Konstantin Paustovski

Verhaal van een leven 2

Begin van een onbekend tijdperk

Tijd van de grote verwachtingen

Vertaald door Wim Hartog

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel Begin van een onbekend tijdperk: Natsjalo nevedomovo veka

Oorspronkelijke titel Tijd van de grote verwachtingen: Vremja bolsjich ozjidanië

==

© Copyright GALINA ARBOEZOVA

© Copyright 2017 Vertaling WIM HARTOG en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

.==

ISBN 978 90 282 7117 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2017

==

De belangrijkste steden en dorpen die Paustovski in dit deel bezocht.

==

BEGIN VAN EEN ONBEKEND TIJDPERK

==

I
DE MAALSTROOM

In een paar maanden tijds sprak Rusland alles uit waarover het eeuwenlang had gezwegen.

Van februari tot herfst 1917 leek heel het land dag en nacht op een ononderbroken wanordelijke meeting.

De mensen schoolden rumoerig bijeen op stadspleinen, bij monumenten en voor naar chloor ruikende stations, op fabrieken, in dorpen, op markten, op elke binnenplaats en in ieder trappenhuis van een ook maar enigszins bewoond pand.

Alles – het zweren van een eed, het doen van een oproep, beschuldigingen, ja het redenaarsvuur zelf – verzonk plotseling in het bezeten geschreeuw van ‘weg met!’ of in een geestdriftig hees ‘hoera!’ Deze kreten rolden voort over alle kruisingen als het gedender van wielen over een keiweg.

Bijzonder hartstochtelijk en heftig ging het toe bij de Moskouse meetings.

Er werd iemand gejonast, er werd iemand bij zijn koppel van het Poesjkinmonument af gesleept, men kuste elkaars ruige wangen, drukte elkaars eeltige knuisten. Een intellectueel werd de hoed van het hoofd geslagen, maar nog geen minuut daarna werd hij in triomf rondgedragen. Terwijl hij zijn op en neer dansende knijpbrilletje vasthield, slingerde hij vervloekingen in het rond tegen bepaalde ondermijners van de Russische vrijheid, waarbij men niet aan de weet kwam wie dat dan wel waren. Er ging nu eens hier, dan weer daar verwoed applaus op en het kletsend geluid van harde handen klonk alsof er grote hagelkorrels op het wegdek neerkletterden.

De lente van het jaar 1917 was trouwens koud en er lag een knerpende laag hagel over het jonge gras aan de Moskouse boulevards.

Op de meetings werd door niemand het woord gevraagd. Het werd er gewoon genomen. Frontsoldaten werden graag aan het woord gelaten, evenals een Franse officier, lid van de Franse socialistische partij, de latere communist Jacques Sadoul,* die in Rusland was blijven hangen. Altijd dook zijn blauwe soldatenjas wel ergens op tussen de beide belangrijkste trefpunten van Moskou, het Poesjkinmonument en dat van Skobelev.*

Wanneer een soldaat zei dat hij van het front kwam, werd hij wel eerst aan een luidruchtig verhoor onderworpen. ‘Van welk front?’ werd er uit de menigte geroepen. ‘Van welke divisie? Van welk regiment? Wie is de commandant van je regiment?’

Antwoordde de verwarde soldaat niet snel genoeg, dan werd hij onder het roepen van ‘Hij komt van het Chodynkafront! Weg met hem!’ van de tribune gesleept en zo ver mogelijk de menigte in gesmeten. Daar snoot hij dan verlegen zijn neus, veegde deze aan de zoom van zijn jas af en schudde stomverbaasd zijn hoofd.

Om de menigte meteen in de hand te hebben en tot luisteren te dwingen, moest deze overrompeld worden.

Op een keer klom een bebaarde soldaat met een jas aan die stijf uitstond op het voetstuk van het Poesjkinmonument. De menigte begon te schreeuwen. ‘Van welke divisie? Van welke eenheid?’

De ogen van de soldaat vernauwden zich van woede. ‘Wat is dat voor gebrul?’ riep hij. ‘Als men een beetje goed zoekt, vindt men bij een van de drie personen hier een foto van Wilhelm in zijn zak! Meer dan de helft van jullie is spion! Dat staat als een paal boven water! Met welk recht zou een Russische soldaat voor jullie zijn kop dicht moeten houden?’

Zoiets was een overrompelingstactiek. De menigte zweeg.

‘Laten jullie je eerst eens in de loopgraven door de luizen opvreten,’ schreeuwde de soldaat, ‘en kom dan maar op met jullie verhoor! Tsaristische misbaksels! Tuig! Jullie hebben rooie lintjes opgespeld en denken dat wij jullie dan niet doorhebben! Niet alleen verkopen jullie ons als kippen aan de bourgeois, maar jullie willen ons ook nog tot de laatste veer kaalplukken. Door jullie is het aan het front en in die rottige achterhoede een en al verraad! Kameraden van het front! Ik wend mij tot jullie! Wees zo goed om al deze burgers te omsingelen, te fouilleren en hun papieren te vorderen. En als er bij iemand iets gevonden wordt, dan maken wij korte metten met hem zonder op bevel te wachten van de Regeringscommissaris. Hoera!’

De soldaat rukte de bontmuts van zijn hoofd en stak hem omhoog. Hier en daar werd hoera geroepen maar het klonk iel en verspreid. Even later voer er een beknellende beweging door de menigte, want de soldaten hadden elkaar bij de hand gepakt en begonnen de mensen in te sluiten.

Wie weet waarop het uitgedraaid zou zijn als er niet iemand op het idee gekomen was om de Raad van Afgevaardigden op te bellen. Deze stuurde een vrachtwagen met gewapende arbeiders die de orde herstelden.

Geleidelijk kregen de op verschillende plaatsen in Moskou gehouden meetings elk een eigen karakter. Bij het Skobelevmonument traden voornamelijk vertegenwoordigers van de verschillende partijen op: van cadetten* en Volkssocialisten tot aan bolsjewieken. Er werden daar vurige maar serieuze redevoeringen gehouden. Zwetsen aan de voeten van Skobelev was niet op zijn plaats. Zodra het die kant op leek te gaan, schreeuwde het publiek als één man tegen de redenaar: ‘Naar het Tagankaplein! Opduvelen!’

Op het Tagankaplein kon iemand werkelijk alles zeggen wat hem voor de mond kwam, als het moest zelfs dat Kerenski* uit het kleine plaatsje Sjpola kwam en tot het jodendom was overgegaan, of dat bij de monniken in het Donskojklooster gouden tienroebelstukken gevonden waren die in het klokhuis van ingemaakte appelen verborgen zaten. Op een keer in de lente (het was al mei maar niemand scheen dat jaar de ijsgang op de Moskva en de bloeiende vogelkers op te merken) stond ik in de menigte aan de voet van het Skobelevmonument. Er was een woordenwisseling aan de gang tussen sociaal-revolutionairen en bolsjewieken.

Plotseling zag ik mijn oude kennis Ratsjinski op het voetstuk van het monument klimmen. Onwillekeurig ging er een schok door mij heen. Tot op dat ogenblik was ik hem in Moskou nog niet tegengekomen.

Ratsjinski nam zijn breedgerande fluwelen hoed af, verzocht om stilte door zijn met een naakte zilveren najade versierde wandelstok omhoog te heffen en riep pathetisch: ‘Zwarte wolken trachten de zon van onze vrijheid te verduisteren! Staat u een arme en bescheiden dichter die in een mansarde woont, toe zijn van verontwaardiging trillende stem te verheffen...’

‘Op de belt met hem!’ klonk een duidelijke en vastbesloten, maar wat ruwe stem in de menigte.

‘Naar het Tagankaplein,’ viel de massa bereidwillig in. ‘Hé, jullie daar vooraan, sleur hem eens van het standbeeld af.’

‘Dat is machtsmisbruik!’ begon Ratsjinski wanhopig te schreeuwen. ‘Dat is de stem van het domme gepeupel!’

Maar desondanks liet men hem niet aan het woord komen. Hij sloeg zijn ogen smartelijk ten hemel, maakte een weids gebaar, sprong waardig van het voetstuk en verdween in de menigte.

De meetings bij het Poesjkinmonument waren weliswaar gevarieerd van thema, maar stonden, zoals men vandaag pleegt te zeggen, ‘op hoog niveau’. Meestal spraken daar studenten.

Ik werkte toen bij een krant en moest beroepshalve de meetings bijwonen. Zelfs de allerkleinste schommelingen in de stemming van Moskou waren er waarneembaar. Wij krantenmensen kwamen daar ook veel nieuwtjes aan de weet.

De krant waaraan ik verbonden was, droeg de eigenaardige naam Mededelingen van het Moskouse Stadsbestuur. Een stadsbestuur was er toen al lang niet meer, net zo min als mededelingen trouwens. Het kan best zijn dat de krant zo heette omdat de redactie gevestigd was in het vroegere gebouw van de stadvoogd op de Tverboulevard.

Het was maar een klein blad. De redactie werd gevoerd door de lichtzinnige en vrijpostige dichter en feuilletonist Don Aminado.* Zijn echte naam kende niemand.

In de krant verschenen sensationele meldingen uit alle hoeken van het land, een kroniek van het dagelijks leven in Moskou en zo nu en dan een stuk of wat orders van de commissaris van de Tijdelijke Regering, dokter Kisjkin.* Het kwam in niemands hoofd op deze uit te voeren. De figuur Kisjkin had dan ook een zuiver decoratief karakter. Hij was een nogal norse man met een grijzend baardje en de ogen van iemand die naar de slachtbank wordt gevoerd. Hij droeg een elegante overjas met zijden revers en in zijn knoopsgat had hij een rode kokarde.

De redevoeringen van de sprekers op de meetings namen van dag tot dag vastere vorm aan en weldra begonnen zich uit de wirwar van slagzinnen en eisen duidelijk de twee kampen af te tekenen waarin het land verdeeld was: dat van de bolsjewieken en arbeiders en dat van de op het eerste gezicht zo edelmoedige, maar bij nader inzien slappe en verwarde intelligentsia die achter de Tijdelijke Regering stond. Natuurlijk niet de hele intelligentsia, maar wel een aanzienlijk deel ervan.

==

*

==

De staat viel uiteen als een klomp natte klei. Het platteland – het Rusland met zijn districten – onderwierp zich niet aan Petrograd, en wat er precies leefde en broeide, was onduidelijk. Ondertussen smolt aan het front het leger weg als sneeuw in de zon.

Kerenski vloog van het ene eind van het land naar het andere en trachtte met zijn extatische welsprekendheid Rusland weer in elkaar te lijmen in een poging krachtige ideeën en overtuigingen te vervangen door bombastische taal, een operetteachtige houding en majestueuze doch misplaatste gebaren. In zo’n gedaante verscheen hij voor duizenden soldaten aan het front en op de borstwering van de loopgraven, zonder te merken dat hij gewoon belachelijk was.

Op een keer dag rukte hij een oude, zieke soldaat, die geweigerd had de loopgraven in te gaan, de epauletten van de schouders, wees met een onverbiddelijk gebaar, een Caesar waardig, oostwaarts en riep: ‘Lafaard, keer naar de achterhoede terug! Niet wij zullen je doden, maar je eigen geweten zal dat doen!’

Hij riep dit met tragische stem en tranen in zijn ogen, terwijl de soldaten zich vloekend afwendden.

Ik heb deze man met zijn pafferige citroengele gezicht, donkerrode oogleden en dunne grijzende broshaar heel wat keren gezien. Hij liep wild voort, waardoor zijn adjudanten gedwongen waren achter hem aan te rennen. Hij draaide zich al even wild en onverhoeds om, waarbij hij zijn begeleiders aan het schrikken bracht. De hand van zijn zieke, in een zwarte draagdoek hangende arm stak tussen de overslag van zijn dichtgeknoopte, kreukelige uniformjasje, dat in plooien over zijn buik viel. Aan zijn lange dunne benen kraakten en blonken bruine lakleren beenkappen.

Met blaffende hortende stem slingerde hij, happend naar lucht, korte zinnen de menigte in. Hij hield van donderende woorden en geloofde erin. Hij had het gevoel dat zij als het geklep van een alarmklok over het verontruste land klonken en de mensen aanspoorden tot offers en heldendaden.

Had Kerenski zijn donderende woorden eenmaal rondgeschreeuwd, dan viel hij krampachtig snikkend in een leunstoel. Zijn adjudanten gaven hem een kalmeringsmiddel te drinken. Als bij een zenuwzwakke dame hing de geur van valeriaan om hem heen.

Deze geur, die deed denken aan de muffe lucht van uitgewoonde en ouderwetse huizen, ontmaskerde hem. Zo leek het mij toen tenminste. Ik was ervan overtuigd, waarom weet ik zelf niet, dat de geur van medicijnen onverenigbaar was met de hoge titel van tribuun.

Ik begreep al gauw dat Kerenski gewoon een zieke man was met een flinke scheut ‘Dostojevski-achtigheid’, een acteur die geloofde in zijn hoge messiaanse bestemming en als een kip zonder kop de afgrond tegemoet rende.

Deze hystericus, als een lichte houtspaander omhooggezogen op de eerste golf van de revolutie, was waarschijnlijk oprecht in zijn opgeschroefde overtuigingen en zijn verknochtheid aan Rusland.

Rusland had sinds het ontstaan van de feodale maatschappij niet bepaald te klagen gehad over een gebrek aan godsdienstfanaten. Iets van deze geloofsijver school ook in Kerenski.

Ik heb bijna alle toenmalige leiders van de Februarirevolutie gezien. Het was opvallend hoe verschillend al deze mensen waren. Maar de verwarde situatie bracht mij volledig van de wijs.

De minister van Buitenlandse Zaken bijvoorbeeld, professor Miljoekov,* een historicus met de allures van een sinjeur, paste helemaal niet bij Kerenski.

Zijn grijsblauwige haar deed steriel en ijzig aan, net als de man zelf trouwens, tot elk afgewogen en correct woord aan toe. In die stormachtige tijd leek hij net een of ander fatsoenlijk academisch wezen van een andere planeet.

Plotseling dook er een hele rits schreeuwers op. Ze schoten als paddenstoelen uit de grond. Harder schreeuwen dan de tegenpartij scheen een eerste vereiste te zijn. Een goedkope demagogie bloeide op de met mest bedekte marktpleinen. Zelfs uit het buitenland werden schreeuwers gehaald.

Op zekere dag kwam uit Parijs de Franse minister van Legerbevoorrading, Albert Thomas,* aangezet. Hij verscheen bij ons om het ‘heldhaftige Russische volk’ ertoe te bewegen de bondgenoten trouw te blijven en zich niet terug te trekken uit de strijd.

Deze in een elegante overjas geklede man met zijn korte benen en rode baard gaf in zijn toespraken een subliem staaltje van geschreeuw en liet expressieve gebaren zien. Op een keer sprak hij het publiek toe vanaf het balkon van de huidige Mossovjet* (dit gebouw diende de commissaris van de Tijdelijke Regering toen tot residentie).

Thomas hield zijn rede in het Frans. Onder de menigte die naar hem luisterde, zullen nauwelijks tien mensen zijn geweest die deze taal begrepen. Er stonden voornamelijk soldaten en bewoners van de voorsteden van Moskou. Maar Thomas’ toespraak viel ook woordeloos te begrijpen.

Thomas danste op zijn kromme benen over het balkon heen en weer en liet op aanschouwelijke wijze zien wat er volgens hem met Rusland zou gebeuren indien het zich uit de oorlog terugtrok. Hij draaide zijn heldhaftige Pruisische snor op, sprong hoog op en vloog heftig een denkbeeldig Rusland naar de keel. Hij hield het in een wurgende greep gevangen, slingerde het briesend op de grond en begon er als een bezetene met zijn lakschoenen op te trappen. Daarbij stootte hij oorlogszuchtige kreten uit en brulde als een dol geworden tijger.

Wilhelms macabere dans op het gevloerde lichaam van Rusland duurde een paar minuten. Verbluft door het circusachtige schouwspel hielden de omstanders hun adem in.

Vervolgens ging er een dof geroezemoes door de menigte heen. Thomas veegde zijn rood aangelopen gezicht af met een geparfumeerde zakdoek en zette met een gewoontegebaar – een tikkeltje scheef – zijn glimmende hoge hoed op. Hij luisterde scherp naar de menigte en glimlachte. Hij hield het geroezemoes voor een teken van bijval.

Maar het lawaai zwol aan, nam steeds dreigender vormen aan en ging ten slotte over in kreten als ‘Een schande! Clown! Opduvelen!’ Ook werd hij uitgefloten.

Iemand pakte Thomas gedienstig bij de elleboog en leidde hem naar binnen. Hij werd afgelost door de Belgische socialist Vandervelde,* een man met een onuitstaanbaar schijnheilig gezicht. Hij ging gekleed in een van onder tot boven dichtgeknoopte pastoorsjas.

Hij begon heel zacht en eentonig te spreken. Het geprevel van zijn uitgedroogde dunne lippen scheen erop gericht te zijn de menigte te doen inslapen. Inderdaad werden de rijen snel dunner. Al gauw stond er nog slechts een handjevol mensen bij het balkon. Het was aan hen te zien dat ze zuiver uit beleefdheid nog naar Vandervelde luisterden.

Vandervelde zei precies hetzelfde als Thomas. Ook hij riep mistroostig op tot trouw aan ‘het heilige militaire bondgenootschap’.

In de richting van het Strastnyklooster werd muziek hoorbaar. Het geluid zwol voortdurend aan, schallend klonk het:

==

‘Wij zijn allen aan het volk ontsproten,

Hebben in de rijen der arbeiders onze jeugd genoten.

Zo luidt onze leus in de strijd!

“Een broederlijk verbond en vrijheid!”’*

==

Over de Tverstraat naderden arbeiderscolonnes uit de voorstad Presnja. Rode spandoeken met teksten zoals ‘Vrede voor schamele stulpen, Oorlog aan de paleizen’,* ‘Alle macht aan de sovjets!’, ‘Weg met de oorlog!’ werden door de mensenstroom aan Vandervelde voorbijgedragen.

Vandervelde stond nog een aantal minuten wat te murmelen, legde zijn blaadjes met aantekeningen bijeen en liep langzaam weg, waarbij een stijf opgerolde paraplu in een zijden foedraal hem diende tot wandelstok.

In de arbeiderscolonnes had men zijn aanwezigheid niet eens opgemerkt. Er werd gezongen:

==

‘Heel het stutsel van de tronen,

Zetten wij arbeiders neer...

Wij doen nu zelf ’t kruit in de patronen,

Zetten zelf de bajonet op ’t geweer!’

==

Als je vandaag de dag, na zoveel jaren, aan die eerste maanden van de revolutie terugdenkt, begin je duidelijk in te zien hoezeer men in die tijd doordrongen was van de wisselvalligheid van hetgeen er gebeurde en hoezeer men allerlei onverbiddelijke veranderingen tegemoetzag.

Het oude regime was verwoest. Maar in zijn hart geloofde bijna niemand dat met de gebeurtenissen in februari de revolutie voorbij was. Het nieuwe regime was natuurlijk slechts een overgangsstadium in de geschiedenis van Rusland.

Het kan best dat de toenmalige, snel wisselende leiders van het land dit ook inzagen. Dat verzwakte hun verzet tegen het nieuwe element waar zij vijandig tegenover stonden maar waaraan niet viel te ontkomen en dat voor de eerste maal had geklonken uit de woorden die Lenin vanaf de wagon van een pantsertrein op het Finlandstation in Petrograd uitsprak: ‘De dageraad van de socialistische revolutie is reeds aangebroken!’

Alles wat na februari zonder veel moeite bereikt en haastig in elkaar geflanst was, kondigde zoals wij zullen zien nog slechts het prille begin van een nieuw tijdperk aan.

Pas veel later werd dit voor iedereen duidelijk. In die tijd kon men het hoogstens aanvoelen. De tijd was te gespannen, iedere dag weer gebeurden er te veel fantastische dingen. Het ontbrak ons aan voldoende zielskracht en tijd om behoorlijk wijs te kunnen worden uit de bliksemsnelle vlucht die de geschiedenis nam. Het geraas waarmee de oude tijd uiteenbrokkelde, vervaagde tot een ononderbroken gerommel.

De idyllische blijmoedigheid van de eerste dagen van de revolutie versomberde. Werelden kraakten in hun voegen en stortten ineen.

De intelligentsia – deze grootse, menslievende Russische intelligentsia, het troetelkind van Poesjkin en Herzen, Tolstoj en Tsjechov – was in haar overgrote meerderheid het spoor bijster. Het kwam onomstotelijk vast te staan dat zij weliswaar hoge geestelijke waarden wist te scheppen maar op een enkele uitzondering na machteloos stond nu het erom ging een nieuw staatsbestel in te richten.

De Russische cultuur was vooral tot ontwikkeling gekomen in de vrijheidsstrijd tegen het autocratische regime. Deze strijd had het denken gescherpt, verheven gevoelens gekweekt en burgermoed gewekt.

Het oude regime was nu in elkaar geploft. In plaats van het volk de ‘eeuwige beginselen van redelijkheid en goedheid’ uit de leesboekjes met de paplepel in te gieten, kwam het er nu op aan om onverwijld met eigen handen nieuwe levensvormen te scheppen en een onmetelijk en volledig verwaarloosd land verstandig te besturen.

De verwarde, haast irreële toestand waarin het land verkeerde, mocht niet lang blijven voortduren. Als de natie wilde blijven bestaan, dan moest het doel duidelijk voor ogen staan en moest met vereende krachten de koe bij de horens worden gevat. Het bleek dat er, wilde men gerechtigheid en vrijheid vast verankeren, hard gebeuld en zelfs onbarmhartig gehandeld moest worden. Het werd ook duidelijk dat deze dingen niet spontaan vorm aannamen bij de klank van cimbalen en het enthousiaste geroep van de burgerij.

Dat waren de eerste lessen van de revolutie. Dat was de eerste confrontatie van de Russische intelligentsia met de idealen ervan.

Het was een bittere kelk. En hij ging aan niemand voorbij. De sterke geesten dronken hem uit en bleven solidair met het volk, de zwakken ontaardden of gingen ten onder.

Zo ging het land een vreselijk en langdurig tijdperk binnen waarin een nieuwe samenleving werd geschapen. Maar ik herhaal het nogmaals, helemaal zonneklaar waren deze voorstellingen toen nog niet. Ze waren in de kiem aanwezig, als een flauw vermoeden haast. De meeste mensen lieten zich op de stroom van gebeurtenissen voortdrijven met als enig verlangen nog een poosje te mogen leven om te kunnen zien welke wending de geschiedenis zou nemen en op welke oever Rusland ten slotte door de branding aangespoeld zou worden.

==

Persoonlijk begroette ik de Februarirevolutie met jongensachtig enthousiasme, ook al was ik al vijfentwintig. Ik leefde in de naïeve veronderstelling dat deze revolutie de mensen in één klap ten goede zou kunnen veranderen en onverzoenlijke vijanden nader tot elkaar zou weten te brengen. Het leek mij voor de mensen toch niet zo vreselijk moeilijk te moeten zijn om, ter wille van de onbetwistbare waarden van de revolutie, te breken met het verleden, en om allerlei laagheden – met name hebzucht, chauvinisme en onderdrukking van de medemens – op te ruimen.

Ik was er altijd van overtuigd geweest dat er in ieder mens een kern tot goede wil schuilt en het er alleen maar op aankomt deze goede inborst wakker te schudden.

Maar al gauw moest ik tot het inzicht komen dat deze prachtige aanleg in grote mate slechts schone schijn was. Iedere dag weer werd ik op wrede wijze met mijn neus op het feit gedrukt dat de mens niet zomaar verandert en de revolutie voorlopig de haat noch het wederzijds wantrouwen uit de weg geruimd had.

Ik trachtte deze onaangename gedachte van mij af te zetten, maar het liet mij niet met rust en zette een domper op mijn vreugde. Steeds vaker viel ik ten prooi aan aanvallen van woede. Ik begon de gladde en liberale intellectuelen bijzonder fel te haten, die volgens mij duidelijk blijk gaven van steeds grotere domheid door hun vijandige gezindheid tegenover het gewone volk dat hen kortgeleden nog zo diep vertederd had. Maar dat hield nog niet in dat ik het toenmaals met de hele Oktoberrevolutie als zodanig eens was. Met veel wel, maar een aantal zaken – vooral alles waarin ik een teken van verachting voor de vroegere cultuur meende te zien – wees ik af.

Mijn idealistische opvoeding belette mij de Oktoberrevolutie als geheel te aanvaarden. De eerste twee, drie jaar van de revolutie heb ik dan ook niet als deelnemer, maar als diep geïnteresseerde ooggetuige beleefd.

Pas in 1920 heb ik begrepen dat er geen andere weg mogelijk was dan die door mijn volk gekozen was. Het was toen alsof er een pak van mijn hart viel. De tijd van geloof en grote hoop was aangebroken. De weg waarlangs het leven mij voerde, werd niet langer door toeval bepaald maar had voortaan een duidelijker, zij het soms ook grillig verloop. Mijn leidraad daarbij was het volk te dienen op het gebied waarop ik het nuttigste werk kon doen en dat mij het meeste lag, namelijk de literatuur.

Niemand weet welke weg beter is: die, welke van twijfel tot inzicht voert, of die waarbij alle twijfel uitgesloten is.

In elk geval hebben voor mij het volkomen instaan voor vrijheid, gerechtigheid en humaniteit en het eerlijk tegenover jezelf staan altijd onontbeerlijke eigenschappen geleken voor een mens in ons revolutionaire tijdperk.

==

Op het koude voorjaar van het jaar 1917 volgde een zoele zomer. Een hete wind joeg hopen verfrommelde en verscheurde kranten over het wegdek. Bijna iedere dag verschenen er in Moskou nieuwe kranten. Soms hingen die de meest vreemdsoortige richtingen aan, tot aan theosofische toe, en anarchistische met ‘De anarchie is de moeder van de orde’ als leus. Deze luidruchtige en meestal ondermaatse blaadjes kenden een zeer kortstondig bestaan.

De wind rukte aan tientallen aangeplakte oproepen die aanklachten inhielden of een beroep deden op het gezonde verstand. De lucht was doordrenkt van de geur van drukinkt. Er hing ook een geur van roggebrood, een landelijke geur meegebracht door het leger. De stad was vol soldaten die in weerwil van de schreeuwerige bevelen van Kerenski waren teruggekeerd van het front.

Moskou veranderde in een woelige legerplaats. De soldaten schoolden in dichte drommen rond de stations. Van de stationspleinen steeg rook op als van de ruïnes van veroverde steden. Dit was echter geen kruitdamp maar de rook van grove tabak. De wind joeg de schilletjes van zonnepitten in grauwe slierten voort.

De rode vlag aan de krijgshaftig omhooggeheven bronzen sabel van Skobelev was reeds lang door de zon verbleekt maar wapperde zegevierend in de wind.

Boven de stad hing een wolk van stof. Dag en nacht brandden daarin slaperige gaslantaarns. Men vergat gewoon ze te doven.

Om stroom te sparen werden op bevel van de regering de klokken teruggezet. De zon ging daarom al om vier uur ’s middags onder.

De hele stad was op de been. De woningen stonden leeg. Nachten achtereen spraken de mensen hun keel hees op openbare bijeenkomsten, slenterden over straat omdat ze toch niet konden slapen, zaten in parken of zomaar op de stoep te discussiëren. Onbekenden die elkaar op een meeting ontmoetten, werden ogenblikkelijk vriend of vijand. Er waren sinds het begin van de revolutie reeds vier maanden verstreken, maar de opwinding nam niet af. Als tevoren bleven de gemoederen verontrust.

Ik besloot de herfst bij mijn moeder door te brengen. Moskou had mij volledig uitgeput. Al die tijd had ik geen kans gezien iets anders te lezen dan een heleboel haastig op krantenpapier gedrukte politieke brochures die de verbitterde strijd van de partijen afspiegelden. Alsof het iets onbereikbaars was, droomde ik ervan Oorlog en vrede van Tolstoj nog eens te kunnen lezen. Het kwam mij toen voor alsof deze roman twee eeuwen geleden geschreven was.

Moeder was met mijn zusje Galja naar Polesje verhuisd, waar mijn tante Vera uit Kiev in de buurt van het stadje Tsjernobyl het bescheiden landgoed Kopan bezat. Mijn moeder had ermee ingestemd daar te gaan wonen en het armzalig bedrijf te beheren. Een tijdlang had zij zelfs de illusie gehad mij voor agronoom te laten studeren.

Ik reisde via Kiev. Net zoals in Moskou ging het er ook daar bij de meetings bruisend aan toe. Alleen werd hier ‘Get!’ en ‘Slava!’ geroepen in plaats van ‘Weg met!’ en ‘Hoera!’, en in plaats van de ‘Marseillaise’ zong men Sjevtsjenko’s* ‘Testament’ en ‘De Oekraïne is nog niet dood’.

Van Kiev voer ik over de Dnjepr en de Pripjat naar het stroomopwaarts gelegen Tsjernobyl met een kleine, onooglijke stoomboot, de Volodja. Deze sloofde zich enorm uit. Af en toe klom de kapitein, een Oekraïner met een grijze snor en een rode kokarde op zijn borst, op de brug en riep lachend naar de machinekamer: ‘Vooruit, Volodja! Zet ’m op! Doe eens wat voor de revolutie!’

En de Volodja deed wat hij kon. Hij begon op volle kracht te stomen, zijn schoepen maalden haastig door het water en hij vermeerderde aanzienlijk snelheid. Maar lang duurde dat niet. Al gauw hoorde men achter de verschansing de schoepen weer lui door het water ploeteren. De goedgeluimde passagiers zochten een gemakkelijk plekje aan dek, van de oever kwam de zoete geur van de moerasrozemarijn overwaaien en de krekels sjirpten in koor hun in slaap wiegend lied.

Ook ik knapte een uiltje op het dek. Moskou leek hier nog slechts een verwarde droom.

Vanuit Tsjernobyl moest ik met paard-en-wagen veertig werst afleggen door dennenbossen en over stuifzand. De paarden gingen stapvoets. De wielen knarsten, het oude tuig rook naar teer. De voerman – een oud baasje met een versleten bruine boerenkiel aan – kwam steeds weer op hetzelfde onderwerp terug.

‘Mag ik u vragen,’ zei hij, ‘of ze het daar in Moskou er al over hebben wanneer de algemene vergunning komt.’

‘Wat voor vergunning?’ vroeg ik.

‘Dat de grond van de landbouwers zelf is en men de herenboeren en hun handlangers met een knuppel achter hun broek naar de duivel jaagt. Men zegt dat Kerenski dat tegenhoudt. Als dat zo is, moeten ze die maar eens flink achter zijn vodden zitten.’

Kopan was een klein landgoed; eigenlijk was het meer een verwaarloosde boerenhoeve. Op een open plek in het bos stonden een groot oud boerenhuis met een verweerd strodak en een stuk of wat bouwvallige schuurtjes. Een omheining was er niet. De gebouwen werden aan alle kanten door het bos ingesloten. Het ruisen van de dennen deed na de helse herrie in Moskou majestueus en weldadig aan.

Moeder hield haar tranen in toen zij mij zag. Alleen haar lippen beefden en haar stem weigerde dienst. Maar meteen daarop omhelsde ze mij, preste haar grijze hoofd tegen mijn schouder en bleef zo lange tijd onbeweeglijk en zwijgend staan, onderdrukt snikkend. Nog nooit had zij mij, als haar oudste, beschermer en enige toeverlaat in haar leven vol tegenspoed, zo omarmd.

Galja hield mij stijf bij mijn elleboog vast en achter haar dikke brillenglazen biggelden tranen omlaag die ze de vrije loop liet.

Onhandig trachtte ik mijn moeder te kalmeren. Ik had vaak aan haar moeten denken, maar pas nu begreep ik dat het leven haar niets behalve deze bittere, diep in haar hart verborgen liefde voor de twee wezens die haar nog restten, Galja en ik, had nagelaten. Het waren de laatste kruimeltjes liefde waar zij op teerde. Voor deze liefde verdroeg zij zonder morren de vernederingen van haar rijke bloedverwanten, het zware werk en het volledige isolement in deze onbewoonde bossen.

Toen het begon te schemeren, verontschuldigde mijn moeder zich dat hier momenteel geen petroleum te krijgen was – zelfs niet in het stadje Tsjernobyl – en dat Galja en zij daarom hun avonden doorbrachten bij het licht van een spaander.

Ik had nog nooit eerder zo’n brandende spaander gezien. Het helle purperen licht beviel mij eigenlijk wel.

Zenuwachtig met haar door het werken op het land tanig en ruw geworden handen aan de rand van haar omslagdoek frommelend, zei mijn moeder: ‘Wat zou het fijn zijn, Kostik, wanneer je bij ons zou blijven. De tijden zijn te gevaarlijk om elkaar te verlaten. Hier zullen wij ons er wel doorheen slaan. Weliswaar met niet veel meer dan aardappelen en spek, maar dan zijn wij tenminste wel samen. Hoe lijkt jou dat, Kostik?’

Zij durfde mij niet aan te kijken en bleef met neergeslagen blik mijn antwoord zitten afwachten.

Ik zweeg.

Mijn moeder stak een nieuwe spaander in de ijzeren klem. Haar handen beefden.

‘Ik heb het er ook met Galja over gehad,’ zei ze zonder zich naar mij toe te keren. ‘Als je het idee om schrijver te worden nog steeds niet van je hebt afgezet, maakt het verder niet uit waar je werkt. Hier heerst rust en zal niemand je storen.’

Ik moest iets zeggen.

‘Ik zal erover denken,’ antwoordde ik.

Mijn moeder kwam naar mij toe en streelde mijn haar.

‘Wat fijn,’ zei ze met een droevige glimlach. ‘Wat fijn. Doe dat, Kostik.’

==

Hoe lang je ook op deze aarde zou leven, nooit zou je verbazing over Rusland grenzen kennen. Voor mij begon deze verbazing al toen ik nog kind was, en deze heeft mij tot nu toe niet verlaten. Er is op de wereld geen verbazender en tegenstrijdiger land.

Al op de tweede dag na mijn aankomst in Kopan kon ik mij daar weer eens van overtuigen.

Net toen ik mijn moeder en Galja over het revolutionaire Moskou aan het vertellen was, zag ik door het raam een gebogen seniele monnik met een stoffige pij aan en een versleten puntig mutsje op die het bos uit kwam en met slepende tred naar ons huis toe liep. Bij zijn binnenkomst sloeg hij een kruis voor de hoek van de iconen, die leeg was, maakte een diepe buiging voor ons en vroeg mijn moeder of zij voor de kloosterbroeders zout wilde ruilen tegen gedroogde paddenstoelen. Het was mij te moede alsof met hem een stuk middeleeuwen de kamer binnengekomen was.

Zout had mijn moeder meer dan voldoende. Ze vulde er een zak voor een kwart mee en schonk hem deze. Zijn paddenstoelen hoefde zij niet. In deze bosrijke streek konden wij alle paddenstoelen die we zelf zochten niet eens op.

Mijn moeder nodigde de monnik uit om thee te drinken. Hij ging aan tafel zitten zonder zijn mutsje af te doen en knabbelde onder het theedrinken op een borstplaatje. Af en toe rolde er over zijn wasgele wangen een traan die hij zorgvuldig met de mouw van zijn pij wegwiste.

‘De Heer heeft mij waardig bevonden dat ik, alvorens Hij mij tot zich roept, nog eenmaal thee met suiker mag drinken,’ zei hij. ‘De Heer heeft zich waarlijk over mij erbarmd. Hij heeft zich verwaardigd zich over mijn nietswaardig bestaan te buigen.’

Mijn moeder ging iets halen in het naastgelegen vertrek. Ik liep achter haar aan en vroeg haar waar deze monnik vandaan kwam. Ze vertelde me dat op tien werst afstand van Kopan, in een van de verste uithoeken van het bos, aan de oever van de rivier de Oezj, sinds onheuglijke tijden een klein heremietenklooster lag. Nu, na de revolutie, waren alle ook maar enigszins goed ter been zijnde monniken ervandoor en er waren alleen een paar krachteloze grijsaards achtergebleven.

‘Je moet er eens een kijkje gaan nemen,’ raadde mijn moeder mij aan. ‘Knoop maar een praatje met hen aan. Misschien zal het je interessante dingen opleveren.’

Een aantal dagen daarna ging ik naar het klooster. Het bos was donker en lag vol afgewaaid hout. Ergens in het bos, niet op een open plek maar midden tussen de bomen, stuitte ik opeens op een hoge heining van verweerde balken. Zulke paalheiningen had ik gezien op schilderijen van Roerich en Nesterov, die oude abdijen afbeeldden. Ik volgde de heining tot ik bij een grote poort kwam. Deze was dichtgespijkerd. Ik klopte een hele tijd op het deurtje in de poort voordat er werd opengedaan door dezelfde monnik die zout was komen halen.

Ik liep een door gras overwoekerde binnenplaats op. Toen ik een uit dennenstammen opgetrokken, scheefgezakt kerkje zag, was het meteen weer alsof ik in voorbije tijden belandde. Uit de kerk steeg het gezang op van oude mannenstemmen. Nu en dan klonk van het torentje zacht klokgelui.

‘Wij aarzelen,’ zei de monnik tegen mij, ‘of we nu wel of niet moeten luiden. Wij zijn voorzichtig. Het zou immers bij de huidige autoriteiten in verkeerde aarde kunnen vallen. Wij luiden daarom heel zacht. Als er een kraai op de klokkentoren zit, dan vliegt die niet eens weg. Volgt u mij maar mee naar binnen.’

Wij liepen het kerkje in. Er brandden maar een paar kaarsen. De oude monniken in hun zwarte monnikspijen, waar witte kruisen en schedels op genaaid waren, stonden onbeweeglijk. In het halfduister schemerde het bruingele verguldsel op de smalle gezichten van de iconen. Het rook er bitter naar verbrande jeneverbessen; de monniken gebruikten die bij wijze van wierook. In mijn gedachten smolt alles ineen: dit oude heremietenklooster, deze weemoedige klaagzangen, het geruis van de dennen vlak naast het kerkje, de schedels op de pijen van de monniken, Moskou, het kruis op Ljolja’s graf, de met luizen bedekte soldaten in de loopgraven, de synagoge in Kobrin, het licht van de vuurtoren in Taganrog, de meetings, de revolutie, de ‘Marseillaise’, Kerenski, het ‘Vrede voor schamele stulpen, oorlog aan de paleizen’. Deze bijna onwaarschijnlijke opeenvolging van gebeurtenissen in mijn leven, waarin plotselinge veranderingen tot de gewoonste zaak ter wereld behoorden, leek op een bonte droom... Wat moest men uit dit alles opmaken? Hoe moest men dit alles zien? Hoe kon men in deze chaos de klaarheid brengen die absoluut noodzakelijk is als men iets echts en waardevols tot stand wil brengen? En hoe moest je voor jezelf die toestand verklaren die maakt dat je tegelijkertijd aanhanger van de revolutie, volgeling van de grote toonaangevende ideeën, gesprekspartner van Heine en tijdgenoot bent van het oude Rusland, dat hier in dit heremietenklooster met beverige stem zong dat de mens de eeuwige zaligheid verdiend heeft ‘voor nu en voor altijd en tot in de eeuwigheid’. Waarom moet ik bij het horen van deze verzen altijd denken aan de volgende dichtregels: ‘Mijn droefheid rijgt grote glanzende paarlen aaneen en bergt ze in een smeedijzeren kistje.’ Blijkbaar lijkt mij tussen deze regels en de klaagzangen van die monniken een zekere overeenkomst te bestaan.

Het duurde lang voordat mijn gedachten tot rust kwamen. Voortaan ging ik iedere keer wanneer ik in de rivier de Oezj ging vissen even bij het klooster langs. De monniken onthaalden mij op oude honing en een beker ijskoud water.

Wij kregen geen kranten op Kopan. Daar moest je op het kreupele paard voor naar Tsjernobyl. Ik had daar maar één keer tijd voor; ik keerde naar Kopan terug met het nieuws dat de kozakken van generaal Kornilov* aan het muiten waren geslagen en dat de Duitsers tot de aanval overgegaan waren en Riga bezet hadden. Mijn moeder liet mij geen tweede keer gaan. In de bossen was een of andere bende opgedoken, misschien gevluchte Oostenrijkse krijgsgevangenen of vrijgelaten gevangenen. Het fijne wist men er niet van. Ze waren nooit gezien maar iedereen maakte zich er druk om.

Zo kabbelden de dagen voort. De geruchten over de bende waren al lang verleden tijd en alle harten waren weer gerust. Laat in de herfst reisde ik naar Kiev en daarvandaan naar Moskou terug. Mijn moeder liet mij op mijn woord beloven dat ik de volgende lente terugkeren zou. Bij mijn vertrek liet ik Polesje in een tooi van verdord, geel gebladerte en in weke nevels achter.

Een week later werd het klooster door de onbekende bende overvallen. De cellen werden op zoek naar zilver overhoopgehaald en de monniken doodgeschoten. Het kerkje werd vanbuiten in de fik gestoken, maar de uit balken opgetrokken wanden waren zo hard als steen geworden. Daardoor verkoolde de buitenste laag alleen, maar vloog het kerkje niet in brand.

==

2
BLAUWE FAKKELS

In Moskou nam ik mijn intrek in een huis met één verdieping in de buurt van de Nikitskipoort. Het kwam op drie straten uit: de Tverboulevard, de Bolsjaja Nikitskajastraat en de Leontjevdwarsstraat. Met de vierde zijde lag het vlak tegen een blinde muur aan: de brandmuur van een huis met vijf verdiepingen.

Aan de overkant, in het verlengde van de Tverboulevard, stond op de plaats waar zich nu het Timirjazevmonument bevindt in die tijd een saai, langwerpig gebouw. Daarin was een apotheek gevestigd en in de kelders waren medicijnen opgeslagen. Het raam van mijn kamer keek uit op deze apotheek.

Ik beschrijf de ligging van het huis zo uitvoerig omdat dit het toneel was van een aantal ongewone gebeurtenissen, die ik hieronder afschilder.

Op een keer, de herfstnacht was grijs van de vriesnevel, werd ik in mijn kamer wakker met het eigenaardige gevoel alsof iemand er ineens alle lucht uit gezogen had. Ik was een paar seconden als verdoofd.

Ik sprong op. De vloer lag bezaaid met glasscherven. Ze schitterden in het licht van de omfloerste maan, die hoog boven het slapende Moskou dreef. Rondom heerste diepe stilte.

Dan weerklonk een korte donderslag. Een snel aanzwellend scherp gehuil vloog langs de gapende ramen en op hetzelfde moment stortte met lang aanhoudend geraas een hoek van het huis aan de Nikitskipoort in. In een kamer van mijn verhuurder begonnen kinderen te huilen.

Wij konden natuurlijk niet meteen weten dat de Nikitskipoort precies in het schootsveld lag van een bij het Poesjkinmonument opgesteld kanon. Daar kwamen we pas later achter.

Na een tweede kanonschot keerde de stilte weer terug. De maan blikte nog altijd even aandachtig uit de nevelige nachthemel neer op de over de vloer verspreide glasscherven.

Enkele minuten later begon bij de Nikitskipoort met lange vuurstoten een mitrailleur te ratelen.

Zo begonnen in Moskou de Oktobergevechten, oftewel de ‘Oktoberputsch’. Ze zouden een paar dagen voortduren.

In antwoord op het mitrailleurvuur brandden er geweerschoten los. Tegen een van de muren ketste een kogel die het portret van Tsjechov doorboorde. Ik heb dit later onder de afgebrokkelde kalk teruggevonden. De kogel had Tsjechov in de borst getroffen en in zijn witte piqué vest een gat achtergelaten.

Het geweervuur knetterde als brandende takkenbossen. De kogels patsten dof op de ijzeren daken. Mijn verhuurder, een architect, riep dat ik bij hem in de achterkamer schuilen kon. Deze was aan de binnenplaats gelegen.

De oude baas was weduwnaar. Zijn twee kleine dochtertjes zaten met een oude kinderjuffrouw op de vloer. Deze had de kleintjes van top tot teen in een warme doek gewikkeld.

‘Hier zijn we veilig,’ zei de eigenaar. ‘De tussenmuur houdt de kogels wel tegen.’

Weggescholen onder de doek vroeg het oudste meisje: ‘Papa, hebben de Duitsers Moskou overvallen?’

‘Het zijn de Duitsers niet.’

‘Maar wie schiet er dan?’

‘Wil je je mond houden,’ snauwde haar vader.

Ik keerde terug naar mijn kamer. Tegen de muur tussen de ramen weggedoken keek ik schuin naar buiten. Voor de maan zaten zwarte wolken geschoven, waardoor de reusachtige omtrekken van de huizen met hun gedoofde lichten in het duister ternauwernood te bespeuren waren. Voortdurend lekten er uit geweren vuurtongetjes en zongen kogels in vele toonaarden. Nu eens klonk het als een fijn gefluit, dan weer als gehuil. Soms hoorde je een eigenaardig klokkend geluid alsof de kogels door de lucht buitelden.

Ik keek of ik mensen zag, maar de vuurflitsen verlichtten de straat onvoldoende. Te oordelen naar het vuren waren de rode gardes die vanuit het Strastnajaplein aanvielen al halverwege de Tverboulevard. Daar stond een protserig houten paviljoen dat ’s zomers als restaurant diende. De ‘junkers’ hadden dekking gezocht op het plein bij de Nikitskipoort.

Opeens lekte er onder de ramen zacht sissend een grote blauwe vuurtong op, op de wind deinend als een fakkel. In het spookachtige licht kon ik nu ook mensen zien. Dekking zoekend renden ze van boom naar boom.

Even later laaide aan de overkant van de boulevard ook zo’n blauwe vuurtong op.

Van allebei de gaslantaarns had een kogel de pit kapotgeslagen en het brandende gas spoot zo uit de leiding vandaan. Bij dit flakkerende licht nam het vuren meteen in intensiteit toe.

Ik keerde terug naar mijn huisbaas.

‘En, hoe staan de zaken ervoor?’ vroeg hij.

‘De kinderen moeten hier weg.’

‘Waarheen?’ vroeg hij. ‘De Tverboulevard ligt onder vuur.’

‘Naar de Bolsjaja Nikitskajastraat. Via de winkels.’

‘Die straat en bioscoop Union worden vanuit de Malaja Nikitskajastraat door de rode gardes met mitrailleurs onder schot genomen. In de bioscoop is het hoofdkwartier van de junkers gevestigd.’

‘Dan blijft alleen de Leontjevdwarsstraat over.’

‘Laten wij eens poolshoogte gaan nemen.’

Wij daalden langs de diensttrap naar de vierkante binnenplaats af. De kogels vlogen er hoog overheen. Hier en daar vielen alleen wat brokjes van de kroonlijst op de grond. Achter op de binnenplaats, vlak bij de conciërgewoning, stonden wat mensen. Het bleek dat in de Leontjevdwarsstraat nog veel heviger geschoten werd dan op de Tverboulevard. Aan de vierde zijde van onze binnenplaats rees de brandmuur van het belendende huis op. Er zaten nergens ramen in.

De architect keek vloekend naar deze blinde muur. ‘Een muizenval,’ zei hij. ‘Ons huis wordt aan alle kanten ingesloten. Een uitweg is er niet.’ De mensen voor de woning van de conciërge bleken bakkers te zijn uit de in het pand gelegen bakkerij.

Ik stelde voor om de bewoners naar de conciërgewoning over te brengen, de veiligste plaats van het hele huis. Het ging maar om een paar mensen, want de hele eerste verdieping bestond uit winkels en magazijnen.

Zo begon een onvrijwillig verblijf van meerdere dagen in de conciërgewoning.

Een van de bakkers, een jonge knul, besloot zich bij de rode gardes aan te sluiten. Zodra hij onder de poort door gekropen was en voorovergebogen het trottoir op stormde, werd hij door een kogelregen uit de mitrailleur bij de Nikitskipoort geveld.

==

In de woning van de conciërge lieten wij de gebeurtenissen van de afgelopen dagen nog eens de revue passeren en wij verbaasden ons over ons gebrek aan scherpzinnigheid. De gevechten hadden ons totaal overrompeld, ook al wisten wij van de opstand in Petrograd, de bestorming van het Winterpaleis en het kanonschot vanaf de Aurora. Het was ons ook bekend dat in Moskou de staat van beleg afgekondigd was, op de Chodynka goed bewapende detachementen rode gardes en soldaten geconcentreerd waren en de militaire academies Aleksejevskoje en Aleksandrovskoje in staat van alarm gebracht waren.

Het bevel over ons huis werd gevoerd door een bakker die in Port Arthur gevochten had. Omdat uit de kraan in de conciërgewoning nog maar een dun straaltje water sijpelde, beval hij alle emmers en kannen in de woning op te trommelen en een voorraad aan te leggen, want wij konden ieder moment zonder water komen te zitten.

Daarna spaarden wij al het brood en alle levensmiddelen op. Veel was het niet.

Wij hadden geen flauw benul van wat er gebeurde en waren er vast van overtuigd dat er in heel Moskou werd gevochten. Wat echter wel duidelijk was, was dat wij nu in een soort van belegerde vesting zaten die rondom door vijandelijk vuur omgeven was. Maar deze vesting was verre van onneembaar. Al aan het eind van de eerste dag zoemden er kogels over de binnenplaats.

Heel de nacht van de belegering brachten wij zittend op de stoep van de conciërgewoning door, terwijl we trachtten aan de hand van de kracht van het vuren te raden welke partij de overhand had.

Midden in de nacht verstomde het vuren. Wij luisterden scherp. Deze stilte deed gevaarlijker aan dan trommelvuur.

Even later hoorden wij ver weg in het stikkedonker kreten met lange uithalen: ‘Melding aan de commandant! De junkers zijn zich aan het samentrekken op de daken!’ De mededeling klonk steeds dringender en opgewondener. Meteen daarop barstten er weer schoten los en kletterde een hagelbui van lood op de regenpijpen en uithangborden neer.

Tegen de avond vloog een huis in brand waarin een apotheek gevestigd was. Het vuur greep om zich heen met kleurige vlammen, nu eens geel, dan weer groen en blauw, ongetwijfeld vanwege de daar opgeslagen medicijnen. In de kelderruimten dreunden doffe ontploffingen en weldra stortte het huis in. Daardoor werden de vlammen gesmoord, maar nog dagenlang warrelden bontgekleurde rookwolken boven de brandende puinhopen.

Door de hitte trok het plaatijzeren dak van ons huis krom en schroeiden de vensterlijsten. Gelukkig sloeg de vlam er niet in.

Wij kregen het vreselijk benauwd en onze ogen traanden van de rook. Wij bonden natte zakdoeken voor ons gezicht, maar veel hielp dit niet.

In de loop van de nacht hield het schieten weer op. Wij hoorden dat op de boulevard iemand met onzekere, overslaande stem riep: ‘Het Vikzjel stelt beide partijen met klem voor het vuren te staken en onderhandelaars af te vaardigen met het oog op een wapenstilstand! Schiet niet op mij! Als vertegenwoordiger van het Vikzjel blijf ik hier tien minuten staan wachten. Schiet niet op mij!’ (Vikzjel was toen de naam van het Verbond van Spoorwegmannen van heel Rusland.)

Er viel een onwezenlijke stilte waarin men de door kogels doorboorde uithangborden in de wind kon horen knarsen.

Ik kon bij het wazige schijnsel van de nog nasmeulende resten van de afgebrande apotheek de wijzerplaat van mijn horloge zien. Iedereen keek zwijgend met mij mee. De secondewijzer leek sneller dan ooit rond te vliegen. Er verstreken vijf minuten, dan zeven! Zouden de junkers zich werkelijk niet overgeven?

Na tien minuten ging een eenzaam schot af, gevolgd door een tweede. Meteen daarop werd er met het donderende geweld van een aanzwellende stormwind opnieuw van twee kanten geschoten. Even later weerklonken er een paar kanonschoten vanaf het Arbatplein en sloeg in het naburige huis iets met een daverende dreun in. Boven het dak steeg met een langzame wervelende beweging een vuurkolom omhoog.

De junkers hadden, naar later bleek, het huis naast het onze met granaten in brand gezet om de rode gardes te beletten het in te nemen, want van daaruit beheerste je het terrein, zoals dat in het militaire spraakgebruik heet.

Deze tweede brand was veel riskanter dan die van de apotheek. Op onze binnenplaats kletterden verbogen stukken plaatstaal neer en er vlogen brandende stukken hout rond, die wij met onze zielige voorraad water doofden.

De oude bakker zei dat wij buiten gevaar zouden zijn zodra de bovenste etage van het gebouw uitgebrand was. De brandmuur moest dan natuurlijk wel overeind blijven staan. Wij beaamden dit, ook al beseften wij maar al te goed dat we in een vrij netelige situatie verkeerden.

Nog dezelfde nacht zagen wij als een soort mirakel een man vanaf de Tverboulevard door een kapotgeschoten raam van de benedenverdieping de binnenplaats op kruipen, die door de brand in zo’n sterk schijnsel stond dat je er ieder stofje op de stenen kon zien liggen. Hij droeg een grijs colbertje en had om zijn middel een soldatenkoppel en op zijn heup een mauser. Met zijn bril en blonde baardje leek hij op Dobroljoebov.*

‘Orde!’ riep hij. ‘Allemaal hierheen! We zijn tot een overeenkomst gekomen met de junkers. Zo meteen zullen zij net als wij het vuren staken zodat de kinderen en de vrouwen geëvacueerd kunnen worden. Maar alleen de kinderen en de vrouwen! De mannen mogen er volgens de afspraak niet uit. Maar jullie zitten echt in de penarie, want het huis kan ieder moment in de fik vliegen. Daarom kunnen volgens mij ook de mannen maar beter een kans wagen. Maar uiteraard pas nadat de vrouwen en de kinderen eruit zijn. Een voor een naar buiten komen en over de Tverboulevard naar de Bronnajabuurt lopen. Verzamelen in de onderdoorgang naar de poort.’

De man was net zo snel weer weg als hij gekomen was.

Wij stelden ons op bij de poort. Toen het schieten ophield, trippelde als eerste onze oude kinderjuffrouw met de beide meisjes de boulevard op. De overige vrouwen liepen een voor een op een holletje achter haar aan, terwijl de rode gardes en de junkers naar elkaar begonnen te roepen.

‘Hé daar, jullie snotneuzerige sabelkwasten!’ schreeuwden de rode gardes. ‘Het is nu leuk genoeg geweest. Gooi de wapens neer!’

‘Wij staan onder ede!’ riepen de junkers terug.

‘Voor wie hebben jullie de eed afgelegd? Voor Kerenski? Die is naar de Duitsers overgelopen, de vuile smeerlap!’

‘Wij hebben trouw gezworen aan Rusland en niet aan Kerenski!’

‘Maar Rusland, dat zijn wij toch!’ riepen de rode gardes. ‘Gebruiken jullie eens een beetje jullie verstand!’

Meteen nadat de vrouwen in veiligheid waren, rende de oude bakker de weg op. Toen ik op het punt stond hem te volgen, begon er aan de kant van de junkers een mitrailleur te ratelen. De kogels verpulverden de fries van de bovenlijst. De bakker stormde terug. Weer knetterden er schoten, en op de stoep regende het stukken dakpan, glas en hout.

Wij keerden naar de woning van de conciërge terug.

De bakker zei vloekend tegen mij: ‘Jammer dat wij er niet uit konden, want dan zouden we allebei bij de rode gardes zijn gegaan. Met mij samen zouden ze je vast wel genomen hebben, ook al ben je student. Hoe je het ook keert of draait, er is en blijft maar één Rusland, en dat is ons Rusland. Want dat van hen ligt al op apegapen.’

Ik moest aan de kreet ‘Rusland, dat zijn wij’ van de rode gardes denken, en opeens stond de door veelvuldig gebruik versleten uitdrukking ‘de massa van het volk’ mij in een heel scherp en nieuw licht voor de geest. Ja, ik behoorde tot deze ‘massa van het volk’. Ik voelde mij thuis onder deze ambachtslieden, boeren, arbeiders en soldaten, onder het gewone volk waar Oespenski en Leskov, Nikitin en Gorki* en duizenden andere begaafden onder ons grote volk uit waren voortgekomen.

‘Nou, ik weet in ieder geval zeker,’ antwoordde ik de bakker, ‘dat ik niet zonder mijn volk zou kunnen.’

‘Kijk ’ns aan. Blijf aan onze kant staan, beste jongen en houen zo,’ grinnikte de bakker.

Op de vijfde dag raakten wij door onze voorraad levensmiddelen heen. Met knorrende magen oefenden wij tot de avond geduld. Achter de brandmuur brandde het huis naast ons steeds verder af.

In het huis waar wij zaten, bevond zich een kleine delicatessenwinkel. Er bleef ons niets anders over dan er in te breken. De achterdeur van de winkel kwam op de binnenplaats uit. De bakker sloeg met een bijl het slot uit de deur en bij toerbeurt rende iemand van ons in de nacht naar deze winkel en nam worst, conserven en kaas mee zoveel hij maar dragen kon.

Bij het schijnsel van de nog nasmeulende brand moest je achter de toonbanken wegduiken zodat de junkers je niet vanuit de bioscoop Union zouden opmerken via het kapotgeschoten etalageraam. Dat zou hen weleens op verkeerde gedachten hebben kunnen brengen.

De eerste keer ging alles gesmeerd, maar de volgende nacht had zich in de toren van het hoekhuis op de Bronnajastraat een schutter van de rode gardes verschanst. Van daaruit had men een goed overzicht op onze binnenplaats en de man, die er op zijn gemak zat te roken, had iedereen die zich op de binnenplaats vertoonde onder schot.

Toevallig was het net mijn beurt om op proviand uit te gaan. Het lukte mij ongehinderd de winkel binnen te glippen. De schutter had mij niet opgemerkt of geen tijd gehad om te schieten.

Ik herinner mij deze winkel tot op de dag van vandaag. In zilverpapier gewikkelde rookworsten hingen er aan een draad. Over de rode, ronde kazen op de toonbank was een dikke laag rammenas uit kapotgeschoten blikken gedropen. Op de vloer lagen plassen met cognac en likeur vermengde azijn die een bijtende geur verspreidden. Er zwommen stevige, rossig schemerende gemarineerde boleten in. De grote Keulse pot waarin deze gezeten hadden, lag in scherven op de vloer.

Ik graaide snel een paar lange worsten bijeen en stapelde ze als blokken hout in mijn armen op. Ik schoof er een dikke gruyèrekaas, net een wagenwiel, en een paar conservenblikken bovenop.

Toen ik in looppas over de binnenplaats naar de woning terugrende, hoorde ik vlak voor mij een rinkelend geluid waar ik verder geen aandacht aan schonk.

Bij mijn binnenkomst begon de vrouw van de conciërge – van de vrouwen was zij de enige die niet weggegaan was –, een bleek en ziekelijk mens, wild te gillen. Toen ik mijn proviand op de vloer liet ploffen, zag ik dat er dik bloed over mijn handen liep.

Maar vrijwel meteen daarop stonden alle aanwezigen te schudden van het lachen, ook al was niemand daar eigenlijk voor in de stemming. Onder groot plezier krabde men de tomatenpuree van mij af. Terwijl ik terugrende, had de schutter namelijk toch nog kans gezien een schot te lossen. De kogel had een van de blikken doorboord, waardoor ik onder de bloedrode tomatenpuree was komen te zitten.

Wij hadden geen kruimel brood meer. Daarom aten wij de scherpe kaas, de rookworst en de gepeperde inhoud van de blikken zo op en spoelden het met koud kraanwater naar binnen.

Opeens schoot het mijn huisbaas te binnen dat er bij hem ergens in de keuken nog een zak scheepsbeschuiten moest liggen. Ik bood aan die te gaan halen.

Ik liep behoedzaam omhoog langs de diensttrap, die vol kapotte dakpannen lag. In de keuken zag ik dat er uit de door een kogel doorboorde leiding nog wat water lekte en op de vloer lag een dikke brij van doorweekte kalk.

Ik was net in de keukenkast aan het snuffelen naar de scheepsbeschuiten toen vanaf de boulevard het geluid van kreten en stampende voeten tot mij doordrong. Ik liep naar mijn kamer om te kijken wat er aan de hand was. Over de boulevard liepen in stormpas rode gardes, het geweer in de aanslag terwijl de junkers zich zonder te schieten terugtrokken. Voor het eerst zag ik de strijd van zo nabij, vlak onder het raam van mijn kamer. Vooral de gezichten, groengeel en met holle ogen, vielen mij daarbij op. Het was alsof deze mannen, verdoofd door hun eigen geschreeuw, niets zagen en niets begrepen.

Zodra in het trappenhuis een driftig gestamp van laarzen klonk, wendde ik mij haastig van het raam af. De deur naar de hal werd met geweld opengestoten en sloeg dreunend tegen de muur. Kalk brokkelde van het plafond. In de hal riep een opgewonden stem: ‘Mitjoecha, sleep de mitrailleur hierheen!’

Toen ik mij van het raam afwendde, zag ik in de deuropening naar mijn kamer een al niet meer zo jonge man staan. Hij had een muts met oorkleppen op en een patroonriem om zijn schouder. In zijn handen hield hij een geweer. Na een korte, doordringende en verwilderde blik op mij bracht hij snel het geweer in de aanslag en schreeuwde: ‘Staan blijven! Handen omhoog!’

Ik deed wat mij gezegd werd.

‘Wat is er aan de hand, ouwe?’ vroeg een jonge stem in de gang.

‘Ik heb er een betrapt,’ antwoordde de man met de muts. ‘Hij is degene die schoot. Vanuit het raam heeft hij in onze rug geschoten! Wat een vuilak!’

Opeens besefte ik dat ik een afgedragen studentenjasje droeg en ik herinnerde mij dat volgens de bakker bij de Nikitskipoort een studentencommando aan de kant van de Tijdelijke Regering streed.

Dan kwam een jonge arbeider met een tot op zijn oren getrokken pet op zijn hoofd de kamer binnen. Met schommelende tred liep hij op mij af, pakte met een traag gebaar mijn rechterhand en bekeek aandachtig mijn handpalm.

‘Zo te zien heeft hij niet geschoten, ouwe,’ zei hij goedmoedig. ‘Zijn hand is schoon. Er zit geen geweervet aan.’

‘Wat ben jij toch een stomkop!’ riep de man met de muts. ‘En als hij nu eens met een pistool en niet met een geweer geschoten heeft en het pistool door het raam naar buiten heeft gegooid? Breng hem naar de binnenplaats!’

‘Mij best,’ antwoordde de knul terwijl hij mij een klap op mijn schouder gaf. ‘Kom op. Voorwaarts mars en haal geen stommiteiten uit.’

Ik had al die tijd geen mond opengedaan. Waarom weet ik niet. De situatie zag er kennelijk zo hopeloos uit dat het geen zin had om te proberen mijn onschuld te bewijzen. Ik was betrapt bij een kapotgeschoten raam op de eerste verdieping van een zojuist door de rode gardes ingenomen huis. Ik droeg een met kalk besmeurd studentenjasje vol verdacht uitziende roodbruine tomatenvlekken. Wat ik ook zou zeggen, geloven zou men mij toch niet.

Ik zweeg, mij er volledig van bewust dat ook dit zwijgen een verzwarende omstandigheid voor mij was.

‘Een hardnekkige donder,’ zei de man met de muts. ‘Je ziet zo dat het een fanatiekeling is.’ Ik werd naar de binnenplaats gebracht, waarbij de jonge soldaat mij met de loop van zijn geweer in de rug porde.

Op de binnenplaats wemelde het van de rode gardes. Zij sleepten kisten uit een platgeschoten opslagplaats en wierpen er dwars over de Tverboulevard een barricade mee op.

Onder de rode gardes ging een geroezemoes op. Ze kwamen om mij en mijn beide begeleiders heen staan en vroegen wat er aan de hand was en wie ik was

De man met de muts zei dat ik hen van achteren door het raam beschoten had.

‘Neerknallen!’ riep een jonge knul met een dronken blik vrolijk. ‘Naar het hoofdkwartier van de lieveheer met hem!’

‘Eerst moet de commandant komen!’

‘Maar die is er niet!’

‘Waar is hij dan?’

‘Dat doet er niet toe. De order luidt de gevangenen met rust te laten!’

‘De gevangenen wel. Maar deze man heeft ons van achteren beschoten!’

‘Daar is maar één antwoord op mogelijk: op staande voet executeren.’

‘Niet zonder de commandant, kameraden.’

‘Jij houdt je aan de letter van de wet, zeg! Zet hem tegen de muur!’

Toen ik naar de muur gesleept werd, kwam de vrouw van de conciërge blootshoofds haar woning uit hollen. Zij stormde op de rode gardes af en probeerde zich vast te klampen aan hun armen.

‘Jongens, kameraden!’ riep zij. ‘Maar dat is een van onze huurders. Hij heeft niet op jullie geschoten. Schiet mij maar dood. Ik ben toch ziek, ik hoef niet langer te leven.’

‘Mens, hou op met dat gemekker zonder te weten waar ’t om gaat,’ zei de man met de muts bedachtzaam. ‘We zijn toch geen moordenaars. Hoepel op, bemoei je er niet mee!’

Ik begrijp nog altijd niet waarom ik toen ik daar bij die muur stond en hoorde dat de geweren ontgrendeld werden, absoluut niets voelde. Was het een plotselinge afstomping van mijn zintuigen of was mijn bewustzijn uitgeschakeld? Ik weet het niet. Ik stond daar alleen maar gedachteloos te staren naar de door de mitrailleurkogels weggeslagen hoek van de poort. Maar om de een of andere reden heeft dit beeld zich tot in de kleinste details in mijn geheugen gegrift.

Ik zie de zeven plaatsen waar een kogel ingeslagen was nog scherp voor mij. Aan de rand waar de kogels in de stuclaag geslagen waren, waren de gaten wit, meer naar binnen toe, waar baksteen zat, rood. Ik herinner mij nog steeds het wit geverfde ijzeren schelkoord naar de woning van de conciërge, het stuk elektriciteitsdraad van de afgerukte bel waarmee die aan dit koord bevestigd gezeten had, de met houtskool op de muur getekende tronie met een enorme neus en wat stekelig overeind staande haren en het onderschrift ‘Deze grote dwaze slome heeft men bij de neus genomen!’

Het leek alsof de tijd stilstond en ik in een soort eeuwige stilte verzonken was. Maar in werkelijkheid waren er slechts een paar seconden verstreken toen ik een onbekende en tegelijkertijd toch heel vertrouwde stem hoorde roepen: ‘Verduveld nog aan toe, wie gaan jullie daar fusilleren! Zijn jullie mijn order vergeten? Geweren neer!’

Toen ik met moeite mijn blik van de hoek van de poort afwendde – ik had vreselijke krampen in mijn nek –, zag ik de man met de mauser die in het holst van de nacht naar ons toe was gekomen om de vrouwen en de kinderen te evacueren en die op Dobroljoebov leek. Hij was bleek en keek mij niet aan. ‘Ophouden daarmee!’ zei hij scherp. ‘Ik weet wie hij is. Die behoort niet tot het studentencommando. Terwijl de junkers bezig zijn aan te vallen, staan jullie hier je tijd te verbeuzelen.’

De man met de muts greep mij van voren beet, schudde mij hevig door elkaar en zei woest: ‘Potverdomme! Zou ik door jou bijna mijn geweten hebben bevlekt, stommeling dat je bent. Waarom heb je niets gezegd? Dat noemt zich een student!’

Van de jonge knul kreeg ik opnieuw een klap op mijn schouder. Met een olijke knipoog zei hij: ‘Vooruit, smeer ’m in vrede!’

Toen de soldaten de junkers buiten op straat een handgranaat hoorden gooien, begonnen ze onder dekking van de barricade naar de boulevard te rennen. De binnenplaats liep leeg. De mitrailleurs begonnen opnieuw met irriterende hardnekkigheid te ratelen.

Zodoende ben ik nooit aan de weet gekomen wie deze jonge commandant met de mauser was die de kinderen en de vrouwen uit ons huis in veiligheid had gebracht en mij had gered. Ik heb hem nooit meer teruggezien. Maar ik zou hem uit tientallen, ja honderden mensen herkend hebben.

In de nacht van de zesde dag van ons ‘beleg van Nikitski’ zaten wij zoals gebruikelijk ongeschoren en hees van de kou op de stoep voor de woning van de conciërge allerlei gissingen te maken over de te verwachten duur van de nog steeds aanhoudende gevechten. Veel voortgang leek er niet in te zitten.

Er was nog geen sprake van de verbittering waarmee later, tijdens de burgeroorlog, strijd werd gevoerd. Overtuigd van hun overwinning voerden de rode gardes een ‘slijtageslag’, wetende dat de junkers een zenuwinzinking nabij waren.

In Petrograd had de nieuwe Sovjetregering de macht overgenomen. Geleidelijk maakte het land zich in al zijn geledingen van de Tijdelijke Regering los. Dat wisten de Moskouse junkers natuurlijk ook. Het was voor hen dan ook een verloren zaak. De kogels die rond het huis bij de Nikitskipoort gefloten hadden, waren hun laatste kogels.

Daar ging ons gesprek over.

De late nacht rook naar smeulende puinhopen. De rode vuurgloed doofde. Alleen in de omgeving van het Kievstation bedekte een troebele paarsrode walm nog de hemel.

Maar ineens kwam in het noorden, van de kant van de Chodynka, een granaat boven Moskou aangieren die met een donderende klap in de buurt van het Kremlin explodeerde. Als op bevel hield onmiddellijk het vuren op. Kennelijk legden zowel de rode gardes als de junkers het oor te luisteren en wachtten ze op een volgende explosie om uit te vissen wat de artillerie onder schot nam.

Na een hele tijd hoorden wij een tweede kil geluid. Opnieuw was in de buurt van het Kremlin de lichtflits van een ontploffing zichtbaar.

‘Ze schieten toch niet op het Kremlin?’ mompelde de oude bakker. De architect sprong op.

‘Niet te geloven!’ riep hij. ‘Dat kan niet waar zijn! Laat niemand met zijn fikken aan het Kremlin komen!’

‘Natuurlijk zou niemand dat durven doen,’ beaamde de bakker stilletjes. ‘Het is alleen maar bangmakerij. Afwachten maar en luisteren.’

Wij zaten als verstard te wachten of er meer schoten kwamen. Er ging een uur voorbij zonder dat er iets gebeurde. Er verstreek een tweede uur. Rondom bleef alles stil. In het oosten begon een grijs licht door te sijpelen, het kleumende licht van de vroege morgen. Het was ongewoon stil in Moskou, zo stil dat wij de vlammende gasfakkels op de boulevards hoorden bruisen.

‘Het lijkt erop dat het over is,’ zei de bakker met gedempte stem. ‘We zullen maar eens een kijkje gaan nemen.’

Voorzichtig liepen wij de Tverboulevard op.

De linden verhieven grijs berijpt hun gehavende takken in de nevelige morgen. Langs de boulevard flakkerden tot aan het Poesjkinmonument kapotgeschoten gaslantaarns als fakkels in een rouwstoet. Boven de boulevard bungelde een wirwar van gebroken leidingen. In hun schommelende beweging maakten deze een klaaglijk rinkelend geluid en streken over de keien van het wegdek. Op de tramrails lag een dood paard met ontblote gele tanden.

Over een grote afstand liep langs de stenen voor onze poort een ver uitgevloeide bevroren bloedplas. Uit de vensters van door mitrailleurs doorzeefde huizen vielen scherpe glasscherven, waardoor het rondom voortdurend rinkelde en tinkelde.

Over de volle breedte van de boulevard liepen rode gardes uitgeput en zwijgend in de richting van de Nikitskipoort. De meesten rookten en het voortdurend opgloeien van de sigaretten in het duister deed denken aan geluidloos vurende geweren. De rode banden om hun mouwen waren helemaal in elkaar gekronkeld.

Bij bioscoop Union was een witte vlag met de stok aan een lantaarnpaal vastgebonden. Ernaast stonden junkers met verfomfaaide militaire petten op en in uniformen die grijs zagen van de kalk in een lange rij tegen de voorpui. Velen leunden half slapend op hun geweer.

Een ongewapende man in een leren jekker liep naar hen toe. Achter hem stelden zich een aantal rode gardes op. De man in de leren jekker hief zijn hand en zei met gedempte stem iets tegen de junkers. Daarop maakte zich een lange officier uit de gelederen los. Hij nam zijn sabel en revolver af, gooide deze aan de voeten van de man met de leren jekker, salueerde, maakte rechtsomkeert en liep met slingerende tred langzaam de kant uit van het Arbatplein.

De junkers liepen een voor een naar de man met de jekker en legden hun geweren en patronen voor hem neer. Met net zo’n langzame en vermoeide pas als de officier liepen zij vervolgens langs de Nikitskiboulevard naar het Arbatplein. Enkelen rukten onder het lopen de epauletten van hun schouders af.

De rode gardes stonden zwijgend, met barse, gespannen gezichten toe te kijken. Er klonk geen kreet, er viel geen woord.

Alles was over. Vanaf de Tverstraat drong door de kille nevel het juichend gedreun van cimbalen tot ons door. Het moesten wel een paar orkesten tegelijk zijn die daar speelden:

==

Geen Opperwezen kan ons bevrijden,

Geen god, geen tsaar en geen held.

Wij kunnen slechts voor de vrijheid strijden,

Vertrouwend op ons eigen geweld.

==

3
HET JOURNALISTENCAFÉ

Het jaar 1918 begon met dooiweer, grauwe sneeuw en een zo nevelige hemel dat de rook uit de fabrieksschoorstenen zich samenpakte onder het wolkendek en daar in dikke kluwens uiteenwarrelde.

In de straten van Moskou rook het nog steeds naar drukinkt. Aan de muren hingen flarden van kranten en plakkaten.

De op grauw papier gedrukte verordeningen van de Sovjetregering werden er gewoon overheen geplakt.

De scherpe, onverbiddelijke verordeningen volgden elkaar dag na dag met een niet te stuiten regelmaat op en roeiden consequent diep ingewortelde zeden en gewoonten geleidelijk met wortel en tak uit, ruimden ze op en verkondigden de grondslagen van een nieuw bestaan.

Voorlopig kon men zich daar nauwelijks een voorstelling van vormen. De oude begrippen werden zo snel vervangen door nieuwe opvattingen dat ons simpele bestaan ons bij tijden onwezenlijk voorkwam en een deinende luchtspiegeling leek. Sommigen werden bevangen door een kille angst. De minder sterken van geest raakten gewoon het roer kwijt alsof ze dronken waren.

Mijn kamer aan de Nikitskipoort was door de beschietingen verwoest. Ik verhuisde naar de Granaatsteeg, waar ik bij een sombere weduwe een kamer betrok in een saaie bakstenen zijvleugel. Zij verhuurde alleen aan studenten.

In de kamer naast mij woonde een sproetig studentje. Zij heette Lipotsjka en was de dochter van een dorpsonderwijzer. Haar bloedverwanten en kennissen van het platteland rond Rjazan kwamen vaak bij haar op bezoek. Zij brachten de geur van vorst, appelen en boerenkielen mee.

Ik vroeg hun honderduit hoe de zaken er op het platteland voor stonden. Zij zuchtten stilletjes en zeiden met gedempte stem dat men er daar niet veel van snapte. Het was net als met een rivier die aan het kruien raakte. Niemand wist wat het worden zou. Zo’n buiten zijn oevers tredende rivier zou de aarde met een vruchtbare laag bedekken of het zaaisel totaal wegspoelen. Zo heerste er ook nu op het platteland een stemming van vrees en vreugdevol verwachten. Maar het voornaamste was dat de grond nu in handen van de boer was. Niemand kon hem die weer afhandig maken.

De geur van de appelen was overweldigend en van de boerenkielen ging iets vredigs en warms uit, en op de een of andere manier had dit alles op ons een kalmerend effect.

==

Meteen na mijn terugkeer uit Kopan in september was ik als reporter in dienst getreden bij de krant Macht van het Volk. Er zagen in die tijd veel van zulk soort bladen het licht. Na een kortstondig bestaan werden ze weer opgeheven.

De krant werd uitgegeven door de Partij van Volkssocialisten. Het programma van de partij was zo verward dat zelfs een aantal medewerkers van dit blad er nauwelijks iets zinnigs uit konden opmaken. Wij wisten alleen dat de leiding bestond uit uitgesproken intelligente mensen boordevol liberale gevoelens die zij toch niet waar zouden kunnen maken.

Een al niet meer zo jonge Volkssocialiste, de heerszuchtige en mooie Jekaterina Koeskova,* was er de hoofdredactrice. Zij sprak met een diepe zigeunerstem, rookte veel en keek misprijzend neer op ons, reporters, vooral sinds de dag waarop op de deur van haar werkkamer met aniline het volgende gedichtje aangebracht was:

==

Koekoek, koekoek, lief vogeltje!

Hou op met je zinloos getater!

Madame Koeskova, lief vrouwtje,

Bewaar je traantjes maar voor later!

==

De redactie van de Macht van het Volk verlangde van mij, evenmin als van de andere reporters, een politieke tendens – want dat was de taak van de hoofdartikelenschrijvers en ‘chroniqueurs’. Ik stortte mij blindelings in de grote en kleine gebeurtenissen – sensatienieuwtjes, disputen, revolutionaire opstootjes en massabijeenkomsten op de stadspleinen, demonstraties en straatgevechten – van het journalistenleven met zijn tekort aan slaap.

Het hoofd duizelde ons in de snijdende lucht van deze revolutiewinter. In onze harten bruiste een nevelige romantiek waartegen ik mij niet kon en niet wilde verzetten. Boven ons overhoopgehaalde bestaan vlamde als niet te doven morgenrood het geloof in het geluk van het hele volk. Het moest en zou er komen. Dat wij er de bouwers en de getuigen van wilden zijn, leek ons in onze naïveteit al een waarborg.

Wij waren in poëzie en in proza op zoek naar universalisme. In een heleboel verschijnselen probeerden wij de echo van voorbije tijden te zien. De verre weerschijn van de Franse Revolutie, de Dekabristenopstand, de Parijse Commune en de revolutie van 1905 viel op het actuele gebeuren, waardoor dit nog aan schilderachtigheid won.

Zelfs in de tegenstrijdige verzen van Verhaeren, waar ik in die tijd mee dweepte, brandde een oude revolutionaire vlam:

==

Waanzinnige droombeelden voerden mij ver weg,

Naar een stad waar boven het plein de valbijl blinkt,

En wild door de straten de alarmklok klinkt...*

==

Al mijn verwarde en koortsige gedachten van toen vielen te verklaren door mijn jeugd en mijn hevige verlangen zo snel mogelijk met het nieuwe kennis te maken. Mijn levensopvattingen, die uit een onrustige jeugd en vooral uit de oorlog stamden, verloren aan duidelijkheid. Door de gebeurtenissen werd ik als het ware met een ruk tien jaar in de tijd teruggevoerd, naar de periode van mijn onrijpe, kinderlijke voorliefdes. Ik kwam mijzelf dom voor. De vaste bodem brokkelde weg onder mijn voeten en door mijn onvermogen tegenover hetgeen er rondom mij gebeurde een standpunt in te nemen, raakte ik in verwarring en ontstak ik soms zelfs in blinde woede. Deze gebeurtenissen wekten immers nu eens geestdriftige vreugde, deden dan weer bedrieglijk aan, verschenen daarop in al hun grootsheid en maakten vervolgens plaats voor een gevoel van vergeefse wreedheid. De ene keer tekenden ze zich stralend af, de andere keer nevelig en dreigend als een hemel waar paarsrode wolken zich tegen samenpakken.

Het was echter wel duidelijk dat het leven bezig was af te rekenen met het verleden en dolf naar nieuwe grondvesten. Deze moesten uiteraard verankerd liggen in vrijheid en gerechtigheid waardoor het de mens mogelijk moest zijn zich tot ongekende hoogten te verheffen en zich volledig te ontplooien. De revolutie diende naar mijn mening aan alles wat de mens innerlijk verrijkt een bestaansrecht te verschaffen.

De voornaamste betekenis van de revolutie hoorde voor mij te zijn dat deze onversaagd uit het grote aantal levensverschijnselen en cultuurelementen alles moest doen uitkristalliseren wat voor de ontwikkeling van onze geest waardevol is. Ik kreeg door dat dit een gevolg is van de revolutie en niet het doel ervan. Maar ik vond dat het doel inherent moet zijn aan de gevolgen. Dit lijkt mij iets waaraan niet valt te tornen.

==

Van alle Volkssocialisten die op de redactie werkten, sloten wij jonge krantenmannen alleen vriendschap met de schrijver Michaïl Osorgin.* Teruggekeerd uit de emigratie, voelde deze zich een beetje verloren en wist hij zich niet goed raad met de gebeurtenissen. Dit sprak ook duidelijk uit de blik in zijn zielige, helle ogen.

Hij was voor ieder van ons inschikkelijk en beminnelijk en geloofde alles en iedereen. Heel zijn gestalte drukte een nauwverholen weemoed uit die zelfs doorklonk in zijn moede stem. Hij had heimwee naar Italië, waar hij veel jaren doorgebracht had. In Rusland was hij iemand die in een droomwereld leefde. Wij dachten soms hem ertoe te kunnen bewegen naar Italië terug te keren, door te zeggen dat hij hier toch niets te zoeken had en daar tenminste zijn ongekunstelde verhalen schrijven kon. Osorgin placht daarop schuldbewust te antwoorden: ‘Jullie begrijpen toch dat ik Rus ben en zielsveel van Rusland hou. Maar ik ken mijn vaderland momenteel niet meer terug. Soms denk ik: nou is het genoeg, is dit Rusland nog wel? Zelfs de tonaliteit van de Russische taal is veranderd. Ik brand nu van verlangen terug te keren naar Italië, maar eenmaal daar zal ik vreselijk terugverlangen naar Rusland. Ik ben gewoon uitgerangeerd.’

Volledig van zijn stuk raakte Osorgin wanneer ‘de koning van de reporters’, de alomtegenwoordige oude Giljarovski, de redactie kwam binnenstormen, iedereen overstemmend met zijn dreunende, wat hese, door rokershoest geteisterde stem.

‘Melkmuilen,’ schreeuwde hij tegen ons, jonge journalisten. ‘Volkssocialisten zijn jullie! Voze liberalen! Van het Russische volk weten jullie niet meer af dan die stomme madame Koerdjoekova.* “Jé né veux pas, jé né sais pas, jé né mange pas qué lia répa.” Uit de bladzijden van een krant moet zoveel vuur stralen dat je hem nauwelijks vast kunt houden. In een krant moeten zulke stukken staan dat de lezer de adem in de keel blijft stokken. En wat doen jullie? Jullie zitten maar wat te femelen! Jullie zouden romances moeten schrijven voor juffertjes met bloedarmoede. Ik ken het Russische volk. Het leert jullie nog weleens mores!’

Osorgin glimlachte meewarig toen hij Koeskova woedend de deur van haar werkkamer hoorde dichtsmijten. Giljarovski zei met een knipoog in de richting van de deur en duidelijk hoorbaar fluisterend: ‘Natuurlijk kun je ook politiek bedrijven achter een damesschrijftafel met gedraaide poten en tranen plengen bij het lezen van je eigen artikelen over de Russische boeren. Maar één enkele boertige grol bezorgt jullie allemaal bij elkaar al een rolberoerte! Dat noemt zich Volkssocialisten! Nou, aju! Ik kom wel weer eens langs. Ik heb nu niet veel zin om met jullie te kletsen.’

Tot lang na zijn vertrek kon je op de redactie een speld horen vallen, zo bang was men dat de oude baas terug zou komen!

Wij jonge journalisten hielden van Giljarovski om zijn luidruchtige talent en onuitputtelijke vindingrijkheid en omdat hij ondanks zijn leeftijd zo’n heethoofd was. Hoewel hij een beetje de draak met ons stak, mocht hij ons op zijn manier ook graag.

Van onze krant begaf hij zich dan naar een andere redactie, in de buurt gelegen. Al naargelang de omstandigheden stak hij daar een volgend donderend betoog af, vergaarde nieuwtjes of wierp zich op het schrijven van herinneringen aan Tsjechov, Koeprin, Sjaljapin en generaal Skobelev.

Iedere keer wanneer hij mij tegenkwam, zei hij, mij met zijn ronde, toornige ogen aankijkend: ‘Het is hoog tijd, jongeman, om eens van een achtpuntsletter op een tienpunts en vervolgens op een twaalfpunts over te gaan. Achtpunts, dat is de krant, tienpunts staat voor poëzie en de twaalfpunts voor proza. Bind je met riemen aan je stoel vast en ga aan de gang.’

Deze oude man met zijn grijze snor, korte kozakkenjas en astrakan muts was de personificatie van de Russische breedheid van denken, gevatheid, slimheid en goedheid. Hij was niet alleen journalist maar ook dichter, kenner op het gebied van de schilderkunst en een befaamd Moskous gastheer. Hij zat vol invallen, improvisaties, poetsen en streken, dingen waar hij beslist niet buiten gekund zou hebben. Deze man met zijn donderende stem was eigenlijk nog een kind. Hij stuurde bijvoorbeeld graag brieven naar verzonnen adressen in allerlei aanlokkelijke landen, zoals Australië of Costa Rica. Omdat de brieven natuurlijk nooit besteld werden, werden ze naar Moskou geretourneerd met een bonte menigte etiketten en stempels in allerlei talen erop. De oude baas onderwierp deze brieven dan aan een zorgvuldig onderzoek en rook er zelfs aan, alsof zij konden geuren naar tropische vruchten. Maar ze roken natuurlijk alleen naar zegellak en leer.

Misschien waren deze brieven wel een zielig surrogaat voor zijn droom om de wereld rond te trekken en daarbij gekscherend de aapjeskoetsiers in Parijs en de negerkoningen aan de oevers van de Zambezi op de schouder te kloppen en hen op snuiftabak te onthalen en met zo’n schat aan indrukken thuis te komen dat grootmoedertje Moskou verbaasde kreten zou slaken en scheel zou zien van nijd.

In de revolutie zag de oude Giljarovski zowel sensationeel krantennieuws als een ontplooiing van de eeuwenoude Russische zucht naar rebellie. Hij zag de oorsprong ervan in de muiterijen van Stenka Razin en Poegatsjov, in de boerenopstanden waarbij de boeren vaak de ‘rode haan’ lieten kraaien en ook in de roversbendes van de Wolga met hun beroemde kreet: ‘Alle hens aan dek! Beuk op de vijand in.’

Hij kende de stad op zijn duimpje, vooral de verborgen plekjes die zich zoveel mogelijk aan het Sovjetbewind trachtten te onttrekken: de zigeunerhuizen in Pokrovskoje-Stresjnevo, de bedehuizen van de sektariërs bij de Rogozjskajapoort, de speelholen in de Breststraat en het huis van Pertsov bij de Verlosserskerk. In dat huis lieten estheten hun litanieën horen en had een brouwende dichter met een in een lange pony geknipt haar het hoogste woord. Hij was gekleed in een smoking en droeg een monocle. Hij gaf zo’n broze indruk dat je hem geen hand durfde geven, bang dat zijn tere, doorzichtige hand als een relikwie in je hand zou achterblijven.

Het waren nog steeds woelige tijden, en de meest vreemdsoortige en tegenstrijdige mensen kliekten erin samen. Deze vielen nu veel meer op dan vroeger. De revolutie had hen opgejaagd uit verborgen hoeken en gaten en in woelige beweging gebracht, net zoals het water op de bodem van een vat waaraan geschud wordt. Zand, blaadjes, afgebroken takjes, kevers en verborgen larven warrelen dan plotseling van de bodem op. Dat alles krioelt en wervelt woelig dooreen en botst tegen elkaar op totdat het weer naar de bodem zakt.

==

In de jonge jaren van de revolutie kwamen veel interessante mensen bijeen in het journalistencafé in de Stolesjnikovdwarsstraat. Om een leegstaande woning op de tweede verdieping te kunnen huren en deze in te richten als café hadden de journalisten botje bij botje gelegd. Hele nachten lang hielden ze daar rond kleine tafeltjes vrolijke bijeenkomsten waarbij men de rook wel kon snijden.

Je kon er Andrej Bely ontmoeten en de mensjewiek Martov, de dichters Brjoesov en Balmont, de schrijver Sjmeljov, Tsjorny, de blinde leider van de Moskouse anarchisten, de actrice Roksanova (de eerste Tsjechovse ‘Meeuw’), Maksimilian Volosjin, Potapenko, de dichter Agnivtsev en vele journalisten en literatoren van allerlei leeftijden, opvattingen en geaardheden.*

De goedmoedige Agnivtsev zong er zijn simpele liedjes. Om zijn lange hals zat een enorme gele das geknoopt en in zijn wijde geruite broek zaten altijd brandgaatjes van sigaretten.

In de kroezen dampte koffie, bitter als kinine. Zelfs de sacharine droeg niets bij aan de smaak ervan. Her en der vlamden verwoede debatten op en soms klonk door het lawaai heen een dreunende oorvijg. Meestal bleek die dan bestemd te zijn voor een keurige journalist met een geverfde baard en een giftig gelaat. Hij siste als een slang en spoot over alles en iedereen zonder onderscheid des persoons zijn kwaadaardige gif uit.

De oorvijgen brachten een gevaar voor brand met zich mee, want de journalist met de geverfde baard had altijd een smeulende pijp in zijn mond. Bij iedere oorvijg vloog deze als een stuk vuurwerk buitelend boven de hoofden van de bezoekers in het rond, waarbij de brandende tabak eruit viel. Er verspreidde zich dan onmiddellijk een geur van schroeiende wol door het lokaal. Haastig doofden alle aanwezigen op colbertjes, broeken en tafellakens de reeds brandende vonken. De eigenaar van de pijp zocht deze doodgemoedereerd op, stopte hem opnieuw met tabak, stak hem weer aan en ging weg, luid verkondigend dat hij dit schandelijke voorval zou voorleggen aan de ereraad.

‘Loop naar de duivel!’ riepen de cafébezoekers dan, ‘ik zou gelijk maar naar het revolutietribunaal gaan! Eruit! We zijn het zat! Provocateur!’

==

Op een keer bracht de dichter Maksimilian Volosjin, een bijziende, robuuste man met een rode baard, een bezoek aan het café. Hij nodigde ons allen uit voor zijn poëzieavond in het theater van de Hermitagetuin. Slechts enkelen gingen op zijn uitnodiging in. De overigen zagen geen kans zich van de stormachtige politieke schermutselingen rond de wankele tafeltjes los te rukken.

Ik ging wel. Het was eind maart. In de tuin was het donker en stil. Van de bomen viel dooiende sneeuw.

Uit de vochtige aarde, eenzaam en verlaten en reeds lang door geen spade meer beroerd, steeg een geur op van rottende bladeren. Vermengd met die van bittere planten en ontdooiende bloemen van het vorige jaar deed deze vaag denken aan het bouquet van wijn.

De mens was in die tijd de natuur vergeten. Woorden schalden over het land, met klem nodend tot de strijd, woorden van verontwaardiging, vreugde en aanklachten, vol dreiging voor iedere vijand, woorden waar miljoenen als gemagnetiseerd door aangetrokken werden en die tot vernietigen en tegelijkertijd tot opbouwen opriepen.

Het was een tijd van onverwachte besluiten en algemene onrust.

Voor de natuur bestond geen aandacht. Maar toch ruisten de verlaten bossen net zoals vroeger, en op de rivieren werd het ijs blauwig broos en zoog zich vol water. Evenals voorheen lag er bij druilerig weer ’s morgens een ruig laagje grauwe rijp over de linden van de Moskouse boulevards. Het late avondrood doofde gedwee als altijd en de sterren pinkelden vreesachtig in de nacht alsof ze begrepen dat de mensen – zelfs astronomen en dichters – nu wel wat anders te doen hadden dan naar ze te kijken.

De mensen raakten verdoofd en onthutst van de storm die in alle harten woedde. Voor de natuur hadden zij geen oog meer. Als ze er toch naar keken, dan was het met starre en nietsziende blik.

Er hadden zich van hen andere vreugden en hartstochten meester gemaakt. Zelfs de liefde, natuurlijk als de lucht die wij inademen en volmaakt als het zonlicht, moest soms wijken voor de stroom der gebeurtenissen en werd als een sentimentele ziekte gevoeld.

Plichtsbesef vereiste dat men opwellingen onderdrukte waar nu geen plaats voor was en die soms zelfs gevaarlijk konden zijn. Daar zou in een verre toekomst wel weer ruimte voor komen. Alle krachten werden opgeëist door de geweldige omwentelingen en reorganisaties. Geen snippertje energie mocht worden verspild. Maar wat is verspilling? De liefde verloochenen is toch wel een ontzaglijk en heroïsch offer, vooral wanneer je je er bewust van bent.

Waar mijn gedachten zich in die tijd ook mee bezighielden – met de liefde, de poëzie of de diepere betekenis van de gebeurtenissen –, altijd weer betrapte ik mijzelf erop dat ik niet zuiver wist te oordelen. Ik streefde ernaar een zo helder mogelijk inzicht te verkrijgen, iets waar ik net als iedereen moeilijk buiten kon. Maar al gauw zag ik in dat mijn tijd blijkbaar nog niet gekomen was. Nog was het leven te chaotisch en moest er geduld beoefend worden totdat een nieuw bestel zou opdoemen uit deze chaos.

Volosjins voordracht vergrootte mijn verwarring nog.

Het theater was bijna leeg. In de vochtige kou verkrompen je handen. Aan het plafond verspreidden wat stoffige gloeilampen een wazig licht dat af en toe volledig uitviel. In de zaal hing een bruinig waas.

Volosjin scheen zijn toehoorders vergeten te hebben en een soort alleenspraak te houden. Hij had het over de oorlog en over de gietijzeren tijd die nu van de wereld bezit genomen had en vroeg met doffe tragische stem, ondertussen met zijn blik de verborgenste hoekjes van de lege zaal aftastend, of deze zware tijd eigenlijk nog wel dichters en kunstenaars nodig had.

In Engeland was het puik der Ierse dichters opgehangen. In Frankrijk waren in de eerste dagen van de oorlog al driehonderd dichters om het leven gekomen. Een Franse generaal, die zichzelf voor een liefhebber en kenner van de poëzie uitgaf, had gezegd: ‘Stel deze enthousiaste jongelui bij de aanval in de voorste rijen op. Laat hen de soldaten aanvuren en meeslepen.’

Verhaeren werd tegen zijn diepste levensovertuiging in tot haten gedwongen. Jules Lemaître,* hevig geschokt door de absurditeit van de oorlog, kwijnde weg en verleerde het lezen. Hij wist de verschillende letters niet meer uit elkaar te houden en moest weer opnieuw leren spellen.

De vreselijke lijst van gruweldaden, die de oorlog tegenover de kunst begaan had groeide almaar aan, terwijl de stem van Volosjin steeds doffer werd.

Het was allemaal wel waar wat hij zei, maar wat bood er dan uitkomst?

Daarover sprak hij met geen woord.

Onder de stamgasten van het café ontmoette men veel vreemdsoortige mensen. Zij waren stuk voor stuk een slag apart en allen bij elkaar vormden zij het spotzieke en niets en niemand ontziende volkje, krantenjongens geheten. Een jonge schrijver, Aleksandr Jakovlev,* een voormalige Wolgaschipper uit Volsk, was de enige die zich een beetje afzijdig hield.

Jakovlev was een kenner van het boerenleven en schreef daar prachtige schetsen over. Iedereen bejegende deze verlegen en zwijgzame man met ingehouden eerbied, niet alleen omdat hij uitstekende essays schreef, maar ook omdat het hem lukte in een tijd van volkomen ineenstorting van het spoorwegverkeer de verste uithoeken van Rusland te bereiken en ongedeerd weer terug te keren. Voor zoiets waren uithoudingsvermogen en moed nodig, want bijna iedere reis ging gepaard met levensgevaar.

Er zwierf een heel leger van gedemobiliseerden in horden langs de spoorbanen. Deze sloegen alles wat op hun weg kwam kort en klein. In de treinen werd alles stukgeslagen en losgerukt wat zich daar maar enigszins voor leende. Zelfs de verroeste ijzeren dakplaten werden gesloopt. In de Soecharevka floreerde een handel in uit treinrijtuigen afkomstige wasbakken en spiegels, en ook uit de zittingen gesneden versleten rode pluche vond er gretig aftrek.

Een menigte als soldaten verklede bandieten zette de gedemobiliseerden tot uitspattingen aan. Op de stations werden raamkozijnen stukgeslagen en omheiningen, soms zelfs hele huizen van spoorweglieden, gesloopt en in de locomotieven verstookt, om maar te zwijgen over de in de buurt van de spoordijk gelegen kerkhoven waarvan de houten grafkruisen als eerste de stookgaten in vlogen. Verroeste grafkransen van blikken lelies en rozen prijkten, met ijzerdraad door de soldaten eraan bevestigd, op de wagons. Wanneer de trein reed, floot de wind luguber door de rozen.

Lang voordat zo’n trein met gedemobiliseerden als rovers onder gefluit, accordeongejammer, grammofoongeschetter en mitrailleurgeratel bij het seinhuisje over de onder het gewicht doorbuigende rails het station binnengestormd kwam, was het dienstdoend personeel er gewoonlijk al tussenuit geknepen. Het minste of geringste oponthoud eindigde met een hardhandige afstraffing voor de stationschef. Wanneer uit vele kelen de kreet ‘Vooruit, zet hem op, Gravrila!’ klonk, dan werd de machinist wit om zijn neus.

Wanneer het burgers, die ‘civielen’, ‘niet-militairen’ en ook wel ‘bange schijters’ werden genoemd, als door een wonder gelukt was de trein in te komen, werden zij meestal onder het rijden langs de spoordijk naar beneden gegooid.

Jakovlev was er al driemaal uit gesmeten maar was er iedere keer heelhuids afgekomen. Het allerverwonderlijkste daarbij was dat hij altijd opgefleurd en bezield uit deze dodelijke omzwervingen terugkeerde. Hij had de onwaarschijnlijkste dingen gehoord en gezien en zei dat zulk onschatbaar materiaal voor een schrijver nooit te duur betaald kon zijn.

Jakovlev wist door te dringen tot in bemoste, hermetisch van Moskou afgesloten stadjes zoals Chvalynsk, Sarapoel en Serdobsk, plaatsen die bijna mythisch aandeden en waarvan men het bestaan slechts moeilijk kon geloven.

Rusland was als het ware opnieuw in kleine, geïsoleerde kroondomeinen uiteengevallen omdat de verbindingen over de weg en via de post en de telegraaf verbroken waren, waardoor de bossen, moerassen en afgebroken bruggen de afstanden tussen de afzonderlijke gebieden opeens nog groter deden lijken.

In deze verlaten uithoeken werden republieken van eigen makelij uitgeroepen en eigen bankbiljetten in de districtsdrukkerijen gedrukt (meestal waren echter als betaalmiddel postzegels in omloop).

Dat alles vormde een allegaartje met de resten van het verleden, zoals balsemienen op de vensterbank, gebeier van klokken, smeekgebeden en bruiloften met dronken saluutschoten uit buksen, de grote vlakten met schriel, door gifgeel koolzaad overwoekerd graan en de gesprekken over het einde van de wereld wanneer er van Rusland alleen nog ‘zwarte nacht en drie rookzuilen’ zou overblijven.

Dit alles werd met smaak door Jakovlev opgedist op de bedaarde manier waarop een zadelmaker met vaardige hand een ruwe gekleurde pekdraad door een zadelriem prikt.

Sindsdien ben ik Jakovlev zo nu en dan nog eens tegengekomen, vaak met een tussenpoos van jaren. Steeds weer werd ik getroffen door zijn buitengewone goedhartigheid en zijn zelfopofferende liefde voor het Rusland van de gewone mensen. Niet zomaar gaf hij, toen hij al op sterven lag, als zijn laatste wens te kennen niet in Moskou maar op een helling van de Wolga in zijn geboortestad Volsk te worden begraven.

==

Af en toe kwam er in het café een onooglijke man opdagen. Hij was nogal klein van stuk was en droeg een deukhoed. Hij was geloof ik een tijdlang verbonden geweest aan een dagblad in Toela, maar het kan ook in Orjol geweest zijn.

Tussen deze onopvallende man en Prisjvin* had zich een amusant voorval voorgedaan dat hij graag afschilderde als een volledig fantastische gebeurtenis.

Toen Prisjvin van Jelets naar Moskou verhuisde, maakten op de spoorwegknooppunten bewakingskorpsen Oostzeematrozen de dienst uit.

De schrijver had al zijn spullen, manuscripten en boeken in balen genaaid en bij hem in de wagon gesjouwd. Op een overstapstation in de buurt van Orjol pikten de matrozen van zo’n korps, ondanks al zijn bidden en smeken, zijn hele boeltje in.

Prisjvin stormde daarop het stationsgebouw binnen en holde naar de korpscommandant toe, een matroos met vooruitstekende jukbeenderen. Hij had een mauser op zijn heup en een tinnen ring in zijn oor en was net bezig gezouten ansjovis met een lepel naar binnen te werken alsof het pap was. Hij wenste niet met Prisjvin in discussie te treden.

‘Daar heb je weer zo’n intellectueel,’ zei hij. ‘Als je nog meer commentaar hebt, arresteer ik je wegens sabotage. En dan valt het nog te bezien op grond van welk artikel het revolutietribunaal je bij je lurven pakt. Ik zou ’m dus maar smeren nu je er nog heelhuids vanaf komt, vriendje.’

Op dat moment was achter Prisjvin de kleine gestalte opgedoken van de man met de deukhoed. Hij stond in de deuropening en zei zacht, maar duidelijk hoorbaar: ‘Geeft u deze burger onmiddellijk zijn spullen terug.’

‘Wat is dat nou, proppie met een hoed op?’ vroeg de matroos. ‘Wie ben jij wel, dat je denkt mij te kunnen bevelen?’

‘Ik ben van de Magalif,’ antwoordde het mannetje op dezelfde zachte en duidelijke toon zonder zijn stekende oogjes van de matroos af te wenden.

Deze verslikte zich in zijn ansjovis en stond op. ‘Ik bied mijn verontschuldiging aan,’ zei hij op flemende toon. ‘Mijn jongens hebben blijkbaar een vergissing begaan. ’t Is ook beulen voor ze. Lobov!’ riep hij donderend. ‘Geef deze burger zijn spullen terug! Het is een bevel van de gevolmachtigde van Magalif zelf. Begrepen? Breng alles naar de wagon terug. En vlug wat! Geef die boel aan elkaar door, anders geef ik jullie een gier voor jullie kakement!’

Eenmaal terug op het perron haastte Prisjvin zich het onooglijke mannetje te bedanken, maar als antwoord raadde deze hem slechts aan om met aniline op alle balen het woord ‘folklore’ te schrijven.

‘Een Rus,’ verklaarde hij, ‘toont eerbied voor onbegrijpelijke woorden, vooral wanneer die uit het buitenland afkomstig zijn. Niemand zal daarna nog aan uw bagage komen. Daar sta ik voor in.’

‘Neemt u mij mijn onwetendheid niet kwalijk,’ zei Prisjvin, ‘maar wat is dat voor machtige instelling, deze Magalif die u vertegenwoordigt? Waarom heeft alleen het noemen van de naam ervan al zo’n verbluffende uitwerking op het bewakingskorps?’

De tengere man glimlachte schuldig.

‘Het is geen instelling,’ antwoordde hij. ‘Het is mijn achternaam.* Hij komt mij soms van pas.’

Prisjvin barstte in schaterlachen uit.

Hij volgde Magalifs raad op en schreef op al zijn balen het raadselachtige woord ‘folklore’. Vanaf dat moment waagde geen bewaker het nog eraan te komen.

In die tijd begonnen ook voor het eerst van die bespottelijke afkortingen voor officiële namen in zwang te raken. Een paar jaar later had hun aantal reeds de omvang van een ramp aangenomen en dreigde de Russische taal te veranderen in een soort stotterend ‘Volapük’.

==

Iedere avond kwam de journalist Sjtsjelkoenov, een bekend Moskous bibliofiel, het café in, onder het lopen zijn dikke beslagen brillenglazen schoonwrijvend en als een blinde tegen de tafeltjes stotend. Hij sjouwde zware, stoffige, met stukken telefoonsnoer bijeengebonden pakken boeken mee.

Zodra hij zijn ouderwetse overjas met sleetse fluwelen kraag uittrok en deze voorzichtig aan een spijker ophing, weerklonk een wanhopig gemiauw in het café.

Sjtsjelkoenov nam heel vaak zwerfkatjes van de straat mee. Hij stopte deze dan in de zakken van zijn jas, sleepte er de hele dag mee door de stad tot hij er eindelijk ’s avonds laat mee thuiskwam en ze aan zijn vrouw toevertrouwde.

Hij leek op een plattelandsdokter. Zijn altijd vochtige baardje zat in de war en zijn colbert hing als een zak om hem heen, uitpuilend van de boeken en de manuscripten.

Er bestonden in die tijd nog geen vulpennen, en Sjtsjelkoenov had dan ook altijd een tuimelinktpot en een paar ganzenveren in zijn binnenzak, want met potlood schrijven ging niet. Ik was denk ik de enige van zijn collega’s die hem begreep en zich niet vrolijk maakte over deze eigenschap en over zijn ganzenveren, want ook op mij heeft alles wat met potlood geschreven is altijd een slordige en onafgemaakte indruk gemaakt. Ik vond dat een precieze gedachte met precisie vastgelegd moest kunnen worden. Als dat mogelijk geweest was, zou ik alleen met Chinese inkt op stevig papier schrijven.

Sjtsjelkoenov nam aan een tafeltje plaats, sleep met een scheermesje zorgvuldig een ganzenveer en begon in een handschrift dat leek op de ligatuur uit de tijd van voor Peter de Grote snuivend aantekeningen te maken.

Het waren artikelen over kostbare boeken, ontdekkingen van beroemde schilderijen, tentoonstellingen, bibliofiele nieuwtjes en allerlei rariteiten.

Al vroeg in de morgen ging hij op jacht naar boeken en nieuwtjes. Je kon hem op de meest onverwachte plaatsen tegen het lijf lopen.

In zijn agenda stonden adressen van oude vrouwtjes in tehuizen, voormalige boekverkopers, boekbinders, helers en colporteurs. Dat waren zijn leveranciers. Zij woonden hoofdzakelijk in de voorsteden Izmajlovo, Tsjerkizovo en Kotly, en achter de Presnja. Zo mogelijk nam Sjtsjelkoenov de tram, maar het grootste deel van zijn ronde legde hij te voet af.

Hij had een soort zesde zintuig voor boeken. Als een jachthond achter wild volgde hij lang en behoedzaam het kronkelende spoor van een zeldzaam boek. Maar hij was niet de enige bibliofiel in Moskou. Hij werd door andere snuffelaars naar en handelaars in oude boeken, die zijn eigenschap kenden feilloos zeldzame uitgaven op te speuren, scherp in het oog gehouden. Ze hadden meermaals de buit bijna onder zijn neus weggekaapt. Daarom moest Sjtsjelkoenov voortdurend zijn achtervolgers proberen op een dwaalspoor te brengen en om de tuin te leiden. Deze hachelijke bezigheid had hem de gelaatstrekken van een samenzweerder bezorgd.

Misschien sprak hij daarom ook altijd met een gesmoorde stem, waarbij zijn Tataarse spleetogen achterdochtig fonkelden.

‘Het ziet ernaar uit,’ zei hij met gedempte stem aan de andere kant van het tafeltje, zodat zijn toehoorder zijn stoel dicht moest aanschuiven om hem te kunnen verstaan, ‘dat ik een dezer dagen de geheime bergplaats ontdek waar de bibliotheek van Ivan de Verschrikkelijke verborgen ligt. Laat alleen in godsnaam Loenatsjarski* niet de lucht ervan krijgen. Mondje dicht dus!’

Wanneer iemand met een boek bij Sjtsjelkoenov kwam om het te laten taxeren, bladerde hij het door, leek zelfs de geur ervan op te snuiven en zei vervolgens met een geforceerde glimlach: ‘Geen bijzondere uitgave. Die is gewoon te koop op de rommelmarkt bij de Kitajgorodmuur. U hebt u gewoon laten beduvelen. Het spijt mij voor u. Maar ik kan dit boekje wel ruilen tegen de Bonte Vertellingen van Tsjechonte.* Lijkt u dat wat? Is dat niets voor u? Daar zult u over een jaar spijt van hebben. Goed, dan ruil ik het wel in voor een Italiaanse uitgave van Marco Polo. Morgen heeft u die.’

Zonder op toestemming van de naïeve bezitter te wachten, borg Sjtsjelkoenov het zeldzame boekwerkje dan in zijn uitpuilende aktetas, klikte het slot dicht en liet zijn blik rondwaren met de kennelijke bedoeling er zo snel mogelijk tussenuit te knijpen. Het is voor zover ik weet nooit voorgekomen dat zo’n onnozele hals een eenmaal in Sjtsjelkoenovs tas beland boek weer wist los te troggelen. Zelfs een scène maken haalde niets uit. Meteen bij de eerste tekenen daarvan trok Sjtsjelkoenov zwijgend zijn jas aan en verliet het café met zware tred, het hoofd gebogen als een stier. Niets ter wereld zou hem hebben kunnen tegenhouden. Daarbij bewaarde hij een hardnekkig stilzwijgen, snoof zwaar en bleef zelfs voor de vreselijkste beledigingen doof.

Op een keer stelde Sjtsjelkoenov mij voor met hem mee te gaan naar een tehuis voor daklozen aan het Vindavastation. Daar woonde een aan lagerwal geraakte dichter uit Toela, een autodidact. Sjtsjelkoenov hoopte bij hem waardevolle boeken en manuscripten op de kop te kunnen tikken.

Wij gingen er met de tram naartoe. Voor alle zekerheid stapten we een halte eerder uit. Naar zijn gevoel wezen bepaalde dingen erop dat juist vandaag zijn eeuwige vijanden, de boekhandelaren, op hem loerden en de dichter uit Toela voor zijn neus wilden wegkapen.

Plotseling greep Sjtsjelkoenov mij bij de arm en trok mij achter een reclamezuil. Terwijl wij erachter wegscholen, zei hij buiten adem: ‘Daar heb je hem, de scharrelaar! Kijk, daar op het trottoir tegenover het tehuis. Die oude man met die kapotte panamahoed op en dat sikje. Ik heb u meegenomen om mij te helpen.’

‘Maar waar kan ik u mee helpen?’

‘Ik ga die apotheek binnen. Van daaruit heb ik goed zicht op het tehuis. Ondertussen loodst u hem uit de buurt terwijl ik in de apotheek wacht. Als hij mij het tehuis ziet binnengaan, ben ik de klos! Ik ben twee maanden lang op sjouw geweest naar deze dekselse dichter.’

‘Maar hoe moet ik hem hier weg krijgen?’

‘U doet net alsof u een stille bent. Dan gaat hij wel door de knieën. Hij heeft trouwens geen zuiver geweten. Ik heb al eens boeken bij hem gekocht die uit het Historisch Museum gestolen waren.’