dienstmeisje, mijn beide oma’s, ooms en tantes, buurvrouwen, ze werden allemaal ingeschakeld om mij met deze bezigheden te vermaken.

Een keer zat ik aan het eind van de middag voor de boekenkast van mijn ouders en bekeek de ruggen van de boeken. Mijn vader las de krant. Ik vroeg of hij me uit een van de boeken in de kast iets wilde voorlezen. ‘Nee,’ zei vader, ‘dat kan niet. Het zijn allemaal boeken voor grote mensen.’ ‘Dit ook?’ vroeg ik, en ik wees op een van de boekruggen. Mijn vader moest erom lachen: ergens tussen al die dikke donkere boeken voor volwassenen stond het smalle kleurige ruggetje van Bolke de beer, en dat had ik nu aangewezen. Lezen kon ik nog niet, maar een gevoel voor boeken zat er al vroeg in.

==

Autoped

Ik was jarig, en vroeg wakker. Ik stond op en ging in pyjama naar mijn ouders, die nog in bed lagen. Ik had verwacht een cadeautje te krijgen, maar mijn vader zei: ‘Ga maar eens in het kleine kamertje kijken. Daar ligt een blauw boekje, daar zal ik je uit voorlezen.’

Ik liep naar het kleine kamertje, keek en kwam terug met de woorden: ‘Ik zie daar helemaal geen blauw boekje, maar er staat wel een blauwe autoped.’ (Dit is niet een verhaal dat aan mij verteld is. Ik herinner me dit moment heel nauwkeurig.)

Die autoped was voor mij, dat had ik natuurlijk meteen door. Maar het was te mooi om waar te zijn, zo’n prachtige echte autoped, lichtblauw gemoffeld, op dikke luchtbanden – veel mooier dan de houten stepjes met dunne bandjes van massief rubber om de wielen die sommige andere kinderen hadden.

Direct na het ontbijt ging ik ermee rijden, de brug over, de kant van het station op. Tot mijn schrik kwam ik in de Lindenstraat twee grote jongens tegen, tweelingbroers, die mij aanhielden. ‘Die autoped is van mij,’ zei de ene broer, en hij pakte de autoped af. De tranen sprongen me in de ogen. Ik kon nooit tegen deze twee jongens op. Maar tot mijn verrassing zei de andere broer: ‘Je liegt. Hij is helemaal niet van jou. Hij is van dat jongetje’, en hij gaf me mijn autoped terug.

Zo leerde ik twee dingen: dat je nooit zeker kunt zijn van je bezit. En dat er altijd een kans is dat iemand het voor je opneemt – een weldoener, een beschermer. (Ik wist het nog niet, maar dit laatste zou me nog menigmaal overkomen. Ik was een oblaat, een gunsteling, in de dop.)

==

Bleu

Wanneer mijn vader en moeder bezoek hadden (van familie, buren of collega’s van mijn vader) ging het gesprek soms over mij. Dan viel nogal eens het woordje ‘bleu’. Ik begreep wel zo ongeveer wat het betekende, en dacht dat het wel klopte. Ook kwam ik erachter dat het misschien niet altijd leuk is om bleu te zijn, maar dat het toch ook handig kan uitkomen. Je kunt er de goedkeuring mee verdienen van grote mensen die brutale kinderen maar lastig vinden. Ik werd al vroeg een beoefenaar van stille deugden.7

Wat ik niet besefte, en mijn ouders misschien ook niet, is dat bleu een ander woord is voor onzeker. Ik verkeerde voortdurend tussen mensen van wie ik meende dat zij dingen wisten die ik niet wist. Grote mensen, die sowieso van alles op de hoogte waren uit hoofde van hun volwassenheid, en kinderen die thuis door hun broertjes en zusjes waren ingelicht. Zij wisten allemaal hoe het zit en hoe het hoort; alleen ik wist dat niet. Om vergissingen en misstappen te vermijden nam ik maar een afwachtende houding in. Deze sociale strategie groeide ongemerkt uit tot een persoonlijke gewoonte, een habitus. ‘Word wie je bent,’ heeft Nietzsche gezegd. Maar bij de meeste mensen gaat het andersom: zij zijn wie ze geworden zijn. De eens intuïtief gemaakte keuzes zijn een ingesleten routine geworden waar zij niet meer van afwijken. Je bent wat je kunt, wat je hebt durven leren.

Later heb ik nog een heel stel andere woorden leren kennen: schuchter, bedeesd, verlegen, timide. Die liggen bij volwassenen beter in het gehoor; maar mij is ‘bleu’ toch het liefst gebleven.

==

Jip zonder Janneke

Ik was een Ot zonder Sien, een Jip zonder Janneke. Niet alleen had ik geen broertjes of zusjes, ik had ook geen vriendinnetjes. De enige kinderen met wie ik omging en van wie ik enige levenswijsheden kon leren waren jongetjes uit de buurt en later ook vriendjes van school.

Meisjes bleven vreemde wezens, intrigerend en intimiderend. Ik voelde me tot ze aangetrokken, maar was ook bang voor ze, en ging ze uit de weg. Als een meisje zag dat ik naar haar keek, bloosde ik en keek gauw de andere kant op.

==

Schemeren

We logeerden met ons drieën bij oma De Bakker in Alkmaar in haar bovenhuis aan de Friese Weg. Vader en moeder gingen na het avondeten de stad in, voor een concert. Ik moest naar bed, maar kon niet slapen. Oma nam me op schoot, in haar stoel voor het raam, en zo zaten we te schemeren in het licht van de straatlantaarn voor de deur, kijkend naar de auto’s die af en toe voorbijreden, en vooral naar de fietsers – of daar vader en moeder niet al bij waren.

Het was gezellig, ik voelde me bij oma veilig. Maar inslapen deed ik pas toen mijn ouders terug waren.

==

Fysieke ervaringen

Dit deed ik: met handen en voeten op de grond staan, en dan tussen mijn benen door naar boven kijken, naar de blauwe lucht. Alles wat ik zag was licht en lucht, oneindigheid. Het duizelde me, maar ik voelde me er wel bij.

’s Avonds vlak voor het inslapen in bed liggen en naar beneden zakken, met bed en al, verschillende keren achter elkaar, alsof ik door lagen van de wereld tuimelde.

Op de trap met beide armen aan de leuningen hangen, mijn voeten optillen, en dan de leuningen loslaten en zweven.

Die derde ervaring kan alleen maar verzonnen zijn. Maar als kind meende ik stellig dat ik dit gedaan had en dat ik het als ik wilde best nog eens zou kunnen doen.

De eerste ervaring heb ik echt beleefd, meer dan eens.

==

Wagenziek

Autootjes waren mijn liefste speelgoed. Maar in een echte auto heb ik als kind bijna nooit gezeten. De eerste en voor lange tijd enige keer die ik me herinner was een ritje in de auto van oom Gerben. Ik zat achterin bij mijn moeder op schoot en we moesten allebei overgeven. Toen oom Gerben merkte dat we zijn achterbank zaten te bevuilen stopte hij en zette ons op straat.

Ik herinner me dit voorval omdat het een klein trauma was. Het voltrok zich, weet ik bijna zeker, in Broek op Langendijk, en we waren waarschijnlijk op weg naar ons logeeradres in Zuid-Scharwoude, bij oom Wim en tante Marrie. Had oom Gerben ons afgehaald van het station in Alkmaar? In dat geval vermoed ik dat mijn vader ook in de auto heeft gezeten, naast zijn oudere broer Gerben. Ik stel me voor dat hij ook is uitgestapt, en dat we gedrieën lopend onze weg hebben vervolgd, de paar kilometer naar de kruidenierswinkel van oom Wim. Maar hoe ik ook in mijn geheugen graaf, er komt niets anders boven dan dit kale feit: mijn moeder en ik hebben samen overgegeven, oom Gerben was woedend en heeft ons uit de auto gezet.

Wel weet ik nog dat mijn moeder en ik ook eens in de bus van Alkmaar naar Langendijk misselijk zijn geworden; maar toen hebben we onze braakneigingen weten te bedwingen totdat de bus bij een halte stopte.

==

Geloof

Wat geloofde ik als kind? Bijna alles wat mij werd verteld. Als mij verteld zou zijn dat Jezus mijn heiland was, had ik dat vast en zeker geloofd. Maar gelukkig was er niemand die mij zulke dingen op de mouw spelde. Mijn vader deed op geen enkele manier aan godsdienst; hij was zelfs geen overtuigd atheïst. Later heb ik wel een neiging tot filosoferen in hem bespeurd; maar hij wijdde zich toch liever aan overzichtelijke en oplosbare wiskundige en rekenkundige puzzels. Mijn moeder was doopsgezind. Zij nam mij met Kerstmis mee naar de Vermaning; daar zag ik voor het eerst van mijn leven mensen bidden; ik had geen flauw idee wat zij aan het doen waren maar was wel onder de indruk. Bij deze doopsgezinde kerstfeesten hoorden een boom en kaarsen, maar geen cadeautjes. De opgewekt gewijde sfeer stond mij aan, en ik ging een aantal jaren trouw met mijn moeder mee. Verder viel zij mij niet lastig met godsdienstige zaken. In de boekenkast stond een jeugdbijbel, maar ik kan me niet herinneren dat mijn ouders me daar ooit uit hebben voorgelezen.

In Sinterklaas heb ik wel geloofd, en ik heb zelfs een kleine geloofscrisis doorgemaakt. Op straat hoorde ik de jongens zingen: ‘Sinterklaas en Zwarte Piet, die bestane lekker niet. Vroeger hebben ze wel bestaan, maar toen zijn ze doodgegaan.’ Dat liedje, hoe blasfemisch ook, gaf nog enig historisch krediet aan het Spaanse duo, maar het werkte toch vooral ondermijnend op hun geloofwaardigheid. Een laatste scheut van geloof ging door me heen toen er op 5 december aan het begin van de avond werd aangebeld, en ik mijn vader hoorde praten met een man wiens stem ik niet kon thuisbrengen. Zou dat dan toch Sinterklaas zijn...? Even later kwam vader binnen met een grote katoenen pop, die allerlei surprises bleek te bevatten. Er waren mooie cadeaus en leuke surprises bij, daar niet van; maar ik begreep dat de stem aan de deur die van onze buurman Brandenburg was geweest.

In de jaren die volgden deed ik zelf mee met pakjes maken en gedichtjes schrijven. Ook heel leuk, maar anders. Het waren jaren van schaarste, waarin zelfs het kleinste geschenk welkom kon zijn. Mijn enige geloofscrisis had ik voorgoed achter me gelaten.

==

Freud

Volgens Freud zou de drang naar bezit zijn oorsprong vinden in de zogenaamde anale fase. Het kind wordt geprezen om het eerste product dat hij zelf heeft voortgebracht: het ligt in de po en het stinkt. Dat ding en die geur, die zijn helemaal van hem. Hij is er trots op en doet er met moeite afstand van. Toch moet dit gebeuren: die drol kan daar niet eindeloos blijven liggen. Walging helpt bij het afstand doen. De walging wordt waarschijnlijk aangeleerd (ik ben hier niet helemaal zeker van), maar omdat dit op heel jonge leeftijd geschiedt wordt ze een integraal onderdeel van de persoon.

Viezer nog dan eigen poep vinden we andermans poep. Wie als volwassene zieken moet verzorgen ziet zich gedwongen deze weerzin te overwinnen – een afleerproces dat verrassend snel kan gaan.

Van de orale, anale en genitale fasen die ik volgens Freud moet hebben doorlopen kan ik me vrijwel niets herinneren. Dit klopt geheel met de theorie, maar vormt er uiteraard ook geen bewijs voor.

Wat de orale fase betreft – er is een foto van mij als baby, zuigend aan een fles. Borstvoeding zal ik zeker ook gehad hebben; maar elke herinnering daaraan is spoorloos verdwenen – helaas.

Anaal – ik besef hoe belangrijk de zindelijkheidstraining is voor de vorming van de persoonlijkheid. Maar alweer, helaas, ik kan geen enkele herinnering eraan opdiepen.

Genitaal – hier begint iets te dagen, van hoe ik als jongetje van drie of vier jaar opgewonden raakte als ik onder de rokken van een buurmeisje een glimp ontwaarde van haar in een nauw broekje gestoken billen. Gedrieën op het hekje voor ons huis op de Molkade zitten, de zusjes Rigje en Maja Lam voorop, en ik achter hen, met zicht op hun broekjes – dat is de eerste seksuele prikkeling die ik me kan herinneren. Maar de oedipale uitwerking van de genitale ontwikkeling? Verliefd op mijn moeder, jaloers op mijn vader? Er wil me geen enkel voorval te binnen schieten dat daarop zou kunnen duiden. De vraag wat die afwezigheid van herinneringen betekent laat ik over aan de psychoanalytici.

De psychoanalyse zegt voor zover ik weet weinig over het belang van broertjes en zusjes. Voor mijn eigen ontwikkeling is, denk ik, het enig kind zijn heel belangrijk geweest. Alleen daar kan ik aan toeschrijven dat ik nooit ben gaan masturberen. Er was niemand die mij kon voordoen hoe dat moest. Tot ver in mijn puberteit bleef ik op dit gebied onwetend en daardoor ‘onschuldig’.

==

Wat niet mocht

Kribbig, korzelig, eigenwijs, nieuwsgierig, ongeduldig, lastig, onhebbelijk, kieskeurig, brutaal zijn. Dat mocht allemaal niet. En natuurlijk geen rommel maken, en geen lawaai maken, en geen ruzie maken. Niet zeuren, niet jokken, niet mokken, niet klikken.8

Wat wel mocht was lief zijn, rustig zijn, met twee woorden spreken, je beurt afwachten.

Kinderen die vragen werden overgeslagen. Nieuwsgierig Aagje was een stout Aagje. En lieverkoekjes werden niet gebakken.

Het jongetje dat als enig kind opgroeide knoopte het allemaal in zijn oren en leerde ernaar te leven. Hij werd gesterkt in zijn bleuheid, hij trok zich terug, gedwee.

Wat vooral niet mocht was lastig zijn. Ook als je je verveelde was je lastig. Je vroeg aandacht, en bovendien drukte je door je te vervelen uit dat je ontevreden was met wie je was en wat je had. Een jongen die tevreden is heeft altijd wat te doen; verveling komt bij hem niet voor. Als je je verveelt ben je ondankbaar: al dat mooie speelgoed dat je hebt gekregen, is dat voor jou niet goed genoeg?

Waar mijn ouders zich misschien wel het meest aan stoorden was wanneer ik dingen deed die lastig waren voor andere volwassenen. Ik ben eens door het ijs gezakt, en kwam toen thuis met kleren aan van mijn vriendje Nem. Ik stapte vrolijk naar binnen, met een air van ‘kijk mij eens met mijn nieuwe jas’. Maar nee, mijn moeder werd heel erg boos omdat ik mevrouw Poutsma, die het toch al zo moeilijk had omdat haar man ziek was, met mijn natte pak extra last had bezorgd.

Jong geleerd oud gedaan: het anderen niet tot last willen zijn zit nu zo diep dat ik het mezelf daarmee soms knap lastig maak.

==

Bijles

Ik was, zoals dat heette, ‘onvoordelig jarig’.Volgens de wet mocht ik pas naar de grote school in het jaar waarin ik op 1 oktober zes jaar oud zou zijn, en dat kwam slecht uit, want mijn verjaardag viel op 11 oktober. Mijn ouders besloten dat het beter was als ik de eerste klas oversloeg; vader zou me thuis leren lezen en schrijven; dan kon ik wanneer ik bijna zeven was meteen ‘door’ naar de tweede klas.

Met die lessen van vader ging het helemaal mis. Hij verloor zijn geduld en werd driftig; ik begon te huilen. Het les geven werd uitbesteed aan mijn buurvrouw op Molkade 1, die als juffrouw Peereboom onderwijzeres was geweest op School B, maar haar baan had moeten opgeven toen ze trouwde met meneer Raven. Ik kon nu een paar keer in de week een uurtje naar haar toe om de beginselen van het lezen, schrijven en rekenen te leren. Zo kon het oorspronkelijke plan toch doorgaan: ik ging op mijn zesde naar school en kwam meteen in de tweede klas.

==

Bredene

De laatste zomer voor ik naar school ging, gingen we met ons drieën naar Bredene, aan de Belgische kust. Het was een vakantie vol spannende ritten in treinen en trams. We reden via Amsterdam en Dordrecht, over de Moerdijkbrug, helemaal naar Vlissingen. We staken met de veerpont over naar Breskens en gingen vandaar per stoomtram naar de Belgische grens, waar we overstapten op de elektrische tram naar Bredene.

In Bredene logeerden we in een hotel. Onze kamer lag aan het eind van een lange donkere gang. Ik vond het heel eng om daar ’s avonds alleen in bed te liggen, terwijl mijn ouders nog buiten op het terras zaten. Een van hen moest om de vijf minuten komen kijken of ik al sliep. Toen ik een keer dacht dat ze veel langer wegbleven, raakte ik in paniek en gilde het uit.

Op een dag reden er over de kustboulevard luid toeterende Nederlandse auto’s met vlaggetjes; mijn vader legde me uit waarom dat was: er was bij ons een prinsesje geboren. Kort daarna pakten mijn ouders haastig de koffers in. We gingen terug, want er kwam oorlog.

Op de terugweg stapten we in Dordrecht over naar Tiel, waar oom Martien woonde, een oom van mijn vader op wie hij zeer gesteld was omdat hij met hem gesprekken kon voeren over wiskundige en wijsgerige vraagstukken. Oom Martien had lange grijze manen en een hoog voorhoofd en hij sprak op een zachte en trage maar nadrukkelijke manier; hij zag eruit als een echte wijsgeer. Zijn huis in de Agnietenstraat was groot en oud en donker, en veel geheimzinniger dan de overzichtelijke woningen in de pronte nieuwbouw waaraan ik bij ons in de buurt in Krommenie gewend was.

==

Bangheid beloond

De kapper, de dokter en de tandarts droegen alle drie een witte jas. Pas langzamerhand drong het tot me door dat de ergste van deze drie de tandarts was.

Zolang ik nog klein was durfde ik er bij de tandarts vrij voor uit te komen hoe bang ik was. Ik hield mijn kaken stijf op elkaar, en toen ik ten slotte toch gedwongen werd mijn mond te openen, beet ik de tandarts in zijn duim. Die zei tegen mijn moeder dat hij mij niet meer wilde behandelen. We werden weggestuurd, personae non gratae.

Omdat ik vaak verkouden was, vond onze huisarts dat mijn amandelen geknipt moesten worden. Mijn moeder nam me daarvoor mee naar een specialist in Alkmaar, en opnieuw verzette ik me uit alle macht. Ik spartelde en gilde, totdat ook deze arts er genoeg van kreeg en ons wegstuurde. Alweer was ik door mijn angst de dans ontsprongen. Mijn moeder was boos en zei dat ik me niet zo moest aanstellen. Ik vond dat vervelend; maar intussen had ik met mijn bangheid toch maar mooi een operatie weten te voorkomen.

Bij andere kinderen van mjn generatie zijn de amandelen wel geknipt. Die hebben de beproeving doorstaan, ik niet. Wat maakte mij zo benauwd en kleinzerig?

Ik stelde die vraag nog niet. Ik nam mezelf zoals ik was, zoals ik meende te zijn, zoals ik me liet worden.

==

Intiem

Mijn eerste schooldag was op dinsdag. Hoe moet ik de dag noemen die eraan voorafging, de laatste dag van mijn schoolloze jaren, toen ik nog letterlijk ongeschoold was?

Het was die maandag stralend nazomerweer. ’s Middags maakte mijn moeder met haar vriendin mevrouw Strieder (‘tante Lyda’) een fietstocht in de omgeving, naar de heuveltjes, zoals wij de met wilgen begroeide stellingen van de Hollandse Waterlinie noemden, die ten westen van Krommenie boven het vlakke weiland uitstaken. Ik mocht mee, op mijn vertrouwde plaats, bij moeder achterop. Er gebeurde niets wat onze goede stemming had kunnen verstoren. Ik genoot, en ik denk dat ik dit nog zo goed weet omdat ik toen al besefte dat het hierna afgelopen zou zijn met mijn gezellige leventje bij moeder thuis. Voortaan zou ik scholier zijn.

1 De academicus die ik ben geworden stelt zowel bij het lezen als bij het schrijven prijs op voetnoten. Hier is de eerste, om te melden dat ik soms gebruik zal maken van citaten of parafrases, vaak uit eigen werk, met name Pasmunt en Reserves. De opmerking van Jan Emmens staat in zijn Autobiografisch woordenboek, opgenomen in Verzameld werk, deel 1. Gedichten en aforismen. Amsterdam: Van Oorschot 1979, p. 83. Mijn reactie staat in Reserves, Amsterdam: Meulenhoff 1998, p. 56.

2 De roman Tristam Shandy van Lawrence Sterne (1713–1768) is een boek met een grote reputatie. Ik hoorde er voor het eerst van toen ik een keer bij Jan Eijkelboom op bezoek kwam in zijn zolderkamertje aan de Keizersgracht. Hij had het boek voor zich op tafel liggen en las me grinnikend een paar passages voor uit het eerste hoofdstuk, waarin de nacht van Tristams conceptie met vele komische details wordt beschreven. Niet lang daarna heb ik het boek ook gekocht, ik ben er een of twee keer in begonnen, maar ben nooit verder gekomen dan dat eerste hoofdstuk. Het was me te wijdlopig.

3 Kortgeleden vertelde iemand die het weten kan me dat het in de jaren dertig een algemeen gebruik was bij medici en verloskundigen om pasgeboren baby’s een klap voor de billen te geven. Vele generatiegenoten van mij zullen dus het leven buiten de baarmoeder met zo’n goedbedoelde mep begonnen zijn.

4 Die verhuizing vond plaats, zo heb ik later begrepen, zeer tegen de zin van mijn moeder; maar vader was als onderwijzer in dienst van de gemeente, en het gemeentebestuur had vanwege de heersende economische crisis besloten dat alle ambtenaren binnen de gemeentegrenzen moesten wonen om daar belasting te betalen en bij de plaatselijke middenstand hun inkopen te doen. In de keuze tussen verhuizen of ontslagen worden was verhuizen het minste kwaad.

5 De woorden tussen aanhalingstekens zijn een voorbeeld van wat met een nieuw woord ‘zelfcitatie’ heet. Zie Reserves, Amsterdam: Meulenhoff 1998, p. 122.

6 Idem. Zie Pasmunt (De Arbeiderspers, 1958), p. 24; Reserves (1998), p. 36.

7 Het begrip ‘stille deugden’ ontleen ik aan W.H. Adkins in Merit and Responsibility. A Study in Greek Values (Oxford University Press 1960). Ik heb er een stukje over geschreven in het weekblad van de Universiteit van Amsterdam, Folia Civitatis, 24 april 1982.

8 Deze opsomming is mede geïnspireerd door een notitie van Jan Emmens in een supplement op zijn Autobiografisch woordenboek: ‘Jeugd (moeilijke). Wees toch niet zo ongedurig. Zit niet te zaniken, zit niet te peuteren, zit niet te wippen, zit niet te stommelen, zit niet te bonken, zit niet te zitten’ (Verzameld werk i, p. 129).

2
Scholier in oorlogstijd (1939–1945)

Lagere school Krommenie (1939–1942)

==

September 1939

In de privélessen van mevrouw Raven had ik me de grondbeginselen van het lezen, schrijven en rekenen eigen gemaakt. Ik heb nog een schoolschrift uit die tijd, waarin kan ik zien hoeveel inspanning het me gekost heeft om te leren zonder bibberen kleine rechte lijntjes op papier te zetten. Toen ik dit eenmaal kon, volgde de rest vanzelf, en begin september 1939 werd ik zonder meer toegelaten tot de tweede klas. Ik was de jongste, maar had met de leerstof weinig moeite. In de kunst van het urenlang stilzitten had ik me thuis al bekwaamd.

Dat bijna gelijktijdig met mijn eerste schoolgang de oorlog uitbrak, die we nu kennen als de Tweede Wereldoorlog, is me toen totaal ontgaan; ik denk dat het pas bij de Duitse inval op 10 mei 1940 tot me is doorgedrongen dat er een oorlog gaande was. Na de capitulatie enkele dagen later ging mijn leventje op de oude voet voort – thuis, op school, en met mijn vriendjes op straat.

==

Thuis 3

Ook al ging ik nu naar school, het ouderlijk gezin bleef de spil waar alles om draaide. In het huis op de Molkade voelde ik me helemaal thuis: hier woonden we, hier kon ik mezelf zijn – uitgelaten vrolijk maar ook bedroefd en boos; ik kon me aanstellen of rustig met mijn kleurpotloden of mijn autootjes spelen.

Voor mijn ouders had ik niets te verbergen. Ik vertrouwde hen, en zij vertrouwden mij. En ik kon pret met ze hebben – zoals de keer toen ik naar bed moest maar de slappe lach kreeg en de ene grap na de andere verzon, waar ik zelf zo onbedaarlijk om moest lachen dat mijn ouders er ook plezier in hadden. Ik noemde onze huisarts, die Labberté heette, ‘dokter Labberdepoepje’, en kwam bijna niet meer bij van het lachen. Vader lachte gemoedelijk mee en nam me bij de hand, de trap op naar mijn slaapkamertje.

(Het huis aan de Molkade is ‘in mijn lichaam gaan zitten’. Ik woon nu al meer dan veertig jaar in een huis in Amsterdam, dat geen zolder heeft. Toch bekruipt me soms opeens een bijna fysieke aandrang om naar zolder te gaan. Mijn lichaam lijkt dan even te zijn vergeten dat het niet meer op de Molkade is; het was al helemaal klaar om nog eens de steile houten trap naar boven te beklimmen.)

==

Geluiden

Bij het leven thuis hoorden geluiden van buiten, vooral ’s zomers wanneer de ramen openstonden. Aan de overkant van de sloot werd een hele straat met nieuwe huizen gebouwd; daar klonk het hamergeklop van timmerlieden en stratenmakers, begeleid door de slagen van heiblokken. Een paar keer per dag, op vaste uren, loeiden de sirenes van de linoleumfabriek (de ‘Lum’) en de blikfabriek. Verder hoorden we binnen alleen elkaars stemmen, pratend of zingend. En ’s morgens, als het dienstmeisje er was, de stofzuiger of de mattenklopper. Anders dan andere gezinnen die ik kende hadden wij geen radio, geen grammofoon en geen telefoon. Op zomeravonden bij mooi weer hoorde ik in bed de grote jongens en meisjes nog buiten spelen, terwijl vader en moeder op de bank voor het huis zaten en af en toe een paar woorden wisselden.

==

Geur

Meer nog dan door het geluid van de sirenes werd de couleur locale in Krommenie bepaald door de geur van lijnolie, de belangrijkste grondstof in de fabricage van linoleum. Zoals andere Zaanse gemeenten naar koek of cacao roken, zo hing in Krommenie de weezoete lijnoliegeur. De inwoners waren ermee vertrouwd, en wanneer wij jongens het erover hadden wisten we niet of we dit luchtje nou lekker moesten vinden of vies.

==

Schuilkelder

Aan tafel voerden mijn ouders soms ernstige gesprekken waar het woord ‘oorlog’ in voorkwam. Ik heb wel eens gevraagd, met iets begerigs in mijn stem: ‘Komt er oorlog?’, maar kreeg toen te horen dat ik zulke dingen niet moest vragen. Intussen merkte ik wel dat mijn vader bezig was een schuilkelder te bouwen in de achtertuin, naast het kolenhok. Het werd een constructie van stevige houten balken en planken, overdekt met zand; dat zand ging in zakken, die mijn moeder had genaaid uit de stof van onze strandtent. Ik vond het zonde, de strandtent zo te verknippen. (Toen mijn vader na de oorlog de schuilkelder weer afbrak bleek het doek van de zandzakken volledig te zijn vergaan. Het doek was zand geworden.)

==

Geheugen 1

Volgens Douwe Draaisma zijn we alles wat we voor ons achtste levensjaar hebben beleefd vergeten. Daar is niets aan te doen; zo zit ons geheugen in elkaar, dat is evolutionair zo gegroeid.9

Het zal waar zijn. Draaisma is psycholoog en geheugenexpert. Hij ontleent zijn kennis aan wetenschappelijke studies.

Maar hoe kan het dan dat ik in mijn memoires herinneringen ophaal die veel verder teruggaan? Berust dat allemaal op fantasie en zelfbedrog?

Ik denk dat het zo zit: ook nu nog, nu ik de tachtig al gepasseerd ben, ja nu meer dan ooit, vergeet ik verreweg het meeste van wat ik op een dag doe en meemaak. Ik moet in mijn agenda kijken om te zien hoe ik gister de dag heb doorgebracht. Maar sommige ervaringen zijn zo bijzonder dat ze me bijblijven. En dat ze me zo hardnekkig bijblijven, komt doordat ik er herhaaldelijk aan terugdenk en, meer nog, doordat ik erover vertel aan anderen. Wat ik eenmaal heb doorverteld krijgt de status van een sociaal feit: ook al zou ik het zelf vergeten, dan nog kunnen anderen mij eraan herinneren. Ik kan het niet meer loochenen; ik heb het toch zelf gezegd?

Zo kom ik ook aan de herinneringen uit mijn jeugd: verreweg de meeste gewone gebeurtenissen van alledag heb ik niet eens als ‘gebeurtenissen’ geregistreerd; ik heb ze onmiddellijk laten wegzinken in het grote moeras van de vergetelheid. Alleen een enkel ongewoon voorval heb ik onthouden (een raar woord trouwens, want het gaat er juist om dat ik het in mijn geheugen heb behouden). Bij het opslaan en doorvertellen treden onvermijdelijk vertekeningen op, en die blijven dan mee bewaard: ik herinner me wat ik gister vertelde over wat ik eergister beleefd heb. Wat uiteindelijk resteert is de herinnering aan de opgehaalde herinnering van een opgehaalde herinnering.

Het gaat eigenlijk net zoals bij de geschiedschrijving: die gebeurtenissen die meteen al, om welke reden ook, belangrijk genoeg gevonden worden om te worden vastgelegd, blijven in de mondelinge en schriftelijke overlevering behouden en gaan deel uitmaken van het collectieve repertoire dat we kennen als ‘de geschiedenis’.

De historicus Presser schijnt eens gezegd te hebben: geschiedenis is alles wat de muizen niet hebben opgegeten. Mijn hoofd zit vol muizen die, zoals Draaisma terecht opmerkt, nuttig opruimingswerk verrichten. We mogen het vergeten nog zo betreuren en vervloeken, het behoedt ons voor overbelaste geheugens.

==

Zinloze feiten

Gerard Reve heeft in Op weg naar het einde geschreven over de schijnbaar zinloze willekeur van het geheugen. Als voorbeeld noemde hij de zin ‘Veel groente en weinig aardappelen, dat eet voor een man niet zo lekker.’10 Hij had dit als kind door een vrouw horen zeggen, en het verbaasde hem dat hij dit meer dan een kwarteeuw later nog wist. Maar is het wel zo verbazend? ‘Dat eet voor een man niet zo lekker’ is een merkwaardige, van het normale taalgebruik afwijkende maar toch rake en duidelijke opmerking – ik kan me heel goed voorstellen dat een schrijver in de dop zo’n zin hoort en in zijn geheugen opslaat met de gedachte: het is anders gezegd dan ik gewend ben, maar zo kan het dus ook.

Het op het eerste gezicht zinloze feit krijgt zo betekenis als een leermoment in de ontwikkeling van Reves schrijverschap. De ongewone zinswending verrijkte zijn taal.

==

Naar school

Mijn moeder bracht me tot aan de deur van het klaslokaal. Daar leverde ze me over aan de onderwijzeres, juffrouw Grootes, die me een plaats toewees in een bank naast een wat oudere jongen, Arie Kroeze.

Arie en ik waren allebei nieuwelingen in de klas; dat was waarschijnlijk de reden waarom we naast elkaar gezet werden. Anders dan ik was Arie geen debutant op school, maar een veteraan: hij was het jaar tevoren blijven zitten en begon nu al aan zijn derde schooljaar. Toen de hele klas rustig zat, met papier en potlood bij de hand, schreef juffrouw Grootes een paar woordjes op het bord die wij moesten overschrijven. Ik wilde dit zo netjes mogelijk doen, maar zodra ik mijn potlood op papier zette, gaf Arie met zijn knie een stoot tegen de bank, waardoor mijn hand uitschoot. ‘Hou op,’ fluisterde ik, maar hij hield niet op: hij had er lol in.

Ik durfde juffrouw Grootes niet te waarschuwen. Wel deed ik tussen de middag thuis mijn beklag. Mijn vader, zelf onderwijzer op de ulo, ging diezelfde dag na schooltijd nog even bij zijn collega juffrouw Grootes thuis langs, en de volgende dag kreeg ik een andere plaats, naast een veel bravere jongen. De interventie van mijn vader heeft me geen moment verbaasd, en de afloop ervan evenmin. Laat staan dat het in me zou zijn opgekomen dat er in de actie van Arie Kroeze misschien wel een stukje klassenstrijd stak.

==

Het eerste schooljaar

Uit mijn eerste schooljaar zijn me verder maar twee voorvallen bijgebleven – kleine incidenten waar ik zelf niet direct bij betrokken was, maar die mij toch raakten. Beide keren werden de hoofdrollen gespeeld door juffrouw Grootes en Kees van Bergen.

Op een middag onderbrak juffrouw Grootes plotseling haar les, stapte resoluut op Kees toe, sleurde hem uit de bank en duwde hem voor zich uit de gang in. Ik had geen idee wat Kees gedaan had. Juffrouw Grootes kwam even later alleen in de klas terug; ze zei dat ze Kees in het kolenhok had gestopt. Het leek mij verschrikkelijk, opgesloten te worden in zo’n smerig pikzwart kot.

Op de laatste schooldag voor de grote vakantie riep juffrouw Grootes twee leerlingen naar voren, Ellie Battem en Kees van Bergen. Met een ernstig gezicht deelde ze hun mee dat ze waren blijven zitten. Ellie keek sip, Kees stond rare grimassen naar ons te maken. Toen Ellie dat zag, zei ze misprijzend: ‘Die jongen is blijven zitten en hij doet nog gek ook.’

==

Verliefd

Ik was nog niet op school, of ik werd verliefd. En ik maakte er meteen werk van. Nelie Spaans, zo heette zij. Ik had geen woord met haar gewisseld, maar iets in haar verschijning maakte dat ik tijdens de les aldoor heimelijk naar haar keek en buiten de schooluren aan haar bleef denken. Al gauw nam ik een kloek besluit. Het was nog zomer en lang licht, en na het avondeten stapte ik op de fiets, richting Parklaan, waar zij woonde. Ze was voor haar huis met een paar vriendinnetjes aan het hinkelen. Ik fietste erlangs, sloeg een zijstraat in en reed een rondje zodat ik het groepje nog eens passeerde; de derde keer dat ik voorbijkwam stapte ik abrupt af en stopte Nelie de cent toe die ik voor dit doel had meegenomen. Nelie keek verbouwereerd, en zei tegen haar vriendinnetjes: ‘Die jongen geeft me een cent.’ Alles aan deze woorden, zowel het verbaasde ‘die jongen’ (alsof ze me nooit eerder gezien had) als het (naar ik dacht) smalende van ‘een cent’, bracht me zo van mijn stuk dat ik niet wist hoe snel ik weer op mijn fiets moest springen om deze plek ver achter me te laten.

Ik was bijna zeven toen ik mijn mislukte liefdesverklaring aan Nelie aflegde. Daarna ben ik nog vele malen verliefd geweest, telkens op één bepaald meisje. Ik heb me nooit afgevraagd waarom juist dat ene meisje me zo bekoorde, noch waarom zij na verloop van tijd uit mijn aandacht verdween en plaatsmaakte voor een ander. Na mijn echec bij Nelie bleven mijn verliefdheden beperkt tot fantasieën. Ik was in die fantasieën steeds strikt monogaam; maar het was wel een seriële monogamie: van al die stille verliefdheden heeft er geen langer geduurd dan één schooljaar.

==

Wandeling

In de herfst van 1939 mocht ik me nog één keer helemaal vrij van school voelen. Ik had een zware verkoudheid opgelopen, en moest een hele week thuisblijven – wat voor mij geen straf was. Op de laatste dag van die week nam mijn moeder me mee voor een wandeling naar het park, over de nieuw aangelegde weg in het verlengde van de Weverstraat, die toen nog aan beide kanten onbebouwd was. De zon scheen. We staken het Mad over, een straatje met houten huizen, inmiddels allemaal gesloopt. Op de hoek stond een klein jongetje met blonde krullen, met een knuffelhondje in zijn armen. Hij hield het beschermend vast, zó stevig dat het leek alsof niet hij het hondje maar het hondje hém omklemde. Het was misschien ook wel een beetje een zielig jongetje, zoals hij daar in zijn eentje stond. Aandoenlijk, is het woord dat me jaren later te binnen schoot, toen ik dat kruispunt weer eens passeerde en in mijn verbeelding dat jongetje daar weer zag.

In werkelijkheid heb ik hem na die ene keer nooit meer gezien, en ik heb ook nooit geweten hoe hij heette. Maar wel is die middag spijbelen (want dat was het) met mijn moeder me bijgebleven als een hoogtepunt in mijn eerste schooljaar. En dat jongetje hoort erbij, onverbrekelijk.

==

Namen 1

Verreweg de meeste herinneringen aan mijn lagereschooltijd in Krommenie zijn vaag en schimmig. Er is één uitzondering: namen, zowel van de onderwijzers en onderwijzeressen als van klasgenootjes. Ik bezit een klassenfoto uit de vierde, waarop ik bijna alle kinderen nog kan identificeren: hun voor- en achternaam en de buurt waarin ze woonden. Verder reikte mijn kennis niet; aan de namen had ik genoeg.

Toen ik nog niet naar school ging, liep ik eens met mijn moeder langs een groepje wat oudere jongens die aan het voetballen waren. ‘Kijk, moeder,’ zei ik, ‘dat is Pim Gerritsen.’ Ik zei het met enige trots. Eigenlijk wist ik niets van deze Pim, behalve zijn naam, maar die wilde ik haar toch graag meedelen. Alsof het kennen van zijn naam betekende dat ik een soort band had met die jongen.

==

School B

Het schoolgebouw van School B is al lang gesloopt. Het dateerde, denk ik, uit het begin van de twintigste eeuw, en maakte toen ik er naar school ging al een oude indruk. Hoewel het maar één verdieping had, was het toch groot en hoog. In de gang rook het naar lysol, een ontsmettingsmiddel. Alles aan het gebouw was recht en rechthoekig, zowel van buiten als van binnen. Het dak was plat, de gangen waren recht, en in ieder lokaal stonden de banken in strakke rijen naast en achter elkaar; elke bank bood plaats aan twee leerlingen, twee jongens of twee meisjes. Dat een jongen en een meisje samen in één bank zouden zitten was ondenkbaar.

Al deze dingen, die ik nu als opmerkelijk signaleer, vonden we toen heel gewoon. School B was later gebouwd dan School A, en stond daarom bekend als ‘de nieuwe gang’. Het gemeenschappelijke schoolplein was het tegendeel van kindvriendelijk: het was bedekt met sintels uit de aangrenzende gasfabriek; als je viel, had je meteen geschaafde handen en knieën.

==

Hans, Jan en Ad

Buiten de schooluren had ik nauwelijks contact met mijn klasgenoten. Ik ging direct naar huis (altijd via de Badhuislaan, zodat ik niet langs de roomse school hoefde) en bracht mijn vrije uren verder door in de mij vertrouwde omgeving van de Weverstraat, tussen de bruggen over de Vliet en de Snuiversloot.11 Hier woonden Hans, Jan en Ad, drie jongens met wie ik geregeld omging. Zij zaten alle drie op School A, maar na schooltijd zochten we elkaar op, en we kwamen geregeld bij elkaar over de vloer. Hans en Jan zaten een klas hoger dan ik, Ad zat een klas lager en werd vaak Addie genoemd.

In al de jaren dat we met elkaar omgingen lagen de verhoudingen tussen ons min of meer vast. Jan was de oudste, Hans was de lenigste en de meest ondernemende, Ad was en bleef de jongste en de kleinste. Ik gold waarschijnlijk als degene die het best kon leren; zo noemden we dat, als je op school hoge cijfers kreeg.

Soms was er ruzie. Hans en Jan waren dan kwaad, de ene keer op Addie, de andere keer op mij. Dat was heel vervelend. Als ik vroeg of ik mocht meedoen, kreeg ik domweg ‘nee’ te horen. Waarom ze kwaad waren, werd er niet bij verteld. Toch had ik een vaag gevoel dat het aan mij moest liggen; ik zou wel iets verkeerd gedaan hebben. Omdat ik niet wist wat ik had misdaan, wist ik ook niet wat ik zou moeten doen om het weer goed te maken.

En dan, op een dag, was het over. Ik mocht weer meedoen, alsof er niets gebeurd was. Wanneer een volgende keer Ad eruit lag, trok ik één lijn met Hans en Jan, en liet Ad links liggen, ook al wist ik alweer niet waarom. Ook Ad leek zich erbij neer te leggen, tot het weer voorbij was.

In de dingen die we met ons vieren deden namen Hans en Jan (het was nooit Jan en Hans) het initiatief. Zij besloten een keer tijdens de paasvakantie dat we alle vier een meisje moesten hebben, met wie we hand in hand door het park moesten lopen. Hans en Jan hadden ieder een leuk meisje, en liepen welgemoed voorop, Hans met de ooit door mij aanbeden Nelie Spaans en Jan met Nancy (spreek uit: Nansie) Kind. Ad en ik moesten genoegen nemen met twee kleinere slome vriendinnetjes die liever ook iets anders hadden gedaan; we volgden hand in hand met de ons toegewezen partner en hoopten maar dat we geen bekenden zouden tegenkomen.

==

Goochelaar

Ik was weer eens door het ijs gezakt en met een nat pak thuisgekomen. Moeder was not amused.

Dit was op een zondagmorgen. Die middag zou ik met Ad in Wormerveer een goochelvoorstelling bijwonen. Toen ik weer droge kleren aanhad, ging ik naar Ad om hem te vertellen wat me was overkomen. Ad dacht dat ik nu wel niet met hem mee zou mogen naar de goochelaar.

Maar dat viel mee. Ik mocht wel gaan, lopend naar de zaal van café De Jonge Prins, waar Adri van Oorschot optrad, een broer van Geert (wat ik natuurlijk niet wist). Behalve goochelen kon hij ook buikspreken, en dat vonden wij nog mooier dan zijn goocheltrucs. De pop op zijn schoot was aan één stuk door brutaal en ongehoorzaam. Hij moest leren bescheiden te zijn. ‘Met je hoed in de hand kom je door het hele land,’ vermaande de buikspreker hem. ‘Met je pet op je test gaat het even best,’ kraaide de pop. Wij gierden van het lachen.

==

Waterwerken 1

Achter de Molkade lag een stuk braakliggende grond, met een paar kniediepe plassen grondwater en regenwater. Op een vrije woensdagmiddag waren Jan en ik daar bezig dijkjes en dammetjes aan te leggen, toen mijn moeder me riep. Met tegenzin ging ik naar haar toe. Ze gaf me een kwartje en zei dat ik naar de kapper moest. Dat kwam Jan en mij heel slecht uit, maar we verzonnen er wat op. We gingen gewoon door met ons waterbouwkundige project; als we daarmee klaar waren zouden we mijn haren nat maken en kammen, en tegen mijn moeder zeggen dat de kapper geen tijd had gehad om me te knippen en daarom mijn haren alleen maar had natgemaakt.

Zo bedacht zo gedaan. Aan het eind van de middag ging ik met natte haren naar huis. Jan kwam met me mee. We moeten serieus gedacht hebben dat mijn moeder ons verhaal zou geloven. Hoe oud waren we? Ik was in elk geval al oud genoeg om alleen naar de kapper te gaan. En toch zo naïef, ook Jan, die ruim een jaar ouder was dan ik.

==

Bij de kapper

Ik zat bij de kapper hoog in de stoel. Na mij waren er een paar mannen binnengekomen die op hun beurt wachtten. Er hing een grote kaart van Europa aan de muur. Een van de mannen ging voor de kaart staan, en wees naar Parijs. ‘Weet jij welke stad dit is?’ vroeg hij. Ik gaf het goede antwoord. Toen wees hij andere grote steden aan: Brussel, Oslo, Boedapest. Ik wist ze allemaal, en vanonder mijn witte laken noemde ik de landen waarvan die steden de hoofdstad waren. De kapper en zijn klanten lachten, ik dacht dat ze schik hadden in mijn kennis. Totdat ik iets anders begon te vermoeden: hun gelach was niet goedmoedig, het betekende dat ze me maar een raar knulletje vonden, dat ik dit allemaal zo goed wist. Zaten ze me niet uit te lachen?

==

Talent

Alle talent begin met een talent voor imitatie. Een enkeling weet vanuit de imitatie te komen tot iets echt oorspronkelijks. De meesten blijven steken in variaties op het origineel. Zo ook ik.

Als kind deed ik natuurlijk niet anders dan voorbeelden kiezen, mijn vader in de eerste plaats. Ik volgde hem na in wat ik hem zag doen en hoorde zeggen; alleen als hij met opzet probeerde me iets bij te brengen dat hem na aan het hart lag, zoals knutselen of schaken, strandde dat vaak op ongeduld en frustratie bij ons allebei. Wat ik dan van hem overnam was juist datgene waarvan het niet de bedoeling was dat ik het zou overnemen: het prikkelbare en het driftige.

Van kinderen van mijn eigen leeftijd leerde ik spelletjes, zoals knikkeren, met de regels die daarbij hoorden, en hoe anderen konden zien of je je aan die regels hield, en wat je moest doen als je won of verloor. Winnen was natuurlijk fijn; maar minstens zo belangrijk was het om te leren tegen je verlies te kunnen. En je moest zorgen dat je nooit op vals spel betrapt kon worden.

==

Aardig

Wie vond ik aardig, en waarom? Die vraag hield me bezig. Het begon al met mijn ouders. Van wie hield ik het meest, van vader of moeder? Ik had geen broertjes of zusjes om dit mee te bespreken, ik kon er alleen in mezelf over nadenken. Wie zou ik het meest missen als een van hen doodging? Ik kon hier heel serieus over piekeren, maar ik kwam er niet uit.

Ook bij de jongens met wie ik omging vond ik het moeilijk te bepalen wie er meer of minder aardig waren. Het wisselde. Soms vond ik Hans de aardigste, soms Jan, soms Ad. Van mijn klasgenoten voelde ik me het meest op mijn gemak met de bedaardere types; niet aardig vond ik vooral jongens die zich grover en ruwer gedroegen dan ik gewend was.

==

Waterwerken 2

De Molkade was een kort straatje met niet meer dan vijf huizen. Het werd afgesloten door een houten hek en daarachter lagen weilanden, zo ver het oog reikte. Op een zondagochtend in de winter klommen Ad en ik over het hek en liepen het lege weiland in. Aan het einde daarvan stond een damhek, met aan de ene kant een brede sloot, de Vliet, en aan de andere kant een veel lager gelegen greppel. Het leek ons een aardig idee de sloot en de greppel eens met elkaar te verbinden, om het water te zien stromen. We gingen op onze knieën zitten en begonnen met blote handen te graven. Het ging vlot, en al gauw hadden we een gootje gemaakt waardoor het water uit de sloot naar de greppel begon te sijpelen. Net toen het water sneller ging stromen en kluiten grond met zich mee begon te trekken, werden we allebei tegelijk in onze kraag gegrepen en kregen we ieder een fikse draai om de oren. Het was boer Mantel, in blauwe overall op klompen, en hij vloekte en tierde zoals wij nog nooit een volwassene hadden horen vloeken en tieren.

Zodra hij ons losliet, holden we weg, terwijl hij doorging met schelden, intussen het gootje met zijn klompen dicht stampend. We klommen zo snel we konden over het hek, en vluchtten bij mij thuis naar binnen. Toen we even later de boer zagen terugkomen van zijn land, kropen we onder de tafel. Hij had ons geconfronteerd met manieren die wij niet kenden en waar we niet op waren voorbereid.

==

Vernedering 1

Ik loop op de Badhuislaan, op weg naar school. Aan de overkant staat George Nordemann met een paar vriendjes. Hij roept me, bij mijn achternaam. Blij met de belangstelling van deze oudere, zelfverzekerde jongen hol ik naar hem toe. ‘Als je was doorgelopen was je verder geweest,’ zegt hij, en hij wendt zich van me af. Zijn kornuiten lachen zich krom. Ik steek maar weer over en vervolg mijn weg, alsof er niets gebeurd is.

Een andere keer treft George Nordemann me dieper. Hij staat weer in het midden van een groepje jongens, en ik heb me bij hen gevoegd. Opeens richt hij zich tot mij, en zegt: ‘Goudsblom, je bent een lul.’ Meer niet, maar het komt hard aan. (De begrippen rancune en ressentiment had ik niet bij de hand. Ik kon alleen maar concluderen dat er met mij iets grondig mis was. Het kwam niet bij me op dat er ook iets mis zou kunnen zijn met George Nordemann.)

Heb ik destijds ooit met iemand over deze vernederingen gepraat? Ik denk het niet; ik vond ze te beschamend, tegenover mijn vriendjes, en zelfs tegenover mijn ouders. Maar ik moet er vaak aan hebben teruggedacht, anders was ik deze voorvallen al lang vergeten.

Door er telkens opnieuw aan te denken blijven trauma’s je bij. Het herhalen geeft het tegengestelde effect van verdringing.

De diepste vernederingen ben ik misschien wel vergeten. Als de hoon van George Nordemann inderdaad het ergste is geweest, mag ik van geluk spreken.

==

10 mei 1940

Ad Prins had een jonger zusje, Hennie. Zij is geboren op 10 mei 1936. Dat weet ik nog zo precies, omdat ze erbij was toen zich op de vroege ochtend van 10 mei 1940 voor ons huis aan de Molkade een groepje buurtgenoten verzameld had. Iedereen was al vroeg gewekt door het lawaai van overvliegende vliegtuigen: de Duitsers waren ons land binnengevallen en hadden in alle vroegte het militaire vliegveld in Bergen gebombardeerd. Meneer en mevrouw Prins waren naar de Molkade gekomen, en ook meneer en mevrouw Van der Waal (de ouders van Hans) en nog enkele anderen. Op een gegeven moment tilde mevrouw Van der Waal Hennie op en knuffelde haar, terwijl ze zei: ‘Dat arme kind is jarig, en niemand denkt daaraan.’

==

Tijd en plaats

Ik probeer niet met deze memoires een tijdsbeeld te schetsen. De omstandigheden laat ik zo veel mogelijk impliciet: ze waren er, als een decor dat door mijn herinneringen heen schemert, zoals op een oud familiefilmpje, opgenomen om het gedrag van de kinderen vast te leggen, onbedoeld nog te zien is hoe de tuin er toen bij stond.

Wat in mijn geheugen is achtergebleven, zijn losse gebeurtenissen, zoals die keer dat ik in mijn eentje met de bal naar voren was gerend en een doelpunt had gemaakt, dat vervolgens tot mijn grote teleurstelling en verontwaardiging als ‘buitenspel’ werd afgekeurd. Ik zie het schoolplein voor me, bedekt met sintels, en leid daaruit af dat deze gebeurtenis in Krommenie moet hebben plaatsgevonden, waarschijnlijk toen ik in de vierde klas zat. Op het plein van de school in Wormerveer waar ik later naartoe ging lagen tegels.

(‘De tijd is voornamelijk plaats,’ heeft L.Th. Lehmann in een gedicht gezegd.12 Dat strookt met mijn ervaring, maar het gaat niet altijd op. Het tafereel van mevrouw Van der Waal die Hennie Prins optilt en knuffelt is zo hecht verankerd in de geschiedenis dat de datum zich vanzelf aandient, de plaats is daar van ondergeschikte betekenis.)

==

Pesten

Ik werd niet door mijn klasgenoten gepest. Maar ik had fantasie genoeg om me voor te stellen dat dit wel zou kunnen gebeuren. Daarom hield ik me gedeisd. Ik ging de ergste potentiële pestkoppen niet echt uit de weg, want dat leek me te opvallend; ik zorgde vooral dat ik niet hun aandacht trok.

Juist omdat de andere jongens me met rust lieten, maakten de paar keren dat George Nordemann me voor schut zette zo’n indruk.

==

Vernedering 2

Vernederingen zijn onuitwisbaar.

Dat mag zo zijn, maar ‘onuitwisbaar’ klinkt toch te absoluut. Alsof ervaringen maar twee soorten sporen nalaten: uitwisbare en onuitwisbare.

Aan mijn ontmoetingen met George Nordemann heb ik zo vaak teruggedacht dat de herinnering bijna niet meer uit te wissen is. Maar ook al zou ik ze hebben weten te ‘verdringen’, ze voorgoed uit mijn bewustzijn hebben verbannen, dan nog was er een spoor van achtergebleven in mijn hele manier van doen, tot in mijn motoriek – een iets grotere behoedzaamheid, iets meer aarzeling in het tegemoet treden van mensen, iets meer argwaan, iets meer geschutter. Ook dat is een vorm van ‘onthouden’ – motorisch, lijfelijk.

Wat heeft de beide incidenten met George Nordemann voor mij zo traumatisch gemaakt? Het was geen kwestie van gelijk of ongelijk hebben, maar van macht. Ik was weerloos, ik stond in mijn eentje tegenover een groep waar ik zelf graag bij had willen horen, en ik had geen enkel woord om mee terug te schelden.13

Tot overmaat van ramp leek de situatie zelf George Nordemann nog gelijk te geven ook. Mijn weerloosheid bewees het: ik was een lul. Er was niemand die het voor me opnam. Het ontbrak me aan sociale ruggensteun.

==

Triomf

George Orwell heeft eens opgemerkt dat ieder leven, van binnenuit bezien, eenvoudig uit een opeenvolging van nederlagen bestaat.14 Ook ik herinner me heel wat nederlagen – gebeurtenissen om met schaamte en spijt op terug te zien, ook al heb ik er soms nog wel de draai van een sappige anekdote aan kunnen geven. Maar tussen al die nederlagen zitten ook overwinningen, waaronder overwinningen op mezelf, bijvoorbeeld wanneer ik iets bleek te kunnen of te durven waarvan ik eerst gedacht had dat het boven mijn macht lag.

Soms, opeens, namen de verhoudingen een onverwachte wending. Op een middag had ik me tegen mijn gewoonte in begeven naar de buurt aan de overkant van de sloot. Daar stuitte ik op een groepje jongens die me uitscholden en met kiezelstenen bekogelden. Ik vluchtte, de brug over en terug naar huis. Vader was in het schuurtje bezig. Ik vertelde hem wat er gebeurd was, en dat de jongens die me achterna hadden gezeten me nu voor ons huis stonden uit te jouwen. Vader zei dat ik me niet op mijn kop moest laten zitten. Door die aanmoediging gesterkt pakte ik een lange stok van ruw vurenhout waar aan het eind een roestige spijker uitstak, en liep daarmee door de steeg naast ons huis richting straat. Toen de jongens me aan zagen komen, deinsden ze terug. Ik achtervolgde hen tot aan de brug; daarna liet ik ze gaan.

Deze plotselinge omslag in het gedrag van die jongens verraste me toen, en intrigeert me nog steeds. Dropen zij af omdat ze zich op vijandelijk grondgebied bevonden? Wisten ze dat mijn vader, hoewel onzichtbaar, achter me stond? Of was er iets in me gevaren dat hen werkelijk bang maakte voor mij en mijn wapen?

==

Verzuiling

Gedurende de drie jaren dat ik in Krommenie naar school ging, heb ik heen en terug altijd dezelfde route gelopen: via de Badhuislaan, ook al liep ik daar het risico van een ontmoeting met mijn plaaggeest George Nordemann. Er was een alternatieve route, ongeveer even lang, via de Provinciale Weg, maar die heb ik altijd angstvallig gemeden, want dan had ik langs de roomse school gemoeten, en dat was voor mij een volstrekt vreemde wereld, bewoond door een joelende en krioelende menigte kinderen van wie ik er niet één persoonlijk kende, en van wie ik niets goeds verwachtte.

Het was, in één woord, de verzuiling die mij mijn vaste route deed volgen. Het woord kende ik niet, maar het verschijnsel ervoer ik als een harde werkelijkheid waar ik wel degelijk rekening mee had te houden.