Erik Menkveld

Het grote zwijgen

Roman

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2011 ERVEN ERIK MENKVELD, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7116 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de negende druk, 2016

Beklagenswaardig is de leerling die zijn meester niet voorbijstreeft.

Leonardo da Vinci

Deel I
1910

1
De groene kamer

Jo steekt de pianokaarsen aan, gaat achter de toetsen zitten en bladert even in haar Marsyas-kopie. Het voorspel tot de zomernachtscène gaat ze spelen. Diepenbrock gaat achter haar staan en kijkt over haar schouders mee naar zijn eigen noten in haar prachtige handschrift en naar haar slanke vingers op het klavier. De omhoog groeiende haren in haar nek krullen over haar kanten kraag, haar hals en armen zijn bruin van het wandelen in de zon. O die huid van haar, denkt hij, die schitterende matte teint en die sproetjes. Hij moet zich weerhouden haar even met zijn vingertoppen aan te raken, even zijn hand op haar schouder te leggen. Maar dat zou de betovering verbreken. Alles moet verlangen blijven, onuitgesproken allesomvattend verlangen, net als in de muziek.

Tot gisteren leek er niets aan de hand. Ze deden precies tegen elkaar als tijdens de eerdere keren dat hij haar hier in Ukkel opzocht. Ze namen een tram naar Brussel, flaneerden langs de Louisalaan of rond de uitspanning in het bos van Tervuren, dwaalden door het museum, of ze wandelden in het dorp door de lanen rond het Observatorium van de sterrenwacht en in de landelijke omgeving van Jo’s huisje. Ze praatten onverzadigbaar over boeken en muziek, musiceerden ’s avonds, als Cathrientje sliep en de juffrouw zich had teruggetrokken, en lazen daarna. Alle Amsterdamse drukte viel van hem af op deze vakantie-achtige dagen en zwijgzame avonden in het gesuis van de gaslampen, met de ramen open en de zomeravondgeuren die binnenwoeien. Jo las hem soms een passage voor die haar getroffen had, dit keer steeds uit Het ivoren aapje, de nieuwe roman van een jonge Vlaamse schrijver die ze kortgeleden op een soiree persoonlijk had leren kennen. Maar vandaag, de dag voor hij terug moet naar huis, is de stemming omgeslagen. In de stad keek ze naar hem op een manier die ze anders zoveel mogelijk vermeed en die je ronduit zinnelijk zou kunnen noemen; aan tafel maakte ze aan een stuk door grapjes, raakte af en toe zijn hand aan en zag er goddelijk uit in haar witte blouse met korte pofmouwen. En nu speelt ze het voorspel tot de zomernachtscène uit zijn Marsyas.

Tot in de kleinste nuances voelt ze zijn muziek aan; haar zo te horen geeft hem het gevoel ten diepste begrepen te worden. Alleen in de Deiopeia-melodie – uitgerekend daar – maakt ze een fout. En als hij voordoet hoe ze moet fraseren, met zijn armen aan weerszijden van haar bovenlichaam, legt ze even haar hoofd tegen zijn schouder, zodat hij een ogenblik in het donkere paadje tussen haar borsten kijkt. Hij doet een stap achteruit en zij speelt door, foutloos tot het eind van de passage, alsof ze met opzet struikelde in de Deiopeia-melodie. Waarna ze opstaat om thee in te schenken op het Japanse tafeltje en gaat zitten in de rieten stoel tegenover de zijne om hem voor te lezen alsof er niets is voorgevallen.

Maar een halfuur nadat ze zijn gaan slapen staat ze plotseling in zijn kamer. Hij sliep al bijna, half verzeild in een ingewikkelde droom over de aanstaande Marsyas-première, salariseisen van het orkest en geharrewar met de acteurs over de tekst, die ze niet sterk vinden. De kaars in haar hand werpt een flakkerend licht op het groene behang. Ze is op blote voeten, heeft haar haren los, en draagt zo te zien niets onder haar lange witte nachtjapon. Ze staat te huiveren, terwijl het een warme nacht is. Voor hij ging slapen heeft hij zelfs de gestikte deken teruggeslagen en het raam open gezet.

Ze ziet er zo mooi uit, zo onweerstaanbaar, dat hij alle afspraken met zichzelf vergeet en zijn armen voor haar opent. Zonder de kaars uit te blazen zet ze de blaker op het marmeren bovenblad van het nachtkastje en kruipt tegen hem aan. Mijn God, die geur van haar lichaam, die zijdezachte huid! Minutenlang liggen ze doodstil, zij nog steeds trillend, met haar rug tegen zijn borst en haar billen tegen zijn bovenbenen, hij met een arm om haar middel en zijn gezicht in haar haren. Tot ze zich met een ruk omdraait, hem op zijn rug duwt en met haar knieën aan weerszijden van zijn lijf gaat zitten. Langzaam trekt ze het nachthemd over haar hoofd. Daar zijn haar borsten, meisjesachtig klein, en het komijnzaad van haar oksels. Is dat iets Brussels? denkt hij. Hij heeft nog nooit een vrouw met geschoren oksels gezien.

‘Vind je me mooi,’ vraagt ze verlegen. Hij weet niet of ze die verlegenheid speelt. Haar lichtbruine huid is overdekt met sterrenstelsels moedervlekjes die hem in haar hals en op haar armen altijd al zo opwonden; haar buik is een beetje hobbelig en draagt de littekens van Cathrientjes geboorte, haar donkere tepels zijn klein en ongerept, alsof er nooit een kind aan heeft gedronken. Terwijl ze zijn pyjama begint los te knopen omvat hij haar stevige, ronde schouders en denkt: ik had aan haar lippen al kunnen zien hoe haar tepels zouden zijn.

==

Als hij de volgende ochtend zijn ogen opent ligt ze ontspannen te slapen, iets wat hij zich nauwelijks kan voorstellen. Hoe vertrouwd ze ook met elkaar zijn – op deze manier zijn ze het niet. Zelf heeft hij nauwelijks geslapen. Alsof hij niet diep in het donkere water van de slaap is weggezonken, maar dicht onder de oppervlakte is blijven zweven, waar de daagse gebeurtenissen en geluiden nog in felle kleuren doordrongen. ‘Maalstroomdromen’ noemde hij dat in zijn studententijd; meestal had hij het na te hard werken of die enkele keer dat hij alcohol had gedronken. Nu zijn de beelden van Jo’s gretige bedrevenheid zijn nacht blijven doorschemeren.

Ze maakt een fluitgeluidje met haar neus. Wat ligt ze daar onwerelds naast hem: op haar zij, met één arm boven haar hoofd gebogen, haar naaktheid tot haar middel bedekt door de glanzend groene deken. Ook zo, in haar slaap, is ze mooier dan hij zich ooit heeft durven voorstellen. Het doet na al die jaren van verlangen bijna pijn om daadwerkelijk naast haar wakker te worden en te zien hoe haar hoofd tegenover het zijne in de kussens ligt, hoe haar huid is in het ochtendlicht, hoe haar donkere haar over het kussen valt. En tegelijk staat ze hem tegen. Hoe begeerlijk ze er ook bij ligt, hij moet er niet aan denken haar nu aan te raken. Het toegewijde gezicht van Elsa komt steeds op in de stilte en hij stelt zich voor dat zij hem hier in de groene kamer ziet liggen naast Jo. Hoe kan hij Elsa’s vertrouwen zo beschamen? Elsa die zich deze dagen een slag in de rondte werkt om hun nieuwe buitenhuis in Laren op orde te krijgen, zodat hij er dit najaar al zal kunnen werken. Elsa die ermee ingestemd heeft dat hij dit keer geen hotel nam, maar bij Jo thuis ging logeren om kosten te besparen. Een plotseling opblikkerende angst vlijmt door zijn borst. Er woedt een hevige brand, Elsa roept in doodsangst om hem. Nee, een van de kinderen heeft een kritieke koortsaanval. En hij ligt hier naast Jo.

Het liefst zou hij onmiddellijk uit het bed springen en zijn koffers pakken en vertrekken, terug naar Elsa en de kinderen, om hen met liefdesbetuigingen te overladen. Maar het is nog niet eens licht en het duurt nog minstens een uur voor de juffrouw opstaat. Hij durft zelfs Jo niet te wekken, al moet ze natuurlijk terug zijn in haar eigen kamer voor haar dochter wakker wordt. Met een vergenoegd kreuntje rekt ze zich, draait zich om, en slaat haar arm over hem heen. ‘Slaap ik?’ vraagt ze. ‘Van de vierentwintig uur met jou wil ik er vierentwintig genieten.’ En met moeite kust hij haar in haar hals en op haar schouder, verwijtend gadegeslagen door de nietsvermoedende Elsa.

==

‘Vond je ’t fijn dat oom Fons bij ons logeerde?’ vraagt Jo tijdens het ontbijt aan Cathrientje. Door de geruststellend normaal gedekte tafel, het gebruikelijke geredder van de juffrouw en het gebabbel van de peuter luwt zijn schuldgevoel. ‘Oom Fons gaat vandaag weer naar zijn eigen meisjes in Amsterdam. Wat zullen we hem missen hè?’

Zo vanzelfsprekend zal alles ook thuis weer zijn, geen mens zal ooit weten wat er tussen hem en Jo gebeurd is, en hij voelt het wrange en navrante uit de beelden van de nacht verdampen. Alleen Jo zal eruit overblijven. Jo die zich met die onbeschrijfelijke blik aan hem gaf, Jo halfnaakt, slapend in het ochtendlicht.

Voorbeeldig geïnstrueerd overhandigt Cathrientje hem een pakje. Een donkergroene satijnen kravat. ‘Als aandenken aan je verblijf in onze groene kamer,’ zegt Jo.

Ze heeft het allemaal voorbereid, denkt hij.

2
Paleis voor Volksvlijt

De laatste herders wankelen weg tussen de bomen, het maanlicht op het lover en de druiventrossen dooft. De liefdesdronken zomernacht komt tot een eind. En langzaam valt een ander licht over de wingerd en de open plek in het woud. De eerste zonnestralen priemen door het hoog omstaand geboomte. Alleen Deiopeia ligt er nog, verlaten bij de bron. Tussen de stammen rijzen een voor een de andere nimfen op en vormen een rei. Op ragfijne ritmes van strijkers, fluit en castagnetten beginnen ze rond hun zuster te draaien – een dans die uitgroeit tot de statige melodie van Phoebus Apollo.

De god verschijnt weer op zijn zonnewagen. Bij de wingerd klapt hij het portiertje open en schrijdt, de gouden Lyra plechtig voor zijn hagelwit gewaad, tussen de nimfen door. Tot Deiopeia richt hij dan het woord: een zoon zal haar geboren worden, de stamvader van een eeuwig jong geslacht. Het bacchische bloed, vermengd met het apollinische zal vloeien door die aderen. En triomfantelijk eindigt hij zijn epiloog:

==

Dan worden kunst en leven één

En strenglen troostrijk zich dooreen

Voor al die zijn geboren!

==

In de violen en blaasinstrumenten zwelt Apollo’s melodie nog één keer aan. De laatste tonen sterven weg. Dan is het stil, ademloos stil, en valt het doek.

==

Aangeslagen zit Van der Meulen in de donkere zaal. Het is alsof hij uit een droom ontwaakt – een droom waarin hem iets geopenbaard is, groter dan alles, groter dan het licht.

De luchters gloeien elektrisch op, daar zijn de draperieën, de gipsgodinnen, de operetteloges, het sleetse pluche vol opgedoft premièrepubliek. Het klappen barst los.

De vrouw die hij op de rug ziet, in libertyjurk van shantoeng, diadeem in het gefriseerde haar, tikt met haar programmaboekje op de rug van haar hand. Ze onderdrukt een geeuw. ‘Ik zou meteen de mantels gaan halen, dan ben je de drukte voor.’ De man naast haar knikt, verschikt zijn strik, de witte roos op zijn revers, en snuift vast aan de popelende sigaar in zijn pochet.

Ontnuchterd laat Van der Meulen zijn blik over de applaudisserende menigte glijden. Hoeden met fruit en veren, linten, exotische bloemen. Binocles. Stola’s. Juwelen. Een wolk van weelde stijgt op uit de zaal. Wat een schimmenspel, denkt hij, deze gewone werkelijkheid, wat een klucht vol gewichtig onbenul en verveelde dames.

Op zijn knieën ligt het notitieboekje waarin hij tijdens de voorstelling flarden tekst en muziek stenografeerde voor zijn recensie. Hij steekt het in zijn zak. Wat heeft hij eraan? Hoe moet hij in godsnaam onder woorden brengen wat hij zojuist heeft gehoord en gezien?

Het doek gaat weer omhoog. De wingerd, de bron, de stammen rond de open plek in het Phrygische woud. De herders en herderinnen komen als eersten, het applaus trekt nauwelijks aan. Een ‘mythische komedie’ luidt de ondertitel van het stuk en deze wellustige stervelingen vormen het aardse, komische element. Maar komisch bleken ze allerminst met hun boertige gebaren en mimiek. Vervelend en overbodig waren ze – een jolige kreet in een serafijns akkoord. Ze buigen hand in hand en lopen achteruit.

Met dartele trippelpasjes golven nu de nimfen in hun zeegroene sluiers het podium op. En daar is Deiopeia. Nog altijd even mooi en etherisch, ook nu ze het nimfachtige glimlachend van zich af laat glijden en weer Jacqueline Royaards-Sandberg wordt. Gesmoorde kreten. Het applaus leeft op.

Onvergetelijk hoe zij in de tweede acte uit de bron oprees. In het orkest de zoele wind en al het zonnige, tere van de eerste lenteochtend. Dan harpgeklater en haar stralende verschijning.

==

Wie wekt mij uit mijn diepe rust?

Muziek heeft mij het oor gekust...

Gij, faun, van u die klanken?

==

Dat Marsyas vanaf dat moment verliefd is, was volkomen invoelbaar. En hoorbaar in de muziek. Telkens als Deiopeia daarna in het woud verscheen, gebeurde er iets in het orkest. Alles ging glanzen, licht en schittering omstraalden haar.

Stijf en log, met altijd nog die namaakglimlach op zijn bordkartonnen kop, treedt nu Apollo voor het voetlicht. Naast de herders het tweede storende element in deze voorstelling: de grote Willem Royaards. Het enige wat deze god gemeen heeft met zijn marmeren collega’s in de musea, is zijn lier. Nog altijd houdt hij die voor zijn nauwelijks door het spierwit kleed verhulde embonpoint. Wat jammer toch, denkt Van der Meulen, dat Marsyas de muzikale strijd verliezen moet van dit Olympisch zwaargewicht met zijn geblankette konen en retorische gedaver. Marsyas, die speels rondspringende sater, dat hartstochtelijk levende, overmoedige kind, menselijk haast in zijn stemmingen en verlangens, oprecht in al zijn woorden en gebaren. Kijk, daar heb je hem met zijn fluit: Pierre Mols. Wat een acteur, zo jong als hij is. Het weinige publiek dat voor Royaards nog niet opstond, veert nu ook omhoog. ‘Bravo!’ klinkt het hier en daar. ‘Mols! Mols!’

Royaards wijst naar de dichter van het stuk op de eerste rij. De bebaarde jongeman staat op, keert zich naar de zaal en buigt een paar keer om zich heen. Nauwelijks ouder dan ik is hij, denkt Van der Meulen. Halverwege de twintig, op zijn hoogst.

En dan, als de dichter weer zit, begint een ritmisch roepen om de componist. ‘Diepenbrock! Diepenbrock!’

Zijn krans is hem al in de orkestbak aangereikt, maar het publiek blijft om hem klappen en roepen tot ook hij tussen de acteurs en dansers staat.

Bescheiden buigt hij, alsof deze ovatie niet voor hem bedoeld is, lacht even naar de loge, waar zijn echtgenote en een jongere vrouw hem enthousiast toeklappen. Er worden bloemen uitgereikt. Genereus gebaart hij naar de hoofdrolspelers, de jonge schrijver en het orkest. Maar niet zij hebben dit stuk gemaakt – dat heeft hij gedaan met zijn muziek.

Daar staat hij met zijn groene kravat, het enige waarmee hij zich van de orkestleden lijkt te onderscheiden. Dat uit zo’n tenger lijf zo’n klankenrijkdom voort kan komen. Wat een geest moet er wonen in deze man. Hoe hij de lente voelbaar maakt in het begin! De muziek was het ruizelende leven, de bladeren, de vogels, de lichtval, het schaduwgewemel. En dan dat verliefde fluitmotief van Marsyas dat telkens opdook! Het mijmerende tussenspel, de nimfendansen, het maanovergoten liefdesduet tussen fluit en viool in de prelude tot de zomernacht. De afgelopen weken was er heel wat nieuwe Nederlandse muziek te bespreken; zonder uitzondering muf, miserabel dilettantenwerk naast deze Marsyas.

Het doek valt, gaat weer op, het hele gezelschap dankt opnieuw. Met een zwierig gebaar hangt een van de nimfen Diepenbrock zijn krans om de hals.

==

‘Ah, Van der Meulen, hoe vond je het?’ Wierdels en zijn vrouw, die net hun mantels en hoeden hebben opgehaald, komen uit de drukte in de vestiaire op hem af.

Te aangedaan nog voor een oordeel stamelt hij dat het groots was, vooral de muziek. Dit is wel het laatste waar hij op zit te wachten nu: een discussie met de directeur van zijn krant.

Mevrouw Wierdels knikt. ‘Ja, de muziek was fraai, maar wel erg zwaar. Vermoeiend op den duur. Royaards en zijn vrouw zijn fabuleus, die Marsyas-jongen vonden wij banaal.’

Diepenbrocks muziek vermoeiend? denkt Van der Meulen. En Royaards fabuleus? Zoals in elke rol die de man speelt, brulde hij ook nu weer als een leeuw.

‘Ja, schrijf maar dat Royaards het werk gedaan heeft met zijn echtgenote,’ zegt Wierdels. ‘Het stuk op zich stelt weinig voor.’ Wierdels denkt verstand te hebben van literatuur. Van muziek weet hij niks.

‘Die dichter is toch een van Diepenbrocks privé-studenten in de oude talen?’ zegt mevrouw Wierdels tegen haar man. ‘Hij heeft die jongen willen pousseren natuurlijk...’

Een gesoigneerde heer met martiale kop en een naar buiten trekkend oog baant zich een weg naar de uitgang en knikt Wierdels in het voorbijgaan minzaam toe. ‘De schrijver Lodewijk van Deyssel,’ sist deze trots. ‘Heb je gezien wie er nog meer waren, Van der Meulen? Kloos, Verwey, Van Eeden, Boutens – heel literair Nederland zat in de zaal. Op zich al een vermelding waard in je bespreking.’

Van der Meulen kan zich niet langer inhouden. ‘Het stuk is misschien niet sterk. Maar Diepenbrocks muziek is subliem!’ De felheid waarmee hij zich mede tot mevrouw Wierdels richt, brengt een lachje op het gezicht van de directeur.

‘Maar je zult me toch toegeven dat de verzen rijmen als in een oude kroniek en dat het hele stuk niet veel meer is dan kindergekeuvel met die eeuwige jamben. Bovendien is er geen touw aan vast te knopen, met al dat gezeur over het dionysische en apollinische! Is Nietzsche nog altijd in de mode? Hé, daar hebben we je collega van Het Nieuws van den Dag.’

Vanuit de menigte komt de rijzige gestalte van Daniël de Lange doelgericht hun kant op. Met zijn joyeuze kleding, zijn gemillimeterde schedel en zijn witte, uitwaaierende baard maakt hij een jeugdige indruk voor een man van zeventig. Veel jeugdiger dan de minstens twintig jaar jongere directeur van De Tijd, die hem verbaasd een hand toesteekt. ‘Wierdels. Aangenaam kennis met u te maken...’

‘Aangenaam,’ zegt De Lange. Hij geeft ook mevrouw Wierdels een hand en richt zich dan tot Van der Meulen.

‘Ik zag je ineens staan. Hoe maak je het, jongeman?’

‘U kent elkaar?’ vraagt Wierdels.

‘Jazeker kennen wij elkaar. Ik heb Van der Meulen zelf naar Amsterdam gehaald. Zo mag ik het toch wel zeggen, nietwaar?’

‘Zo mag u het inderdaad zeggen,’ zegt Van der Meulen.

==

Zijn laatste winter in Helmond, toen hij van het seminarie was gestuurd omdat hij uitsluitend met muziek in zijn hoofd liep – die laatste verschrikkelijke maanden thuis, waarin zijn moeder hem bedroefd aankeek, zijn broer en zusje hem uit de weg gingen en zijn vader uitsluitend wrokkig zweeg en met deuren sloeg als hij in de buurt was – die laatste barre Brabantse winter had hij zich in het hoofd gezet dat hij naar Amsterdam zou moeten wilde hij ooit iets bereiken als componist. Maar dan moest hij wel eerst iets hebben om in Amsterdam te laten zien. Van oude planken had hij een tafel getimmerd en zich met een deken om zijn benen teruggetrokken op de zolder boven de smederij. Een groots muziekdrama ging hij componeren, over de liefde tussen een Romeins legerhoofd en Welleda, een Germaanse wichelares, ten tijde van de Bataafse opstand. Een vaderlands werk van wagneriaanse allure moest het worden, dat zou die familie van hem leren.

Meteen dat volgende voorjaar reisde hij naar de hoofdstad om een paar voltooide fragmenten bij de portier van het conservatorium af te geven. Misschien kon een van de docenten er eens naar kijken. Een week later werd hij uitgenodigd door Daniël de Lange, de directeur zelf. Die nam, net als in zijn recensies, geen blad voor de mond: ‘Het uitgangspunt is veelbelovend, jongeman, maar de uitwerking laat te wensen. Muzikale basiskennis, daar ontbreekt het u aan. Mooie ideeën hebt u genoeg, maar mooie ideeën moeten effectief vormgegeven worden. Waarom neemt u niet eerst wat theorielessen?’ ‘Daar heb ik geen geld voor,’ antwoordde hij. ‘En je familie?’ ‘Ook niet.’ Waarop De Lange tot zijn verrassing voorstelde hem één maal per week bij zich thuis privéles te geven, gratis nog wel – zo slecht was dat onbeholpen beginnersgepruts kennelijk ook weer niet. De enige voorwaarde was, dat hij snel middelen van bestaan zou zoeken. ‘Als u niet belooft minstens twee jaar in leven te blijven,’ zei De Lange schertsend, ‘dan begin ik er niet aan.’

En zo zat hij de volgende winter op een onverwarmde Amsterdamse zolder te werken. Bevrijd van de spanningen thuis, maar eenzamer dan ooit, een steeds havelozer, steeds geëxalteerder kluizenaar met – als het mandje proviand dat zijn moeder hem regelmatig stuurde leeg was – vaak niet meer dan een korst brood en een glas melk als avondmaal. De enige bij wie hij per brief zijn hart kon luchten was zijn broer Chris, die inmiddels bij de jezuïeten in Mariëndaal zat. En werk was niet te vinden. Maar met hangende pootjes terug naar Helmond ging hij in geen geval. ‘Amsterdam?’ had zijn vader woedend geroepen toen hij zijn plannen bekend had gemaakt. ‘Dan moet meneer de kunstenaar voortaan maar voor zichzelf gaan zorgen. Ik heb offers genoeg gebracht. Jarenlang ligt een mens krom, zodat meneer naar het seminarie kan. En wat doet meneer? Gedichten lezen en muziek maken! En nu wil hij componist worden in de grote stad! Terwijl hij godverdomme al pastoor in Brabant had kunnen zijn, of klerk op een handelskantoor...’

Bijna waren de ontberingen en de eenzaamheid hem die eerste Amsterdamse ‘hongerwinter’ te veel geworden. Daarom was hij zich aan een ijzeren dagritme gaan onderwerpen. Van vijf tot negen ’s ochtends componeerde hij, en ging vervolgens naar de verwarmde leeszaal van de Universiteitsbibliotheek om zich zo lang die open was in de boeken te storten die De Lange hem had opgegeven. En elke donderdag kon hij zich laven aan de inspirerende verhandelingen die De Lange in zijn schemerige studeerkamer afstak. Over de klassieke harmonieleer ging het vooral, en over de polyfonie uit de Renaissance, waarvan De Lange een kenner en vakkundig uitvoerder was. Eindeloze oefeningen in het contrapunt kreeg hij te doen. Maar ook ging het al snel over opwindende nieuwe Franse muziek en vooral Debussy. En natuurlijk over Wagner en Bruckner van wiens Zevende De Lange zelf de Nederlandse première had gedirigeerd. Een enkele keer toonde De Lange hem zelfs een eigen partituur, om hem te stimuleren, zoals het manuscript van zijn Requiem, een werk dat hij al op zijn vijfentwintigste had voltooid. En op een middag trok hij Diepenbrocks Missa in die festo voor tenor, dubbel mannenkoor en orgel uit de kast. Een bibliofiele uitgave, op oud-Hollands papier, met vignetten, pentekeningen en een rijk versierd titelblad. ‘Achtentwintig was de componist, toen hij dit schreef. Een meesterwerk! En dat deze muziek nooit is uitgevoerd, mijnheer Van der Meulen, is een schandaal. Maar ja, voor de concertzaal is het niet bedoeld en de katholieke kerk is er niet aan toe. Na twintig jaar nog altijd niet.’

Zelfs met zijn inkomsten had De Lange hem proberen te helpen. Hij beval hem bij diverse kranten en bladen aan als concertrecensent. En toen geen enkele redactie geïnteresseerd bleek in de stukken van een onopgeleide en onervaren provinciaal, ook niet als die werd aanbevolen door de directeur van het conservatorium zelf, bezorgde De Lange hem een baantje als adressenschrijver van het tijdschrift Toonkunst. Tweeëneenhalve gulden in de week voor tien uur werk. Dat was niet veel, maar beter dan niks. Al werd het op den duur een onverdraaglijke klus, elke week weer die honderden namen. Want juist de rare waarmee hij zich in het begin vermaakte, zoals Van Aars, Nagtegas of Wijnkus, gingen snel de keel uithangen. Tergende mijlpalen langs een eindeloze weg. Daarom was hij blij toen een muzikaal geïnteresseerde pater die zijn broer lesgaf, aan wie hij zijn eerste pennevruchten had opgestuurd, hem uiteindelijk bij dagblad De Tijd introduceerde. Daar wilde men op het gebied van de cultuur gaan concurreren met De Amsterdammer, de Nieuwe Rotterdamsche Courant en Het Nieuws van den Dag. In die plannen paste wel een ambitieuze jonge muziekbespreker die nog helemaal gekneed en gevormd kon worden. Alleen van componeren kwam toen niet veel meer, zeker niet toen hij definitief besloten had zijn Welleda terzijde te leggen. Door wat hij bij De Lange had leren kennen was hij daar al snel op uitgekeken geraakt. Hij wilde iets anders met zijn muziek, iets avontuurlijkers. Hij wist alleen nog niet wat.

==

‘Ik lees je stukken met veel genoegen,’ zegt De Lange hartelijk. ‘Daar wilde ik je even mee complimenteren. En, bevalt het een beetje aan de krant?’ Ze hebben elkaar nog wel eens van afstand gezien bij een concert, maar nooit meer gesproken sinds de lessen zijn opgehouden.

Van der Meulen knikt, heeft geen zin om in het bijzijn van zijn broodheer het achterste van zijn tong te laten zien.

De Lange richt zich tot Wierdels. ‘U zult wel blij zijn met deze medewerker. Door zijn stukken heeft De Tijd er regelmatig een niet-Roomse lezer bij.’

En dan, met een knipoog: ‘Al hoopt die wel dat je je over vanavond een beetje inhoudt, jongeman. Je toon is soms erg stellig voor iemand die net komt kijken.’

‘Maakt u zich geen zorgen, mijnheer De Lange,’ zegt Wierdels. ‘Dit keer is Van der Meulen onder de indruk geloof ik. En wij houden hem scherp in de gaten. Overigens, we spraken juist over de verzen. Gaat u ons in Het Nieuws van den Dag uitleggen waar die over gaan?’ Wierdels bedoelt het grappig, maar het komt er geforceerd uit.

De Lange wrijft eens in zijn sik. ‘U hebt moeite met de modernisering van de mythe?’

‘Een midzomernachtsdroom met Griekse herders is er ingeschoven...’ lacht Wierdels. ‘Dat is toch ridicuul. Net als dat Deiopeia uiteindelijk in verwachting blijkt van Apollo en Marsyas tegelijk.’

‘En Marsyas wordt ook al niet gevild,’ zegt De Lange.

Het begint leger te worden om hen heen. Wierdels wil nog iets antwoorden, maar zijn vrouw zegt: ‘Kom Ferdinand, wat dacht je ervan?’

‘U hebt gelijk, mevrouw,’ zegt De Lange terwijl hij op zijn vestzakhorloge kijkt. ‘Het is de hoogste tijd.’ Hij maakt een buiginkje naar Wierdels en zijn echtgenote. ‘En mag ik jou succes wensen met je recensie, jongeman?’

Bij de loketten voor de plaatsbespreking blijft hij even kijken naar de affiches en verdwijnt dan met energieke pas door de uitgang. Her en der in de vestiaire staan nog wat dames en heren na te praten.

Mevrouw Wierdels geeft haar man een arm. ‘Kom je? Ik wil nu echt gaan.’

‘Morgenochtend heb ik graag je bespreking op mijn bureau. Gaat dat lukken, Van der Meulen?’ zegt Wierdels nog over zijn schouder.

==

Op het Frederiksplein wandelen groepjes mensen naar de halte van de elektrische tram. Onder de overdekte corridor voor de hoofdingang staan de koetsiers te roken bij hun rijtuigen. De fontein in het plantsoen steekt scherp af tegen de zwarte bomen die hun blad al bijna kwijt zijn en de diepblauwe lucht. Een zeldzaam heldere, rustige oktoberavond. Enkel het ruisen van de fontein, hier en daar wat stemmen, het geklak van paardenhoeven, het geknerp van rijtuig- of wagenwielen.

Van der Meulen steekt het plantsoen over. Het is een flinke wandeling naar zijn hok en hij gaat nog even op een bankje zitten.

Diepenbrocks stemmenweefsel: de PUURSTE polyfonie!! schrijft hij in zijn notitieboekje.

Voor hem ligt het Paleis voor Volksvlijt onder de avondhemel.

Vreemd idee: nog geen halfuur geleden zat hij volledig aan zichzelf ontstegen in dat opzichtige gebouw. De lampen achter de honderden ramen branden nog, zelfs de koepel met zijn torentjes eromheen is feeëriek verlicht. Zonder lichtreclames en aanplakbiljetten aan de voorgevel en die tandwielvormige vensters zou je het misschien sprookjesachtig noemen. Nu denk je erbij aan Offenbach-operettes, 1 meivieringen van de SDAP, of aan tentoonstellingen van automobielen of Afrikaanse dieren. Toen hij pas in Amsterdam was, heeft hij tijdens een van zijn verkenningswandelingen door de stad een keer vanaf de Weteringschans staan kijken naar een bestuurbaar luchtschip dat boven het Paleis zweefde en bijna in aanvaring kwam met het Victoriabeeld op de koepel. Wie had kunnen denken dat hij juist in dit gebouw de muziek in haar hoogste vorm zou horen? Dat hij uitgerekend hier zou vinden waarvoor hij koste wat kost naar Amsterdam had gewild?

Marsyas: ‘Wat wonder is hier over mij gekomen?’ staat er in scheve hanenpoten in zijn notitieboekje. Ja, wat wonder is hier over hem gekomen? Nog nooit heeft een concert of voorstelling hem zo in vervoering gebracht. Toen hij vanavond in die tochtige zaal plaatsnam had hij geen idee wat hem te wachten stond. Hij had de tekst niet gelezen, kon zich geen voorstelling maken van de partituur. Behalve dat het toneelmuziek zou zijn, en dus iets heel anders dan Diepenbrocks Te Deum, dat hij vorig najaar onder Mengelberg hoorde. Dat maakte toen ook al indruk, maar nu is hem iets veel ingrijpenders overkomen.

Twee keer eerder heeft hij zoiets meegemaakt. De eerste keer was hij nog klein, een jaar of vier. Dromerig wiegde hij heen en weer op zijn hobbelpaard in de warm gestookte woonkamer van zijn ouders. Op de achtergrond het gedempte gezoem en gesis van de machines en de vuren in de smederij. In het raam felrode en -oranje schichten tegen een diep azuur, de wilde vlammen van een winterse zonsondergang. En plotseling was hij klaarwakker en zogen de kleuren hem in zich op, werd hij zelf die vlammen en was hij volstrekt en gelukzalig alleen in een alom zingende, oneindige ruimte. De vurige kleuren waren klanken en hij was zelf dat zingen. Achteraf voelde het als een opgenomen worden in iets onmetelijk liefderijks en vertrouwds, iets dat zijn oorsprong was. Een gevoel dat hem van dat moment af had doen verlangen om priester te worden.

Jaren later werd hij op het herfstige schoolplein van het seminarie door iets vergelijkbaars overvallen. Toen er een oudere jongen op hem af kwam om te vragen of hij zich in wilde schrijven voor de muzieklessen, was het alsof het woord ‘muziek’ hem op een zelfde manier als die vroegere zonsondergang uit zichzelf los scheurde. ‘Ja,’ had hij tot zijn eigen verbazing gestameld. En vanaf dat moment had hij ingezien dat de muziek zijn bestemming was, de enige weg naar dat liefdevolle, zingende vuur.

Nooit heeft hij geweten wat hij van deze gebeurtenissen moest denken. Waren het visioenen? Mystieke ervaringen? Hij zou het niet durven zeggen. Hallucinaties? Hij was klaarwakker en glashelder toen het hem overkwam, en het had werkelijker gevoeld dan de hitte van de smidshaard. Ook vanavond weer.

Nu waren het Diepenbrocks melodieën die hem zo buiten zichzelf hadden gebracht. Ieder instrument leek uit peilloze diepten op te zingen en een onafhankelijke melodie te volgen, waarin iets uitgedrukt werd wat alle woorden te boven ging. En die afzonderlijke melodieën bewogen zich volkomen natuurlijk om de andere heen op een manier die weinig meer met conventionele harmonie of contrapunt te maken had. Ongehinderd door alle regels en wetten die hij bij Daniël de Lange bestudeerd heeft ontmoetten ze elkaar, haast bij toeval leek het. En door die ontmoetingen ontstond een nieuwe harmonie. Waar het verkeerd leek te klinken, ontstonden de hoogste momenten. Daar school de vervoering. In het onzegbare uitdrukkingsvermogen en het onverhoedse samenlopen van Diepenbrocks melodieën, in die puurste polyfonie, vlamden het vuur en het verlangen op dat hij al van kindsaf kent.

En net als de vorige keren weet hij met absolute zekerheid dat deze avond richtingbepalend voor hem is. In één klap zijn al zijn twijfels verleden tijd. In Diepenbrocks stemmenweefsel is hem in een flits zijn eigen weg getoond. De muziek die hij zelf gaat maken, zal een muziek van zulke melodieën en samenlopen zijn. Een samenklinken van onafhankelijke zangen, een symfonie in de meest intense en verheven zin van het woord.

Maar eerst moet hij Marsyas nog recenseren voor Wierdels. Als hij daaraan denkt, breekt het zweet hem uit.

==

Een meid die je eerder op de Zeedijk of in de Nes zou verwachten, draait zich om als ze hem al voorbij is. Ze heeft een zwarte shawl kruislings om het bovenlijf gewikkeld, en draagt het haar in een knot. ‘Zin om mee te gaan, snoes?’

Dit heeft hij de laatste tijd vaker. Op straat, tijdens zijn wandelingen, maar ook op de leeszaal. Als hij even naar buiten loopt of naar de retirade, vindt hij bij terugkomst soms een briefje tussen zijn boeken. Een paar quasi-verliefde zinnetjes in moeizaam, kinderlijk handschrift, vol spelfouten. En een adres, in de buurt van de wallen meestal. Kennelijk gaan die vrouwen er vanuit dat iedereen die op de universiteitsbibliotheek werkt student is en geld heeft voor uitspattingen. Hij verfrommelt de briefjes en gooit ze weg. Noch als jongen op school, noch als gymnasiast op het seminarie heeft hij op deze manier met meisjes of vrouwen te maken gehad. En afgezien van het geld, hij heeft er ook niet de minste behoefte aan. Wat is een aanraking of een kus als er geen zielsverwantschap is, geen innerlijk vuur?

Zonder iets terug te zeggen staat hij op en loopt de Utrechtsestraat in, zijn gedachten alweer bij Diepenbrocks melodieën. Pas als hij ter hoogte van de Keizersgracht haast omver wordt gereden door een onverlichte wielrijder met strohoed, dringt tot hem door dat hij al eerder linksaf had moeten slaan, de Prinsengracht op.

3
Een oude penhouder

‘Elsa weet alles, Fons!’ Mechanisch roert Jo in haar koffie en kijkt hem aan met een droevige, verwarde blik. Een blik die hij niet van haar kent.

Een groepje studenten met bolhoeden op dat hem aan zijn jeugd doet denken komt de stationsrestauratie binnen en verplaatst zich luidruchtig naar een lege tafel bij een van de ramen. Ze roepen om jenever door de hoge, rumoerige ruimte. Een kind bij zijn juffrouw op schoot heeft last van de sigarenwalm en begint te huilen. De vader maant de juffrouw het kind tot bedaren te brengen.

‘Heb je haar iets verteld?’ Hij merkt dat zijn handen trillen als hij zijn kopje naar zijn mond brengt.

Jo schudt haar hoofd. ‘Ik zie het in haar ogen. Elsa weet alles. Echt.’

Even leek zijn hele wereld – zijn huwelijk, zijn gezin, zijn positie in de kringen rond het Concertgebouw – in een peilloze afgrond weg te schuiven, maar nu sluit de grond onder zijn voeten zich weer. Hoewel hij onbewogen probeert te lijken, moet de opluchting van zijn gezicht te lezen zijn. Rustig neemt hij een slok van zijn koffie.

‘Elsa beschouwt jou als een vriendin, dát zie je in haar ogen.’

Jo lacht schamper. ‘Dat Elsa hemel en aarde beweegt om mij bij jouw Marsyas-première te laten zijn, dat ze een pension voor me regelt, dat ze zo hartelijk voor me is – dacht je werkelijk dat ze dat uit vriendschap voor mij doet? Kom nou toch Fons! Heel haar leven staat in dienst van jou – jouw concentratie, jouw muziek. Jij wilt dat ik je Marsyas zie? Dan zorgt zij dat ik erbij kan zijn.’

Wat een felheid plotseling. En ze heeft gelijk natuurlijk, al heeft hij het nooit zo helder tot zich door willen laten dringen. Elsa offert zich volledig voor hem op. Maar hij wil niet over Elsa praten nu. Tegenover hem zit Jo. Mooie, ontredderde Jo.

Talloze malen heeft hij dit prachtige gezicht in zich opgenomen, op een terras of als ze ’s avonds zat te lezen, van de zomer in Ukkel. En talloze malen heeft hij eraan gedacht toen hij weer in Amsterdam was, terug in het gewone leven met Elsa en de kinderen. Zomaar op straat zag hij het dan ineens voor zich, of als hij op de Marsyas-orkestratie zat te ploeteren, of zelfs tijdens de repetities. Niets vertrouwders kent hij dan Jo’s gezicht daar tegenover hem. En toch lijkt het ineens nieuw, er springen plooien in, boven haar neus en rond haar ogen, die hij nooit eerder zo zag. Maar ook met dit gezicht is ze mooi. Mooier dan ooit.

Jo praat verder alsof ze een schuldbekentenis aflegt. ‘Vanochtend zat ik te ontbijten en probeerde me voor te stellen hoe het voor Elsa is: dat ik gekkigheid met jullie dochters maak in de salon terwijl jij maar verliefd naar mij zit te loeren vanachter je krant. En dat ik gisteravond naast haar zit in die loge en samen met haar lach om hoe je op het podium staat met die krans om je hals...’

Ze trekt raar met haar mondhoeken. Haar ogen beginnen te glanzen.

Dat het afscheid deze wending zou nemen, had hij niet verwacht. In de tram naar het station merkte hij wel dat ze stil was. Maar dat schreef hij toe aan de korte nachtrust en aan het naderend afscheid.

‘Ik wil het niet meer, Fons,’ zegt ze ineens. ‘Om Elsa. Maar ook om mezelf. Ik wil je niet steeds weer moeten loslaten en je maanden niet zien. Ik wil niet altijd maar verlangen. Het verlangen naar het ding is niet mooier dan het ding, zoals jij altijd zegt. Mijn verlangen naar jou maakt me gek. Je meurs de soif auprès de la fontaine.’

Ook haar stem is anders, heeft er een prachtige ondertoon bij. Het liefst zou hij haar nu in zijn armen nemen en haar kussen. Stil maar schat, stil maar, dit is de prijs die we voor ons geluk betalen, ik begrijp het allemaal best. Maar wie weet welke ogen er in deze stationsrestauratie op hen gericht zijn.

Aarzelend strekt hij zijn armen over de tafel. Hij kan haar ook niet zo laten zitten. Hij pakt haar handen in de zijne, geeft er troostende klapjes op. ‘Ons geluk, lieve Jo. Dáár moet je aan denken. Niet aan Elsa. En niet aan wat we missen.’ Zijn stem klinkt rustig. En een beetje vaderlijk, hij kan het niet helpen. Maar de toverspreuk werkt niet meer.

Er loopt een traan over haar wang. Ze trekt haar ene hand los om een zakdoekje te pakken. ‘Hoor je wel wat ik zeg, Fons? Ik wil niet meer!’

Hij blijft haar andere hand aaien. Een gevangen diertje dat zijn kans afwacht om ook te ontsnappen. Terwijl de vastbeslotenheid in haar stem langzaam tot hem doordringt, is er tegelijkertijd de gebruikelijke, verrukkelijke schichtigheid, het jongensachtige gevoel met vuur te spelen.

Kan dit er nog onschuldig uitzien? Een bedroefde, jonge vrouw in reistenue en met handbagage, getroost door een oudere heer die te jong is om haar vader te zijn. Zo nemen leraar en leerlinge, vaderlijke vriend en huisvriendin geen afscheid van elkaar. Te weten dat er met argwaan naar hen gekeken wordt, vervult hem zelfs nu met trots.

‘Hoe kom je toch ineens zo in de war, Jo?’

Om hen heen beginnen mensen op te staan en kruiers te roepen. Hij kijkt op de klok. De trein naar Brussel vertrekt over tien minuten.

==

Op het perron loopt de kruier met Jo’s koffers een eindje voor hen uit. Ze wil geen arm.

‘Je mag dit zo niet laten bestaan, Fons. Dat kun je mij en Elsa niet aandoen.’

Hij verstrakt. Hiermee overtreedt ze een onuitgesproken wet tussen hen. Na een nadrukkelijk zwijgen zegt hij: ‘Vraag me niet te kiezen, Jo. Ik zou niet kunnen, dat weet je.’

Nu begint ze echt te huilen. Hij kijkt vlug om zich heen, neemt haar dan in zijn armen. Ze lijkt hem af te willen weren, maar geeft zich toch gewonnen. Hij streelt haar haren. Ach liefste toch.

Uit de zak van zijn colbert diept hij het pakje op waarmee hij haar in de stationsrestauratie had willen verrassen.

‘Maak dit straks maar open. Het is de penhouder waarmee ik mijn Marsyas heb geschreven. Alles wat ermee op papier is gekomen was vervuld van jou.’

Ze zegt niks, kijkt hem alleen maar aan.

Hij stopt de kruier een fooi toe en tilt Jo’s bagage de coupé in. Daarna helpt hij haar het trapje op. Terwijl ze met haar vrije hand haar rok optilt, laat ze het pakje met de penhouder op het perron vallen. Hij raapt het op en geeft het haar in de deuropening terug. ‘Schrijf me hiermee, als je je wat kalmer voelt. Dan zal ik je in alle rust antwoorden.’

De laatste reizigers klimmen hun coupés in. Na een scherp gefluit begint de trein stoom te maken. Jo kijkt toe hoe een jong echtpaar komt aanhollen voor de coupé naast haar.

Hij gaat op de onderste tree staan en kust haar. ‘Lieve lieve Jo. Weet dat ik zielsveel van je houd en in gedachten onafgebroken bij je ben. Pieker niet te veel. Denk aan ons geluk! En kus het kleine Cathrientje van me.’

‘Ik zal proberen je te schrijven,’ zegt ze.

Stampend en sissend zet de trein zich in beweging. Hij slaat het portier dicht. Terwijl ze langzaam wegglijdt en doorschoten wordt met spiegelingen, blijft ze hem bedroefd aankijken met haar nieuwe gezicht. Dan draait ze zich abrupt om. Hij staart naar de langsrijdende wagons en het opwolken van de stoom onder de ijzeren balken van de overkapping. In zijn oren echoën haar woorden. Ik wil het niet meer.

==

Op het stationsplein staat een koude wind en het is gaan regenen. Hij zet de kraag van zijn overjas op en houdt hem dicht onder zijn kin.

In het rijtuig van lijn 2 neemt hij plaats op dezelfde bank als waar hij op de heenweg met Jo zat. Hij kan het niet laten aan dit soort dwanggedrag toe te geven. Als hem een dienblad thee wordt voorgehouden, neemt hij het blauwe porseleinen kopje, omdat Jo daar ooit uit gedronken heeft. Als hij zich aankleedt, kiest hij een vest waarvan Jo vindt dat het hem goed staat. Soms wandelt hij met een omweg naar huis, langs een bankje waar hij met Jo heeft gezeten. Hij lacht zichzelf er vaak om uit, maar hij geniet er ook van. Zijn liefde voor Jo geeft alles betekenis en glans. Alsof de dagelijkse voorwerpen het geheim met hem delen.

Met een ruk begint de tram te rijden. Een jongen achter een handkar neemt met een zwierig gebaar zijn pet af voor de passerende rijtuigen.

Meestal als Jo in Amsterdam logeerde en hij haar wegbracht naar de trein, was ze vol goede moed en vrolijk bij het afscheid. Vaak moest zij hém zelfs opbeuren met grapjes en kleine beloftes. Dinsdag om tien uur lees ik ‘En sourdine’ van Verlaine. Of: Ben je verkouden? Als ik morgen weer in Tervuren theedrink, zal ik een groc voor jou bestellen. Waarom was ze vanochtend dan zo overstuur? Of was ze het gisteravond ook al? In alle opwinding na afloop van de première had hij er niet op gelet. Met wat er gebeurd is in de groene kamer kan het niet te maken hebben – aan haar brieven van na de zomer was niets te merken. Die waren ongeremder en hartstochtelijker dan ooit. Hij had verwacht dat het eergisteren ingewikkeld zou zijn, toen ze aankwam en ze elkaar voor het eerst weer zagen, met Elsa en de meisjes erbij. Maar Jo was haar vertrouwde uitbundige zelf geweest, zoals alle andere keren als ze elkaar na maanden weer zagen. Hij had lange tijd niet zo’n plezier gehad als eergistermiddag bij de thee, ondanks zijn nervositeit over hun weerzien en de ophanden première van Marsyas. Zijn dochters hadden blossen van de pret. Zoals Jo met ze over hun poppen praatte, zo praatte niemand met ze. Zelfs Elsa leek luchtiger, ontspannener dan in tijden. En toen hij Jo eergisteravond na het eten naar haar pension bracht zei ze: ‘Als ik straks in bed lig denk ik aan je!’

Ach, waarschijnlijk was Jo vanochtend overstuur doordat ze gisteren vooral met Elsa moest optrekken, vanwege zijn drukte rond de première. Heeft ze te veel van zijn dagelijks leven met Elsa en de kinderen gezien en is daardoor haar geweten gaan opspelen. Ik zal haar snel schrijven, neemt hij zich voor, en haar dat gepieker uit het hoofd praten. En haar ook snel weer opzoeken in Ukkel.

Hij veegt een gat in het beslaande vensterglas. De kinderkoppen van de Nieuwezijds Voorburgwal glanzen op in de regen, en de hoge gevels van de winkels en kantoorgebouwen glijden vlekkerig voorbij.

==

Vanaf het begin, zeven jaar geleden, toen Moeder op sterven lag en Jo voor het eerst als leerling Latijn bij hem kwam ‘om mooie dingen te leren lezen’, had hij het gevoel dat haar uitbundigheid hem in leven hield. Negentien was ze. Als hij haar zag, leek het alsof de gordijnen opengeschoven werden en er een helder, stralend daglicht binnenviel. Het opbruisen van Jo in zijn leven had hem na het verlies van Moeder zelfs zijn levenslust laten hervinden. Tijdens de lessen stelde ze hem vragen die niemand hem zo recht op de man af stelde, ook Elsa niet: over zijn moeder, zijn jeugd, zijn muziek of zijn geloof. En na een tijdje, toen ze steeds vertrouwder met elkaar werden, begon ze ook meer over zichzelf te vertellen, over haar familie, haar dromen, haar twijfels, haar affaires, en naar zijn opvattingen te vragen in de kunst en in de liefde. Vragen die hij tot zijn eigen verbazing zo eerlijk mogelijk probeerde te beantwoorden. Wat hem soms noodzaakte duchtig na te denken, en gevoelens bloot te leggen, die hij anders nooit aan zichzelf zou hebben toegegeven. Vooral doordat Jo hem vaak tegensprak, of hem met haar naïeve vragen dwong nauwkeuriger te formuleren. Door de vrolijkheid die ze in huis bracht was Elsa ook gesteld op haar geraakt. Jo bleek een talentvol pianiste, en speelde af en toe mee tijdens de muziekavonden die Elsa aan huis organiseerde met een paar leden van het Concertgebouworkest. En al gauw kwam Jo niet meer uitsluitend voor de lessen Latijn naar hem toe, maar ook wel eens ‘voor de gezelligheid’, zoals ze het noemde. Ze voerden steeds langere gesprekken, tijdens wandelingen door het Vondelpark of de landerijen achter de Verhulststraat. Ze voelde zich veilig bij hem, zei ze. Hij mocht alles van haar weten. En hij voelde zich meer tot haar aangetrokken dan ooit tot iemand anders.

Als een bliksemschicht had de begeerte hem getroffen, vanaf de eerste keer dat ze naast hem boven haar boeken zat aan de tafel op zijn werkkamer en hij haar lichaam rook en de moedervlekken in haar hals zag. Elsa en hij hadden nooit een fysiek leven gehad samen. Na hun huwelijk had hij haar gezegd dat hij aan kinderen niet toe was en dat hij lichamelijke lust iets minderwaardigs vond. Zijn hartstocht had hij voor zijn muziek en zijn studie gereserveerd. Tot Elsa’s verdriet, bleek later, want ze leefde helemaal op toen hij ineens wel op haar slaapkamerdeur klopte. ‘Je bent veel losser sinds de dood van je moeder, Fons. Alsof je nu pas helemaal van me kunt houden.’ Later had ze het jaar na Moeders dood, waarin ze in verwachting was geraakt van Joanna, de gelukkigste tijd in hun huwelijk genoemd.

Voor hem stond die periode geheel in het teken van zijn ontluikende liefde voor Jo. Al bleef hij het voor zichzelf hardnekkig vriendschap noemen en liet hij zijn gevoelens zo min mogelijk aan haar blijken, zeker toen hij steeds vaker merkte dat zij hem niet alleen bewonderde maar ook verliefd op hem was. Dat zorgvuldige spel van aantrekken en terughouden bracht een spanning in zijn leven waar hij al snel niet meer buiten kon. Een spanning die vooral niet doorbroken moest worden met een bekentenis.

Zes jaar was het zo gegaan. Tot Jo op een keer na een lang gesprek in het park in gespeelde vervoering tegen het beeld van Vondel uitriep: ‘Ik hou gewoon van hem, ik kan het ook niet hellepe!’ En vervolgens, bestraffend tegen zichzelf: ‘Zeg dat nou niet, want dan bestáát het!’ Waarop hij stamelde: ‘Ik heb dat ook!’ en zij hem een kus gaf. Vorig jaar, op 10 april was dat. En vanaf dat moment bestond het tussen hen: hun onherroepelijk geheim dat ze meer voor elkaar voelden dan vriendschap en dat het hun geluk was te weten dat ze naar elkaar verlangden. Ze spraken af dat geheim te koesteren en het niet te verspelen, alleen in hun correspondentie lieten ze zich ongeremd gaan.

Sindsdien voelde hij zich tegenover Elsa met terugwerkende kracht schuldig omdat hij bij haar al jaren de bevrediging zocht voor zijn verlangen naar Jo. Maar Elsa was er ook van opgebloeid in het begin, en er viel later nooit iets voor dat kwetsend voor haar was. Een heel enkele keer maakte ze een opmerking over zijn vele wandelingen en gesprekken met Jo, of hun intensieve briefcontact. ‘Breng je dat kind het hoofd niet te veel op hol?’ En toen Jo in verwachting bleek van een Engelse dandy die ze tijdens een vakantie in Parijs had ontmoet, merkte Elsa zijn geschoktheid op (die hij – net als tegenover Jo zelf – verklaarde met het feit dat de dandy niet van zins bleek zich om Jo of het kind te bekommeren). Bij Jo’s verhuizing naar Ukkel, vroeg Elsa: ‘Zou het om jou zijn, Fons? Volgens mij is ze verliefd op je.’ ‘Welnee,’ antwoordde hij, ‘ze wilde altijd al naar het buitenland.’ Elsa ging er niet op door, maar ze was duidelijk blij dat Jo hem nu veel minder kon opzoeken. De jaren daarna had hij alleen nog een keer haar achterdocht gevoeld toen er kort na elkaar een paar dikke brieven uit Ukkel kwamen. ‘Verhalen over een nieuwe liefde,’ zei hij geruststellend en Elsa geloofde het. Ze was Jo dankbaar dat ze hem over de dood van Moeder heen had geholpen en leek haar de laatste jaren bijna als een familielid te beschouwen. Ze was Jo zelfs gaan inzetten als een probaat middel om hem van somberte en overwerktheid af te helpen. ‘Ga toch weer eens een paar dagen naar Brussel,’ zei ze soms in het najaar als hij zich te veel in zijn eigen hoofd opsloot of kribbig en ongeduldig tegen de kinderen deed. Alsof ze hem naar een van zijn zusters stuurde. ‘Brussel geeft mij altijd weer een opgewekte en geïnspireerde Fons terug.’ Dit jaar zei ze het toen hij uitgeput was van de Marsyas-orkestratie en het transport van huisraad naar hun pas opgeleverde buitenhuisje plaats zou vinden. Dankbaar had hij haar voorstel aangegrepen.

‘Waarom kom je niet in mijn groene kamer logeren,’ had Jo hem geschreven. ‘Jullie hebben al onkosten genoeg aan jullie Larense Paradijs.’

==

De tram rijdt de Willemsparkweg in en op de hoek van de Cornelis Schuytstraat stapt hij uit. Het is opgehouden met regenen, maar het blijft guur. De herfst zet definitief door; de iele boompjes langs de trottoirrand zijn al helemaal steenrood en oranje.

Een dame met bontkraag, een hoed met veren en een keffende keeshond aan de lijn steekt de brede rijweg over richting Van Eeghenstraat en Vondelpark. Verder is de straat leeg, op een bakkerskar na langs de stoep aan de overkant. In de Cornelis Schuytstraat ratelt een rijtuig over de keien; een paar kinderen houden hun hoepels even stil om het na te kijken.

Een verademing vindt hij het altijd om hier weer te komen vanuit de drukte in de binnenstad: in deze nieuwe, ruim opgezette buurt met luxe winkels, goed onderhouden huizen, en het beschaafder publiek. Elsa en hij hebben geboft dat ze hier een woning konden krijgen, vlak bij het Concertgebouw, in de stilte van de stadsrand, met een weids uitzicht over de polder vanuit zijn werkkamer.

Daarom schrok hij zo toen hij even dacht dat Jo alles aan Elsa verteld had. Hij heeft zich na de zomer in ernst afgevraagd of hij zijn leven niet met Jo voort moest zetten, maar hij merkte dat hij hier nooit weg zou willen. Hier in Amsterdam hoorde hij thuis. Nog afgezien van zijn dochters. Als hij ze ’s avonds voor hij gaat slapen wel eens bekijkt in hun bedjes, kan hij zich niet voorstellen dat hij dit alles willens en wetens op het spel zet voor een liaison die nooit op een natuurlijke manier uit zal kunnen groeien. Alleen de gedachte al dat Jo waarschijnlijk ook kinderen met hem zou willen... En toch kan hij Jo niet missen: de vrijwel dagelijkse post, de vertrouwelijkheid en zorgvuldig afgewogen gewaagdheid van hun brieven, het verlangen, de zinnelijke spanning als ze elkaar weer zien. Het geeft de alledaagse sleur de noodzakelijke extra lading die hij als zijn inspiratie beschouwt.

==

‘Pappie! Pappie! Is Jo weer naar Ukkel? Wil je voor ons Dee Buussie spelen?’

Terwijl hij de trappen oploopt, staan de meisjes hem al op te wachten op de overloop.

Hij knoopt zijn overjas los. ‘Debussy?’

Elsa staat lachend achter ze in de eetkamerdeur. ‘Jo vertelde gisteren hoe prachtig je van de zomer de “Sérénade à la poupée” voor Cathrientje gespeeld hebt en nu willen zij dat ook horen. Is Jo goed op de trein gekomen?’

‘We waren mooi op tijd.’ En tegen de kinderen: ‘Ik zal het straks voor jullie spelen. Maar nu moet ik eerst wat brieven schrijven en me voorbereiden op de voorstelling van vanavond. Gaan jullie maar even met Koosje mee.’

Als de meisjes weg zijn vertelt Elsa dat Jo gisteren erg had moeten lachen om Joannetje. ‘Ze waren zo gezellig aan het babbelen met zijn drieën, en toen zei Joannetje ineens: Jo is de liefste tante, want als pappie wel eens tegen ons gromt als wij hem storen, dan gaat hij naar Jo in Ukkel en dan vindt hij ons weer de liefste meisjes die hij kent als hij terugkomt. Pappie blijft altijd bij ons, zegt hij dan. Blijf jij ook altijd bij Cathrientje?’

Terwijl Elsa het vertelt, meent hij iets in haar ogen te zien wat Jo misschien bedoelde. Een licht spottende fonkeling: doe maar niet zo ingewikkeld, ik heb alles heus wel door. Maar op het moment dat hij het ziet is het ook weer weg.

‘Verhagen was nog even aan de deur om de eerste kranten te brengen,’ zegt ze.

‘Gunstige reacties?’

‘Het Nieuws van den Dag heeft een vriendelijk stuk van De Lange, en De Tijd een uitgebreide beschouwing door die schuwe jonge jongen die we wel eens in het Concertgebouw zien, je weet wel: die met die hoed. En dan zijn er nog een paar korte besprekingen. Iedereen vindt het grote muziek. Alleen krijgt de tekst er overal van langs. Ze vinden het slecht toneel. Maar Verhagen neemt ’t goed op, zei zelfs: ik ben al gelukkig dat Diepenbrock dit met mij heeft willen doen...’

‘Laat Koosje die kranten zo maar even op mijn kamer brengen.’

‘Ik ben erg benieuwd hoe je De Tijd vindt. Die jongen heeft vorig jaar al over je Te Deum geschreven. Dat vond je toen zo’n opmerkelijk stuk.’

‘Kritiek op mijn paukenroffels had hij toch? Maar hij leek inderdaad een zeker schrijftalent te hebben.’

‘Waarom nodig je hem niet eens uit om kennis te maken? Misschien is hij iets voor Wiessing. Die zocht een nieuwe muziekbespreker voor De Groene vertelde je.’

‘Eerst dat stuk maar eens lezen.’

Zonder verder nog iets te zeggen, loopt hij naar boven. Op zijn kamer gaat hij aan zijn werktafel zitten, staart lang naar de tekening van zijn moeder op haar doodsbed en geeft zich over aan een peilloze droefgeestigheid.

4
Bij de meester op het matje

‘Mijnheer Van der Meulen. Aangenaam kennis met u te maken. Dank je Koosje.’

De dienstbode die hem aandiende, verdwijnt door een deur in een van de woonvertrekken. Mevrouw Diepenbrock drukt hem op de overloop de hand.

‘Fijn dat u kon komen. Mijn man wilde u graag eens spreken.’

‘Ik voel mij buitengewoon vereerd, mevrouw.’

Op een ander moment zou hij zo’n stijve zin niet snel over zijn lippen krijgen, maar nu weet hij niets beters te zeggen. Hij kan moeilijk vertellen dat hij zich in de rook van zijn sigaar verslikte toen Wierdels hem op de redactie Diepenbrocks kaartje overhandigde. ‘De Meester roept je op het matje, jongeman!’

Mevrouw Diepenbrock glimlacht. ‘Hebt u van ver moeten komen?’

‘Ik woon in de Derde Helmersstraat, mevrouw.’

Hij voelt zich verlegen en onhandig tegenover deze voorname dame met haar onderzoekende ogen. Ze kijkt hem vriendelijk aan, maar neemt hem tegelijk van top tot teen op, met de zorgvuldig verhulde distantie van de aristocraat. Ze moet zijn muffe, al te lang niet gewassen kleren ruiken, de kale neuzen van zijn schoenen zien. Maar ze laat niets merken. Zelf ziet ze eruit zoals je het van een mevrouw in de Verhulststraat zou verwachten. Het haar losjes tot een wrong gedraaid, een sobere, linnen blouse met lange mouwen op een donkere, wollen rok. Zelfs haar houding maakt een verzorgde, beheerste indruk, vooral die kaarsrechte hals en schouders, die haar iets fiers en ongenaakbaars geven, net als het hoge voorhoofd. Hoe oud zou ze zijn? Hij heeft haar tot nu toe slechts van afstand gezien: in het Paleis voor Volksvlijt na afloop van de Marsyas, en een paar keer in het Concertgebouw, met haar man. Van dichtbij ziet ze er jonger uit dan hij verwachtte. Jonger dan Diepenbrock ook. Een jaar of veertig schat hij haar, niet veel ouder.

Hij kijkt nog eens naar zijn nieuwe cape aan de fraai bewerkte, eikenhouten kapstok: naast Diepenbrocks mantel hangt hij. Die jas kent hij van de zondagse mis in de Vondelkerk, waar hij zijn eigen plaats altijd zo kiest dat hij de componist goed kan observeren. Meestal pas bij het evangelie of nog later, komt Diepenbrock gehaast binnenlopen, en gaat dan met zijn knopen nog dicht op zijn vaste plek bij het wijwatervat links achterin zitten. Een erg vrome indruk maakt hij niet: hij speelt met zijn handschoenen, poetst om de tien minuten zijn bril schoon, draait aan zijn snor en lijkt zelfs tijdens de eucharistie met zijn gedachten ergens anders. Mevrouw Diepenbrock is er nooit bij in de kerk.

‘Mijn man ontvangt boven,’ zegt ze. Met een uitnodigend gebaar verzoekt ze hem voor te gaan, de trappen op naar de hoogste verdieping. Daar, op een kleine overloop vol boekenkasten tot aan de zoldering, klopt ze op een van de deuren. ‘De heer Van der Meulen is gearriveerd!’ En na een bromgeluid vanachter de deur, zegt ze tegen hem: ‘Gaat u maar binnen hoor.’

Drie jaar geleden stapte hij met niets dan zijn biezen koffertje uit de trein op het Weesperpoortstation – nu wordt hij ontvangen door een van de belangrijkste componisten in Nederland.

Diepenbrock zit met zijn rug naar hem toe aan zijn werktafel naast het raam te schrijven.

‘Zal ik Koosje straks thee laten brengen?’ zegt zijn vrouw.

‘Graag.’

En dan is hij alleen met de componist, in de kamer waar de Marsyas ontstaan is en het Te Deum. Een ruim en licht vertrek is het, met een aangenaam, diep-ultramarijn behang en een grote tafel in het midden. Balkondeuren zien uit over de polder van Nieuwer Amstel. Rechts, tegen de zijwand, staat een langwerpige Erardvleugel, onder een brede zeventiende-eeuwse gravure van Amsterdam gezien vanaf het IJ.

‘Neemt u plaats, ik moet even iets afronden.’ Nog altijd heeft zijn gastheer zich niet omgedraaid.

Er is keuze uit vier stoelen rond de grote tafel. Hij kan met zijn rug naar de vleugel gaan zitten of naar het uitzicht. Aan het hoofd van de tafel of juist niet. Omdat hij niet weet wat er verwacht wordt, blijft hij maar staan.

Tergend lang laat Diepenbrock hem wachten, tot eindelijk het gekras van de pen ophoudt. ‘Ach, ú bent het. Mijn vrouw zei al dat ik u eerder gezien heb. De man met de hoed.’

Van der Meulen voelt dat hij een kleur krijgt. Hij had dat gênante voorval in het Concertgebouw verdrongen. En uitgerekend nu duikt het weer op in heel zijn beschamende pijnlijkheid. Op een van de warme dagen aan het begin van de zomer had hij weer eens genoeg van zijn dikke bos krullen en liet zich in een opwelling zo kaal als een kegelbal scheren. Maar het was nog niet echt zomer; als de zon weg was koelde het sterk af, merkte hij die avond, tijdens een uitvoering van Beethovens Eroica onder Willem Mengelberg. In de zaal streek een continue koude luchtstroom langs zijn schedel. Halverwege het eerste deel had hij zijn hoed opgezet.

Hij ging helemaal op in de treurmars aan het begin van het tweede deel, tot er vanuit de rij achter hem hard op zijn schouder werd getikt. Verstoord draaide hij zich om en zag eerst de geamuseerde glimlach van mevrouw Diepenbrock en toen het van lang ingehouden woede vertrokken gezicht van Diepenbrock. ‘Het zou alleszins op prijs gesteld worden indien mijnheer zijn hoed zou willen afnemen,’ beet die hem toe. Hoe briljant Mengelberg het orkest ook door de rest van het programma leidde die avond, hij had er nauwelijks nog een noot van gehoord.

Goddank lijkt Diepenbrock niet van plan verder op het voorval in te gaan. Hij steekt zijn brief in een omslag en schrijft het adres erop. ‘Neemt u plaats. Ik breng dit even naar beneden, dan kan het nog gepost worden.’ En weg is hij.

O, die prachtige Erard! denkt Van der Meulen. Op de lessenaar staat de elfde Inventie van Bach, in G mineur, die toonsoort van terughouding en innerlijke kracht. G mineur is precies de indruk die Diepenbrock op hem maakt. Wat zou hij nu graag die eerste noten aanslaan, om de klank van het instrument te horen, maar hij is bang zijn gastheer met een nieuwe onbeschaamdheid te ergeren. Beschroomd kijkt hij om zich heen, alsof hij met zijn blikken iets zou kunnen omstoten of beschadigen. Raakt dan toch even met zijn vingertoppen de toetsen aan zonder ze in te drukken. En schrikt: precies op hetzelfde moment rinkelt de deurschel beneden.

Na wat heen en weer geloop het geluid van het touw waarmee de benedendeur opengetrokken wordt. Hij hoort de stem van de dienstbode die van boven aan de trap met de bezoeker praat, dan Diepenbrock: ‘Laat maar Koosje’, en: ‘Ha, Verhagen... Heb je weer kranten? Kom even boven... Ik heb helaas niet veel tijd...’

Op het rommelige bureau vol papieren en kranten staat een rij in leer gebonden delen Vergilius, Horatius en Seneca achter een groene petroleum studeerlamp. Bij een eenvoudig glazen inktstel ligt het met veel doorhalingen geschreven klad van de brief die Diepenbrock ging wegbrengen. Beste Willem, Ik had je al eerder willen bedanken voor je hartelijk schrijven, en doe dit thans met mijn oude en steeds onveranderde vriendschap. Ik verheug me dat ook bij jou die gevoelens die ons met onze jeugd verbinden, dezelfde gebleven zijn.

Verder durft hij niet te lezen. Is het een brief aan Mengelberg? Onderaan de pagina staat het woord jubileum. Dan moet het een brief aan Willem Kloos zijn. De Nieuwe Gids bestaat 25 jaar. Wonderlijk idee dat Kloos dat tijdschrift al opgericht had vóór mijn geboorte, denkt hij. Nog niet zo lang geleden had hij zich op de leeszaal in de eerste jaargangen ondergedompeld. Kloos’ vroege sonnetten hadden hem zo getroffen dat hij er een flink aantal van had overgeschreven en er de wanden van zijn zolderkamer mee had behangen. En ook de hele Mei van Gorter had hij in het tijdschrift gelezen. Hij was zelfs aan een toonzetting van het gedicht begonnen, voor tenor, acht harpen en orkest. Een veel te ambitieus project dat niet verder was gekomen dan wat schetsen.

Van Diepenbrock trof hij ook een paar beschouwingen in De Nieuwe Gids. Die hadden hem dagenlang doen duizelen van instemming en bewondering, vooral ‘Melodie en gedachte’, een briljant overzicht van de westerse muziek- en filosofiegeschiedenis vanaf de middeleeuwen, uitmondend in een omarming van de Schopenhaueriaanse gedachte dat iedere componist die de toekomst wilde dienen, ernaar moest streven het ‘diepste wezen der wereld’ te openbaren en de hoogste wijsheid uit te spreken in een taal van schoonheid die zijn eigen verstand te boven gaat.

Dolgraag zou hij het eens met Diepenbrock over die opstellen willen hebben. Maar die stukken zijn vijfentwintig jaar geleden geschreven, denkt hij, en Diepenbrock heeft ze misschien allang achter zich gelaten. Een poging tot gesprek erover zal nu na een onhandig compliment en een afwerend bedankje, ongetwijfeld stranden in een ongemakkelijke stilte. Bewondering is een moeilijk uitgangspunt – zowel voor de bewonderaar als de bewonderde. Maar wat zou hij er niet voor over hebben om met een man als Diepenbrock bevriend te zijn, om met hem als een gelijke over het leven, de muziek en de taak van de kunstenaar te kunnen praten.

De dienstbode die hem opendeed, steekt haar hoofd om de deur. ‘Mijnheer is even opgehouden.’

‘Ik heb geen haast hoor,’ zegt hij. ‘Dankjewel.’

Het meisje lacht bedeesd en verdwijnt weer.

Hij kijkt de kamer nog eens rustig rond. Aan de muur boven het bureau hangen een paar berg- en zeegezichten (‘Sils Maria’ en ‘Santa Margherita’). Daarnaast een potloodtekening van een slapende oude vrouw, met de opdracht ‘Aan mijn vriend Alphons Diepenbrock’. Het is gesigneerd door Antoon Derkinderen – de vormgever van de prachtuitgave van Diepenbrocks Missa die hij bij De Lange zag. Iets meer naar het raam hangt een reproductie van ‘Marsyas en Apollo’ van Perugino, die ook in het programmaboekje van Marsyas stond afgebeeld, en volgens de inleiding een van de inspiratiebronnen voor de tekstdichter is geweest. ‘Dat zou je niet zeggen,’ schamperde Wierdels op de krant, ‘als je deze subtiel-ironische blik van Apollo op de fluitspelende faun vergelijkt met de platitudes die die Verhagen Royaards laat zeggen! Maar ja, Diepenbrock werkt nou eenmaal graag met bewonderaars en Royaards wil met Diepenbrock werken en neemt zo’n dichtertje op de koop toe. Tsja, de meester zal er ook zijn redenen wel voor hebben om jou nu uit te nodigen...’ Hij liet een suggestieve stilte vallen.

‘Hoe bedoelt u?’ Dat hij Wierdels’ insinuerende toon ronduit ergerniswekkend vond, moet van zijn gezicht te lezen geweest zijn.