Marc Jansen

Grensland

Een geschiedenis van Oekraïne

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2014, 2017 marc jansen, amsterdam

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De illustraties in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; wie verder rechten kan doen gelden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever om alsnog in een regeling te voorzien

==

isbn 978 90 282 7111 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Voor Laura en Jakob,

om hun steun en geduld,

aanmoediging en gezonde afstand

Inleiding

Wat is Oekraïne?

‘Er is op de wereld geen mooier land dan Klein-Rusland. En het voornaamste is dat het geen geschiedenis meer heeft, aan het historische leven van Klein-Rusland is lang geleden en voorgoed een einde gekomen. Er is alleen het verleden, liedjes, legenden – een soort tijdloosheid. Dat verrukt me nog het meest.’ (Ivan Boenin, Het leven van Arsenjev)

==

Wie een geschiedenis van Oekraïne schrijft, staat eerst voor de vraag wat nu eigenlijk het onderwerp is. Geografisch gezien is er geen probleem. Oekraïne is met ruim zeshonderdduizend vierkante kilometer na Rusland in omvang het tweede land van Europa, uitgaande van de Oeral als continentale grens. Ook gemeten naar het aantal inwoners hoort het met meer dan 45 miljoen mensen tot de grote landen van het werelddeel. Het is aangesloten bij de belangrijke internationale organisaties en onderhoudt diplomatieke betrekkingen met de meeste andere landen in de wereld, Nederland inbegrepen.

Maar als dat alles is, gaat de geschiedenis van Oekraïne niet verder terug dan tot 1991, het jaar waarin de onafhankelijkheid werd uitgeroepen. Voor die tijd maakte het territorium waarover we spreken deel uit van andere rijken en landen, zoals het Russische rijk, de Sovjetunie, het Habsburgse rijk, de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie, het Pools-Litouwse Gemenebest en het Ottomaanse rijk. Je zou dus kunnen concluderen dat de Oekraïners behoren tot wat wel wordt genoemd de geschichtslose Völker. Dat ze, bij gebrek aan een eigen staat, geen eigen geschiedenis hebben.

In de eeuwen voorafgaand aan het onafhankelijkheidsjaar 1991 verkeerden de gebieden die nu samen Oekraïne vormen met hun bewoners in de schaduw van machtiger buren. In de eerste plaats waren dat de Russen. In hun ogen is Kiev altijd de moeder der Russische steden geweest, Odessa de Russische hoofdstad van gangsters en humoristen en de Donbas samen met Krivoj Rog het centrum van de Russische steenkool- en metaalindustrie. In de zomermaanden trokken de Russen massaal naar hun stranden van de Krim waar zich aan de zuidwestkust de Russische heldenstad Sebastopol bevond.

Als de bewoners van ‘Ruslands graanschuur’ ten zuiden van de 52ste breedtegraad al verschilden van de Russen, dan kon je ze desnoods Klein-Russen (Malorossy) noemen. En het ‘dialect’ dat ze spraken, noemden de Russen grootmoedig: Klein-Russisch. Russen, Klein-Russen en Wit-Russen zijn in deze visie één grote, Russische pot nat. Oekraïners en Oekraïne bestonden niet, en voor veel Russen bestaan ze nog steeds niet echt, net zoals de Schotten voor de Engelsen geen aparte natie vormen.

Maar Moskou heeft het niet langer voor het zeggen in het deel van de wereld waarover dit boek gaat. Sinds 1991 zijn de inwoners staatsburgers van onafhankelijk Oekraïne (om te laten zien dat het een echt land is, is het lidwoord officieel geschrapt) en is Oekraïens de staatstaal: een afzonderlijke taal die verwant is aan, maar afwijkt van het Russisch, ongeveer zoals het Nederlands afwijkt van het Duits.

Voor veel mensen, ook in het land zelf, kwam de Oekraïense onafhankelijkheid als een verrassing. De verwachting was eerder dat het gebied met zijn inwoners steeds meer met Rusland zou versmelten. Het onvoorziene ontstaan van dit nieuwe land heeft de hoofdbrekens over zijn identiteit dan ook niet doen verdwijnen. Een op de vijf Oekraïners heeft de Russische nationaliteit, die net als in de Sovjetunie wordt onderscheiden van het staatsburgerschap. Een op de twee spreekt zeker zo goed Russisch als Oekraïens, zo niet beter. Het schiereiland dat in de Zwarte Zee uitsteekt, de Krim, huisvest een Russische meerderheid, die liever naar Moskou luistert dan naar Kiev, terwijl de Krim-haven Sebastopol onderdak biedt aan de Russische Zwarte-Zeevloot en zijn bemanning.

Veel Oekraïners zijn zelf behept met een ‘Klein-Russisch complex’, zoals de socioloog Mykola Rjabtsjoek het noemt: de stellige overtuiging dat ze slechts een door kwade historische krachten afgescheurde tak van de Groot-Russische boom vormen, die niet wezenlijk verschilt van de grote broer, maar er wel volkomen inferieur aan is.

Moskou heeft Oekraïne ook niet echt losgelaten. ‘Op de puinhopen van onze Grootmacht/ Bevindt zich een enorme paradox van de geschiedenis:/ Sebastopol – stad van Russische glorie,/ Maar... niet op Russisch gebied’, schreef een Russische dichter wiens naam er hier niet toe doet begin jaren negentig geschokt. ‘Je begrijpt toch, George, dat Oekraïne niet eens een staat is?’ zei de Russische president Vladimir Poetin in april 2008 tegen zijn Amerikaanse ambtgenoot George Bush in de wandelgangen van het topberaad van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (navo) in Boekarest waar hij als gast was uitgenodigd. Op de agenda stond onder meer de kwestie of Oekraïne lid mocht worden; Bush was voor, veel Europese regeringsleiders hadden ernstige bedenkingen.

Voor Poetin was de Oekraïense onafhankelijkheid, om zo te zeggen, een vergissing van de geschiedenis. ‘Wat is Oekraïne?’ vroeg hij aan Bush, en hij gaf zelf het antwoord: ‘Een deel van het gebied behoort tot Oost-Europa, en een deel, een aanzienlijk deel, is door ons geschonken.’ Mocht het bij de navo komen, zo gaf hij dreigend te kennen, dan zou Oekraïne ‘ophouden te bestaan als staat’. In dat geval zou Rusland de Krim en Oost-Oekraïne aanmoedigen zich af te scheiden. Dat waren blijkbaar de stukken die in Poetins ogen eigenlijk door Rusland ‘geschonken’ waren. Voor hem was dat dus meer een vorm van uitlenen onder bepaalde voorwaarden. De Westerse mogendheden schoven een navo-lidmaatschap van Oekraïne wijselijk op de lange baan.

Niet alleen de Russische staat, ook de Russische kerk maakt aanspraak op Oekraïne. Een deel van de orthodoxe gemeenschap in Oekraïne heeft zich na de onafhankelijkheid afgescheiden van het Moskouse patriarchaat van de Russische Orthodoxe Kerk en zich onder het geestelijke gezag van een eigen patriarch in Kiev gesteld. Toen de Moskouse patriarch Kirill in 2009 ‘ons gemeenschappelijke Jeruzalem’ (Kiev) bezocht, greep hij de gelegenheid aan om deze gelovigen de les te lezen. Pleitend voor het behoud van de ‘geestelijke ruimte’ van de kerk, sprak hij de verwachting uit dat ‘God de staatsmacht en diegenen onderrichten zal, die zich uit onwetendheid, vergeetachtigheid en verstarring hebben afgesplitst’. Inmiddels weten we dat Poetins uitspraken letterlijk genomen moesten worden. Een kleine kwart eeuw na Oekraïnes onafhankelijkheid schond Rusland eerst op de Krim de territoriale integriteit van het land, om daarna Kievs gezag in de oostelijke provincies te ondermijnen.

Oekraïne betekent letterlijk ‘grensland’. Die grens kan op verschillende manieren worden opgevat. De oostgrens van het Westen, de westgrens van het Oosten, of een ongespecificeerde ‘grijze’ bufferzone. In meer dan één opzicht is Oekraïne inderdaad een scheidslijn te noemen: tussen steppe en bos; tussen katholicisme, orthodoxie en islam; tussen het autocratische Russische rijk en zijn democratischer Europese buren; tussen communisme en kapitalisme; tussen de Sovjetunie en het oostblok; tussen Rusland en de Europese Unie.

Ooit vormde het de grens tussen Rusland en Polen. Net als de Russen hebben ook de Polen een eigen Oekraïense identiteit lange tijd moeilijk kunnen accepteren. ‘Oekraïne bestaat niet, heeft nooit bestaan en zal nooit bestaan’, verklaarde een katholieke Poolse parlementariër in de jaren dertig van de vorige eeuw. Net zomin geloofde hij in een Oekraïense taal; het was ‘een dialect van knechten en dienstmeisjes, bestemd voor paardenstallen, mest en modder’. Eeuwenlang was het gebied ten westen van de Dnepr, de machtige rivier die Oekraïne doorklieft, Pools bezit, en ook in tijden dat het staatkundig niet bij Polen hoorde, waren de Polen er de baas.

Noemden de Russen Oekraïne ‘Klein-Rusland’, voor Polen heette het ‘Oost-Klein-Polen’ (Małopolska Wschodnia). Was het Oekraïens in het oosten sterk beïnvloed door het Russisch, in West-Oekraïne wemelde het van de Poolse woorden. Maar hoe traumatisch het na de Tweede Wereldoorlog voor de Polen ook was om afstand te moeten doen van hun stad Lwów, anders dan de Russen hebben zij zich sindsdien bij de situatie neergelegd. Polen is nu zelfs een van de grootste voorvechters van internationale acceptatie van een onafhankelijk Oekraïne, dat als buffer met Rusland kan dienen.

En de rest van de wereld? Die had eigenlijk geen idee. Zeker vóór 1991 bestond in het Westen nauwelijks belangstelling voor Oekraïne als een gebied dat zich van Rusland onderscheidde. Oekraïnologie was het domein van de Oekraïense diaspora. Wat westerlingen ervan meenden te weten, was vaak weinig vleiend: karpatenkoppen, provinciale boerenpummels in geborduurde hemden en antisemitische oorlogsmisdadigers zoals Ivan Demjanjoek, de bewaker in het vernietigingskamp Sobibór.

Slechts een paar weken voor het uitroepen van de onafhankelijkheid in augustus 1991 drukte de Amerikaanse president George Bush senior in Kiev het Oekraïense parlement op het hart toch vooral geen ‘hopeloze koers van isolement’ te volgen. Een wereld zonder een Sovjetunie waarvan Oekraïne deel uitmaakte, kon hij zich ook toen nog niet voorstellen. Pas eind twintigste eeuw en vooral na de ‘oranje revolutie’ van 2004 begon tot de internationale gemeenschap door te dringen dat Oekraïne een afzonderlijke staat was. Maar men wilde het in politieke zin nog steeds niet tot Europa rekenen. Opnieuw was het op zijn best een grensland tussen Europa en Eurazië. Zelfs de gedachte van een eventueel toekomstig lidmaatschap van de Europese Unie kon Oekraïne beter uit het hoofd zetten. Voor Brussel hield Europa op voorbij Polen.

Zelf menen Oekraïners wel dat ze bestaansrecht en een eigen geschiedenis hebben. Het Oekraïense parlement, de Verchovna Rada, beriep zich in de onafhankelijkheidsverklaring van 24 augustus 1991 op de ‘duizendjarige traditie van staatsontwikkeling’ in Oekraïne. Oekraïense historici zien in de geschiedenis voorlopers van een natiestaat in het vroeg-middeleeuwse Kiev-Roes, het vorstendom Galicië-Wolynië uit de dertiende en veertiende eeuw, het vorstendom Litouwen-Roethenië in de veertiende eeuw, de zeventiende- en achttiende-eeuwse kozakkenstaat aan de Dnepr en de Oekraïense volksrepubliek tussen 1918 en 1920.

Maar, nog afgezien van de vraag hoe sterk die staten op zichzelf stonden, het blijven episoden, die zich lastig tot een doorlopend geheel aaneen laten rijgen. Nog moeilijker wordt het om ook de twintigste-eeuwse Oekraïense Sovjetrepubliek in een dergelijk geschiedverhaal te passen. Zelfs als men deze twijfelachtige continuïteitsvisie zou willen volgen, blijft het een feit dat het huidige territorium van Oekraïne tot ver in de twintigste eeuw altijd een uiterst multiculturele samenleving heeft geherbergd. Het is een kenmerk van de hele ‘schokzone’ waar de grote rijken die het oosten van Europa tot een eeuw geleden hebben beheerst op elkaar botsten. Dat gebied loopt van de Oostzee naar de Zwarte Zee en van de Balkan via Noord-Anatolië naar de Kaukasus. In de steden waren Polen, Joden, Duitsers, Russen en andere niet-Oekraïners in de meerderheid. De Oekraïners, dat waren de boeren, die zich in de eerste plaats identificeerden met de streek waar ze woonden. Van een groter, ‘Oekraïens’, geheel hadden ze geen idee.

Aan het multi-etnische karakter van Oekraïne is in de loop van de afgelopen eeuw met veel bloedvergieten een radicaal einde gemaakt. Daaraan is bijgedragen door de eigen regering (die van de Sovjetunie en Oekraïne), de buitenwereld (vooral Duitsland plus bondgenoten) en door de Oekraïners zelf (Oekraïense nationalisten en de lokale bevolking). Veel Oekraïners worden tot op de dag van vandaag liever niet aan het vroegere bestaan en verdwijnen van die andere naties herinnerd.

Dit boek is geen geschiedenis van de (‘etnische’) Oekraïners, maar van alle bewoners van het gebied van huidig Oekraïne, vroeger en nu. Een consequentie van die keuze is dat niet altijd de Oekraïenstalige terminologie wordt gevolgd en dat namen van personen of geografische begrippen, als daar aanleiding voor is, soms op de Russische of een andere schrijfwijze zijn weergegeven. Veel plaatsen hebben twee of meer namen. Lemberg, eens de hoofdstad van de Oostenrijkse provincie Galicië, heet in het Pools Lwów, in het Russisch Lvov en in het Oekraïens Lviv. Czernowitz, de oude hoofdstad van Boekowina: Cerna˘ut¸i (Roemeens), Tsjernovtsy (Russisch), Tsjernivtsi (Oekraïens). Het Oekraïense Oezjhorod (Transkarpatië) is voor Hongaren Ungvár en voor Russen Oezjgorod. Oekraïners en Russen verschillen van mening of hun voorouders meer dan duizend jaar geleden zijn gekerstend door Volodymyr dan wel Vladimir de Heilige. De in Oekraïne geboren Russische schrijver Nikolaj Gogol heet in zijn land van herkomst Mykola Hohol. Russen noemen de Oekraïense voorzitter van de Opperste Sovjet of ceremoniële president van de Sovjetunie in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw Nikolaj Podgorny, Oekraïners Mykola Pidhorny.

De persoonsnamen en geografische aanduidingen zijn, met hun diverse varianten en andere essentiële informatie, opgenomen in een overzicht van geografische namen en een personenregister achterin. Daar vindt de lezer ook een tijdtafel en een toelichting bij de transcriptie van Oekraïense eigennamen. Het verhaal is in hoofdzaak gebaseerd op secundaire literatuur, maar noten zijn voor de leesbaarheid weggelaten; wel is aan het eind een geselecteerde bibliografie toegevoegd.

==

Toen de eerste druk van dit boek uitkwam in maart 2014, was Oekraïne in een crisis beland die de territoriale integriteit zoniet het pure voortbestaan van het land bedreigde. Op de Krim en in ’s lands oosten was het tot een krachtmeting gekomen waarvan de uitkomst ook bij het verschijnen van de zesde druk in februari 2017 nog altijd onzeker is. Het bevestigde aantal dodelijke slachtoffers is opgelopen tot tegen de tienduizend, het aantal vluchtelingen tot wel twee miljoen. De rest van de wereld is meegesleept in een nieuwe confrontatie tussen Oost en West. Door het neerschieten van vlucht MH17 in juli 2014 en het houden van een referendum in april 2016 raakte ons land direct betrokken.

Hoofdstuk 1

Oekraïne avant la lettre: Kiev-Roes

De geschiedenis van de bewoners van het gebied ten noorden van de Zwarte Zee, waar zich nu de onafhankelijke staat Oekraïne bevindt, gaat terug tot ver voor de tijd van de geschreven bronnen. Al sinds de steentijd leefden hier jagers, die rond 5000 voor onze jaartelling ook op landbouw en veeteelt overgingen en zich in vaste woonplaatsen, dorpen vestigden. Tussen pakweg 4800 en 3000 voor Christus moet hier zo, oorspronkelijk langs de rivieren de Dnestr, de Boeg en de Proet, een tamelijk primitief volk hebben gewoond dat het land bewerkte. Zijn cultuur heeft men achteraf vernoemd naar het dorp Trypillja, even ten zuiden van Kiev gelegen op de plek waar het riviertje de Krasna uitstroomt in de brede Dnepr. Hier zijn eind negentiende eeuw de eerste voorwerpen van die cultuur opgegraven. Er woonden ook ‘Trypilliërs’ in Roemenië en Moldavië, die daar ‘Cucuteni’ heten. Ze hadden houten ploegen en gebruikten koper, maar lieten niets op schrift na en zijn later spoorloos verdwenen. Veel meer weten we niet. Het doet erg geforceerd aan ze voor te stellen als de voorvaderen van de Slaven, zoals sommige Sovjethistorici onder Stalin deden, of van de Oekraïners, zoals nu in Oekraïense populair-wetenschappelijke werken wel gebeurt.

Stepperijken

Het huidige Oekraïne bestond eertijds voor tegen de helft uit onafzienbaar steppelandschap, vlak en begroeid met de meest uiteenlopende grassoorten en laag struikgewas. Het werd doorsneden door enkele grote rivieren, die van noord naar zuid liepen en uitmondden in de Zwarte Zee en de Zee van Azov: de Dnepr, Dnestr, Zuidelijke Boeg en Donets (een zijrivier van de Don), om de belangrijkste te noemen. Pas ver in het noorden was de bescherming van het bos te vinden.

Het maakte deel uit van de Euraziatische steppe, die helemaal van Mantsjoerije in het oosten tot de Pontische steppe benoorden de Zwarte Zee of zelfs de Hongaarse poesta in het westen reikte. Millennialang is dit een open route geweest voor éénrichtingsverkeer naar het westen. Ongehinderd door natuurlijke obstakels konden opeenvolgende nomadenhorden langs deze weg het gebied binnendringen om er neer te strijken en de aangetroffen bewoners te onderwerpen. Het ene na het andere stepperijk kwam op en ging weer ten onder. Van volkeren kan men nauwelijks spreken, het waren meer allianties van stammen.

De eerste met naam bekende nomaden die in het gebied van Oekraïne opdoken, waren de Cimmeriërs, een waarschijnlijk uit Centraal-Azië afkomstig ruitervolk. Volgens een andere opvatting waren ze inheems. Van rond 1500 tot 700 voor Christus bewoonden zij het gebied tussen de rivier de Don even ten oosten van Oekraïne en de Dnestr. De Griekse dichter Homerus maakt in de achtste eeuw voor Christus gewag van ze. Na de affaire met de tovenares Circe stuurt hij zijn held Odysseus op zijn omzwervingen naar het land van deze Cimmeriërs aan de overzijde van de Oceanus. In de tijd van Homerus gold dit als de in wolken en nevelen gehulde rand van de wereld, waar de zon nooit doordrong en zich de ingang van de onderwereld bevond. Rand, grens, het zijn plaatsaanduidingen die we in verband met Oekraïne vaker zullen tegenkomen.

Rond de vroege zevende eeuw arriveren, klaarblijkelijk weer uit Centraal-Azië, nieuwe Indo-Europese, Iraanse nomadenstammen, de Scythen, die de Cimmeriërs verdrijven. Ook zij hadden geen schrift, maar over hen weten we meer omdat de vijfde-eeuwse Griekse historicus Herodotus hen opzocht en uitvoerig in zijn Historiën beschreef. Daarin komen zij naar voren als een krijgszuchtig volk, agressief en wreed tegenover hun vijanden. Van de eerste tegenstander die ze doodden dronken ze het bloed en van de afgezaagde bovenkant van zijn schedel maakten ze een vergulde of verzilverde drinkbeker die ze om op te scheppen aanzienlijke gasten aanboden. De afgestroopte huid van de overwonnene werd gebruikt als handdoek, van aan elkaar genaaide stukken maakten de Scythen mantels. Wie veel tegenstanders doodde genoot aanzien, wie daartoe niet in staat bleek viel verachting ten deel.

De Scythen beoefenden ook landbouw en verbouwden graan voor de verkoop. Want in het zuiden lag het gebied van Oekraïne aan een andere open route, de Zwarte Zee, die in plaats van nomaden zeevaarders toegang gaf, Grieken en later Genuezen en Venetianen. De Scythische elite dreef handel met de Griekse koloniën die met ingang van de zevende eeuw voor Christus aan de noordkust van de Zwarte Zee (Pontus) ontstonden, zoals Olbia aan de monding van de Boeg, Tyras bij de monding van de Dnestr, Chersonesus en Theodosia aan de subtropische zuidkust van het schiereiland de Krim of Panticapaeum op de oostpunt van de Krim: bloeiende handelssteden die in later eeuwen werden verwoest en verdwenen. Vanuit Olbia voer Herodotus de Dnepr (Borysthenes voor de Grieken) op, de Scythen tegemoet. De Scythen hadden belangstelling voor Griekse luxe-producten zoals metalen voorwerpen, wijn, juwelen en kleding, die ze ruilden voor graan, vis, honing, pelzen en slaven.

De Scythen begroeven hun koningen in grafheuvels, vergezeld van een van hun bijvrouwen, dienaren en paarden en een deel van hun bezittingen zoals kostbare gouden drinkschalen en sieraden. In het zuiden van Oekraïne ziet men hier en daar nog de resten van zulke koergany uit het landschap oprijzen. Ze kunnen wel twintig meter hoog zijn. De daarin aangetroffen schatten zijn wel beschouwd als bewijs van de ontwikkelde beschaving van de Scythen, maar getuigen eerder van hun rijkdom, want het meeste ervan was gekocht van de Grieken. In de achttiende eeuw kwam een grote verzameling goud van de Scythen terecht in de door de Russische keizerin Catharina de Grote gestichte Hermitage in Sint-Petersburg. (De schatten die het Amsterdamse Allard Pierson Museum in 2014 tentoonstelde, verdwenen er na de Krim-annexatie lang in de kluis.)

Als een van de buurvolken van de Scythen noemt Herodotus de Tauriërs, die op de Krim moeten hebben gewoond en leefden van oorlog, roof en piraterij. Schipbreukelingen en andere Grieken die hun in handen vielen sloegen ze met een knuppel de schedel in om hen te offeren aan hun godin. Daarna wierpen ze hen van de steile rots waarop hun tempel stond naar beneden. Overwonnen vijanden hakten ze het hoofd af dat ze op een lange paal staken die boven het dak van hun huis uittorende om het huishouden te bewaken. In een van zijn tragedies beschrijft Herodotus’ jongere tijdgenoot Euripides hoe Agamemnons dochter Iphigeneia uit Mycene gedwongen als priesteres onder deze barbaarse Tauriërs verblijft. Een ander buurvolk waren volgens Herodotus de Boedinen, van oorsprong Grieken die uit hun handelssteden waren verdreven en zich elders hadden gevestigd. Hun taal was een mengsel van Scythisch en Grieks.

Ook de Scythen zijn door Sovjetgeleerden wel voor proto-Slaven aangezien, maar voor deze theorie bestaat evenmin serieus bewijs. Wel werden de latere bewoners van de gebieden benoorden de Zwarte Zee, de Slaven en dan in het bijzonder de Russen, door zeventiende- en achttiende-eeuwse Westerse beschouwers, ongehinderd door de historische feiten, vereenzelvigd met de Scythen. Sterker nog, de Russen deden er soms zelf aan mee. ‘Ja, wij zijn Scythen!’ dichtte bij voorbeeld Alexander Blok in het tumultueuze jaar 1918, toen Rusland in shock verkeerde na de revolutie: ‘Ja, wij zijn Aziaten, met scheve en gulzige ogen.’ De ‘Scythische mythe’ maakte van hen halve of hele barbaren die als schild dienden om Europa aan zijn oostgrens veilig af te schermen.

De echte, historische Scythen stonden ondertussen hun mannetje en de Perzische koning Darius slaagde er in 513 voor Christus bij een strafexpeditie niet in hen te onderwerpen. Een kleine twee eeuwen later wisten ze tot de Donau door te dringen en daar de Thraciërs te overmeesteren. Toen stopte koning Philippus ii van Macedonië, de vader van Alexander de Grote, hun opmars en bracht hun in 339 een vernietigende nederlaag toe. De resterende Scythen zochten een toevlucht op onder meer de Krim en gingen naar het lijkt op in de hen omringende volkeren.

Halverwege de derde eeuw voor Christus kwam er een nieuwe Indo-Europese nomadenstam uit het oosten deze kant op, de Sarmaten. Ze dreven de Scythen naar het westen op en namen hun positie over. Herodotus spreekt al van de Sauromaten, bij hem een kruising van de Amazonen en jonge Scythische mannen. Net als een Scythische is er ook een ‘Sarmatische mythe’. De Poolse szlachta of adel ging er in de zestiende en zeventiende eeuw prat op niet van de Slaven af te stammen maar van de Sarmaten. Op grond daarvan meenden deze edellieden in het oosten, in de ooit door de Sarmaten bewoonde streken, een speciale missie te hebben: de bescherming van het christendom tegen de heidense vloedgolf. Jan Sobieski, de Poolse koning die in 1683 de Turken voor Wenen versloeg, is bij uitstek de belichaming van deze Sarmatische ideologie.

Aan het eind van de tweede eeuw na Christus losten de voor de afwisseling nu eens uit het noordwesten, uit Zuid-Scandinavië, afkomstige Germaanse Goten de Sarmaten af en drongen door tot de Zwarte Zee en tot op de Krim. Eind vierde eeuw werden zij opgevolgd door de Turkstalige Hunnen. Het was de doodsklap voor de Grieken, die zich inmiddels (vermengd met buurvolkeren) hadden verenigd in het koninkrijk van de Cimmerische Bosporus. Vooral de Hunnen lieten van hun koloniën aan de kust van de Zwarte Zee weinig over. In de zesde eeuw volgden, ook weer uit het oosten, de Bulgaren en Avaren en in de zevende eeuw de Chazaren. Het centrum van hun stepperijk lag tussen de dwars door Rusland lopende rivier de Wolga, de Don en het zuidelijke Kaukasusgebergte, maar de invloed van de Chazaren reikte tot voorbij de Dnepr en tot de Krim. Liever dan tot het christendom of de islam bekeerden zij zich eind achtste, begin negende eeuw voorafgegaan door hun kagan of chan (vorst) tot het Joodse geloof. In de schaduw van deze Chazaren begon zich in de laagvlakte van de Dnepr een nieuwe beschaving te ontwikkelen, die van de Oost-Slaven.

Oost-Slaven en Varjagen

Schriftelijke bronnen ontbreken, in elk geval voor de begintijd, maar de meeste wetenschappers gaan ervan uit dat de oorsprong van de Slaven te zoeken is in het bosrijke gebied ten noorden van het Karpatengebergte, nu de grensstreek van Oekraïne, Wit-Rusland en Polen. Vandaar verspreidden deze landbouwers zich in diverse richtingen, zodat men vanaf de zesde eeuw kan spreken van West-, Zuid- en Oost-Slaven. Die laatsten waren midden zevende eeuw onder meer neergestreken op de laagvlakte van de Dnepr in wat nu Midden-Oekraïne is. Het Verhaal van Voorbije Jaren, een kroniek uit de vroege twaalfde eeuw, volgens de overlevering geschreven door de monnik Nestor van het beroemde Kievse Holenklooster (Petsjerska lavra), is de belangrijkste schriftelijke bron over de vroege geschiedenis van de Oost-Slaven. De kroniek somt twaalf stammen op die zich in het midden van de negende eeuw in het gebied tussen de Oostzee en de Zwarte Zee hadden gevestigd. De Poljanen langs de Dnepr, met hun hoofdstad in Kiev, waren van hen het machtigst.

==

==

==

Oekraïners en Russen beginnen hun geschiedenis met hetzelfde verhaal van Nestor, maar ze geven er elk een eigen draai aan. De Chazaarse macht was alweer op zijn retour. Onder de Oost-Slaven heerste onmin, en daarom nodigden ze volgens de kroniek in 862 de overzeese Varjagen uit om over hen te komen regeren. Rurik, de hoofdman van deze Scandinaviërs, vestigde zich in Novgorod in het noorden van nu Rusland en stichtte een dynastie die meer dan zeven eeuwen over de Oost-Slaven heeft geregeerd, eerst vanuit Kiev en vervolgens tot eind zestiende eeuw vanuit Moskou. Hij legde de grondslag voor de staat ‘Kiev-Roes’, waaruit Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland zijn voortgekomen.

Maar net als hun Russische vakbroeders zijn ook de Oekraïense historici geneigd de rol van de Varjagen of Noormannen in de Oost-Slavische staatsvorming flink af te zwakken. Ook voordien waren de Slaven al politiek georganiseerd, zeggen ze, en de Varjagen namen die structuren over. Bovendien waren de Varjagen gering in aantal en gingen ze spoedig op in het grotere geheel van de Oost-Slaven en hun beschaving. Kiev was volgens Het Verhaal van Voorbije Jaren al eerder gesticht door de broers Ky (hier komt de naam van de stad vandaan, in het Oekraïens Kyjiv), Sjtsjek en Choryv en hun zuster Lybid. Dat zijn Slavische namen. Volgens Oekraïense historici waren zij Poljaanse vorsten of stamleiders, van wie Ruriks nakomelingen de macht in de negende eeuw overnamen. Het is onzeker wanneer Kiev precies is ontstaan. In 1982 werd in de Sovjetunie de 1500ste verjaardag van de stad gevierd en werd er een standbeeld van Ky en de zijnen opgericht. Die datering is, voor wat zij waard is, gebaseerd op de vondst van de resten van een burcht uit de vijfde of zesde eeuw. Byzantijnse kronieken uit dezelfde tijd maken melding van een vorst die Ky heette.

Kiev-Roes

De Nestor-kroniek laat Ruriks opvolger Oleh (Oekraïens voor Oleg), de regent van zijn minderjarige zoon Ihor (Igor), in 882 naar Kiev varen. Hij overmeesterde en doodde de Varjagen Askold en Dir die zich er vóór hem hadden genesteld en vestigde er zijn hoofdstad, met de woorden: ‘Dit zal de moeder zijn van de steden van de Roes.’ Want zo noemde hij het gebied waarover hij regeerde, de ‘Roes’. In Oekraïense ogen hebben de Russen zich wederrechtelijk het monopolie op die naam toegeëigend. Zelf noemden de Oekraïners zich lange tijd ‘Roethenen’, wat ook is afgeleid van het woord Roes. Oleh verdreef de laatste Chazaren en sloot een handelsovereenkomst met Byzantium, de grootmacht in het oostelijke Middellandse-Zeegebied van toen. Het oude Kiev ligt op de steile westoever van de Dnepr en was toen een belangrijke pleisterplaats op de ‘weg van de Varjagen naar de Grieken’, een handelsroute van Scandinavië naar Constantinopel vrijwel volledig over water.

==

==

Ruïne van zesde-eeuwse basiliek aan de Zwarte Zee, Chersonesus, begin elfde eeuw verwoest bij aardbeving.

==

==

Groep beelden van apostel Andreas (links), grootvorstin Olha (midden) en Cyrillus en Methodius (rechts), St. Michaelsplein, Kiev, onthuld 1911, gedemonteerd 1923, herplaatst 1996.

==

In 912 kwam Ihor op de troon, om in 945 te worden opgevolgd door zijn zoon Svjatoslav, eerst nog met zijn moeder Olha (Olga) als regentes. In navolging van Oleh en Ihor ging Svjatoslav voort de Oost-Slaven goedschiks dan wel kwaadschiks te verenigen. Hij versloeg de Chazaren en de Bulgaren. Maar toen hij net als zijn voorgangers ook slaags raakte met Byzantium, trok hij aan het kortste eind. Een flink eind stroomafwaarts voorbij Kiev maakt de Dnepr een ruime bocht naar het oosten. Bij de gevaarlijke stroomversnellingen daar moest de vracht indertijd een stuk over land worden gedragen. Toen Svjatoslav in 972 terugkeerde uit de Balkan werd hij bij die stroomversnellingen opgewacht door de Petsjenegen, het zoveelste nomadenvolk uit het oosten, deze keer Turken. Ze hadden zich voor de gelegenheid met Byzantium verbonden en vermoordden hem. Volgens de Nestor-kroniek maakte hun chan, naar het voorbeeld van de Scythen, van Svjatoslavs schedel een drinkbeker. De drie zonen van Svjatoslav raakten na zijn dood onderling slaags, tot Volodymyr (Vladimir), de jongste van hen, in 980 wist te zegevieren.

Vanuit Byzantium was het christendom al begonnen het rijk van Kiev binnen te sijpelen. De Nestor-kroniek wil zelfs dat de apostel Andreas in het jaar 55 de Dnepr opvoer, de later in Kiev naar hem genoemde heuvel beklom, er een kruis plantte en voorspelde dat hier een grote christelijke stad zou verrijzen. Een stuk aannemelijker klinkt het verhaal uit de kroniek dat Ihors weduwe Olha zich al had laten dopen toen ze halverwege de tiende eeuw door de keizer in Constantinopel was ontvangen. Haar zoon Svjatoslav hield voorlopig nog vast aan het heidendom, maar onder de regering van grootvorst Volodymyr, van 980 tot 1015, werd het christendom tot staatsreligie verheven.

Volgens de Nestor-kroniek was Volodymyr op zoek naar een nationale godsdienst en twijfelde hij tussen het westerse christendom, de islam, het Joodse geloof en het oosterse christendom. Het westerse christendom vond hij ‘te somber’, de islam legde het gebruik van alcohol (‘de vreugde van de Roes’) aan banden en de Joden hadden met het verlies van Jeruzalem getoond dat God hen in de steek had gelaten. Maar de schitterende kerk van de Heilige Wijsheid (Hagia Sophia) in Constantinopel en de schoonheid van de Byzantijnse eredienst sloegen Volodymyrs afgezanten met stomheid: ‘We wisten niet of we in de hemel of op aarde waren’, vertelden ze hun vorst.

Al was het soms de vijand, Byzantium was ook het grote voorbeeld. Om, heel prestigieus, te kunnen trouwen met de zuster van de Byzantijnse keizer Basilius ii, Anna, liet Volodymyr zich in 988 dopen in Chersonesus. De vroegere Griekse kolonie was nu het Byzantijnse bestuurscentrum aan de noordkust van de Zwarte Zee, op de Krim ongeveer ter hoogte van het latere Sebastopol. Terug in Kiev beval hij de beelden van de heidense goden in de rivier te werpen. De bevolking werd massaal gedoopt en overal verrezen christelijke kerken. Volodymyr, die aan dit werk de titel van ‘de Heilige’ overhield, vergrootte het rijk in de richting van het huidige West-Oekraïne en Litouwen en verving lokale machthebbers door familieleden en bondgenoten.

==

==

Links: De doop van Kiev-Roes, schilderij van Viktor Vasnetsov, 1885-1896, St. Volodymyr-kathedraal, Kiev.

Rechts: Mozaïek van de Moeder Gods Orante boven het altaar van de St. Sofia-kathedraal in Kiev, elfde eeuw (6 m. hoog).

==

Maar hoezeer hij zich ook inspande Kiev-Roes meer innerlijke samenhang te geven, eenheid bleef ver te zoeken. Na de dood van Volodymyr ontstond er ook onder zijn tien zonen weer hevige broedertwist. Tijdens deze machtsstrijd liet een van hen, Svjatopolk ‘de Vervloekte’, zijn halfbroers Borys en Hlib vermoorden. Uiteindelijk kwam een andere halfbroer, Jaroslav, als overwinnaar uit de strijd te voorschijn. Borys en Hlib liet hij als schutspatronen van het Kievse rijk heilig verklaren. Hij herenigde het rijk dat nu de grootste staat van Europa was. Hij versloeg de Petsjenegen en liet de wetsteksten optekenen in de Roeska Pravda (‘De Waarheid van Roes’). Die codificatie leverde hem zijn titel ‘de Wijze’ op.

Grieken beheersten vooralsnog het kerkelijke leven. De patriarch van Constantinopel benoemde de metropoliet van Kiev, meestal een Griek. De tradities van de Byzantijnse cultuur werden, op een creatieve manier, overgenomen. Het waren doorgaans Griekse kunstenaars door wie Jaroslav honderden kerken en kloosters liet bouwen en versieren. Alleen het ‘goudkoepelige’ Kiev al telde volgens een Duitse kroniek van begin elfde eeuw meer dan vierhonderd kerken. Het fraaist en beroemdst was de kathedraal van de Heilige Sofia, tussen 1037 en 1044 naar het voorbeeld van de kerk van de Heilige Wijsheid in Constantinopel gebouwd. In de zeventiende eeuw kreeg de kerk een barok uiterlijk, maar binnen zijn de fresco’s en mozaïeken uit de tijd van Jaroslav bewaard gebleven.

Ook het Kievse Holenklooster stamt oorspronkelijk uit deze tijd, 1051. Een kluizenaar die op de heilige berg Athos in Griekenland had vertoefd, groef voor zichzelf een grot aan de steile oever van de Dnepr en kreeg later gezelschap van meer en meer kluizenaars die zijn voorbeeld volgden. Op den duur ontstond een vele kilometers lang labyrint van catacomben waarin tal van kapellen en graven van heilige monniken waren ingebouwd. Ook de kroniekschrijver Nestor ligt hier begraven.

Jaroslav bedreef huwelijksdiplomatie die hem tot de ‘schoonvader van Europa’ maakte. Zelf getrouwd met de dochter van de Zweedse koning, huwelijkte hij zijn eigen dochters uit aan de (toekomstige) koningen van Noorwegen, Hongarije en Frankrijk. Dochter Anna was na de dood van Hendrik i van Frankrijk (1060) jarenlang regentes voor haar minderjarige zoon Philips i. Ook voor zijn zonen vond Jaroslav Europese prinsessen.

Na Jaroslavs dood in 1054 viel het Kievse rijk door hevige onderlinge strijd tussen zijn nakomelingen andermaal uiteen. Dit kwam door een structureel defect: men volgde niet het principe van de primogenituur, de vererving van vader op de oudste zoon. Grote dreiging ging ook uit van een nieuwe Turkse nomadenstam die in het midden van de elfde eeuw in de zuidelijke steppe was gearriveerd, de Polovtsen, ook wel Koemanen genoemd. In 1061 plunderden zij Kiev.

Het Kievse rijk beleefde nog een tijdelijke opleving onder Volodymyr ii (1113–1125). Van moederskant claimde hij de kleinzoon te zijn van de Byzantijnse keizer Constantijn Monomachus (1042–1055), aan welke band hij de bijnaam ‘Monomach’ (van het Griekse woord voor ‘hij die alleen vecht’) ontleende. Onder zijn bewind schreef Nestor zijn kroniek. Daarna brokkelde het rijk geleidelijk aan af en trokken de deelvorsten zich steeds minder aan van het gezag van de oudste vorst in Kiev.

Met tegen de 40.000 inwoners was Kiev in de elfde eeuw een grote stad, ongeveer van de omvang van Parijs en groter dan Londen. Het rijk waar Kiev de hoofdstad van was, strekte zich uit van de steppegrens in het zuiden tot Karelië in het noorden en van het Karpatengebergte in het westen tot de rivier de Oka in het oosten. Het had een omvang van zo’n 800.000 vierkante kilometer en telde enkele miljoenen inwoners. De meesten waren Oost-Slaven, naast Varjagen, Finnen, Grieken, Armeniërs, Duitsers, Joden en Turken. Het zwaartepunt bevond zich in het vruchtbare zuiden rond de middenloop van de Dnepr, nabij de steppegrens en naar de Zwarte Zee en het Byzantijnse rijk toegekeerd. Hier lagen Kiev en de belangrijkste vorstendommen.

De vorst werd bijgestaan door zijn gevolg, de droezjina. Deze adel was aan de vorst gebonden en leefde vooral van veldtochten, ambten en handel. Pas op den duur groeide de betekenis van grondbezit. De meeste boeren waren vrij. Vorsten en kooplieden uit het Kievse rijk dreven handel met Byzantium en het Midden-Oosten en ruilden slaven, honing, pelzen, was en graan tegen wijn, juwelen, geweven stoffen, kunstvoorwerpen en metalen wapens. Maar door de dreiging van de Polovtsen en de neergang van Byzantium boette de Dnepr in de loop van de twaalfde eeuw als handelsroute steeds verder aan belang in. De handel verschoof nu westwaarts in de richting van Polen en Duitsland.

De cultuurtaal was het Kerkslavisch, geschreven in het cyrillische schrift dat de Griekse monniken en broers Cyrillus en Methodius in de negende eeuw naar de Slaven hadden gebracht. De gewone mensen spraken Oost-Slavische dialecten, waaruit zich op den duur het Oekraïens, Wit-Russisch en Russisch hebben ontwikkeld. Oekraïense historici en taalkundigen veronderstellen dat het Oekraïens van nu zijn oorsprong vindt in de spreektaal, zoals die duizend jaar geleden in Kiev werd gebruikt. Men verschilt van mening of die eigen taal al eind elfde, begin twaalfde eeuw is ontstaan, dan wel, overeenkomstig de conservatievere Sovjetkijk, pas in de dertiende of veertiende eeuw.

Van een staat in de moderne zin van het woord met een centraal gezag kan men echter moeilijk spreken. Tijdens zijn neergang werd Kiev herhaaldelijk geplunderd door rivaliserende vorsten. In 1169 werd de stad in brand gestoken door Andrej Bogoljoebski, een kleinzoon van Volodymyr Monomach die bezig was de macht van zijn vorstendom rond de steden Soezdal en Vladimir in het noordoosten van Roes uit te breiden. Een andere vorst uit deze tijd, Ihor van Novhorod-Siversky, leed in 1185 een legendarische nederlaag tegen de Polovtsen aan de rivier de Donets. Het is het onderwerp van de vroegste Oost-Slavische literaire klassieker, Het lied van de veldtocht van Ihor, dat de Russen én de Oekraïners bij hun literatuur hebben ingelijfd. ‘De strijd van de vorsten tegen de heidenen kwam ten einde, want broer zei tegen broer: “Dit is van mij en dat is ook van mij.” En van het kleine zeiden ze, “dit is groot”, en ze begonnen onder elkaar te twisten. En de heidenen kwamen van alle kanten zegevierend naar het land van Roes.’

Op deze manier verkwanselden de vorsten hun voorvaderlijke erfgoed. De tweedracht maakte Roes tot een gemakkelijke prooi voor de Polovtsen. Ihor werd verslagen. ‘De zwarte aarde onder de hoeven raakte bezaaid met beenderen en doordrenkt met bloed. Smart spreidde zich uit over het land van Roes.’ Hoezeer de schrijver van het Ihorlied ook onder de indruk was, de nederlaag was slechts een voorbode van ergere rampen die het voormalige Kievse rijk nog te wachten stonden.

Begin dertiende eeuw verenigde de nomadenvorst die bekend geworden is onder de naam Dzjingis Chan ver weg in Azië de Mongoolse stammen onder zijn gezag en begon een reeks veroveringstochten die leidden tot de vorming van een onmetelijk Mongools rijk. In 1223 al verscheen er ook een afdeling van zijn leger in de steppe benoorden de Zwarte Zee. Deze Mongolen plunderden de handelshaven Caffa aan de zuidoostkust van de Krim die de plaats van het vroegere Theodosia had ingenomen en sloegen hierna ergens bij de kust hun tenten op om te overwinteren. Hun expeditie was als niet meer dan een verkenningstocht bedoeld. Maar op hun terugtocht vonden ze een gezamenlijk leger van de Polovtsen en de vorsten van het gewezen Kievse rijk tegenover zich, dat ze aan het riviertje de Kalka ten noorden van de Zee van Azov verpletterend versloegen. Daarna trokken de Mongolen zich weer terug achter de Wolga.

Na de dood van Dzjingis in 1227 zetten zijn nakomelingen zijn werk voort en in 1236 lanceerde zijn kleinzoon Batoe Chan nu een serieuze aanval op Europa. De onderling verdeelde Oost-Slavische vorsten waren geen partij voor de legers van de bedreven Mongoolse ruiters en boogschutters. In maart 1238 trokken de Mongolen op naar de noordelijke handelsstad Novgorod, maar door de plotseling intredende dooi werden ze gedwongen hun veldtocht af te breken en ze trokken zich terug naar de zuidelijke steppe. Daar onderwierpen ze de Polovtsen en de Krim en bezetten Perejaslav en Tsjernigov nabij Kiev. In de winter van 1240 op 1241 hervatte Batoe zijn westelijke veldtocht. Kiev werd na een lang beleg ingenomen en vrijwel volledig verwoest. Een deel van het Mongoolse leger vervolgde de weg naar Silezië, een ander deel naar de Adriatische Zee, maar vóór Wenen werd de veldtocht eind 1241 afgebroken omdat de grote chan, Dzjingis’ zoon Oegedej, in Mongolië was overleden. Batoe spoedde zich naar Karakorum om deel te nemen aan de opvolgingsstrijd.

In het westelijke deel van het veroverde gebied stichtten de Mongolen het rijk van de Gouden Horde met Saraj aan de Wolga ruim honderd kilometer ten noorden van de Kaspische Zee als hoofdkwartier. De Mongolen lijfden tijdens hun tochten de overwonnen Turkse nomaden in, maar gingen op den duur zelf in die nomadenvolken op; de Oost-Slaven noemden hen Tataren. Zo ontwikkelde het rijk van de Gouden Horde zich tot een Turks, islamitisch rijk. Het omvatte de vorstendommen van het voormalige Kievse rijk, het steppegebied ten noorden van de Zwarte Zee met inbegrip van de Krim en het Wolgagebied tot Kazan. De lokale vorsten mochten hun positie behouden, zolang ze de chan maar tribuut betaalden. Het Kievse land liep leeg. Veel bewoners trokken weg uit de onveilige grensstreek naar het noordoosten en zuidwesten.

De erfenis van Kiev-Roes

Al vóór de Mongoolse invasie was het grootvorstendom Kiev voorbijgestreefd door enkele nieuwe machtscentra: de vorstendommen Galicië-Wolynië aan de voet van de Karpaten in het zuidwesten, Vladimir tussen de rivieren de Wolga en de Oka in het noordoosten en Novgorod, de belangrijkste handelsstad, in het noorden. In 1300 verplaatste de metropoliet zijn zetel van Kiev naar Vladimir, om in 1328 verder te verhuizen naar Moskou, dat nu de kerkelijke hoofdstad werd. Want in de loop van de eerste helft van de veertiende eeuw werd Vladimir op zijn beurt overvleugeld door Moskou, waarvan de heersers ook de grootvorstentitel overnamen. Moskou schoof zichzelf nu naar voren als de rechtmatige en enige erfgenaam van Kiev-Roes.

Volgens een verhaal uit het begin van de zestiende eeuw had de Byzantijnse keizer Constantijn Monomachus zijn kroon indertijd toegezonden aan zijn kleinzoon, de Kievse grootvorst Vladimir Monomach (de Oekraïense vorm Volodymyr is in deze Moskovische versie minder op zijn plaats). Met deze ‘Sjapka Monomacha’ (muts van Monomach), een met sabel afgezet en met juwelen versierd pronkstuk dat in werkelijkheid eerder van Centraalaziatische herkomst was, kroonden zich de vorsten van Moskou in navolging van die van Vladimir. Als de erfgenamen van de grootvorsten van Kiev mochten de Moskouse grootvorsten, en later de tsaren, dus aanspraak maken op alle landen die deel hadden uitgemaakt van het Kievse rijk, zo was de strekking van het verhaal. Deze mythe stelde Rusland later in staat zich als duizendjarig rijk te presenteren, dat immers terugging tot het ontstaan van Kiev-Roes.

Oekraïense historici vertellen een heel ander verhaal, waarin het grootvorstendom Galicië-Wolynië de voornaamste schakel vormt. Galicië, of Halytsj in het Oekraïens, ontleent zijn naam aan het Indo-Europese woord voor zout, hal. Zijn zoutmijnen gaven het gebied een grote economische betekenis, want zout was in de middeleeuwen een essentieel en kostbaar product.

Verenigd rond 1200, kwam het vorstendom van Galicië en Wolynië op het toppunt van zijn invloed onder Daniël ofwel Danylo van Halytsj, die in 1238 de troon besteeg en in 1253 door een afgezant van paus Innocentius iv tot rex Russiae of koning van Roes werd gekroond. Hij bracht de lokale bojarenaristocratie onder zijn controle, weerde in het westen de opmars van de Duitse ridders af en spande zich op pauselijk verzoek in om een kruistocht tegen de Mongolen van de grond te krijgen. Toen een militaire coalitie met zijn westerburen mislukte, ging hij de Mongolen in 1255 alleen te lijf, maar hij moest uiteindelijk voor hun overmacht zwichten. Toch wist hij de Mongoolse invloed op zijn territorium tot een minimum te beperken.

In 1256 liet Daniël een burcht bouwen voor zijn zoon Lev, die zelf van 1264 tot 1301 regeerde en in 1272 van deze plaats als Lviv (afgeleid van Lev) zijn hoofdstad maakte. Gunstig gelegen nabij de waterscheiding tussen de Zwarte Zee en de Oostzee zou de stad onder wisselende namen uitgroeien tot een belangrijke handelsnederzetting waar behalve Polen en Roethenen (Oekraïners) ook Duitsers, Joden en Armeniërs woonden. In 1356 kreeg zij stadsrechten en begin vijftiende eeuw telde zij ongeveer tienduizend inwoners.

Na Levs regering kon Galicië-Wolynië zich nog enkele decennia handhaven, maar in 1340 verloor het vorstendom zijn zelfstandigheid. In een periode van burgeroorlogen en buitenlandse invasies werden Galicië en West-Wolynië midden veertiende eeuw veroverd door koning Casimir de Grote van Polen. Oost-Wolynië viel toe aan de grootvorst van Litouwen.

Volgens Oekraïense historici was Galicië-Wolynië de rechtmatige erfgenaam van Kiev-Roes en de eerste nationale Oekraïense staat. Daarbij benadrukken zij een fundamenteel verschil met Moskou. Dat nam als vazal van de Gouden Horde het patrimonialisme van de Mongolen over, waarin de persoonlijke autoriteit van de heerser voorop stond en geen onderscheid werd gemaakt tussen wat publiek en wat privaat was. Kiev en Galicië daarentegen ontwikkelden in hun ogen een meer ‘Europese’ politieke cultuur.

Hoofdstuk 2

Kozakkenhetmanaat

Caffa, Litouwen en Polen

De Griekse kolonies aan de Zwarte-Zeekust werd in de dertiende eeuw nieuw leven ingeblazen door kooplieden uit Venetië en Genua. De Tataren die de zijderoute tot bloei brachten, verkozen de Genuezen hier als handelspartners. Hun belangrijkste haven, Caffa, was een van de grootste steden in de regio. Op het hoogtepunt zou zij tegen de 70.000 inwoners hebben geteld. Er woonden Grieken, Armeniërs, Slaven, Vlachen (Balkanroemenen), Karaïten (een Joodse sekte), Tataren, Syriërs, Arabieren, Georgiërs, Goten, enzovoort, die een mengelmoes van talen spraken. De Spaanse reiziger Pero Tafur bezocht de stad in de jaren dertig van de vijftiende eeuw en schreef: ‘Waren er geen Genuezen, dan zouden de mensen beslist in niets op ons lijken, zo veel verschillende nationaliteiten zijn er, zo veel uiteenlopende manieren van kleden en eten en zo’n diversiteit in de gebruiken der vrouwen.’

Caffa beheerste de handel in zijde, specerijen, goud en edelstenen uit Centraal-Azië maar deed ook in lokale koopwaar als vis, graan, huiden, zout en bovenal slaven. Ook werd er piraterij bedreven. In 1347 brachten Tataarse soldaten of slaven de builenpest uit het steppegebied hierheen, die zich langs de Zwarte-Zeekust verder verspreidde in de richting van Europa. Daar vaagde de Zwarte Dood binnen luttele jaren tenminste een derde van de bevolking van het continent weg.

In de ogen van Tafur was Caffa misschien wel groter dan Sevilla en werden er meer slaven verkocht dan waar ook ter wereld. ‘De verkopers laten de slaven, mannen zowel als vrouwen, zich naakt uitkleden, hullen ze in een vilten mantel en noemen de prijs. Dan moeten ze hun omhulsel afdoen en heen en weer lopen om te laten zien of zij een lichamelijk gebrek hebben. De verkoper dient zich te verplichten dat als de slaaf binnen zestig dagen aan de pest sterft, hij de koopsom zal terugbetalen.’

Een stuk naar het noorden in de richting van de Oostzee verenigden Litouwse stammen zich midden dertiende eeuw in een grootvorstendom, dat de Duitse kruisridders de weg versperde. Voortvarend verder zuid- en oostwaarts trekkend, belandden de Litouwers in de jaren veertig van de veertiende eeuw ook op Oekraïens grondgebied. In 1362 of 1363 wist grootvorst Algirdas zo’n tweehonderd kilometer ten zuiden van Kiev bij Syni Vody (de Blauwe Wateren) de Mongolen te verslaan. Zo kreeg hij het grootste deel van de Oost-Slavische gebieden ten westen van de Dnepr en langs de rivier onder controle. Reikend tot aan de Zwarte Zee, was Litouwen nu de grootste staat van Europa. Pas in 1380 lukte het ook Moskou, met een overwinning op het Snippenveld aan de bovenloop van de Don, de roem van de Tataarse onoverwinnelijkheid aan het wankelen te brengen.

De bevolking van het veroverde gebied bestond voor het merendeel uit Oost-Slaven. Gering in aantal, poogden de Litouwers hun niet de wet voor te schrijven. De Litouwse bovenlaag ging op in de plaatselijke adel. De politieke elite, maatschappelijke structuur, wetten en het orthodoxe geloof lieten de Litouwers onaangetast en het Oost-Slavisch bleef staatstaal. De lokale adel behield zijn leidende positie en verbond zich door onderlinge uithuwelijking met de Litouwse aristocratie. In de ogen van Oekraïense historici ontwikkelde het grootvorstendom Litouwen zich op deze manier in de veertiende eeuw tot een in wezen ook ‘Roetheense’ staat. Litouwen-Roethenië vormt in deze redenering een schakel in de keten die van Kiev-Roes naar het huidige onafhankelijke Oekraïne leidt.

De verhoudingen veranderden echter nadat Litouwen in 1385 een dynastieke unie met Polen was aangegaan. In dat jaar sloegen de Polen en de Litouwers na een periode van onderlinge strijd de handen ineen. De Poolse koningin Jadviga trouwde met de Litouwse grootvorst Jagello, de zoon van Algirdas. De Litouwse adel bleef eigen meester, maar groeide op den duur steeds verder naar de Poolse elite toe. Het katholicisme van de Polen werd staatsgodsdienst en pas in 1434 wist de van origine Roetheense orthodoxe adel formeel gelijkstelling met de katholieke adel te bereiken.

In 1569 maakte de Unie van Lublin van Polen en Litouwen definitief één gemenebest of, zoals het in het Pools heet, Rzecz Pospolita (tot op de dag van vandaag is dit de officiële naam van de Poolse republiek). Polen vormden rond de helft van de bevolking van de nieuwe staat, de ongeveer twee miljoen Roethenen ruim een kwart. Naast Galicië nam Polen nu ook de Oekraïense gebieden Wolynië, Podolië en Kiev van Litouwen over, wat de Poolse invloed snel deed groeien. De Polen introduceerden een standensysteem met een geprivilegieerde adel, de szlachta, waarin enkele zeer gefortuneerde families de boventoon voerden. Uithuwelijking, de hogere status van het katholicisme en de verbreiding van het Poolse onderwijssysteem leidden mettertijd tot assimilatie van de lokale adel. Het gevolg was dat de Roethenen of Oekraïners hun eigen elite kwijtraakten.

Steden genoten een aanzienlijke mate van zelfbestuur en stonden open voor nieuwe burgers, vooral Duitsers, Polen en Joden. Om zijn betrekkelijke tolerantie was Polen in de middeleeuwen een toevluchtsoord voor Joden die elders uit Europa waren verdreven. De Poolse koning Casimir de Grote nodigde hen zelfs expliciet uit zich er te vestigen.

De aanvankelijk relatief vrije Oost-Slavische boeren, ongeveer tachtig procent van de bevolking op Oekraïens grondgebied, raakten steeds meer in de positie van lijfeigenen. Alleen in de door de dreiging van Tataarse invallen dunbevolkte laagvlakte van de Dnepr kregen ze van de Poolse of gepoloniseerde adel nog allerlei privileges toegekend. Die waren bedoeld om hen deze kant op te lokken, maar de voorrechten gingen op den duur wel verloren. Eind zestiende eeuw werd het in Poolse documenten gebruikelijk deze laagvlakte aan te duiden als ‘Oekraïne’ of ‘grensland’, een naam die al eind twaalfde eeuw voor het eerst werd geboekstaafd. Het woord komt van het Oost-Slavische kraj of ‘grens’. De Polen spraken ook wel van kres, of in het meervoud kresy, het Poolse equivalent. Het etnische begrip Oekraïners ontstond pas in de negentiende eeuw.

De Poolse heerschappij bracht de Oekraïense gebieden in aanraking met culturele invloeden uit het Westen, zoals de Renaissance, het Humanisme, de Reformatie en het Poolse tegenoffensief daartegen in de Contra-Reformatie, de Barok. In 1596 kwam de Unie van Brest tot stand, die de orthodoxe gelovigen in het Pools-Litouwse Gemenebest onder het gezag van de paus plaatste, met behoud van de orthodoxe liturgie en riten. De Poolse regering beschouwde deze Geünieerde (of, zoals zij vanaf eind achttiende eeuw ging heten, Grieks-katholieke) kerk voortaan als de wettige orthodoxe kerk. Vanwege de ermee samenhangende privileges koos de plaatselijke adel voor de Geünieerde of zelfs voor de katholieke kerk, terwijl de orthodoxe kerk vooral de kerk van het lagere volk, de boeren, werd.

Eind zestiende, begin zeventiende eeuw was er in Oekraïne sprake van een anti-Pools orthodox reveil. Vorst Kostjantyn Ostrozky en andere edelen die de orthodoxie trouw waren gebleven, stichtten scholen en drukkerijen. De patriarch van Jeruzalem kwam in 1620 naar Kiev om nieuwe orthodoxe bisschoppen te consacreren. Sinds de tweede helft van de vijftiende eeuw had Kiev weer een eigen metropoliet die onder de patriarch van Constantinopel viel en niet onder de patriarch die vanaf 1589 in Moskou zetelde.

In 1633 werd de archimandriet van het Holenklooster, de van oorsprong Moldavische edelman Petro Mohyla tot metropoliet van Kiev gewijd. Hij schrok er bij de orthodoxe restauratie niet voor terug een voorbeeld te nemen aan de katholieke Polen. Uitgaande van de jezuïetencolleges die hij in hun midden had bezocht, waardeerde hij in 1632 een school van het Holenklooster op tot het Kiev-Mohyla College. Het bracht leerlingen behalve Grieks ook kennis van het Latijn bij en zou tot ver in de achttiende eeuw het belangrijkste Oost-Slavische centrum van hoger onderwijs en wetenschap blijven. De Kievse eruditie werd ook in Moskou zeer gewaardeerd voor disputen met andersgelovigen en de uitgave van kerkelijke literatuur. Het college, later uitgegroeid tot academie, zou nog een belangrijke rol spelen bij het doorgeven van Westerse invloeden naar Rusland. Oekraïense historici zien in dit alles aanzetten tot de geleidelijke ontwikkeling van een eigen Oekraïense identiteit.

==

==

Tekening van de Kievse metropoliet Petro Mohyla, 1646.

==

Kozakken en Tataren

Bij deze clericale en pedagogische verwikkelingen hadden de kozakken een wezenlijke inbreng. Zij ontwikkelden zich tot de voornaamste voorvechters van eigen ‘Oekraïense’ maatschappelijke, politieke en godsdienstige rechten. Het woord ‘kozak’, afkomstig van het Turkse kazak, betekent ‘vrij man’ of ‘vrijbuiter’. Met ingang van de vijftiende eeuw vestigden zich groepjes jagers en vissers – vaak weggelopen lijfeigenen – langs de grote rivieren in het gevaarlijke niemandsland van het zuidelijke steppegebied. Deze steppe werd door Polen het ‘Wilde Veld’ of dzikie pola genoemd (dyke pole voor Oekraïners). Het onttrok zich aan het Poolse, Moskovische of enig gezag; men zou het het ‘Wilde Zuiden’ van Oost-Europa kunnen noemen.

Als gevolg van de Tataarse plunderingen was er in deze zuidelijke streken, ruim een derde van huidig Oekraïne, vrijwel geen vaste bewoning. Het gebied was uiterst vruchtbaar en het wemelde er van de wilde dieren en vis, voor avontuurlijk ingestelde jagers en vissers een goede reden om hier hun geluk te beproeven. Deze ‘kozakken’, vaak Slaven, kozen hun eigen ‘hetmannen’ (van het Duitse Hauptmann) of op lager niveau otamany. Ze vielen nogal op: op een lange haarstreng (tsjoeb) na schoren ze hun hoofd kaal, ze hadden breed uitstaande hangsnorren en droegen hoge mutsen van schapenbont of tulbanden, lange met een ceintuur omgorde kaftans, wijde (‘Turkse’) pofbroeken, laarzen en een pijp in de mond. Ze golden als een vrijgevochten volkje, ruw, makkelijk ontvlambaar en met weinig respect voor andermans wet. Toen de Polen in de zestiende eeuw de Oekraïense steppe gingen koloniseren, lieten de kozakken zich door hen als grensbewakers inhuren.

Meer naar het zuiden hadden in de eerste helft van de vijftiende eeuw de Tataren van de Krim na het uiteenvallen van de Gouden Horde hun eigen staat gesticht. Zij vormden een mix van Turkse en verturkste volkeren die hier soms al vanouds woonden. Aan hun leiding stond een chan, een eigengereide vazal van de Ottomaanse sultan die in 1453 de Byzantijnen uit Constantinopel had verdreven. Drieëneenhalve eeuw lang en tot het eind toe kwamen alle chans uit de Girej-familie. In 1532 maakten ze het zo’n dertig kilometer van de kust gelegen, tussen de rotsen ingeklemde Bachtsjisaraj (Bahçesaray of ‘tuinpaleis’) tot hun hoofdstad.

Veel later bezong Alexander Poesjkin na een bezoek aan de Tatarenstad deze chans in zijn poëem De fontein van Bachtsjisaraj uit 1823. Een der Girejs maakt op een plundertocht een beeldschone Poolse vorstin buit, neemt haar in zijn harem op en wordt stapelverliefd op haar. Maar Maria trekt zich ongenaakbaar en vol smart terug in de eigen vertrekken die haar in zijn paleis zijn vergund. De chan brengt zijn nachten somber en eenzaam door en alle lust tot nieuwe avonturen is hem vergaan. ‘Wat gaat er om in zijn trotse geest?/ Van welke gedachte is hij vervuld?/ Stort hij zich opnieuw in het krijgsgewoel in Roes?/ Legt hij Polen zijn wet op?/ Wordt hij verteerd door bloeddorstige wraakgevoelens,/ Is hij een samenzwering in zijn leger op het spoor,/ Vreest hij misschien de bergvolken,/ Of de intriges van het sluwe Genua?’

Ook Girejs eerdere favoriet in de harem, een Georgische, heeft het moeilijk sinds de chan alle belangstelling voor haar is verloren. Ze dringt tot de vertrekken van de Poolse door en bedreigt haar. Dan is Maria er opeens niet meer. Gestorven van verdriet? Vermoord? Ook haar rivale wordt met een verschrikkelijke dood gestraft. ‘Het droefgeestige paleis staat leeg;/ Girej heeft het opnieuw verlaten;/ Weer is hij met een troep Tataren/ Op een boosaardige plundertocht naar vreemd gebied getrokken;/ Somber en bloeddorstig stort hij zich/ Opnieuw in het gevecht:/ Maar in het hart van de chan verbergt/ Een troosteloze vlam andere gevoelens./ In verwoede gevechten verheft hij/ Vaak zijn sabel om na een uithaal/ Plots stokstijf stil te blijven staan,/ Hij kijkt waanzinnig om zich heen,/ Verbleekt alsof hij, overmand door angst,/ Iets fluistert, en nu en dan/ Vergiet hij stromen hete tranen.’

‘Na de buurlanden van de Kaukasus/ En de vreedzame dorpen van Rusland/ Al vechtend te hebben platgebrand,/ Keerde de chan naar Taurida terug/ En eerde de beklagenswaardige Maria/ Met een marmeren fontein,/ In een afgelegen hoek van het paleis.’ ‘Achter de vreemde tekens [van het opschrift]/ Ruist het water op het marmer/ En druppelt met koude tranen/ Zonder ooit te verstommen.’ De ‘tranenfontein’ die Poesjkin hier bezingt werd in werkelijkheid in 1764 door de wrede chan Krym Girej bij het mausoleum van een beminde bijzit opgericht en later hierheen verplaatst. Het paleis en de fontein zijn nog steeds te bezichtigen, ze behoren tot de weinige Krim-Tataarse erfgoederen die bewaard zijn gebleven.