Konstantin Paustovski

Verhaal van een leven 1

Verre jaren

Onrustige jeugd

Vertaald door Wim Hartog

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel Verhaal van een leven: Povestj o Zjizjni

Oorspronkelijke titel Verre jaren: Daljokië gody

Oorspronkelijke titel Onrustige jeugd: Bespokojnaja joenost

==

© Copyright GALINA ARBOEZOVA

© Copyright 2017 Vertaling WIM HARTOG EN UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7118 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

EEN PAAR WOORDEN VOORAF

Onlangs trof ik bij het grasduinen in het verzameld werk van Thomas Mann een essay aan over het schrijversambacht met daarin de volgende tekst: ‘Het lijkt ons dat wij schrijvers alleen onszelf verwoorden en het alleen maar over onszelf hebben, maar dan blijkt dat we uit een diepe verbondenheid en intuïtieve eenheid met hetgeen ons omringt uiteindelijk toch iets scheppen dat het persoonlijke overstijgt... Juist daarin ligt dan het meest waardevolle van ons werk besloten.’

Boven de meeste autobiografische boeken zou dit als motto kunnen worden gezet.

In de zelfexpressie van de schrijver komt namelijk ook vanzelf het tijdperk waarin hij leeft naar voren. Dit is een simpele en onomstotelijke wet.

Verhaal van een leven bestaat uit zes delen: Verre jaren, Onrustige jeugd, Begin van een onbekend tijdperk, Tijd van de grote verwachtingen, Sprong naar het zuiden en Boek der omzwervingen. Alle delen hebben dezelfde hoofdpersoon en spelen zich af in dezelfde tijdgeest. Ze gaan over de laatste jaren van de negentiende en de eerste decennia van de twintigste eeuw.

Voor alle boeken, met name voor autobiografische werken, geldt een heilige regel: ze horen alleen te worden geschreven zolang de auteur waarachtig kan zijn.

In wezen is alles wat een schrijver schrijft tegelijk ook zijn autobiografie, maar wel omgevormd door de verbeelding. Zo is het bijna altijd.

Er zijn nu dus zes autobiografische boeken klaar. Ik heb er nog een aantal voor de boeg, maar het is de vraag of ik er nog aan toe zal komen.

Ik wil deze kleine inleiding afsluiten met een gedachte die mij al heel lang niet met rust laat.

Behalve mijn echte biografie waarin alles werkelijk gebeurd is, wil ik er nog eentje schrijven die je verzonnen zou kunnen noemen. Daarin zou ik willen uitbeelden hoe mijn leven zou zijn geweest te midden van al die bijzondere gebeurtenissen en mensen waar ik voortdurend en vergeefs van gedroomd heb.

Maar afgezien van het feit of ik in de toekomst nog aan schrijven toe zou komen, wil ik nu graag dat de lezers van deze zes boeken hetzelfde gevoel ervaren dat mij mijn leven lang beheerst heeft: dat het leven vol bekoring is en dat ons bestaan als mens zin heeft.

==

K. Paustovski, 1966

==

De belangrijkste steden en dorpen die Paustovski in dit deel bezocht.

VERRE JAREN

##

‘Of was mijn leven niet meer dan een droom...’

==

Sergej Jesenin

1
DE DOOD VAN MIJN VADER

Ik zat in de hoogste klas van het Kiever Gymnasium toen ik een telegram kreeg met de mededeling dat mijn vader op ons landgoed Gorodisjtsje bij Belaja Tserkov op sterven lag.

De dag erop kwam ik in Belaja Tserkov aan en ging langs bij Feoktistov, een oude vriend van mijn vader, die daar chef van het postkantoor was. Het was een bijziende bejaarde man met een lange baard en dikke brillenglazen, die een versleten uniformjasje aanhad met op de revers het koperen insigne van de posterijen – gekruiste posthoorns en bliksemstralen.

Het was eind maart. Het motregende. De naakte populieren stonden in mist gehuld.

Feoktistov vertelde me dat die nacht op de Ros, een onstuimige rivier, het ijs was begonnen te kruien. Het landgoed waar mijn vader op sterven lag, bevond zich op een eiland midden in de rivier, op twintig werst afstand van Belaja Tserkov. In de rivier was een dam van puin en grint opgeworpen die het landgoed met de oever verbond. Door de hoge waterstand sloegen de golven momenteel met geweld over de dam zodat er waarschijnlijk niemand te vinden zou zijn om mij naar het eiland te brengen, zelfs niet de overmoedigste baligoela, zoals de koetsiers in deze streek van de Oekraïne heten.

Feoktistov brak zich er het hoofd over welke baligoela in de stad nu wel de grootste waaghals was. In de schemerige salon zat zijn dochter Zina, ook nog op het gymnasium, ijverig piano te spelen. De bladeren aan de ficussen trilden ervan. Ik staarde naar het bleke uitgeknepen schijfje citroen dat op mijn schoteltje lag.

‘Het lijkt me het beste om Bregman in de arm te nemen. Die ouwe is nergens bang voor,’ besloot Feoktistov ten slotte. ‘Zelfs voor de duivel in eigen persoon niet.’

Even later kwam de koetsier Bregman – de ouwe die nergens bang voor was – Feoktistovs werkkamer binnen waar overal met goud op snee versierde ingebonden jaargangen van het tijdschrift De akker rondslingerden. Bregman was een dwergachtige maar potige Jood met een dun baardje en bleekblauwe kattenogen. Zijn verweerde wangetjes bloosden als paradijsappels. Terwijl hij met een spottende trek op zijn gezicht naar Feoktistov luisterde, speelden zijn vingers met een korte zweep.

‘Ai... wat een pech!’ zei hij ten slotte met een hoog stemmetje. ‘Ai, wat een ramp. Mijn koetsje is zo licht als een veertje, mijnheer Feoktistov. En mijn paarden zijn scharminkels. Zigeunerpaarden! Die krijgen ons nooit over die dijk. De hele boel zal verdrinken, de paarden met het koetsje, de jongeheer en de oude Bregman erbij. Als het nu nog in de krant zou komen te staan, maar nee hoor. Dat vind ik nog het ergste, mijnheer Feoktistov. Maar erheen gaan kunnen we natuurlijk altijd. Waarom tenslotte niet? Wat is het leven van een baligoela waard? U weet het net zo goed als ik, drie zilveren roebels, nou ja, daar wil ik natuurlijk geen eed op doen, misschien vijf of laten we zeggen tien.’

‘Bedankt, Bregman,’ zei Feoktistov. ‘Ik wist wel dat u het doen zou. U bent tenslotte de dapperste man van heel Belaja Tserkov. Daarvoor krijgt u van mij een abonnement op De akker tot het eind van het jaar.’

‘Als ik toch zo dapper ben,’ zei Bregman met zijn spottende piepstem, ‘abonneert u me dan maar liever op De Russische Invalide. Daarin kan ik bij gebrek aan beter tenminste over veteranen en ridders van het Sint-Georgiuskruis lezen. Over een uur staan de paarden voor de deur, mijnheer.’

En weg was Bregman.

==

In het telegram dat ik in Kiev gekregen had, stond een eigenaardige zin: ‘Neem een pope of een pastoor uit Belaja Tserkov mee, het geeft niet wie, als hij maar komt.’

Ik kende mijn vader en daarom maakte deze zin mij ongerust en bracht me van mijn stuk. Vader was atheïst. Zijn gespot met popes en pastoors was een voortdurende bron van ruzie geweest tussen hem en mijn grootmoeder, een Poolse die, zoals bijna alle Poolse vrouwen, dweepte met het geloof.

Ik nam aan dat de zuster van mijn vader, Feodosja Maksimovna of zoals iedereen haar noemde, tante Dozja, degene was die erop gestaan had dat er een geestelijke werd gehaald.

Behalve het Laatste Oliesel erkende tante Dozja geen enkel kerkelijk ritueel. Háár bijbel was De speler van Kobza,* dat weggeborgen lag in een met ijzer beslagen koffer en net zo met druppels kaarsvet vol zat en door de tijd vergeeld was als een echte bijbel. Soms haalde tante Dozja het boek ’s nachts tevoorschijn en bij het licht van een kaars las ze dan het gedicht ‘Katarina’, waarbij ze met een punt van haar donkere omslagdoek voortdurend de tranen uit haar ogen wiste.

Zij huilde om het lot van Katarina, dat zoveel op het hare leek. Onder kille bomen achter het huis lag het groene graf van haar zoon, haar ‘kleine kereltje’, jaren geleden gestorven, toen tante Dozja nog heel jong was. Dit ‘kereltje’ was, zo werd er vroeger verteld, een onwettig kind geweest.

Haar minnaar had haar bedrogen. Hij had haar met een kind laten zitten. Maar zij bleef hem trouw tot in de dood, voortdurend ervan overtuigd dat hij bij haar terug zou komen, waarbij ze hem niet anders dan ziek, berooid en in het leven teleurgesteld kon voorstellen. Ze zou hem dan eerst eens goed de waarheid zeggen en zich ten slotte toch nog over hem ontfermen.

Geen enkele pope was bereid mee te gaan naar Gorodisjtsje, de een was zogenaamd ziek, de ander had geen tijd. Alleen een jonge Poolse pastoor wilde wel. Hij maakte me erop attent dat wij eerst langs de kerk moesten om het Heilig Oliesel te halen en dat het onderweg verboden was te spreken met de persoon die dit bij zich had.

Hij droeg een lange zwarte jas met een fluwelen kraag en een eigenaardige ronde hoed, eveneens zwart.

In de kerk was het schemerig en koud. Aan de voeten van het kruisbeeld hingen felrode papieren rozen met hangende kopjes. Zo zonder kaarslicht, klokgelui en dreunende orgelklanken deed de kerk denken aan theatercoulissen bij nuchter daglicht.

Aanvankelijk verliep de rit in stilte. Alleen Bregman klakte met zijn tong en dreef zijn schonkige vossen aan. Zoals alle baligoela’s schreeuwde hij Vju! in plaats van Hu! tegen ze. De regen ruiste neer in de boomgaarden. De pastoor hield de in zwart serge gewikkelde sacramenten zorgvuldig vast. Mijn lange grijze scholierenjas was drijfnat geworden en leek nu ook zwart.

In de regennevel was het of de bomen in de beroemde Alexandrijnse Tuinen van gravin Branicka tot de hemel reikten. Feoktistov had mij verteld dat deze uitgestrekte tuinen in omvang niet onderdeden voor die van Versailles. De smeltende sneeuw hulde er de bomen in een kil waas. Bregman draaide zich naar mij toe en zei dat herten er in het wild rondliepen.

Helemaal vergeten dat hij gedurende de hele reis geen woord mocht zeggen, merkte ik tegen de pastoor op: ‘Uw landgenoot, de schrijver Mickiewicz, hield erg van deze tuinen.’

Ik wilde wat aardigs tegen hem zeggen, want ik was hem er dankbaar voor dat hij deze moeilijke en gevaarlijke reis had willen ondernemen. De pastoor antwoordde slechts met een glimlach.

De drassige velden stonden blank van de regen. Onder het uitstoten van schrille kreten scheerden de kraaien laag over de plassen die hun beeld weerspiegelden. Ik sloeg mijn kraag op en dacht aan mijn vader. Het drong tot me door hoe slecht ik hem eigenlijk kende. Hij had vrijwel zijn hele leven als statisticus bij de spoorwegen gewerkt, op verschillende lijnen: Moskou-Brest, Sint-Petersburg-Warschau, Sebastopol-Charkov en de Zuid-Westlijn.

We verhuisden van de ene stad naar de andere; van Moskou naar Pskov en vervolgens naar Vilnius en naar Kiev. Nergens kon mijn vader het met zijn meerderen vinden. Hij was een erg eigenzinnige, heethoofdige en goeiige man.

Een jaar terug had hij Kiev verlaten en was als statisticus in dienst gegaan bij een fabriek in Brjansk in het gouvernement Orjol. Kort daarna gaf hij deze betrekking plotseling weer op, en zonder dat de reden daarvan duidelijk was trok hij zich terug op het landgoed Gorodisjtsje, een oud familiebezit waar zijn broer Ilko, een dorpsonderwijzer, en tante Dozja woonden.

De hele familie, maar vooral mijn moeder, wond zich op over de onverklaarbare stap van mijn vader. Mijn moeder woonde toen bij mijn oudste broer in Moskou.

Toen hij een maand in Gorodisjtsje was, werd mijn vader ziek en nu lag hij dan op zijn sterfbed.

Het koetsje ging naar beneden langs een holle weg. Vanuit de diepte klonk reeds het hardnekkige beuken van de golven. Bregman begon heen en weer te schuiven op de bok.

‘De dam!’ zei hij met verstikte stem. ‘Leg jullie lot nu maar in Gods handen!’

Na een bocht kwam de dam opeens in zicht. De pastoor richtte zich half op en greep Bregman bij zijn verschoten rode ceintuur beet.

Met soepel geweld perste het water zich tussen de granieten rotsen door. Op deze plaats had de rivier de Ros zich als een furie een weg door het Avratynische Gebergte gebaand. Het water kwam als een doorzichtige muur opzetten, sloeg denderend over de dijk en spatte uiteen met een fijne koude sproeiregen.

Aan het eind van de dam, op het eiland, wiekten reusachtige populieren omhoog, een klein huis tekende zich af als een witte vlek. Ik herkende het landgoed op het eiland waar ik mijn prille jeugd had doorgebracht, de veldjes omgeven door gevlochten heiningen, de bomen van de waterputten, de rotsige uitlopers van de oever waardoor het water kolkend uiteengereten werd. Vanaf deze rotsen had ik vroeger met mijn vader op grondeling gevist.

Vlak voor de dam bracht Bregman de paarden tot stilstand, klom van de bok af, schoof de tuigen met de steel van zijn zweep recht, keek wantrouwend naar zijn rijtuig en schudde zijn hoofd. Op dat moment vergat de pastoor voor de eerste keer zijn gelofte tot zwijgen.

‘Jezus-Maria!’ zei hij zacht. ‘Hoe moeten we daaroverheen komen?’

‘Ja, weet ík dat?’ antwoordde Bregman. ‘Blijft u nou maar rustig zitten. De paarden trillen toch al genoeg.’

De vossen waadden met achterovergeworpen hoofd en snuivende neusgaten door de snelstromende rivier. Het bulderende water begon het lichte rijtuig naar de kant van de dam te sleuren waar geen borstwering was. Het overhellende rijtuig schoof schuin vooruit, de ijzeren velgen knarsten. De paarden rilden, hingen in de strengen en gingen bijna op het water liggen om niet te vallen. Bregman zwaaide de zweep boven zijn hoofd.

Midden op de dam, waar het water zó tekeerging dat het leek te galmen, bleven de paarden stokstijf staan. Het water kolkte in schuimstrengels om hun fijne benen. Bregman begon ze met smekende stem aan te moedigen en legde toen meedogenloos de zweep over hun ruggen. De paarden deinsden terug en duwden het rijtuig tot op de uiterste rand van de dam.

Precies op dat moment kreeg ik oom Ilko in het oog. Hij kwam op een grijs paard vanaf het erf naar de dam gegaloppeerd. Met een rol kabeltouw boven zijn hoofd zwaaiend schreeuwde hij ons iets toe.

Hij reed de dam op en wierp Bregman een uiteinde van het touw toe. Deze knoopte het in allerijl ergens onder de bok vast en de drie paarden – de beide vossen samen met de grijze – wisten het rijtuig ten slotte op het eiland te krijgen.

De pastoor sloeg met een breed gebaar een katholiek kruis. Bregman knipoogde naar oom Ilko en zei dat de mensen zich zo’n baligoela als hij nog lang zouden heugen. Ik vroeg hoe het met mijn vader ging.

‘Hij leeft nog,’ antwoordde oom Ilko terwijl hij mij omhelsde, waarbij zijn baard langs mijn wang raspte. ‘Hij wacht. Maar waar is Maria Grigorjevna, je moeder?’

‘Ik heb een telegram naar Moskou gestuurd. Ze moet er morgen denk ik zijn.’

Oom Ilko keek naar de rivier.

‘Het water stijgt nog steeds,’ merkte hij op. ‘Het ziet er niet zo mooi uit, Kostik, beste jongen. Maar wie weet komt er nog verandering in. Laten we gaan!’

Tante Dozja, van top tot teen in het zwart gehuld, stond ons met droge, roodbehuilde ogen op het bordes op te wachten.

In de benauwde vertrekken rook het naar munt. Het duurde even voor ik in de oude man met het gele, met een grauwe stoppelbaard begroeide gezicht mijn vader herkende. Hij was nog maar vijftig. In gedachten had ik hem altijd voor mij gezien als een iets gebogen maar nog slanke, elegante man met grijze aandachtige ogen in een gezicht waarover een eigenaardige, droevige glimlach lag.

Nu zat hij in een leunstoel, haalde moeilijk adem en hield zijn blik strak op mij gericht, en over zijn ingevallen wangen gleed langzaam een traan. Deze bleef steken in zijn stoppelbaard en tante Dozja wiste hem weg met een schoon zakdoekje.

Hij kon niet spreken. Hij leed aan keelkanker.

De hele nacht bleef ik bij hem zitten. Allen sliepen. De regen was opgehouden. De sterren verspreidden een droeve glans. De rivier ging steeds meer tekeer. Het water steeg snel, Bregman en de pastoor hadden niet meer van het eiland weg gekund.

Midden in de nacht bewoog mijn vader plotseling en sloeg zijn ogen op. Ik boog mij over hem heen. Hij probeerde zijn arm om mijn hals te slaan maar had er de kracht niet voor en fluisterde met fluitende ademhaling: ‘Ik ben bang... dat je karakterloosheid... je ongeluk zal zijn.’

‘Nee,’ zei ik zacht, ‘weest u daar maar niet bang voor.’

‘Als je je moeder ziet,’ fluisterde hij nog. ‘Ik voel me schuldig tegenover haar... Zij moet me vergeven...’

Hij zweeg en drukte zwakjes mijn hand.

Ik begreep toen nog niet wat hij hiermee bedoelde en pas veel later, jaren daarna, werd de bittere betekenis van zijn woorden mij duidelijk. Zoals ik ook pas veel later begreep dat mijn vader in wezen helemaal geen statisticus, maar een dichter was geweest.

Hij stierf in de ochtendschemering zonder dat het eigenlijk tot mij doordrong. Ik dacht dat hij kalm ingeslapen was.

Op ons eiland woonde een oud mannetje, opa Netsjipor. Deze werd gehaald om voor mijn vader psalmen te lezen.

Netsjipor onderbrak het lezen nogal eens om een sigaretje te gaan roken in het voorhuis. Daar vertelde hij mij op fluisterende toon simpele geschiedenissen die zijn verbeelding niet met rust lieten: van een goeie fles wijn die hij de vorige zomer in Belaja Tserkov had gedronken, van een heel bijzondere wanmolen van Amerikaanse makelij die via de bliksemafleider werkte, het zien van generaal Skobeljev in eigen persoon tijdens de veldslag van Plevna, ‘van net zo dichtbij als dat hek daar’. Opa Netsjipor ging op het eiland door voor een opschepper en kletsmajoor, een ‘vlotteling’ zoals ze daar zeiden.

De hele dag en de daaropvolgende nacht las hij uit het psalmenboek voor. Af en toe kneep hij de verkoolde pit van de kaars met zijn zwarte nagels af en nu en dan viel hij staande in slaap, snurkte even, schrok weer wakker en prevelde het zoveelste onverstaanbare gebed voor zich uit.

’s Nachts hoorden wij iemand, die aan de overkant van de rivier met een lantaarn stond te zwaaien, met lange uithalen roepen. Ik liep met oom Ilko naar de waterkant. De rivier bulderde. Het water bruiste als een ijzige waterval over de dam heen. Het was in het holst van de nacht en pikdonker. Geen ster stond aan de hemel. De prikkelende koelte van het wassende water en van de dooiende aarde streek langs ons gezicht. Op de andere oever werd onophoudelijk geroepen en met de lantaarn gezwaaid maar de woorden gingen verloren in het donderende lawaai van het woedende water.

‘Dat moet mijn moeder zijn,’ zei ik tegen oom Ilko. Hij gaf geen antwoord.

‘Kom,’ zei hij na nog een poosje gezwegen te hebben. ‘Het is hier niet bepaald warm. Dadelijk vat je nog kou.’

Ik had geen zin om naar binnen te gaan. Mijn oom bleef nog even zwijgend wachten, ging toen weg. Ik bleef naar de verre lantaarn staan kijken. De wind stak steeds meer op, schudde de populieren heen en weer en droeg uit onbekende verten de weeë geur van broeiend stro aan.

De volgende morgen werd mijn vader begraven. Netsjipor en oom Ilko dolven een graf onder een groepje bomen aan de rand van een ravijn. Van daaruit had men een weids uitzicht over de bossen aan de overkant van de Ros tegen het gebroken wit van de maarthemel.

De kist werd aan brede bestikte draagbanden het huis uit gedragen. Voorop liep de pastoor. Zijn grijze ogen keken kalm in de verte en hij prevelde Latijnse gebeden.

Toen ik achter de kist het bordes op kwam, zag ik op de andere oever een oude calèche, de paarden uitgespannen en eraan vastgebonden, een kleine in het zwart geklede vrouw ernaast. Het was mijn moeder. Onbeweeglijk stond zij aan de overkant toe te kijken hoe mijn vader naar buiten werd gedragen, viel dan op haar knieën en zeeg neer op het zand.

De koetsier, een grote magere man, liep naar haar toe, boog zich over haar heen en zei iets tegen haar, maar ze bleef onbeweeglijk liggen.

Ineens sprong zij op en holde langs de rivier naar de dam toe. De man greep haar beet. Machteloos zakte zij op de grond neer en sloeg haar handen voor haar gezicht.

Langs een smal weggetje werd mijn vader naar zijn laatste rustplaats gedragen. Bij een bocht keek ik om. Mijn moeder zat nog steeds geknield, haar handen voor haar gezicht geslagen.

Allen liepen zwijgend voort. Alleen Bregman tikte een paar keer met de steel van zijn zweep tegen zijn laars.

Bij het graf sloeg de pastoor zijn grijze ogen naar de kille hemel op en zei langzaam en duidelijk in het Latijn: ‘Requiem aeternam dona eis, Domine, et lux perpetua luceat eis! O Heer, geef hem eeuwige rust en moge het licht altijd voor hem schijnen!’

De pastoor zweeg, alsof hij aandachtig luisterde. De rivier rumoerde en boven ons hoofd, in de takken van de oude olmen, tsjilpten de meesjes. Dan zuchtte hij diep en begon te spreken over het eeuwig streven naar geluk en over het aardse tranendal. Zijn woorden sloegen bijzonder goed op het leven van mijn vader. Mijn hart krampte samen. Later heb ik nog vaak zo’n zelfde beklemd gevoel gehad wanneer ik in aanraking kwam met iemand die in zijn jacht naar geluk was vastgelopen door het in gebreke blijven van de menselijke samenleving.

De rivier rumoerde rustig voort, de vogels tsjilpten bescheiden terwijl de kist met een schurend geluid aan zijn draagbanden naar beneden zakte en vochtige aardkluiten erop neervielen.

Ik was toen zeventien jaar.

2
MIJN GROOTVADER
MAKSIM GRIGORJEVITSJ

Na de begrafenis van mijn vader bleef ik nog een paar dagen in Gorodisjtsje.

Pas na twee dagen, toen het water gezakt was, kon mijn moeder de dam oversteken.

Mijn moeder zag er vermagerd en grauw uit. Zij huilde niet meer maar bleef urenlang bij mijn vaders graf zitten.

Het graf was getooid met pioenrozen van zijdepapier, want echte bloemen waren er nog niet. Jonge boerendochters uit het naburige dorp hadden ze gemaakt. Zij vlochten graag zulke bloemen samen met kleurige, zijden linten in hun strengels.

Tante Dozja probeerde mij te troosten en zocht zo veel mogelijk afleiding voor me. Uit de rommelkamer haalde zij een grote koffer tevoorschijn die vol zat met oude voorwerpen. Het deksel ervan ging knarsend open.

Ik vond er de vergeelde oorkonde in van een hetman, een in het Latijn opgesteld, zogenaamd ‘universeel’, een koperen stempel met een wapen, een tijdens de Turkse oorlog uitgereikte Sint-Georgiusmedaille, het Boek der Dromen, een paar doorgerookte pijpen en ragfijne, zwarte kant.

Het universeel en het stempel waren familiestukken die stamden uit de tijd van hetman Sagajdatsjny, een van onze verre voorvaderen. Mijn vader had zich altijd vrolijk gemaakt om zijn ‘deftige komaf’ en ging er prat op dat onze grootvaders en overgrootvaders achter de ploeg hadden gelopen en doodgewone graanboeren geweest waren, ook al gingen ze door voor de nakomelingen van de geduldig hun grond bewerkende Zaporoger kozakken.

Toen namelijk de kozakken van Zaporozje-Setsj* in de achttiende eeuw onder het bestuur van Catharina II verjaagd werden, had een deel van hen zich aan de oevers van de Ros gevestigd, in de buurt van Belaja Tserkov. Met tegenzin aanvaardden zij een sedentair bestaan. Nog lange tijd spookte het woelige verleden door hun bloed. Zelfs ik, die toch pas aan het eind van de negentiende eeuw geboren ben, heb oude mannen nog horen vertellen over bloedige stamoorlogen met de Polen, veldtochten tegen de Turken, het bloedbad in Oeman en de hetmans van Tsjigirin.

Onder invloed van deze verhalen, die ons niet meer loslieten, speelden mijn broers en ik Zaporogertje. Wij deden dat in het ravijn achter het landgoed waar dikke rijen distels langs de afrastering woekerden. In de warmte verspreidden de paarse bloemen en de doornige bladeren een weezoete geur. Boven het ravijn stonden de wolken stil aan de hemel, echte Oekraïense wolken, traag en weelderig. Zo sterk zijn zulke jeugdindrukken dat sindsdien alle slagen tegen de Polen of de Turken bij mij het beeld oproepen van een woestenij, overwoekerd door distels en stoffige doornappels. En de bloemen van de distels waren voor ons gestold kozakkenbloed.

In de loop van de jaren was de opvliegende onstuimigheid van de Zaporogers aardig geluwd. Tijdens mijn jeugd uitte deze zich enkel nog in eindeloze en ruïneuze processen met gravin Branicka om een of ander snippertje bouwland, in een niet te stelpen lust tot stropen en in de kozakkenliederen, de doemka’s. Mijn grootvader, Maksim Grigorjevitsj, zong ze voor ons, zijn kleinkinderen.

Grootvader was klein, met grijs haar en fletse ogen waar de goeiigheid uit straalde. De hele zomer woonde hij bij zijn bijenstal achter op de velden waar hij zich verschanste voor de driftaanvallen van mijn grootmoeder, de Turkse.

In vroeger tijden was grootvader voerman geweest. Met zijn ossenwagen reed hij naar Perekop en Armjansk om zout en gedroogde vis te laden. Van hem hoorde ik voor het eerst dat er ergens achter de blauwe en goudgele steppen van Jekaterinoslav en Cherson een paradijs lag dat de Krim heette.

Voordat grootvader voerman werd, had hij onder tsaar Nicolaas I in het leger gediend en meegevochten in de Turkse oorlog. Hij was uit de stad Kazanlyk in Thracië, waar hij krijgsgevangene was geweest, thuisgekomen met een bijzonder knappe Turkse bruid. Zij heette Fatma. Bij haar huwelijk met grootvader had zij het christendom en een nieuwe naam, Honorata, aangenomen.

Wij waren minstens zo bang voor onze Turkse grootmoeder als grootvader en bleven haar zo veel mogelijk uit de weg.

Naast zijn hut, te midden van gele kalebasbloemen, zong grootvader met zijn bevende, zwakke tenorstem kozakkendoemka’s en voermansliederen of vertelde hij ons allerlei verhalen.

Ik hield van de voermansliederen omdat ze zo weemoedig klonken. Het zijn van die liederen die je urenlang kunt neuriën, begeleid door het knarsen van de wielen, lui op de lading liggend, je gezicht naar de hemel gericht. De kozakkenliederen daarentegen riepen een onverklaarbare droefgeestigheid in mij op. Nu eens klonken er voor mij de klaagzangen van de in hun Turkse ketenen gekluisterde slaven in door, dan weer een galmende, door het geroffel van de paardenhoeven gescandeerde strijdkreet.

Wat heeft grootvader allemaal wel niet voor ons gezongen! Het vaakst van al zong hij ons lievelingsliedje:

==

Schel schalt gefluit rond middernacht

Het sein om in de aanval te gaan.

Luid weerklinkt Maroesenka’s klacht

Terwijl haar ogen vol tranen staan.

==

Het verhaal dat we het liefst hoorden, was de geschiedenis van Ostap, de lierspeler.

Ik weet niet of u al eens een Oekraïense lier heeft gezien. Ik geloof dat ze nu alleen nog maar in de musea te vinden zijn. Maar toen ik nog klein was, kwam men niet alleen op de markten in kleine stadjes, maar zelfs in de straten van Kiev vaak blinde lierspelers tegen.

Onder het lopen hielden zij zich vast aan de schouder van hun kleine geleider, die op blote voeten liep en een lange kiel van hennep aanhad. Om de schouder van de blinde hing een knapzak met brood, uien en zout gewikkeld in een schone doek. De lier hing op zijn borst. Deze leek op een viool, maar dan met een steel en een houten spil met een wieltje eraan.

Wanneer de lierspeler aan de steel draaide, begon het wieltje rond te snorren en langs de snaren te strijken, die harmonisch zoemden alsof een zwerm tamme dikke hommels de lierspeler gonzend begeleidde.

De lierspelers zongen bijna nooit. Zij zeiden hun doemka’s, psalmen en liederen op zangerige toon. Daarna zwegen ze lange tijd, luisterden naar het langzaam wegstervende gezoem van de lier en vroegen, met niets ziende ogen voor zich uit kijkend, om een aalmoes.

Zij deden dit echter heel anders dan gewone bedelaars. Ik herinner me zo’n lierspeler in de stad Tsjerkassy: ‘Heeft u een kleinigheidje over,’ zei hij, ‘voor de blinde en zijn knechtje, want zonder hem zou de blinde verdwalen en na zijn dood nooit de weg vinden naar het Hemels Paradijs.’

Ik kan me geen markt herinneren zonder zo’n lierspeler. Onbeweeglijk zat hij tegen een stoffige populier geleund. Medelijdend zuchtende vrouwen drongen om hem heen en gooiden groen uitgeslagen kopermuntjes in zijn houten bakje.

Altijd wanneer ik aan deze lierspelers terugdenk, zie ik meteen weer die Oekraïense markten voor me, ’s morgens in de vroegte wanneer de dauw nog op het gras schittert, kille slagschaduwen over de stoffige wegen vallen en een blauwige wasem warrelig boven de reeds door de zon beschenen aarde hangt.

De beslagen kruiken met ijskoude melk, de afrikaantjes die druipend in de emmers staan, de aarden kommen met boekweithoning, de warme wrongelkoeken met rozijnen, de zeven vol kersen, de geur van gedroogde vis, de lui bengelende kerkklokken, het gekijf en gekakel van de marktvrouwen, de kanten parasols van de jongedametjes uit de provincie en de plotselinge gongslag van een koperen ketel, voortgezeuld op de schouders van een woest kijkende Roemeen. Iedere voerman zag het als zijn plicht er met de steel van zijn zweep een mep op te geven om eens te zien of het Roemeense koper werkelijk zo goed was als gezegd werd.

De legende van Ostap de lierspeler kende ik bijna uit mijn hoofd.

‘Het gebeurde in Zamosje, een dorp in de buurt van Vasilkov,’ begon grootvader, ‘Ostap was daar de dorpssmid. Zijn smederij lag net aan de rand van het dorp, onder zwarte wilgen, zwartere bestonden er niet, vlak aan de rivier. Ostap was van alle markten thuis: hij smeedde hoefijzers, spijkers maar ook assen voor sleperswagens.

Op een zomeravond is Ostap bezig het vuur in de smidse op te rakelen als er buiten een onweer losbarst; afgerukte bladeren wervelen over de plassen, een oude, vermolmde wilg wordt geveld. Druk in de weer met zijn blaasbalg hoort hij plotseling vurige paarden voor zijn smederij halt houden. Een stem, de stem van een jonge vrouw, roept om de hoefsmid.

Ostap gaat naar buiten en blijft stokstijf staan: vlak bij de deur van de smidse staat een zwart paard te dansen met op zijn rug een vrouw van bovenaardse schoonheid in een lange fluwelen japon, een hoed met een voile op, een rijzweepje in haar hand. Haar ogen lachen van onder de voile. En haar tanden lachen ook. Op de blauwfluwelen, soepele japon schitteren waterdruppels uit de zwarte wilgen die na de zware regenval nog staan na te druipen. Op een ander paard, vlak naast haar, zit een jonge officier. In die tijd was er een ulanenregiment in Vasilkov gelegerd.

“Mijn beste hoefsmid,” zegt de vrouw tegen Ostap, “besla mijn paard even. Het heeft een ijzer verloren. En de weg is erg glibberig na die onweersbui.”

Zij gleed uit het zadel en ging op de rand van de drenktrog zitten terwijl Ostap het paard begon te beslaan. Onder het smeden door kijkt hij telkens naar de vrouw die, plotseling in verwarring gebracht, haar voile opslaat en zijn blikken beantwoordt.

“Ik heb u nog nooit eerder ontmoet,” zegt Ostap tegen haar. “U woont hier zeker niet in de buurt?”

“Ik kom uit Petersburg,” antwoordt de vrouw. “Je verstaat je werk prima, smid.”

“Wat is nou nog een hoefijzer,” zegt Ostap zachtjes. “Dat heeft niets om het lijf! Voor u zou ik iets uit ijzer kunnen smeden wat geen vorstin ter wereld ooit heeft bezeten.”

“Wat zou dat dan wel zijn?” vraagt zij.

“Wat u maar wilt. Bijvoorbeeld een roos met blaadjes en doornen, het fijnste wat er bestaat.”

“Goed,” antwoordt de vrouw hem op even zachte toon. “Dank je wel, smid. Over een week kom ik het halen.”

Ostap hielp haar in het zadel. Zij stak haar gehandschoende hand uit en toen kon Ostap zich niet langer bedwingen en hartstochtelijk drukte hij zijn lippen op haar hand. Maar nog voordat zij haar hand had kunnen terugtrekken, striemde de officier met alle geweld zijn zweep dwars over zijn gezicht en schreeuwde: “Vergeet niet waar je plaats is, boerenkinkel!”

De paarden steigerden en galoppeerden weg. Ostap graaide naar de smidshamer om deze naar de officier te smijten. Maar hij greep mis. Hij zag niets meer, het bloed gutste over zijn gezicht. De officier had een van zijn ogen beschadigd.

Toch wist Ostap zich over zijn pijn heen te zetten en na zes dagen hard werken was de roos klaar. Allerlei mensen hebben deze gezien en iedereen zei dat je zo’n kunstwerk nergens vond, zelfs niet in Italië.

En op de zevende dag kwam er laat in de nacht iemand stilletjes aan bij de smidse, steeg van zijn paard en bond het aan het hek vast.

Ostap durfde niet naar buiten te gaan en zijn gezicht te tonen; met zijn handen voor zijn ogen geslagen bleef hij zitten wachten.

Dan hoort hij lichte stappen, een ademtocht, voelt een paar warme armen om zich heen en op zijn schouder valt één enkele, eenzame traan.

“Ik weet het, ik weet alles,” zegt de vrouw hem. “Al die dagen deed mijn hart pijn. Vergeef mij, Ostap. Door mij is jou dit vreselijk ongeluk overkomen. Hem, die mijn man zou worden, heb ik van mij heen gejaagd en nu ga ik terug naar Petersburg.”

“Waarom?” vraagt Ostap zachtjes.

“Mijn lieverd, mijn harteliefje,” zegt de vrouw, “de mensen zullen ons dit geluk nooit gunnen.”

“Zoals u wilt,” mompelt Ostap. “Ik ben maar een gewoon man, een simpele smid. Alleen al de gedachte aan u maakt me gelukkig.”

Na deze woorden pakte de vrouw de roos, kuste Ostap, besteeg haar paard en reed stapvoets weg. Ostap keek haar vanaf de drempel na en luisterde. Tweemaal hield de vrouw haar paard in. Tweemaal stond zij op het punt terug te keren, maar ze deed het niet. De sterren speelden boven de steile hellingen en vielen uit het hemelgewelf in de steppen neer alsof de hemel weende om hun liefde. Ja, zo was het, jochie.’

Op deze plaats zweeg grootvader altijd even. Ik bleef doodstil zitten. Wanneer ik het ten slotte niet langer uithield, vroeg ik fluisterend: ‘Hebben ze elkaar dan nooit meer teruggezien?’

‘Nee,’ antwoordde grootvader, ‘ze hebben elkaar nooit meer gezien. Ostap begon geleidelijk aan blind te worden. Toen besloot hij te voet naar Petersburg te gaan om, voordat hij volkomen blind zou zijn, deze vrouw nog eenmaal terug te zien. Toen hij ten slotte in de tsarenhoofdstad kwam, hoorde hij dat ze gestorven was. Waarschijnlijk had zij niet tegen de scheiding gekund. Ostap vond op het kerkhof haar witmarmeren grafzerk. Bij de allereerste blik was het of zijn hart uiteengereten werd: op de marmerplaat lag zijn ijzeren roos. Haar laatste wil was geweest dat de roos op haar graf gelegd zou worden. Voor eeuwig. En Ostap werd lierspeler en zal wel ergens, misschien op een weg in de steppe, gestorven of op een markt onder een kar aan zijn eind zijn gekomen. Amen!’

Rjabtsjik, de ruigharige hond met zijn snorrebaard vol klissen, geeuwde luid onder het luisteren naar grootvaders verhaal. Verontwaardigd gaf ik hem een por in zijn ribben maar hij trok er zich niets van aan en kroop aanhalig, met zijn hete tong uit zijn bek hangend, tegen mij aan.

Rjabtsjik had alleen nog stompjes in zijn bek. Toen wij de herfst daarvoor uit Gorodisjtsje weggereden waren, had hij zich in het wiel vastgebeten omdat hij het rijtuig wilde tegenhouden en had daarbij zijn tanden gebroken.

Ach, die grootvader Maksim toch! Mijn buitengewone ontvankelijkheid voor indrukken en mijn gevoel voor romantiek waardoor ik tijdens mijn jeugd voortdurend in botsing kwam met de harde werkelijkheid, heb ik grotendeels aan hem te danken. Ik had het er heel moeilijk door, al wist ik ook dat grootvader gelijk had en dat een nuchter en bedaard bestaan, hoe mooi ook misschien, voor mij penibel en vruchteloos zou zijn. Zoals grootvader altijd zei: ’s Mensen zin, is ’s mensen leven.

Daarom kon hij misschien ook zo slecht met mijn grootmoeder overweg, of liever gezegd, ging hij haar uit de weg. Haar Turkse bloed had haar, op haar knappe maar dreigende uiterlijk na, niets aanlokkelijks gegeven.

Grootmoeder was despotisch en bedilziek. Ze verrookte minstens een pond zware, zwarte tabak per dag. Ze stookte die in korte, blakende pijpen. Ze zwaaide de scepter en het minste of geringste dingetje dat in huis niet in orde was, merkten haar zwarte ogen op.

Op feestdagen trok zij een met zwarte kant afgezette satijnen jurk aan waarin ze dan op het walletje van aangestampte aarde tegen het huis haar pijpje ging zitten roken, haar blik op de snelstromende Ros gericht. Soms begon zij in gedachten verzonken luid te lachen, maar niemand waagde het te vragen waarom dat was.

Het enige ding waardoor onze grootmoeder iets nader tot ons kwam, was een grote hardroze staaf, die veel weg had van een staaf zeep. Deze lag in grootmoeders commode opgeborgen. Soms haalde zij hem tevoorschijn en liet ons er trots aan ruiken. De staaf verspreidde een heerlijke rozengeur.

Mijn vader had mij eens verteld dat de vallei rond Kazanlyk – grootmoeders geboorteplaats – de Rozenvallei genoemd werd omdat er rozenolie werd verkregen, en dat de wonderbaarlijke staaf bestond uit een of ander in rozenolie gedrenkt materiaal.

De Rozenvallei! Alleen al de naam bracht me in extase. Ik kon maar niet begrijpen hoe in zo een poëtisch oord een zo nors wezen als mijn grootmoeder ter wereld had kunnen komen.

==

3
STEENKARPERS

Nu ik niet uit Gorodisjtsje weg kon, kwamen er als vanzelf allerlei herinneringen bij mij naar boven over mijn vroegste kindertijd. Wij kwamen uit Kiev hier altijd vrolijk en gelukkig de zomer doorbrengen. Mijn vader en moeder waren toen nog jong en mijn grootvader en mijn Turkse grootmoeder leefden allebei nog. Zelf was ik toen nog maar een heel klein jochie dat allerhande verhalen verzon.

Zodra de trein aankwam in de loop van de avond in Belaja Tserkov liep mijn vader naar het stationsplein en bedong hij bij een van de schreeuwerige koetsiers een rit tot helemaal in Gorodistsje.

Voor we daar eenmaal waren, was het al volop nacht. In mijn halfslaap hoorde ik voortdurend het irritante gerammel van de wagenveren, het geluid van ruisend water bij de molen en het geblaf van de honden. De paarden briesten en het hek ging knarsend open. De sterren glansden roerloos in de nacht. In de vochtige duisternis steeg de geur op van steppegras.

Tante Dozja droeg mij slaapdronken het warme boerenhuis in, waar allemaal kleurige kleedjes op de grond lagen. Binnen rook het naar gekookte melk. Ik deed heel even mijn ogen op een kiertje en zag vlak bij mijn gezicht de prachtige borduursels op de sneeuwwitte mouwen van tante Dozja.

De volgende morgen werd ik gewekt door een hete zon die hel op de witte muren scheen. Rode en gele monnikskappen schommelden zachtjes voor het open raam. Een bloemetje van de Oost-Indische kers keek ook ondeugend de kamer in. Binnen in de kelk zat een ruige bij. Met ingehouden adem keek ik toe hoe hij nijdig achteruit kroop en zich uit de smalle kelk werkte. Over het plafond liepen lichtende vlekken. Het waren de flauwe golvingen en weerspiegelingen van de rivier die ik vlakbij hoorde ruisen.

Dan hoorde ik oom Ilko gekscherend tegen iemand zeggen: ‘Daar heb je het al! De zon is nog maar net op, of de processie begint al! Dozja, zet de kersenlikeur en de pasteitjes maar op tafel!’

Ik sprong uit bed, rende op blote voeten naar het raam en zag dat van de overkant waardige grijsaards met breedgerande strohoeden op in een lange stoet langzaam over de dam naar het landgoed kwamen aanlopen, waarbij ze bij elke schrede met hun knoestige staffels op de grond bonkten. Op hun kaneelkleurige kaftans rinkelden en blonken medailles.

Het was de oude garde uit Piliptsja, het naburige dorp, die ons kwam begroeten en welkom heten. Voorop liep Trofim, de dorpsoudste, een man met een pokdalig gezicht. Om zijn hals hing een bronzen ambtsteken.

Plotseling was het huis in rep en roer. Haastig gooide tante Dozja met een weids gebaar een tafellaken over de tafel. Een windvlaag woei door de kamer. Mijn moeder legde snel de pasteitjes op een schaal en sneed een worst in plakjes. Mijn vader ontkurkte de flessen eigengemaakte kersenlikeur en oom Ilko zette een rij kunstig geslepen glaasjes neer.

Daarna renden tante Dozja en mijn moeder weg om zich te verkleden. Mijn vader en oom Ilko liepen het bordes op om de oude mannen op te wachten die plechtig en even onafwendbaar als het noodlot naderden.

Toen zij eindelijk bij het huis aangekomen waren, omhelsden ze zwijgend mijn vader en oom Ilko, gingen op het walletje van aangestampte leem zitten, slaakten in koor een diepe zucht, waarna de dorpsoudste Trofim, na zijn keel geschraapt te hebben, zijn befaamde zin uitsprak: ‘Ik heb de eer u, Georgi Maksimovitsj, hier in onze vredige streek in alle bescheidenheid welkom te mogen heten.’

‘Dank u wel!’ zei mijn vader.

‘Ja, ja,’ lieten de oudjes zich als uit één mond ontvallen en zuchtten opgelucht. ‘Zo is ’t nu eenmaal...’

‘Ja, ja,’ deed Trofim op zijn beurt een duit in het zakje en gluurde door het raam naar de tafel waar de flessen stonden te blinken.

‘Zo is ’t en niet anders,’ verklaarde een oud-soldaat met een puisterige neus, die nog onder tsaar Nicolaas I had gediend.

‘Vanzelfsprekend,’ mengde de kleine, erg nieuwsgierige Nedolja, vader van twaalf dochters, zich in het gesprek.

Met de jaren was hij de namen van deze dochters vergeten en al tellend op zijn vingers kreeg hij er nooit meer dan vijf bij elkaar. Ganna, Parasja, Gorpyna, Olesja, Frosja... Dan raakte hij de kluts kwijt en begon van voren af aan.

‘Zo is het,’ beaamde de hele club weer, en er viel een lange stilte.

Tegen die tijd kwam mijn grootvader Maksim Grigorjevitsj naar buiten. De oudjes stonden op en bogen diep voor hem. Grootvader boog terug en met een luidruchtige zucht gingen de oudjes weer zitten, schraapten hun keel, zwegen en keken naar de grond.

Ten slotte leidde oom Ilko uit het een of andere onmerkbare teken af dat binnen alles klaar was en zei: ‘Nu, beste mensen, dank u voor deze aangename conversatie. Wilt u nu naar binnen gaan en onze bescheiden tafel eer aandoen?’

In de eetkamer stond mijn moeder in een elegante zomerjurk de oudjes op te wachten. Zij gaven haar een handkus en zoals het gebruik wilde kuste zij op haar beurt hun verweerde hand. Tante Dozja, die er in een blauwe jurk, een sjaal met felrode rozen om de schouders geslagen en ondanks haar vroeg grijze haren knap en blozend uitzag, maakte ook een diepe buiging voor hen.

Na het eerste glaasje stroperige kersenlikeur begon Nedolja, die knapte van nieuwsgierigheid, vragen op ons af te vuren.

Alle dingen die meegekomen waren uit Kiev wekten zijn verwondering en ernaar wijzend vroeg hij: ‘Dat daar, wat is dat? Waarvoor is dat? Hoe noem je dat?’

Vader legde hem uit dat het ene een strijkpan was en het andere een ijsmachine en dat daar op het meubeltje een uitklapbare spiegel. Nedolja wrong, in vervoering geraakt, zijn hals in allerlei bochten.

‘’t Zal allemaal zijn nut wel hebben,’ was zijn conclusie.

‘Zo is ’t, inderdaad!’ stemden de oudjes in terwijl ze hun glaasje leegslurpten.

==

In Gorodisjtsje deed de zomer zijn rechten gelden. Er heerste dan een verzengende hitte, die gepaard ging met vreselijke onweersbuien, ruisen van de bomen, verkoelend stromend water van de rivier en een overvloed aan bramen. Het was ook zo fijn om uit vissen te gaan en je over te geven aan de heerlijke gewaarwording van dagen die elkaar onbezorgd en afwisselend opvolgden.

Het eiland waarop grootvaders boerderij stond was beslist de geheimzinnigste plaats op de hele wereld.

Vlak achter het huis lagen twee reusachtige, diepe vijvers. Onder de oude wilgen rond het duistere water was het altijd schemerdonker.

Achter de vijvers strekte zich een helling uit begroeid met het struikgewas van dicht in elkaar gewoekerde hazelaars. De open velden erachter waren bezaaid met bloemen die tot je middel reikten en zo sterk geurden dat je er op een benauwde dag pijn in je hoofd van kreeg.

Achteraan lag de bijenstal, vlak bij grootvaders hut, waar je de rook van een houtvuur omhoog zag kringelen. Verderop begon onbekend terrein: roodgranieten rotsen bedekt met kruipende struiken en half uitgedroogde aardbeien.

In de holtes van de rotsen hadden zich kleine meertjes van regenwater gevormd. Kwikstaartjes dronken wippend met hun bonte staartjes van het lauwwarme water. Logge hommels die zich er met kwajongensachtige overmoed in hadden laten plonzen, tolden er zoemend in rond, tevergeefs om hulp roepend.

De rotsen verhieven zich loodrecht boven de Ros. Wij mochten er beslist niet naartoe. Maar zo nu en dan kropen we naar de rand van de rotspunt en keken naar beneden. Ver onder ons stroomde het doorzichtige water van de duizelingwekkende Ros voorbij. Onder de waterspiegel zag je slanke vissen met sidderende bewegingen langzaam stroomopwaarts zwemmen.

Op de andere oever verrezen langs de helling de bossen van het domein van gravin Branicka. De zon speelde het niet klaar door het dichte loof heen te dringen. Heel soms sneed een eenzame zonnestraal schuin door de dichte bladertooi zodat voor onze ogen de overstelpend machtige begroeiing ontsluierd werd. Als flitsende stofjes fladderden vogeltjes in deze lichtstraal. Tsjilpend zaten zij elkaar achterna en doken dan weer onder in de groene zee van bladeren.

Maar mijn lievelingsplekjes waren toch wel bij de vijvers.

Vader ging er iedere morgen vissen en nam me altijd mee.

We gingen al heel vroeg het huis uit en liepen voorzichtig door het zware, natte gras. In het donkere, nog nachtelijke bladerdek schemerden de door de eerste zonnestralen beschenen wilgentakken als stille, goudgele vlekken. In het stikdonkere water spetterden de steenkarpers. Het was of de waterlelies, het pijlkruid en de watereppe boven een zwarte afgrond zweefden.

Een geheimzinnige wereld van water en planten ontvouwde zich voor mij. De betovering van deze wereld was zo groot dat ik wel van de vroege morgen tot de late avond bij de vijver had kunnen zitten.

Vader wierp geluidloos zijn hengels uit en stak een sigaret op. De tabaksrook dreef over het water en kringelde tussen de twijgen langs de oever.

Ik vulde mijn emmer in de vijver, gooide er een handje gras in en wachtte. De rode dobbers stonden roerloos op het water. Dan begon er een te schokken, flauwe kringen verspreidend, dook plotseling naar de diepte of schoot een stuk opzij. Mijn vader sloeg op, de lijn kwam strak te staan, de hazelnotenhouten hengel boog krom en aan de nevelige waterspiegel begon het te borrelen, te spetteren en te pletsen. De waterlelies deinden op de wegvluchtende golfjes, waterspinnen namen links en rechts de benen en eindelijk dook uit de raadselachtige diepte een spartelende gulden flits op. Pas toen mijn vader hem op het geplette gras had weten te trekken, wist ik dat dat spartelende iets een zware steenkarper was. Op zijn zij liggend hapte de vis naar adem terwijl zijn vinnen bewogen. Zijn schubben wasemden de wonderlijke geur uit van het waterrijk.

Ik liet de steenkarper in de emmer glijden. Hij bewoog zich log tussen het gras, zwiepte plotseling met zijn staart en spatte mij nat. Ik likte de druppels van mijn lippen en kreeg vreselijk zin uit de emmer te drinken, maar dat mocht niet van mijn vader.

Volgens mij moest het water in de emmer met de steenkarper en het gras net zo geurig en smakelijk zijn als het water van onweersbuien. Als jochies dronken we gulzig van dit regenwater, omdat we geloofden dat je dan honderdtwintig jaar zou worden. Dat maakte opa Netsjipor ons tenminste wijs.

==

4
PLEURITIS

Onweer was in Gorodisjtsje geen uitzondering. Het begon met Sint-Jan en duurde de hele maand juli; het eiland werd dan belegerd door een vesting van hoog opgestapelde veelkleurige wolken, het bliksemde en donderde dat het huis ervan op zijn grondvesten stond te schudden en tante Dozja soms bijna flauwviel van angst.

Aan deze onweersbuien is de herinnering van mijn eerste kalverliefde verbonden. Ik was toen negen jaar.

Met Sint-Jan trok een bonte schaar feestelijk uitgedoste meisjes uit het dorp Piliptsja naar ons eiland toe om bloemenkransen in de rivier te leggen. Ze vlochten deze van veldbloemen, bevestigden er kruiselings twee houtspaanders op en kleefden er een eindje kaars op vast. Als de schemering inviel, staken zij dit aan en lieten de kransen op de stroom wegdrijven.

Zo keken zij in de toekomst: het meisje wier kaarsje het verste wegdreef, zou het gelukkigst worden. Maar de kransen die in de wieling terechtkwamen en langzaam op de kolk bleven rondcirkelen, voorspelden nog groter geluk.

De kolk lag precies onder de steil overhangende helling. Het was er altijd bladstil, de kaarsen op zulke kransen brandden helder en het geknetter van de pitjes was tot op de oever te horen.

Deze kransen op Sint-Jan waren een geliefd schouwspel voor groot en klein. Alleen opa Netsjipor gromde minachtend en zei: ‘Wat is dat voor idioterie! Ze lijken wel gek met die kransen!’

Een achternichtje van mij, Ganna, kwam met de meisjes mee. Zij was zestien jaar. In haar roodblonde dikke vlechten had ze oranje en zwarte linten gedaan. Om haar hals hing een ketting van matte bloedkoralen. Ganna had groenige, glinsterende ogen. Iedere keer wanneer zij glimlachte, sloeg zij haar ogen neer en bleef een heel tijdje naar de grond kijken alsof haar oogleden zo zwaar waren dat zij ze niet meer omhoog kon krijgen. Over haar wangen lag altijd een vurige blos.

Soms had ik tante Dozja en mijn moeder medelijdend over Ganna horen spreken. Ik had graag geweten waarom, maar ze zwegen zodra ik in de buurt kwam.

Dat jaar mocht ik op Sint-Jan met Ganna mee naar de meisjes aan de rivier. Onderweg vroeg ze mij: ‘Wat wil je worden, Kostik, wanneer je groot bent?’

‘Zeeman,’ antwoordde ik.

‘Doe dat maar niet,’ zei Ganna. ‘Zeelieden verdrinken in de onbekende diepten van de zee. Dan zou je iemand toch wel vreselijk veel verdriet bezorgen.’

Ik lette niet op Ganna’s woorden. Ik hield haar hete gebruinde hand vast en vertelde haar over mijn eerste reis naar zee.

In het begin van de lente had mijn vader drie dagen voor zijn werk naar Novorossiisk gemoeten en ik mocht mee. In de verte was de zee opgedoken als een blauwe muur. Het duurde een hele tijd voor ik begreep wat dat was. Daarna zag ik een groene baai, een vuurtoren, ik hoorde het ruisen van de golven tegen de pier en de zee kroop mijn hart binnen als een wonderschone, maar wat vage droom.

Op de rede lagen twee zwarte pantserschepen met gele schoorstenen: De Twaalf Apostelen en De Drie Hogepriesters. Mijn vader en ik waren er aan boord gegaan. Ik was erg onder de indruk van de bruinverbrande officieren in hun witte tunieken met de gouden ponjaard en van de machinekamer met zijn vettige warmte. Maar het meest had ik mij over het gedrag van mijn vader verwonderd. Zo had ik hem nog nooit gezien. Hij lachte, maakte grapjes en praatte honderduit met de officieren. Wij werden zelfs bij een van de machinisten in zijn hut uitgenodigd. Vader dronk cognac met hem en rookte Turkse sigaretten in roze vloeipapier met gouden Arabische letters.

Ganna luisterde naar me en keek naar de grond. Opeens kreeg ik zomaar medelijden met haar en ik beloofde haar mee te nemen op mijn schip als ik zeeman zou zijn.

‘Als wat zou je me dan meenemen?’ vroeg Ganna mij. ‘Als kokkin? Of als wasvrouw?’

‘Nee, natuurlijk niet!’ riep ik vol kinderlijke geestdrift uit. ‘Je zult mijn vrouw zijn.’

Ganna bleef staan en keek mij streng aan.

‘Zweer het!’ fluisterde ze. ‘Zweer het op het hart van je moeder!’

‘Ik zweer het!’ riep ik zonder aarzelen.

Ganna glimlachte, haar oogappels werden zo groen als zeewater en zij drukte een stevige kus op mijn ogen. Ik voelde de warmte van haar vurige lippen. Het laatste stuk tot de rivier legden we zwijgend af.

De kaars van Ganna ging het eerst uit. Achter het bos van gravin Branicka steeg een grote nevelgrijze wolk op. Maar we waren zo geheel en al in beslag genomen door de kransen dat we het pas merkten toen een rukwind opstak en door de takken van de zwiepende wilgen gierde en de eerste bliksemstraal met een oorverdovende donderslag neerstriemde.

De meisjes vlogen gillend onder de bomen. Ganna rukte haar omslagdoek van haar schouder, knoopte hem om mij heen, greep mijn hand en wij zetten ’t op een lopen.

Zij sleurde mij mee, de hoosbui zat ons vlak op de hielen, ik voelde dat we in ieder geval nooit meer op tijd thuis zouden zijn. Niet ver van grootvaders hut haalde de bui ons in. Wij kwamen er drijfnat aan.

Grootvader was er niet.

Stijf tegen elkaar aan gedrukt zaten wij in de hut. Ganna wreef mijn handen. Een geur van nat katoen hing om haar heen. Met een angstige stem vroeg ze almaar: ‘Heb je ’t koud? O, straks word je nog ziek, wat moet ik dan beginnen?’

Ik zat te rillen. Ik had het inderdaad erg koud. In Ganna’s ogen wisselden angst, wanhoop en liefde elkaar af.

Plotseling greep zij naar haar keel en kreeg een hevige hoestaanval. In haar tedere zuivere hals zag ik een adertje kloppen. Ik sloeg mijn armen om Ganna heen en drukte mijn hoofd tegen haar natte schouder. Zo’n jonge, hartelijke moeder had ik willen hebben.

‘Wat is er, Kostik?’ vroeg Ganna verward terwijl zij nog steeds niet met hoesten ophield en ze over mijn hoofd streelde. ‘Wat is er? Je moet niet bang zijn... De donder kan ons niet deren. Ik ben bij je. Niet bang zijn.’

Toen duwde ze mij zachtjes opzij en drukte de mouw van haar witte, met rode eikenbladeren geborduurde blouse tegen haar mond. Een klein bloedvlekje vloeide op het linnen uit, net alsof er een eikenblaadje bij geborduurd was.

‘Ik heb je eed niet nodig!’ fluisterde Ganna terwijl ze mij schuldig van opzij aankeek en ze glimlachte stroef. ‘Het was maar een grapje.’

Het gerommel van de donder klonk nu al veel verder weg. De bui was overgedreven. Alleen de bomen druppelden nog ritselend na.

’s Nachts kreeg ik koorts. Een dag later kwam er een jonge dokter die Napelbaum heette op de fiets uit Belaja Tserkov om mij te onderzoeken. Hij stelde vast dat ik pleuritis had.

Van ons huis uit ging Napelbaum lopend verder naar Piliptsja om naar Ganna te kijken, en toen hij terugkwam hoorde ik hem in de kamer naast die van mij zacht tegen mijn moeder zeggen: ‘Ganna heeft vliegende tering, Maria Grigorjevna. Zij zal de volgende lente wel niet meer halen.’

Ik barstte in tranen uit, riep mijn moeder, sloeg mijn armen om haar heen en zag in haar hals net zo’n teer adertje kloppen als bij Ganna. Toen begon ik nog harder te huilen, ik was helemaal overstuur, mijn moeder streek over mijn haar en vroeg: ‘Wat is er? Ik ben toch bij je. Niet bang zijn.’

Ik werd weer beter. Ganna echter stierf in de winter, in februari.

De volgende zomer ging ik met mijn moeder naar haar graf en legde een met een zwart lint bijeengebonden bos margrieten op het groene heuveltje. Zulke bloemen had Ganna altijd in haar strengels gevlochten. Op de een of andere manier voelde ik mij niet op mijn gemak, omdat mijn moeder naast mij stond met een rood parasolletje en ik niet alleen naar Ganna was gegaan.

5
DE REIS NAAR CZĘSTOCHOWA

Mijn andere grootmoeder, Vikentia Ivanovna, een statige oude Poolse dame, woonde in Tsjerkassy aan de Dnjepr.

Zij had veel kinderen, vooral dochters, dus had ik veel tantes. Een van deze tantes, Jevfrosinia Grigorjevna, was directrice van het meisjesgymnasium in Tsjerkassy. Grootmoeder woonde met haar in een groot, houten huis.

Vikentia Ivanovna droeg altijd rouwkleren en een zwart, kanten kapje. Ze was voor het eerst in de rouw gegaan in 1863 na de verplettering van de Januariopstand en had sindsdien nooit meer iets anders gedragen.

Wij waren ervan overtuigd dat grootmoeder tijdens deze opstand haar verloofde had verloren, een of andere trotse Poolse rebel die hemelsbreed van opa verschilde, een stuurse man, notaris in ruste in de stad Tsjerkassy.

Ik herinner mij niet veel meer van deze grootvader. Hij woonde boven in de erker en kwam zelden naar beneden. Grootmoeder had hem daarheen verbannen omdat hij een onverbeterlijke kettingroker was.

Soms slopen wij zijn rokerige, verschraalde kamer binnen. Op de tafel lagen hoopjes tabak die opa erop uitgeschud had. Zittend in zijn fauteuil draaide hij met beverige handen sigaretje na sigaretje.

Hij zei niets tegen ons, woelde met zijn hand door ons nekhaar en gaf ons het lila sitspapier uit zijn tabaksdoosjes.

Wij gingen vaak uit Kiev een paar dagen bij grootmoeder in Tsjerkassy logeren.

Vikentia Ivanovna hield er een streng levenspatroon op na. In het voorjaar ging zij met vastentijd steevast op pelgrimstocht naar de katholieke bedevaartplaatsen, naar Warschau, Vilnius of Częstochowa.

Soms echter haalde zij het opeens in haar hoofd een bezoek te brengen aan de orthodoxe heiligdommen en reisde naar het Troïtsa-klooster of naar Potsjajev.

Al haar dochters en zoons lachten haar er stiekem om uit en zeiden dat het niet lang zou duren, of Vikentia Ivanovna zou de beroemde Joodse tsadikim met een bezoek vereren en haar leven besluiten met een bedevaart naar Mekka, naar het graf van Mohammed.

Toen grootmoeder van de afwezigheid van mijn vader, die naar een congres van statistici in Wenen was, gebruikgemaakt had om mij op zo’n religieuze zwerftocht mee te nemen, kreeg zij hooglopende ruzie met hem. Ik was blij dat ik mee had mogen gaan en begreep niet waarom mijn vader zo verontwaardigd was. Ik was toen acht jaar.

Ik kan me nog heel goed het ijle lentelicht in Vilnius herinneren en de kleine kapel van Ostraja Brama waar grootmoeder ter communie ging.

De hele stad lichtte op van de goudgroene fonkeling van de jonge blaadjes. Om twaalf uur ’s middags dreunde op de Slotberg een kanon uit de tijd van Napoleon.

Grootmoeder was zeer belezen. Alles wist zij me haarfijn uit te leggen.

Haar vroomheid ging op wonderlijke manier gepaard met moderne opvattingen. Zij raakte zowel voor Herzen als voor Henryk Sienkiewicz in vuur en vlam. In haar kamer hingen de portretten van Poesjkin en Mickiewicz zij aan zij met een icoon van de Maagd van Częstochowa. Tijdens de Revolutie van 1905 hadden er revolutionaire studenten bij haar ondergedoken gezeten en tijdens de pogroms had zij Joden een schuilplaats verleend.

Van Vilnius reisden we naar Warschau. Van deze stad herinner ik mij alleen nog het standbeeld van Copernicus en het koffiehuis waar grootmoeder mij trakteerde op ‘koffie verkeerd’. Zij bestelde er ook wat lekkers bij, zoete schuimpjes die koel en vettig op je tong wegsmolten. Wij werden bediend door kwieke meisjes in geplooide schortjes.

Van Warschau gingen we naar Częstochowa, naar de beroemde abdij, naar de Jasna Góra waar de ‘wonderdoende’ icoon van de Maagd Maria hing.

Daar kwam ik voor het eerst in aanraking met religieus fanatisme. Het was schokkend en angstaanjagend. Sinds die tijd wekte iedere vorm van fanatisme een gevoel van angst en afschuw bij mij op. Het heeft lang geduurd voordat ik deze angst van mij af kon zetten.

De trein kwam ’s morgens vroeg in Częstochowa aan. Van het station tot de abdij, die boven op een hoge groene heuvel lag, was een afstand van twee kilometer.

De bedevaartgangers, voornamelijk Poolse boeren en boerinnen, stapten uit. Er waren ook wat stadsmensen bij met stoffige bolhoeden op. Een oude, zwaarlijvige pastoor en een paar koorknapen in kanten koorhemden stonden de bedevaartgangers op het station op te wachten.

Bij de uitgang stelde de stoet zich op de stoffige landweg op. De pastoor sprak de zegen uit en prevelde met nasale stem een gebed. De hele menigte liet zich op de knieën vallen en kroop, onder het zingen van psalmen, naar het klooster.

Zo, op de knieën, strompelde de stoet voort tot aan de kloosterkerk. Voorop kroop een vrouw met grijs haar en een wit, bezeten gezicht. In haar handen hield zij een zwart, houten kruis.

De pastoor liep langzaam en onverschillig aan het hoofd van de menigte. Het was warm en stoffig, het zweet gutste over de gezichten. De mensen ademden hijgend en keken boos naar de achterblijvers.

Ik greep grootmoeders hand.

‘Waar is dat voor?’ vroeg ik fluisterend.

‘Wees maar niet bang,’ antwoordde grootmoeder in het Pools. ‘Het zijn zondaars. Ze willen de Heer om vergiffenis smeken.’

‘Laten we hiervandaan gaan,’ zei ik tegen grootmoeder.

Maar zij deed alsof ze mij niet hoorde.

De abdij van Częstochowa was een soort middeleeuwse burcht. In de muren zaten nog roestige kanonskogels uit de tijd van de Zweden. In de slotgrachten stond vuil groen water. Op de wallen ruisten dichte bomen.

De ophaalbruggen waren aan hun ijzeren kettingen neergelaten. Ons koetsje denderde over een van deze bruggen een doolhof van binnenplaatsen, kruisgangen, steegjes en kloostergalerijen binnen.

Een dienstdoende monnik met een koord om zijn middel bracht ons naar de kloosterherberg. Wij kregen een kille kamer met een gewelfd plafond toegewezen. Het onvermijdelijke crucifix hing aan de muur. Iemand had een papieren bloemenkrans aan de met spijkers doorboorde, geelkoperen voeten van Christus gehangen.

De monnik vroeg grootmoeder of ze niet de een of andere kwaal had die beslist genezen moest worden. Grootmoeder, die altijd al gauw dacht dat ze wat had, begon onmiddellijk te klagen over pijn in de hartstreek. De monnik graaide in de zak van zijn bruine pij en strooide een handje zilveren harten, handen, hoofden en zelfs piepkleine kindertjes op tafel.

‘Er zijn harten,’ zei hij, ‘van vijf, van tien en van twintig roebel. Ze zijn al gezegend. U hoeft ze alleen nog maar aan de icoon van de Heilige Maagd te hangen en er een gebed bij uit te spreken.’

Grootmoeder kocht een klein, mollig hartje van tien roebel.

Ze zei dat we ’s nachts naar de hoogmis in de kerk zouden gaan. Daarna kreeg ik thee met oudbakken broodjes die nog uit Warschau kwamen en zelf ging zij wat liggen rusten. Ze sliep al gauw in. Ik keek door het lage venster. Er liep een monnik voorbij in een glimmende, verschoten pij. Even later gingen twee Poolse boeren tegen de muur in de schaduw zitten, ze haalden grof brood en knoflook uit hun bundeltjes en begonnen te eten. Ze hadden allebei blauwe ogen en sterke tanden.

Ik begon mij te vervelen en sloop op mijn tenen naar buiten. Grootmoeder had mij streng verboden in het klooster Russisch te spreken. Ik was dan ook wel een beetje bang. Ik kende maar een paar woorden Pools.

Ik verdwaalde en kwam in een nauwe doorgang tussen twee muren terecht, met gebarsten tegels op de grond. Tussen de spleten groeide weegbree. In de muren zaten gietijzeren lantaarns geschroefd. Ze hadden vast al sinds lang niet meer gebrand, want in een ervan zag ik een vogelnestje.

In een van de muren zat een smal poortje dat op een kier stond. Ik keek erdoor. Een met zonnespikkels bezaaide appelboomgaard lag langs de helling. Behoedzaam liep ik naar buiten. De boomgaard was uitgebloeid. Voortdurend dwarrelden er geel geworden blaadjes neer. De klokkentoren beierde ijl maar melodieus.

Onder een oude appelboom zat een jonge Poolse boerin op het gras en gaf haar baby de borst. Het kindje trok een pijnlijk gezicht en ademde reutelend. Naast de vrouw stond een bleke, pafferige boerenjongen met een nieuwe vilthoed op. Om de hoed zat een blauw, satijnen lint met een pauwenveer. Met zijn bolle ogen stond hij roerloos naar zijn voeten te staren.

Een kleine, kale monnik zat met een tuinschaar in zijn handen op een boomstronk tegenover de jonge vrouw. Hij keek aandachtig naar me en zei in het Pools: ‘Geloofd zij Jezus Christus!’

‘Tot in eeuwigheid,’ antwoordde ik in het Pools, zoals grootmoeder mij had geleerd.

Mijn hart sloeg over van schrik.

De monnik draaide zich om en luisterde weer naar de vrouw. Blonde haarlokken hingen in haar gezicht. Met een teder gebaar streek zij ze achterover en zei klagend: ‘Toen mijn zoontje net vijf maanden was, heeft Michaś een ooievaar neergeschoten. Toen hij er ons huisje mee in kwam, barstte ik in tranen uit en zei: “Wat heb je nu gedaan, sufferd? Je weet toch zeker wel dat God voor iedere gedode ooievaar een kinderzieltje tot zich neemt. Waarom heb je hem doodgeschoten, Michaś?”’

De jongen met de vilthoed bleef onverschillig naar de grond staan staren.

‘En sinds die dag is ons zoontje helemaal blauw geworden en begon de ziekte zijn keel dicht te snoeren. Zal de Moeder Gods hem helpen?’

De monnik keek ontwijkend opzij en gaf geen antwoord.

‘O! Ik kan niet meer!’ zuchtte de vrouw en krampte haar nagels in haar keel. ‘O! Ik kan niet meer!’ schreeuwde zij, de baby tegen haar borst persend.

Het kind sperde zijn ogen wijd open en reutelde.

Ik moest aan de piepkleine, zilveren kindertjes denken die de monnik in de kloosterherberg aan mijn grootmoeder had laten zien. Ik had medelijden met de vrouw. Ik had haar willen zeggen dat ze zo’n kindje van twintig roebel moest kopen en hem bij de wonderdoende icoon van de Maagd Maria moest ophangen. Maar ik kende niet voldoende Pools om haar zo’n ingewikkelde raad te kunnen geven. Bovendien was ik bang voor de kloostertuinman. Ik liep de boomgaard weer uit.

Toen ik terugkwam, sliep grootmoeder nog. Ik ging met kleren en al op de harde brits liggen en viel als een blok in slaap.

Midden in de nacht maakte grootmoeder mij wakker. Ik waste mijn gezicht met koud water boven een kom van faience. Ik trilde van opwinding. Langs de vensters gleden looplantaarns, er waren schuifelende voetstappen hoorbaar, de klokken luidden.

‘Vannacht,’ zei grootmoeder, ‘leest de kardinaal, dat is de pauselijke nuntius, de mis.’

Het was moeilijk om in het donker de weg naar de kerk te vinden.

‘Houd je maar aan mij vast!’ zei grootmoeder in het onverlichte voorportaal.

Op de tast gingen wij de kerk in. Ik zag geen hand voor ogen. Er brandde geen enkele kaars en nergens in de benauwende duisternis, die ingebakerd lag tussen de hoge kerkmuren en vervuld was van de ademtocht van honderden mensen, viel ook maar een sprankje licht te bespeuren.

In dit ondoorgrondelijke duister hing een weezoete geur van bloemen.

Ik voelde de versleten ijzeren tegels onder mijn voeten. Toen ik nog een stap naar voren deed, stootte ik ergens tegenaan.

‘Sta stil!’ fluisterde grootmoeder. ‘De mensen liggen met gekruiste armen op de grond geknield. Zo dadelijk stap je er nog bovenop.’

Zij begon een gebed op te zeggen en ik wachtte, mij aan haar elleboog vasthoudend. Ik was bang. De mensen die als gekruisigd op de grond lagen, zuchtten zacht. Een weemoedig geruis ging door de kerk.

Plotseling barstten in deze benauwende duisternis hartverscheurende orgeltonen los die de muren deden trillen. Op hetzelfde ogenblik vlamden honderden kaarsen op. Ik schrok zo van dit verblindende licht dat ik een kreet slaakte.

Het grote gouden gordijn dat voor de icoon van de Heilige Maagd van Częstochowa hing, schoof langzaam uiteen. Zes oude priesters in kanten misgewaden zaten met hun rug naar de menigte toe, voor de icoon geknield. Hun armen waren hemelwaarts geheven. De enige die stond was de kardinaal, een magere man in een purperen soutane met een brede, paarse ceintuur strak om zijn middel gesnoerd, met zijn rug naar de biddende menigte, kaarsrecht alsof hij ingespannen luisterde naar de luwende storm van orgelklanken en het snikken van de menigte.

Zo’n theatraal en onbegrijpelijk schouwspel had ik nog nooit gezien.

Na de nachtmis liep ik met grootmoeder een lange, gewelfde gang in. Buiten werd het al licht. Aan twee kanten langs de muren lagen mensen in gebed verzonken neergeknield. Grootmoeder knielde ook en dwong mij hetzelfde te doen. Ik durfde haar niet te vragen waar al die mensen met die waanzinnige blik in hun ogen vandaan kwamen.

Aan het eind van de gang verscheen de kardinaal. Met soepele, snelle tred kwam hij naderbij. Zijn purperen soutane golfde achter hem aan en streek langs de gezichten van de gelovigen. Zij grepen de zoom beet en drukten er een vurige en ootmoedige kus op.

‘Kus de soutane,’ fluisterde grootmoeder mij haastig toe.

Maar ik gehoorzaamde niet. Ik verschoot van verontwaardiging en keek de kardinaal recht in zijn gezicht. Ik moet haast wel tranen in mijn ogen gehad hebben. Hij bleef staan, legde even zijn dorre, kleine hand op mijn hoofd en zei in het Pools: ‘Het mooiste gebed bestaat uit kindertranen.’

Ik bleef hem strak aankijken. Hij had een spits gezicht met een bruine, gelooide huid. Het was net of de doffe gloed van een brandend vuur over zijn gezicht viel. Zijn zwarte, half toegeknepen ogen keken mij afwachtend aan.

Ik bleef koppig zwijgen.

Met een bruuske beweging keerde de kardinaal zich af en liep weer verder met wapperende soutane.

Grootmoeder nam mij zo hardhandig bij mijn arm beet dat ik zowat schreeuwde van pijn en trok mij de gang door naar buiten.

‘Precies zijn vader!’ zei ze toen we eenmaal op de binnenplaats waren. ‘Precies zijn vader! Heilige Maagd van Częstochowa! Wat zal er van jou terechtkomen?’

6
DE ROZE OLEANDERS

In de serre van grootmoeders huis in Tsjerkassy stonden oleanders in groene bakken. Zij zaten vol teerroze bloesemtrosjes. Ik vond de grijzige bladeren en de bleke bloemen erg mooi. In mijn kinderlijke gedachtewereld hadden zij op de een of andere manier iets met de zee te maken. Een warme zee die verre kusten bespoelt waar de oleanders in bloei staan.

Grootmoeder had veel verstand van planten. ’s Winters had ze altijd bloeiende fuchsia’s in haar kamer. En ’s zomers stond haar tuin, waarvan de schutting schuil ging onder het klissenkruid, zo vol bloemen dat deze aan een massale ruiker deed denken. De geur van de bloemen drong zelfs tot grootvaders erker door en verjoeg daar de schrale tabakslucht. Grootvader sloeg dan woedend het raam dicht. Hij zei dat hij er hevige aanvallen van zijn chronische astma door kreeg.

In die tijd zag ik in iedere bloem een levend wezen. De reseda was een arm meisje met een grijze, verstelde jurk. Alleen de strelende geur verraadde haar sprookjesachtige afkomst. De gele theerozen leken jonge schonen die door te veel theedrinken hun frisse blos verloren hadden.

Het bloembed met de viooltjes was net een gemaskerd bal. Dat waren geen bloemen maar vrolijke, schalkse zigeunerinnetjes met zwartfluwelen maskertjes, danseresjes met kleurige jurkjes, blauw, geel, paars.

Van de madeliefjes hield ik niet. Met hun saaie, roze jurkjes deden ze me denken aan de dochters van Zimmer, grootmoeders buurman, die onderwijzer was. Het waren vlasblonde meisjes zonder wenkbrauwen. Telkens wanneer wij hen tegenkwamen, maakten zij een revérence waarbij ze hun mousselinen rokje tussen duim en wijsvinger hielden.

De boeiendste bloem was natuurlijk de portulak, een kruipende plant met allemaal vlammende, zuivere kleuren. In plaats van blaadjes zaten er vlezige, sappige stekels aan. Je hoefde er maar even op te drukken of het groene sap spoot al in je gezicht.

Grootmoeders tuin met al zijn bloemen sprak ontzettend tot mijn verbeelding. Waarschijnlijk is in deze tuin ook mijn reislust ontsproten. Als kind zag ik het verre land waar ik vast eens heen zou gaan voor me als een golvende vlakte die tot aan de horizon dichtbegroeid was met gras en bloemen. De steden en dorpen lagen er verzonken tussen het groen en wanneer er sneltreinen door deze vlakte reden, kwam er een dikke laag stuifmeel op de rijtuigen te zitten.

Ik vertelde erover tegen mijn broers, mijn zusje, mijn moeder, maar niemand ging er ernstig op in. Als antwoord kreeg ik van mijn oudste broer voor het eerst de verachtelijke spotnaam ‘fantast’ te horen.

Tante Nadja, grootmoeders jongste dochter, was de enige die mij eigenlijk begreep.

Zij was toen drieëntwintig. Ze nam zangles aan het Moskouse Conservatorium en had een prachtige, lage altstem.

Ieder jaar kwam tante Nadja met Pasen en in de zomer naar grootmoeder in Tsjerkassy.

Het anders zo kalme, ruime huis was dan te klein. Zij speelde met ons en gleed schaterend van het lachen over de geboende vloeren. Ze was slank en fijn gebouwd, met blond, warrelig haar en een frisse, licht geopende mond.

Haar grijze, lachgrage ogen, waar gouden lovertjes in schitterden, begonnen bij het kleinste grapje, bij een kwinkslag en zelfs bij het zien van het chagrijnige snoetwerk van Anton de kater, die onze vrolijkheid maar matig kon waarderen, al te glimmen van pret.

‘Nadja beschouwt het hele leven als een lolletje,’ zei mamma met een afkeurende klank in haar stem.

De onbezorgdheid van tante Nadja was in de familie spreekwoordelijk geworden. Zij verloor keer op keer handschoenen, poederdoos, geld, maar vond het allemaal niet zo erg.

Op de dag van haar aankomst werd de klep van de vleugel opengeslagen en deze ging niet weer dicht voordat tante Nadja naar haar vrolijke, gastvrije Moskou terugkeerde.

Stapels notenboeken slingerden rond op de fauteuils. De kaarsen walmden, de vleugel galmde en soms werd ik ’s nachts wakker van een tedere, diepe stem die een barcarolle zong:

==

‘Glijd voort, mijn gondel,

in de maanbeschenen nacht.

Klink voort, mijn barcarolle,

over de stille golvenpracht.’

==

’s Morgens werd ik gewekt door een flemend, bijna fluisterend gezang vlak bij mijn oor en door de tegen mijn wang kriebelende haren van tante Nadja. ‘Sta snel nu op,’ zong zij, ‘Keer terug uit het land van de dromen, doe snel je ogen open. De roodborstjes kwinkeleren in de bomen, de rozen zijn voor jou ontloken!’

==

Ik deed mijn ogen open, zij gaf me een kus en was alweer weg. Even later hoorde ik haar als een wilde de kamer rondwalsen met oom Kolja, haar broer, die jonker was in Petersburg. Hij kwam soms ook met Pasen naar grootmoeder toe.

Bij de gedachte aan de veelbewogen dag vol vrolijke verrassingen die voor mij lag, was ik zo uit bed.

Als tante Nadja zong, zette zelfs grootvader de deur op het trapportaal wijd open en later zei hij dan tegen grootmoeder: ‘Waar zal Nadja toch dat zigeunerbloed vandaan hebben?’

Grootmoeder gaf hem de verzekering dat Nadja geen zigeunerbloed in de aderen had maar Pools bloed. Zij haalde voorbeelden uit de Poolse geschiedenis en literatuur aan om te bewijzen dat Poolse vrouwen vaak uitbundig, onbezonnen en onbezorgd waren.

‘Precies!’ antwoordde grootvader giftig en hij deed de deur weer stevig achter zich dicht. ‘Precies,’ herhaalde hij nog eens achter de gesloten deur terwijl hij ging zitten om een sigaretje te draaien.

Ik herinner me nog heel goed een keer dat Pasen laat viel. In Tsjerkassy stonden de boomgaarden al in bloei. We kwamen met de boot uit Kiev. Vlak daarna kwam tante Nadja uit Moskou aan.

Ik hield veel van Pasen maar vond de dagen die eraan voorafgingen vreselijk, want ik moest urenlang amandelen pellen en met een lepel eiwitten opkloppen. Ik werd daar doodmoe van en zat er soms stilletjes bij te huilen.

Daar kwam nog bij dat vlak voor Pasen het hele huis op zijn kop stond. De vrouwen, met opgesjorde rokken, sponsden de ficussen en de rododendrons af, lapten de ramen, schrobden de vloeren, klopten de kleden en de meubels, poetsten de koperen klinken aan deuren en ramen. Wij werden daarbij voortdurend van de ene kamer naar de andere gejaagd.

Als de grote schoonmaak achter de rug was, vond er een plechtig ritueel plaats: grootmoeder maakte het deeg klaar voor het paasbrood, dat bij ons in de familie ‘satijngebak’ werd genoemd. De trog met het gele, belletjes spattende deeg werd in een dikke, gewatteerde deken gewikkeld en zolang het deeg niet gerezen was, mocht er in huis niet gerend, met deuren gegooid of hard gepraat worden. Wanneer er op straat een rijtuig voorbijkwam, stond grootmoeder doodsangsten uit, want bij de minste of geringste trilling kon het deeg in elkaar ploffen en dan... kon je wel fluiten naar die hooggerezen, rulle, heerlijk naar saffraan geurende, geglaceerde paasbroden.

Behalve paasbrood bakte grootmoeder nog een heleboel mazurka’s. Dat waren koekjes met rozijnen en amandelen. Als de hete platen met koek uit de oven getrokken werden, begon het hele huis zo heerlijk te geuren dat zelfs grootvader boven in zijn kamertje er opgewonden van raakte. Hij opende de deur en gluurde over de trapleuning de kamer in, waar de lange marmeren tafel al met zware tafellakens gedekt was.

Op paaszaterdag heersten er eindelijk orde en rust in het schone huis. ’s Morgens kregen wij een glas slappe thee met beschuit en dan aten we de hele dag, tot na de middernachtsmis wanneer de vasten voorbij was, niets meer. De dag leek dan erg lang, wij hadden een licht gevoel in ons hoofd en voelden ons in een plechtige stemming omdat grootmoeder stilte van ons eiste.

Om middernacht gingen wij naar de mis. Ik kreeg een matrozenpak aan met een lange broek en een jasje met vergulde knopen en mijn haar werd met een borstel gekamd, hetgeen tamelijk pijnlijk was. Ik bekeek mezelf in de spiegel, zag een vreselijk opgewonden jongetje met vuurrode wangen en was erg in mijn sas.

Tante Jevfrosinia Grigorjevna, die een paar vertrekken voor zich alleen had, kwam ook voor de dag. Zij was de enige die niet deelnam aan de feestelijke voorbereidingen. Haar mankeerde altijd wat, ze sprak zelden en beantwoordde ons vrolijke gepraat slechts met een vriendelijke glimlach.

Zij verscheen in een hooggesloten blauwe jurk met een gouden horlogeketting om haar hals en een prachtige strik op haar schouder. Mamma had mij uitgelegd dat dit een onderscheiding was die zij gekregen had voor het best afgelegde eindexamen aan het Instituut voor Pedagogie.

Mamma deed haar grijze feestjurk aan en pappa een zwart kostuum met een wit gilet.

Daarna kwam grootmoeder tevoorschijn, waardig en mooi in haar zwartzijden jurk, een kunstheliotroop op haar borst gespeld. Haar gladgekamde, grijze haar kwam onder een zwartkanten kapje uit. Haar jurk ritselde en zij liep lichtvoetig, het was of zij die nacht een verjongingskuur had ondergaan.

Zij stak de lampjes voor de iconen aan en trok vervolgens haar zwartkanten handschoenen aan, waarna vader haar een mantilla omsloeg met brede banden om de schouders.

‘U gaat zeker niet naar de mis?’ vroeg grootmoeder op vriendelijke maar koele toon.

‘Nee, Vikentia Ivanovna,’ antwoordde vader glimlachend. ‘Ik ga even een uiltje knappen. Als u uit de kerk terugkomt, word ik wel gewekt.’

Grootmoeder liet een verontwaardigd ‘O!’ horen en terwijl ze haar mantilla recht schoof, haalde ze haar schouders op.

‘Ik hoop één ding en dat is dat de Here eindelijk eens genoeg krijgt van uw grapjes en u links laat liggen.’

‘Daar reken ik ook volkomen op,’ antwoordde mijn vader hoffelijk.

Grootmoeder ging even naar boven om grootvader gedag te zeggen. Op het moment dat zij de trap af kwam, verscheen tante Nadja in de kamer. Zij kwam altijd te laat.

Zij liep niet, maar zweefde als een vogeltje, slank en stralend in haar fijne, witzijden jurk met een sleep en pofmouwen. Op haar zwoegende boezem beefde een gele roos.

Het was of in haar ogen al het licht en al het geluk van de wereld straalde.

Grootmoeder hield even halt op de trap en drukte haar zakdoekje tegen haar ogen. Bij de aanblik van haar jongste dochter met haar stralende schoonheid wist zij zich even niet te bedwingen. Waarschijnlijk dacht zij op zulke momenten aan de toekomst van tante Nadja, aan de moeilijkheden die haar in deze ruwe wereld nog wachtten, en daarbij pinkte zij dan onwillekeurig een traantje weg.

Ditmaal sliep vader niet toen wij uit de kerk terugkwamen. Hij had alle op de tuin uitkomende vensters van de huiskamer wijd opengezet. Het was heel zacht weer.

Wij gingen aan tafel, waar het paasmaal klaarstond. De nacht was bijna tastbaar. De sterren keken ons pinkelend aan. In de tuin klonk het getsjilp van een vogeltje dat niet kon slapen. We zeiden niet veel en iedereen luisterde naar het beurtelings aanzwellende en wegstervende klokgelui in de nacht.

Tante Nadja zat er bleek en moe bij. Ik had gezien dat vader haar, toen hij haar in het voorportaal uit haar pelerine hielp, een blauw telegram had gegeven.

Zij had hevig gebloosd en het telegram in haar hand verfrommeld.

Dadelijk na de maaltijd werd ik naar bed gestuurd. Laat in de morgen werd ik wakker bij het gerinkel van kopjes in de huiskamer, waar men al aan de koffie zat.

Onder het middageten zei tante Nadja dat haar vriendin Liza Javorskaja haar een telegram had gestuurd. Het was een uitnodiging om een dag door te brengen op het landgoed van haar ouders, in de buurt van Smela, een naburig stadje.

‘Ik denk dat ik morgen ga,’ zei ze er meteen achteraan.

En met een blik naar grootmoeder voegde ze eraan toe: ‘En Kostik mag mee.’

Ik kreeg een kleur van blijdschap.

‘God zij met je,’ antwoordde grootmoeder. ‘Maar kijk uit dat jullie geen kou oplopen.’

‘We worden met paard-en-wagen afgehaald,’ zei tante Nadja geruststellend.

Met de trein was het een uur tot Smela. Liza Javorskaja, een dik, goedlachs meisje, stond ons bij het station in Smela op te wachten. Wij reden met een tweespan door het propere, mooie stadje. Beneden aan de steile, groene oever stroomde de Tjasmin licht kolkend voorbij. Alleen in het midden liep een zilverig blinkende stroom water vredig tussen de draaikolken door. Het was warm. Boven de rivier zweefden libellen.

Toen wij een verwilderd park achter het stadje in reden, zei Liza dat Poesjkin hier graag had gewandeld. Ik kon niet geloven dat Poesjkin door dezelfde lanen had gelopen waar ik nu door reed. In die tijd was Poesjkin voor mij een legendarisch wezen. Naar mijn idee had zijn schitterende leven zich ver van deze Oekraïense provinciestadjes afgespeeld.

‘Hier vlakbij ligt Kamenka, het vroegere landgoed van de Rajevski’s,’ vertelde Liza verder. ‘Het waren vrienden van Poesjkin, hij was een hele tijd bij hen te gast en heeft hier prachtige gedichten geschreven.’

‘Welke bijvoorbeeld?’ vroeg tante Nadja.

==

Laat liefde je laven,

Adèle, dans in den ronde.

De Gratiën stonden

met hun gulle gaven

aan de prille sponde

van haar die Cupido wondde.

==

Ik wist niet wat ‘cupido’ en ‘gratiën’ betekenden, maar door de zangerige klank van deze verzen, het hoge bladerdak van het park, de eeuwenoude linden en daarboven de hemel met de voorbijglijdende wolken leek alles wel een sprookje. Deze hele dag leeft in mijn herinnering als een stil en eenzaam lentefeest.

Liza liet het rijtuig in een brede laan halt houden. Wij stapten uit en liepen langs een zijpaadje tussen een dichte begroeiing van rozenbottels naar een huis toe.

In een bocht dook onverwachts een zonverbrande bebaarde man voor ons op. Hij was blootshoofds en een dubbelloops jachtgeweer hing om zijn schouders. In zijn hand bungelden twee geschoten eenden. Uit zijn opengeknoopte jopper stak een krachtige gebruinde hals.

Tante Nadja bleef staan en ik zag haar verbleken.

De man brak een grote tak vol bottels af, waarbij hij zijn handen tot bloedens toe bezeerde, en bood deze aan tante Nadja aan. Zij nam de stekelige tak behoedzaam aan en stak hem haar hand toe, die hij kuste.

‘Uw haar ruikt naar buskruit,’ zei ze. ‘En u heeft uw handen helemaal opengehaald. De stekels moeten er worden uit gehaald.’

‘Dat geeft niet,’ antwoordde hij glimlachend.

Hij had regelmatige tanden en nu ik hem van dichtbij zag, drong het tot me door dat hij nog jong was.

Wij liepen verder in de richting van het huis. De man met de baard had een heel eigenaardige verteltrant, het was of hij alles tegelijk wilde vertellen: dat hij twee dagen geleden uit Moskou was gekomen, dat de omgeving hier fantastisch was, dat hij morgen met zijn schilderijen naar een tentoonstelling in Venetië moest, dat hij in de ban was van een zigeunerin die voor de schilder Vroebel* model stond en dat hij een verloren man was die alleen nog door de stem van tante Nadja gered kon worden.

Tante Nadja glimlachte. Ik bekeek de man wat beter. Hij stond mij aan. Ik vermoedde dat hij schilder was, al rook hij inderdaad naar buskruit. Op zijn handen zat kleverige dennenhars. Uit de zwarte eendensnavels vielen af en toe felrode bloeddruppels op het zandpaadje.

In het dikke haar van de schilder zaten spinrag, sparrennaalden en zelfs een dor twijgje. Tante Nadja pakte hem bij de elleboog, dwong hem stil te staan en trok het takje uit zijn haar.

‘Onverbeterlijk!’ zei ze en voegde er met een droeve glimlach aan toe: ‘Net een klein kind nog.’

‘U begrijpt toch,’ mompelde hij met iets smekends in zijn stem, ‘hoe geweldig dat is! Ik heb me niet zonder kleerscheuren een weg moeten banen door dicht op elkaar groeiende, jonge sparren, maar die geuren, die verwelkte, witte anjers, dat roestbruine naaldtapijt, de spinnenwebben, wat een pracht!’

‘Daarom houd ik juist zoveel van u,’ zei tante Nadja zacht.

Plotseling nam de schilder het geweer van zijn schouder en loste een dubbel schot in de lucht. Een sliert blauwe rook steeg op. Honden begonnen te blaffen en kwamen op ons afstormen. Ergens begon een geschrokken kip luid te kakelen.

‘Leve de dag van vandaag!’ zei de schilder. ‘Het is verduveld fijn te leven!’

Omringd door de opgewonden blaffende honden kwamen wij aan bij het huis.

Het huis was wit met een zuilenrij en voor de ramen gestreepte zonneschermen. Een kleine, al wat oudere vrouw in een mauve japon, met grijze krullen en een aan een zwart lint bungelend lorgnet kwam naar buiten. Het was de moeder van Liza Javorskaja. Zij spande haar ogen in en met ineengeslagen handen keek zij lange tijd verrukt naar de knappe verschijning van tante Nadja.

De wind streek door de koele kamers, de gordijnen stonden bol, de kranten woeien van tafel. Overal zwierven snuffelende honden rond. Bij het minste of geringste verdachte geluid in het park sprongen ze op en vlogen onder oorverdovend geblaf in een wilde kluwen naar buiten.

In de kamers speelde de wind met het zonlicht, zonnevlekjes spatten over de vazen, de koperen wieltjes onder de poten van de piano, de vergulde lijsten, de op een tafeltje liggende strohoed van tante Nadja en de staalblauwe lopen van het geweer dat de bebaarde man op de vensterbank had neergelegd.

In de eetkamer dronken wij koffie met room. De schilder vertelde mij hoe hij in het hartje van Parijs op de kade pal tegenover de Notre-Dame had staan vissen. Tante Nadja zat daarbij vertederd naar hem te kijken, maar de moeder van Liza slaakte een paar maal tijdens het verhaal de verzuchting: ‘Ach, Sasja! Wanneer zult u nu eens volwassen worden? Dat wordt langzamerhand toch echt wel eens tijd!’

Na de koffie pakte Sasja tante Nadja en mij bij de hand en voerde ons mee naar zijn kamer. Het was er een rommel van jewelste. Overal zwierven penselen, kwasten en platgeknepen verftubes rond. Hij griste allerlei rondslingerende overhemden, schoenen en snijdsel van schilderdoek bij elkaar, frommelde het allemaal onder de divan, stopte een pijp met aromatische tabak uit een blauw blikje, stak deze aan en liet ons plaatsnemen op de vensterbank.

Wij gingen zitten. De zon brandde op onze rug. De schilder liep naar een schilderij dat met een stuk doek bedekt aan de muur hing. Hij trok het doek eraf.

‘Daar is het dan,’ mompelde hij bedremmeld. ‘Volgens mij lijkt het nergens op.’

Het schilderij beeldde tante Nadja uit. Ik had toen nog geen benul van de schilderkunst. Ik had mijn vader wel eens met oom Nikolaj horen discussiëren over Veresjtsjagin* en Vroebel, maar een goed schilderij had ik nog nooit gezien. Die bij grootmoeder thuis beeldden sombere landschappen uit met mistroostige bomen en herten bij een beek of donkerbruine eenden met omlaag bungelende koppen.

Maar bij het onthullen van het portret slaakte ik onwillekeurig een vreugdekreet. Heel de stralende lenteschoonheid van tante Nadja lag, samen met de zon, die als een gulden waterval haar licht in het oude park loosde, het briesje dat door de kamers woei en de groenige spiegeling van de bladeren, in de schildering besloten.

Tante Nadja keek een hele tijd naar het portret, streek dan de schilder even door zijn haar en liep zonder iets te zeggen snel de kamer uit.

‘Zo!’ zei hij opgelucht. ‘Dat doek kan dus goddank ook mee naar de tentoonstelling in Venetië.’

Later op de dag maakten we een boottochtje op de Tjasmin. Als een groene, gekanteelde muur lagen de schaduwen van het park over het water. In de diepte waren de ronde blaadjes zichtbaar van de waterlelies, die nog niet tot het wateroppervlak doorgegroeid waren.

’s Avonds, voor ons vertrek, zong tante Nadja in de kamer met het lage plafond. De schilder begeleidde haar op de piano en sloeg soms eens verkeerd aan omdat zijn vingers, waar nog hars aan kleefde, even aan de toetsen bleven plakken.

==

‘Eerste ontmoeting, laatste ontmoeting.

Tedere klanken van een geliefde stem...’

==

Een poosje later zaten wij weer in het tweespan, op weg naar Smela. De schilder en Liza brachten ons weg. De paardenhoeven stampten over de verharde weg. Van de rivier woeien ons vochtige windvlagen tegemoet, de kikkers kwaakten. Een ster vlamde hoog aan de hemel.

In het station nam Liza mij mee naar het buffet om een ijsje te kopen, terwijl tante Nadja en de schilder op een bankje in het tuintje bij het station bleven zitten. Natuurlijk was er aan het buffet geen ijs te koop, en toen we terugkwamen zaten beiden nog steeds in gedachten verzonken op het bankje.

Kort daarna keerde tante Nadja terug naar Moskou, en ik heb haar nooit meer teruggezien. Het jaar daarop maakte zij in de week voor vasten in vrolijk gezelschap een tocht met een trojka door het Petrovskipark bij Moskou, zong in de koude vrieslucht, liep een longontsteking op en stierf vlak voor Pasen.

Grootmoeder, mijn moeder en ook mijn vader gingen naar haar begrafenis.

Ik heb toen ontzettend veel verdriet gehad. En tot op de dag van vandaag kan ik tante Nadja niet vergeten. Zij is voor mij altijd het toonbeeld gebleven van meisjesachtige bekoorlijkheid, van hartelijkheid en van geluk.

7
DE BOLLETJES VAN VLIERPIT

Onder in een doosje rolden witte, zachte bolletjes heen en weer. Wanneer ik zo’n bolletje in een bakje water gooide, begon het op te zwellen, en dan ontstond er een zwarte olifant met rode ogen, of een oranje draak, of een roos met groene blaadjes.

Deze sprookjesachtige Chinese vlierpitbolletjes waren door mijn oom en peetoom Iosif Grigorjevitsj, of kortweg oom Joezja, voor mij uit Peking meegenomen.

‘Een eersteklas avonturier!’ zei mijn vader altijd over hem. In zijn stem klonk daarbij geen afkeuring maar eerder een beetje jaloezie.

Hij benijdde zijn zwager omdat deze heel Afrika, Azië en Europa doorzworven had, en dat niet als een keurige toerist maar als een wereldbestormer, met slaande trom, doldrieste streken en een niet te stelpen verlangen om tot in de verste uithoeken van de wereld een of ander onwaarschijnlijk zaakje op touw te zetten. Maar of het nu in Shanghai, Addis Abeba, Charbin of Mesjhed was, altijd weer draaide het uit op een fiasco.

‘Ik moet toch nog eens in Klondike proberen te komen!’ riep hij soms uit. ‘Dan zal ik ze eens wat laten zien, die Amerikanen!’

Wat hij die doldrieste goudzoekers in Klondike wilde laten zien bleef vaag. Maar dat het iets zou zijn waardoor hij in heel Yukon en Alaska roemrucht zou raken, stond als een paal boven water.

Misschien was hij wel ervoor in de wieg gelegd een beroemd ontdekkingsreiziger te worden, van hetzelfde kaliber als Przewalski* of Livingstone. Maar het leven in het Rusland van toen, in een tijd die mijn vader als ‘ontijd’ bestempelde, had oom Joezja stukgemaakt en de edele zwerflust was bij hem ontaard in nutteloos rondzwalken. Maar ik heb het aan oom Joezja te danken dat door zijn verhalen de wereld er voor mij ontzettend interessant begon uit te zien. Dat gevoel heb ik gedurende mijn hele leven bewaard.

Grootmoeder Vikentia Ivanovna zag oom Joezja als ‘een straf Gods’, het zwarte schaap van de familie. Als zij kwaad op mij werd omdat ik kwajongensstreken uithaalde of ongehoorzaam was, zei ze: ‘Pas maar op dat je geen tweede oom Joezja wordt!’

Arme grootmoeder! Zij had er geen benul van dat het leven van deze oom voor mij gewoon het einde was! Ik droomde ervan dat ik ‘een tweede oom Joezja’ zou worden!

Oom Joezja verscheen altijd heel onverwachts bij ons in Kiev of bij grootmoeder in Tsjerkassy en verdween weer even onverwachts, waarna hij zo’n anderhalf jaar later weer oorverdovend aan de bel trok, en dan was de woning meteen weer vol van zijn hese stem, gehoest, gevloek en aanstekelijke lach. In zijn kielzog volgde altijd een of andere koetsier, die zware koffers boordevol met de meest zeldzame voorwerpen naar binnen sjorde.

Oom Joezja was een reus met een dichte baard, een gebroken neus, ijzeren vingers – hij kon er een zilveren roebelstuk mee krombuigen – en een schijnbaar onaangedane blik in zijn ogen, waar echter, als je goed keek, altijd een zweem van spotlust en schelmerij in verscholen lag.

Hij was, zoals vader altijd zei, noch voor God, noch voor de duivel, noch voor de dood bang, maar vrouwentranen en kindergrillen vermurwden hem.

De eerste keer dat oom Joezja in mijn leven verscheen was, was toen de Boerenoorlog voorbij was.

Hij had als vrijwilliger aan de kant van de Boeren gevochten. Door dit heldhaftige en onbaatzuchtige gebaar was hij bij de familie flink in achting gestegen.

Wij kinderen waren zwaar geschokt door deze oorlog. We leefden intens mee met de Boeren die voor hun onafhankelijkheid streden en haatten de Engelsen. Iedere slag die daar, aan het andere eind van de wereld, plaatsgevonden had kenden wij op ons duimpje: de belegering van Ladysmith, de slag bij Bloemfontein, de bestorming van de Majoebaberg. De Boerengeneraals De Wet, Joubert en Botha genoten bij ons de grootste populariteit. Voor de hooghartige Lord Kitchener voelden wij niets dan minachting en we dreven er de spot mee dat de Engelsen in rode uniformen vochten. Het boek Pieter Marits. Lotgevallen van een Transvaalse boerenjongen werd door ons stukgelezen.

Het verloop van de tragedie, die zich afspeelde in de steppen tussen de Vaal en de Oranjerivier, deze ongelijke strijd van een klein volk tegen een heersende wereldmacht, werd niet alleen door ons, maar de hele beschaafde wereld met angst in het hart gevolgd. Zelfs de Kievse orgeldraaiers, die tot dan toe de romance ‘Afscheid’ als enig repertoire hadden, begonnen nu een nieuw lied te spelen: ‘Transvaal, Transvaal mijn land, jij staat geheel in brand’. Wij gaven hun daarvoor de vijfkopekenstukken die wij voor ijsjes hadden opgespaard.

Voor jongetjes zoals ik stortten door de Boerenoorlog alle kinderlijke begrippen van exotiek als een kaartenhuis in elkaar. Afrika bleek heel anders te zijn dan het beeld dat wij ons ervan gevormd hadden via de feuilletons in het tijdschrift Rondom de wereld of door het huis van ingenieur Gorodetski, in de Bankstraat in Kiev. Op de muren van dit grauwe huis, dat aan een middeleeuwse burcht deed denken, waren beeldhouwwerken van neushoorns, giraffen, leeuwen, krokodillen, antilopen en andere dieren uit Afrika aangebracht. De betonnen slurven van de olifanten hingen boven het trottoir en dienden als regenpijpen. Uit de geopende muilen van de neushoorns druppelde water. Reuzenslangen van grijs steen staken hun koppen uit donkere nissen naar voren.

De eigenaar van dit huis, ingenieur Gorodetski, was een hartstochtelijk jager. Hij was wel eens in Afrika wezen jagen. Ter herinnering aan deze jachtpartijen had hij zijn huis gedecoreerd met deze stenen dierenfiguren. De volwassenen noemden hem een zonderling, maar wij jochies hielden van dit eigenaardige huis. Het hielp ons een droombeeld van Afrika te vormen.

Ook al waren wij nog heel jong, toch begon het tot ons door te dringen dat daar waar tot dan toe in onze verbeelding alleen getrompetter van wijze olifanten weerklonk, tropische wouden hun miasmen uitwasemden en de nijlpaarden lagen te snuiven in het vette slijk van onontdekte reuzenrivieren, het lijden en de strijd voor de rechten van de mens het uitgestrekte zwarte continent binnengedrongen waren. Tot dan toe was Afrika voor ons slechts een land geweest van ontdekkingsreizigers als Stanley* en Livingstone.

Net als de andere jongetjes van mijn leeftijd speet het mij afscheid te moeten nemen van dat Afrika waar wij in gedachten rondgezworven hadden, afscheid van de leeuwenjachten, de zonsopgangen boven de zandvlakten van de Sahara, de vlotten op de Niger, de fluitende pijlen, het razende spektakel van de apen en de duisternis van het ondoordringbare oerwoud. Bij iedere stap had het gevaar daar op de loer gelegen. Hoe vaak al niet waren wij in onze gedachte achter de beschuttende, balken wanden van een fort aan koorts of wonden bezweken, luisterend naar het voorbijzoeven van een verdwaalde kogel, de bedwelmende geur van drijfnat, giftig gras inademend en met ontstoken ogen starend naar de zwartfluwelen hemel, waar het Zuiderkruis langzaam doofde.

Hoe vaak al heb ik zo de laatste adem uitgeblazen, treurend om mijn jonge, korte leven, bedroefd omdat ik geen tijd had gehad dit mysterieuze werelddeel van Algiers tot Kaap de Goede Hoop en van Congo tot Zanzibar door te trekken.

Toch lukte het mij niet deze voorstelling van Afrika volledig uit mijn gedachten te bannen. Het beeld ervan bleef mij levendig bij. Mijn verbijstering en stomme verrukking vallen dan ook moeilijk te schilderen toen op een goeie dag een baardige, door de Afrikaanse zon bruinverbrande kerel met een breedgerande Boerenhoed, een tropenhemd en een patroontas aan zijn gordel onze saaie woning in Kiev binnengestapt was. Het was oom Joezja. Ik volgde hem als zijn schaduw, en als ik hem in de ogen keek kon ik gewoon niet geloven dat deze de Oranjerivier, de Zoeloekralen, de Engelse cavaleristen en de stormen op de Stille Oceaan hadden aanschouwd.

De president van Transvaal, de oude, zwaarlijvige Kruger, was Rusland om hulp komen vragen voor de Boeren. Oom Joezja was met hem meegereisd. Na een dag bij ons in Kiev reisde hij Kruger achterna, die in Petersburg was.

Oom Joezja was er zeker van dat Rusland de Boeren zou helpen. Maar vanuit Petersburg schreef hij aan mijn vader: ‘Hogere staatkundige overwegingen hebben het Russische gouvernement tot het laffe besluit gebracht de Boeren niet te helpen. Daarmee is voor mij alles voorbij en keer ik terug naar het Verre Oosten, waar mijn thuis is.’

==

Mijn grootvader van moederskant was niet rijk. Hij zou nooit in staat zijn geweest om zijn talrijk kroost – vijf dochters en drie zoons – een goede opleiding te geven als hij niet al zijn zoons naar de Kievse Cadettenschool gestuurd had. Het onderwijs was daar gratis.

Oom Joezja had dus net als zijn broers zijn opleiding genoten op een militaire school. Vier jaar lang was alles als van een leien dakje gegaan, maar in het vijfde jaar werd oom Joezja uit Kiev overgeplaatst naar een strafklas in Volsk aan de Wolga. Als een cadet een ernstig vergrijp begaan had, werd hij verbannen naar de cadettenschool aldaar. Oom Joezja had zich aan zo’n delict schuldig gemaakt.

De keuken van de Kievse Cadettenschool was in een souterrain ondergebracht. Ter gelegenheid van een of ander feest was daar een hele partij lekkere broodjes gebakken. Ze lagen op een lange keukentafel af te koelen. Oom Joezja had een lange stok bemachtigd, er met een touwtje een spijker aan bevestigd, met behulp van deze uitrusting via het open keukenraam een paar dozijn goudgele broodjes in de wacht gesleept en met zijn klasgenoten een waar feestmaal op touw gezet.

Oom Joezja bracht twee jaar door in Volsk. Het derde jaar werd hij voorgoed van school gestuurd en gedegradeerd wegens het slaan van een officier die hem op straat aangehouden en uitgescholden had omdat zijn tenue niet tiptop in orde was.

Oom Joezja kreeg een soldatenjas aan, hem werd een geweer uitgereikt en hij moest te voet van Volsk naar de stad Koetno, in de buurt van Warschau, waar hij bij een artillerieafdeling ingedeeld was.

Hartje winter trok hij dwars door het land van oost naar west, meldde zich bij alle garnizoenscommandanten op zijn route, ging de dorpen in om wat eten bij elkaar te scharrelen en overnachtte waar het ook maar enigszins kon.

Hij verliet Volsk als een opvliegende knaap en kwam in Koetno aan als een verbitterde soldaat.

In Koetno wist hij zich op te werken tot eerste officier en hij werd bevorderd tot vaandrig.

Maar het noodlot bleef oom Joezja gedurende zijn hele militaire loopbaan achtervolgen.

Hij werd van de artillerie overgeplaatst naar de infanterie. Het regiment waarin oom Joezja diende werd naar Moskou gestuurd om tijdens de kroningsplechtigheid van Nicolaas II de orde te bewaken. Oom Joezja’s compagnie bewaakte de kade bij het Kremlin.

’s Morgens vroeg op de dag van de kroning zag mijn oom zijn mannen opeens naar de rivieroever hollen, waar een hevige vechtpartij begon. Mijn oom snelde naar hen toe, waarbij hij met een hand zijn sabel tegenhield.

Hij zag hoe een afgrijselijk wezen met een koperen hoofd met daaraan een wirwar van draden eraan zich wentelde in de modder van de oever. De soldaten hadden dit wezen gevloerd en zich op hem gestort, waarbij het monster log met zijn enorme, loden laarzen van zich af trapte. Een van de soldaten kneep de geribbelde rubberslang aan het hoofd van het wezen dicht, waarop dit begon te rochelen en weldra geen enkele weerstand meer bood. Mijn oom zag meteen dat het een duiker was, schold zijn soldaten de huid vol, schroefde snel de koperen helm los, maar de duiker bleek al dood te zijn.

Men had noch mijn oom, noch de soldaten ervan op de hoogte gesteld dat die ochtend duikers uit Kroonstad de bodem van de Moskva zouden afzoeken naar eventuele helse machines.

Na dit incident werd oom Joezja uit het leger ontslagen. Hij vertrok naar Midden-Azië, waar hij een tijdlang leider was van de kamelenkaravanen die van Oeralsk naar Chiva en Boechara trokken. In die tijd had Midden-Azië nog geen spoorwegverbinding met Rusland en moesten alle goederen op het station in Oeralsk worden overgeladen op kamelen en per karavaan verder worden vervoerd.

Tijdens deze tochten raakte oom Joezja bevriend met de gebroeders Groem-Grzimajlo, ontdekkingsreizigers in Midden-Azië, met wie hij op tijgerjacht ging. Op een goede dag stuurde hij grootmoeder een tijgervel als geschenk. Het beest zag er zo woest uit dat grootmoeder het vel, na het eerst in de mottenballen te hebben gezet, onmiddellijk een plaatsje in de kelder bezorgde.

Een van de sterke verhalen van oom Joezja ging erover hoe hij meermaals, door alleen maar te niezen, een jakhals dood had laten neervallen. Als hij in de woestijn zijn bivak opsloeg, schoof hij zijn knapzak met etenswaar onder zijn hoofd en deed hij alsof hij sliep. De jakhalzen slopen dan met de staart tussen de poten naderbij. Wanneer de brutaalste voorzichtig met zijn tanden de zak onder zijn hoofd vandaan begon te trekken, niesde oom Joezja zo oorverdovend dat het laffe dier zonder een kik te geven ter plekke aan een hartverlamming bezweek.

Wij wilden dit best geloven omdat wij maar al te goed wisten hoe oom Joezja ’s morgens niesde als hij aanstalten maakte voor de nieuwe dag. De ruiten trilden ervan en de kat rende radeloos van angst door de kamer, op zoek naar een veilig heenkomen.

Wij vonden oom Joezja’s verhalen nog boeiender dan de avonturen van Baron von Münchhausen. Baron von Münchhausen moesten wij ons eerst zien voor te stellen, terwijl oom Joezja in wolken tabaksrook gehuld op de canapé zat, die van zijn schaterende lach stond te schudden.

Daarna brak er een nogal vage periode in oom Joezja’s leven aan. Hij zwierf heel Europa door, er werd gezegd dat hij roulette speelde in Monte Carlo. Plotseling belandde hij in Abessinië, vanwaar hij terugkeerde met een reusachtige gouden onderscheiding die de negus Menelik II hem voor een of ander dienstbetoon had verleend. De onderscheiding leek erg op het geelkoperen schildje dat conciërges droegen.

Oom Joezja kon zijn draai pas vinden toen zijn blik zich richtte op het Verre Oosten, Mantsjoerije en het Oessoerigebied. Deze landstreken leken speciaal geschapen voor mensen van zijn slag. Daar kon je doen en laten wat je wilde zonder je aan stompzinnige wetten te hoeven storen, daar kon je je temperament en ondernemingslust de vrije teugel laten.

Het was het Russische Alaska, onherbergzaam en vol gevaren. Een betere plaats viel er voor oom Joezja op de wereld niet te bedenken. De Amoer, de taiga, goud, de Stille Oceaan, de Chinezen, Korea en verderop Kamtsjatka, Japan, Polynesië. Een verre, onbetreden wereld ruiste als de branding aan de kusten van het Verre Oosten en liet je verbeelding niet meer met rust.

Dus trok oom Joezja naar het Verre Oosten. Zijn jonge vrouw, volgens mijn moeder een ware heldin, wat ook wel nodig was als je de vrouw van zo’n vreselijk iemand als oom Joezja wilde zijn, nam hij met zich mee.

Hij nam deel aan de verdediging van de stad Charbin tijdens de Bokseropstand, aan de schermutselingen met de Choendoezen, en werkte aan de aanleg van de Trans-Siberische spoorlijn. Die werkzaamheden had hij onderbroken om naar Transvaal te gaan.

Na de Boerenoorlog was hij naar het Verre Oosten teruggekeerd, ditmaal echter niet naar Mantsjoerije maar naar Port Arthur. Daar werkte hij als agent voor de Vrijwilligersvloot. Hij schreef ons dat de scheepvaart hem zeer na aan het hart lag en dat het hem speet dat hij als jongen niet het beroep van zeeman gekozen had.

In die periode overleed oom Joezja’s vrouw. Zij liet hem twee kinderen na, hun twee dochters. Hij voedde hen op ontroerende en onbeholpen wijze op, bijgestaan door een oude Chinese bediende die hij Sam Pjoe-tsjai* noemde. Hij hield net zoveel van deze toegewijde Chinees als van zijn beide dochtertjes. Hij mocht de Chinezen trouwens erg graag en zei altijd dat het een geweldig, goed en wijs volk was met als enig gebrek hun angst voor regen.

Tijdens de Russisch-Japanse Oorlog werd oom Joezja als oud-officier weer onder de wapenen geroepen. Zijn dochtertjes stuurde hij samen met Sam Pjoe-tsjai naar Charbin.

Toen de oorlog voorbij was kwam hij een bezoek brengen aan zijn familieleden in Kiev. Dat was de laatste keer dat ik hem zag.

Hij had nu grijs haar en was een bedaarde man geworden, maar toch dansten er af en toe nog wilde pretvonkjes in zijn ogen.

Hij vertelde ons over Peking, de tuinen van de Chinese keizers, Shanghai en de Gele Rivier.

Uit zijn verhalen kwam China op mij over als een land dat altijd in een lichte, lauwwarme avond gehuld lag. Misschien kwam dat omdat oom Joezja nu niet meer van alles verzon of met zijn ogen rolde, of in lachen uitbarstte, maar met vermoeide stem vertelde, daarbij almaar de as van zijn sigaret tippend.

Dat was in het jaar 1905. Oom Joezja snapte niet veel van politiek. Hij beschouwde zichzelf als een oude soldaat en dat was hij ook: een eerlijke soldaat die een eed van trouw gezworen had. Als mijn vader zijn scherpe en gevaarlijke redevoeringen begon af te steken, hield oom Joezja zich van den domme, liep de tuin in en ging in zijn eentje op een bank zitten roken. Hij vond mijn vader nog ‘linkser dan de linksen’.

In de herfst van dat jaar brak er in Kiev bij de genietroepen een opstand uit. Een batterij van de veldartillerie sloot zich erbij aan. De hen belegerende kozakkendetachementen van zich afschuddend vochten ze zich een weg door de stad en namen stelling achter de Demjevskipoort.

Van daaruit opende de batterij van opstandelingen het vuur op het paleis van de gouverneur-generaal en op de kazerne van de kozakken. Maar zij schoten met veel te grote tussenpozen en richtten slecht, zodat geen enkele granaat het paleis of de kazernes raakte.

Oom Joezja was die dag ontzettend nerveus. Hij rookte aan één stuk door terwijl hij door de tuin ijsbeerde en halfluid voor zich uit mopperde: ‘Snotneuzen! Knoeiers zijn het, maar geen artilleristen. ’t Is een schande!’

In de loop van die dag verdween hij onopvallend uit het huis en tegen de avond begonnen de opstandelingen, na eerst de aanvallende kozakken met spervuur teruggedreven te hebben, de kazernes, de vestingwerken en het paleis van de gouverneur-generaal aan een hevige en goedgerichte beschieting bloot te stellen.

Het militaire commando van de stad raakte in verwarring. De opstandelingen, die inzagen dat hun zaak toch verloren was, trokken zich onder dekking van het artillerievuur terug en verspreidden zich in de bossen en moerassige gebieden ten westen van Kiev.

Oom Joezja was ’s avonds nog niet terug. Ook die nacht en de dag daarop bleef hij weg. We zagen hem trouwens nooit meer terug. Pas een half jaar later kregen we uit Charbin een brief van een van zijn dochters. Haar vader had zich in Japan gevestigd en vroeg ons hem zijn plotselinge verdwijning maar niet kwalijk te nemen.

Pas veel later kwamen wij aan de weet dat oom Joezja’s oude artilleristenhart het slordige schieten van de opstandelingen niet had kunnen verdragen. Hij was uit huis gegaan, had zich bij hen gevoegd, het bevel over de batterij genomen en de regeringstroepen, zoals hij het noemde, mores geleerd.

Natuurlijk had hij moeten vluchten. Hij was naar Japan gegaan, waar hij niet lang daarna aan hartastma en aan de vreselijke ziekte die heimwee heet was gestorven.

Vóór zijn dood kwamen bij deze sterke, ontembare man bij de minste herinnering aan Rusland de tranen in de ogen. In zijn laatste brief, die op ogenschijnlijk schertsende toon geschreven was, vroeg hij of men hem een gedroogd blad van een kastanjeboom uit Kiev wilde opsturen, voor hem het kostbaarste geschenk op aarde.

8
DE SVJATOSLAVSKAJASTRAAT

De reizen naar Tsjerkassy en Gorodisjtsje waren de feestdagen van mijn jeugd. In Kiev, in de Svjatoslavskajastraat, waar wij in onze donkere, ongezellige woning de eindeloze winters doorbrachten, begon voor mij het alledaagse bestaan.

De Svjatoslavskajastraat, waar de saaie huurhuizen evenals de trottoirs van gele Kievse klinkers waren, kwam uit op een reusachtig onbebouwd terrein waar allemaal kloven door liepen. Er waren wel meer van zulke terreinen in de stad. Ze werden ‘de ravijnen’ genoemd.

De hele dag door trokken er kiepkarretjes vol leem in lange rijen aan ons huis voorbij op weg naar het Svjatoslavravijn. De kloven werden dichtgestort en het terrein werd opgehoogd voor nieuwbouw.

Omdat er altijd wel wat leem van de karretjes rolde, was het plaveisel een enorme smeerboel, en daarom had ik een hekel aan onze straat.

Het ravijn was voor mijn broers en mij verboden terrein. Het was een beruchte plaats, toevluchtsoord van dieven en bedelaars. Toch ging ik er met een bende jochies uit de buurt wel eens naartoe. Voor alle zekerheid namen wij een politiefluitje mee, in de veronderstelling dat dit een even doeltreffend wapen was als een revolver.

Aanvankelijk gluurden wij alleen maar behoedzaam over de rand van het ravijn in de diepte. Beneden lag het vol met glinsterende glasscherven, roestige teilen en afval waar zwerfhonden in wroetten. Ze letten niet op ons.

Dan schepten wij moed en begonnen we naar beneden te klauteren. Vuilgele rook kringelde op uit de plaggenhutten en de krotten die in elkaar geflanst waren met behulp van allerlei rommel, zoals stukken triplex, oud blik, planken van kisten, rieten stoelzittingen en matrassen waar de veren uitstaken. Bij wijze van deur hingen er voor de ingang smerige zakken.

Bij de hutten zaten vrouwen, gehuld in lompen en met onbedekt hoofd. Zij spraken ons aan met ‘jongeheer’ en vroegen om geld voor een glaasje. Een oude vrouw met een grijze pruikenbol en een leeuwengezicht was de enige die met een glimlach naar ons keek, waarbij de ene tand die zij nog had bloot kwam.

De vrouw was een in heel Kiev bekende bedelares, een Italiaanse. Zij ging de binnenplaatsen langs met een harmonica. Voor een extraatje speelde zij de Marseillaise. Dan werd een van de jochies bij de poort gezet om alarm te slaan wanneer de wijkagent in de buurt was.

De bedelares speelde de Marseillaise niet alleen op de harmonica, maar brulde er met haar schorre, vurige stem ook de woorden bij. In haar uitvoering werd het een toornige strijdkreet, een vervloeking door de bewoners van het Svjatoslavravijn.

Wij troffen tussen de bewoners van de hutten oude bekenden aan. Bijvoorbeeld Jasjka de epilepticus, een bedelaar met ogen die in de wodka zwommen. Hij zat altijd op de stoeptreden van de Vladimirkathedraal en riep onveranderlijk: ‘Dames en heren, weest barmhartig, ziet u eens hoe zwak ik ben door mijn gebreken!’

In het ravijn leek Jasjka de epilepticus helemaal niet meer op het klagerige, zachte mannetje van het voorportaal in de kathedraal.

Hij sloeg een kwart liter wodka in één teug achterover, kletste zich met een weids gebaar op de borst en brulde met tranen in zijn stem: ‘Komt allen tot mij, ellendigen en verdoemden, en ik zal u rust schenken!’

Dan was er ook nog de oude kale man die bij café François in de Foendoeklejevskajastraat tandenstokers verkocht, en in de hut naast hem woonde de draaiorgelman met zijn papegaai.

Voor de hutten stonden lemen kachels met pijpen met gaten te roken.

De hut van de orgelman oefende op mij de meeste aantrekkingskracht uit. Overdag was de orgelman er nooit, dan ging hij de binnenplaatsen langs. Een meisje met een vaal gezicht en mooie, verdrietige ogen zat voor de hut op de grond aardappelen te schillen. Zij was op blote voeten en om haar ene been zaten lappen gewikkeld.

Het was de dochter van de orgeldraaier, de acrobate, ‘het meisje zonder knoken’. Voorheen trok zij met haar vader mee langs de binnenplaatsen. Ze spreidde er een kleedje uit en verrichte dan, haar broze lichaampje in een blauw tricootje gestoken, allerlei acrobatische toeren. Maar op een keer was zij verkeerd op haar been terechtgekomen en kon zij dit ‘werk’ niet meer doen.

Soms zat zij voor de hut te lezen. Het was altijd hetzelfde boek, waar de kaft van af was. Aan de illustraties kon je raden dat het De drie musketiers van Alexandre Dumas was.

Op nijdige toon schreeuwde het meisje tegen ons: ‘Wat moeten jullie hier? Hebben jullie ’t mooitje er nog niet van af gekeken?’

Maar later begon zij aan ons te wennen en schreeuwde ze niet langer tegen ons. Haar vader was een klein kereltje met een grijze haardos. Op een keer toen hij ons toevallig op het terrein aantrof, zei hij tegen zijn dochter: ‘Ach, laat ze maar goed kijken hoe de mensen hier zitten te verrekken. Misschien komt het hun nog eens van pas wanneer ze studeren.’

In het begin gingen wij alleen in hele horden het ravijn in. Maar toen ik wat meer aan de bewoners gewend was, ging ik er ook in mijn eentje naartoe.

Ik hield dit lange tijd voor mijn moeder verborgen, maar op zekere dag verraadde de dochter van de orgeldraaier mijn geheim. Ik had haar De hut van Oom Tom te leen gegeven, maar omdat ik ziek geworden was, was ik er een hele tijd niet meer heen gegaan. Het meisje, dat ongerust was geworden, was zelf het boek bij mij thuis komen brengen. Mijn moeder had opengedaan en zo was alles aan het licht gekomen. Ik leidde dit af uit moeders verbeten mond en ijzige stilzwijgen.

Dezelfde avond nog, in de eetkamer, gaf mijn gedrag aanleiding tot een heftige discussie tussen mijn ouders. Ik stond achter de deur te luisteren. Moeder was helemaal van haar stuk en boos, maar mijn vader zei dat hij er helemaal geen kwaad in zag en liever had dat ik bevriend raakte met deze arme stakkers dan met de zoontjes van de Kievse kooplui of ambtenaren. Mijn moeder bracht ertegen in dat iemand van mijn leeftijd niet aan al te zware indrukken blootgesteld mocht worden.

‘Maar begrijp dan toch,’ antwoordde mijn vader, ‘dat deze arme mensen voor degeen die hun op menselijke wijze tegemoet treedt een toewijding aan de dag leggen die je in onze kringen niet tegenkomt. Daar vallen die indrukken toch bij in het niet.’

Moeder zweeg even en zei dan: ‘Ja, misschien heb je wel gelijk...’

Toen ik weer hersteld was, gaf zij mij Prins en bedelknaap van Mark Twain en zei: ‘Hier... Breng dat maar naar... de dochter van de orgeldraaier. Ik weet niet hoe ze heet.’

‘Liza,’ antwoordde ik bedeesd.

‘Ah goed, breng dit boek dan naar Liza. ’t Is een cadeautje.’

Sindsdien maakte niemand thuis zich nog langer druk over mijn bezoeken aan het Svjatoslavravijn. Ik hoefde nu niet langer de suikerklontjes voor mijn nieuwe vrienden of de pinda’s voor Mitka, de bijna blinde papegaai, stiekem uit het dressoir te pikken. Ik vroeg mijn moeder er openlijk om. Zij zei nooit nee.

Daar was ik haar zeer dankbaar voor en ik voelde mij zo vrij en opgelucht als alleen een jongetje met een zuiver geweten kan zijn.

Op een keer, in het begin van de herfst, kwam de orgeldraaier zonder zijn papegaai onze binnenplaats op. Onverschillig begon hij aan zijn orgel te zwengelen. Het zangerige deuntje van de polka ‘Kom engeltje, lief engeltje, laten we samen gaan dansen’ weerklonk. De orgelman liet zijn ogen langs de balkons en de open vensters dwalen in de hoop dat er een in papier gewikkeld koperen muntje naar beneden gegooid zou worden.

Ik rende naar hem toe. Onder het draaien door zei hij tegen me: ‘Mitka begint erg te sukkelen. Zelfs jouw pinda’s dopt hij niet meer. Hij legt vast het loodje.’

Hij nam zijn stoffige, zwarte hoed van zijn hoofd en veegde er zijn gezicht mee af.

‘Nou is alles naar de bliksem!’ zei hij. ‘Zonder Mitka, met alleen maar mijn orgel, kan ik nog geen droog brood verdienen, laat staan een borreltje. Wie moet er nu het geluk voorspellen?’

Voor wie dat wilde, trok de papegaai voor vijf kopeken een groen, blauw of rood papiertje waar een voorspelling op gedrukt stond. Stijf opgerold lagen deze papiertjes keurig naast elkaar als sigaretten in een kartonnen doosje. Mitka zat altijd een poosje ontevreden krijsend op zijn stokje te klapwieken voor hij er een rolletje tussenuit trok.

De voorspellingen waren tamelijk duister geformuleerd, zo van: ‘U bent geboren onder het teken van Mercurius en uw steen is de smaragd, hetgeen wijst op een ongunstige situatie en op de uiteindelijke ontdekking van het levenswelzijn in de jaren gemerkt door witte haren. Past u op voor blonde mannen en vrouwen en gaat u liever niet naar buiten op de dag van de onthoofding van Johannes de Doper.’

Soms stond er alleen maar een kort onheilspellend zinnetje op in de trant van ‘Morgen tegen de avond’ of ‘Als je in leven wilt blijven, kijk dan nooit achterom’.

Twee dagen later blies Mitka de laatste adem uit. Ik begroef hem in een schoenendoos in het ravijn. De orgelman bezatte zich en verdween.

Ik stelde mijn moeder op de hoogte van de dood van Mitka. Mijn lippen trilden, maar ik wist mijn tranen te bedwingen.

‘Kleed je aan,’ zei ze streng, ‘dan gaan we naar Boermistrov.’

Boermistrov was een oud kereltje met een baard die groen zag van ouderdom. Hij had een somber winkeltje in de Bessarabkastraat. Deze dovige man, die eruitzag als een dwerg, verkocht er de prachtigste dingen – hengels, bontgekleurde dobbers, aquaria, goudvissen, vogels, miereneieren en zelfs plakplaatjes.

Bij Boermistrov kocht zij een al niet meer zo jonge groene papegaai met een tinnen ring om zijn poot. Wij leenden er een kooi. Ik mocht deze dragen. Onderweg speelde de papegaai het klaar mij in mijn vinger te bijten. Hij knauwde door tot op het bot. Wij gingen bij een apotheek langs, waar mijn vinger verbonden werd. Ik was zo opgewonden dat ik de pijn nauwelijks voelde.

Ik wilde de vogel zo gauw mogelijk naar de orgeldraaier brengen, maar mijn moeder zei: ‘Ik ga met je mee. Dit moet ik met eigen ogen zien.’

Zij ging naar haar kamer om zich te verkleden. Ik schaamde me dood dat ze zich ging verkleden voordat ze naar bedelaars, naar mensen in lompen toe ging, maar ik durfde het haar niet te zeggen.

Na een paar minuten kwam zij terug. Zij had een ouderwetse jurk aan met verstelde ellebogen. Om haar hoofd had zij een doekje geknoopt. Zelfs haar mooie glacés had zij ditmaal niet aangetrokken. En ze droeg schoenen met afgetrapte hakken.

Ik keek haar dankbaar aan en wij gingen op weg.

Mijn moeder daalde dapper in het ravijn af, liep langs de stomverbaasde slonzige vrouwen en tilde zelfs geen één keer haar rok op om te voorkomen dat die langs de hopen vuilnis slierde.

Toen Liza ons met de papegaai zag komen aanzetten, moest ze hevig blozen. Haar anders zo vale gezicht werd vuurrood en plotseling maakte ze een revérence voor mijn moeder. De orgelman was niet thuis. Hij was nog steeds bezig zijn verdriet te verdrinken in gezelschap van zijn vrienden in de Demiëvka.

Liza nam de papegaai aan en herhaalde almaar, terwijl zij nog roder werd dan een tomaat: ‘Maar waarom doet u dat? Waarom doet u dat?’

‘Zal hij het geluk voorspellen kunnen leren?’ vroeg mijn moeder.

‘Binnen twee dagen kan hij het!’ riep Liza verheugd uit. ‘Maar waarom doet u dat? Goeie hemel! Waarom? Wat zal dat een geld gekost hebben!’

Toen wij weer thuis waren en mijn vader ons verhaal vrolijk glimlachend aangehoord had, zei hij: ‘Zo, mevrouw doet aan liefdadigheid. Allemaal sentimenteel gedoe.’

‘Lieve hemel nog aan toe,’ riep mijn moeder geërgerd uit. ‘Ik weet niet waarom jij jezelf altijd moet tegenspreken. Wat ben je toch eigenaardig! In mijn plaats zou je precies hetzelfde hebben gedaan.’

‘Nee,’ antwoordde mijn vader. ‘Ik zou meer hebben gedaan.’

‘Meer?’ zei mijn moeder, met een lichte dreiging in haar stem. ‘Nou, wacht dan maar af!’

Ik besefte absoluut niet dat mijn vader dit allemaal opzettelijk zei om mamma uit de tent te lokken.

De dag na deze woordenwisseling liet mijn moeder haar bruine schoenen en een zwarte jurk van mijn zusje naar Liza brengen.

Maar mijn vader liet het er niet bij zitten. Hij wachtte rustig af totdat de orgelman met zijn nieuwe papegaai weer bij ons op de binnenplaats verscheen.

De orgelman had een rode sjaal om zijn nek geknoopt. Zijn neus glom als een bikkel van de vele borreltjes. Ter ere van mijn moeder draaide hij zijn hele repertoire af: de mars ‘Heimwee’, de wals ‘De mooie blauwe Donau’, de polka ‘Scheiding’ en het volksliedje ‘Ach, wat is mijn geldbakje alweer lekker vol’.

Hij bezat nu weer een papegaai die de toekomst voorspelde. Het regende in een papiertje gewikkelde koperen muntjes. Af en toe wist de orgelman ze behendig te vangen in zijn hoed.

Toen hij het instrument weer op zijn rug sjorde, liep hij niet de straat weer op, maar ging, diep voorovergebogen als altijd, naar de hoofdtrap en belde bij ons aan.

Hij nam met zo’n diepe zwaai zijn hoed af dat de rand ervan langs de vloer streek, bedankte mijn moeder en kuste haar de hand. Mijn vader vroeg hem om mee te gaan naar zijn werkkamer. De oude baas zette zijn draaiorgeltje tegen de muur van de vestibule en ging met voorzichtige tred achter hem aan.

Mijn vader trakteerde hem op cognac, zei hem dat hij wist wat voor moeilijk en onzeker leven hij leidde en vroeg hem of hij baanwachter wilde worden op de Zuid-Westlijn. Dan zou hij een huisje en een groentetuintje krijgen.

‘Neemt u mij niet kwalijk, Georgi Maksimovitsj,’ antwoordde de orgelman zachtjes, terwijl hij een kleur kreeg, ‘maar als baanwachter zou ik me doodkniezen. Het is nu eenmaal mijn lot tot mijn laatste dagen rond te sjouwen met dat orgeltje.’

Toen hij weg was, zag ik in mijn moeders ogen een triomfantelijke blik, ook al zei ze niets.

Een paar dagen daarna werden alle bewoners door de politie op staande voet uit het Svjatoslavravijn verdreven. Liza en haar vader waren spoorloos verdwenen. Waarschijnlijk waren ze naar een andere stad verhuisd.

Maar vlak voor dat gebeurde, ben ik er toch nog een keer geweest. De orgelman had me uitgenodigd bij hem te komen ‘avondeten’.

Op een omgekeerde kist stond een bord met gebakken tomaten en bruin brood en een fles kersenlikeur en er lag wat smoezelig snoepgoed, roze en wit gestreepte zuurstokken.

Liza droeg haar nieuwe jurk en had haar haar strak gevlochten. Met argusogen lette zij erop dat ik at als ‘bij mamma thuis’. De papegaai sliep, een dun leerachtig vliesje zat over zijn ogen geschoven. Af en toe slaakte het orgeltje een zangerige zucht. De orgelman legde mij uit dat dit achtergebleven lucht was die uit een van de pijpen ontsnapte.

Het was al september. De schemering begon in te vallen. Wie nooit de herfst in Kiev gezien heeft, kan zich de tedere pracht van dit uur niet voorstellen.

Hoog aan de hemel pinkelt reeds de eerste ster. De weelderige herfsttuinen liggen zwijgend op de nacht te wachten, zeker wetend dat er vallende sterren op de aarde zullen neerkomen en zij deze in hun dikke hangmat van bladeren zullen opvangen en zo voorzichtig op de grond laten glijden dat niemand in de stad er iets van zal merken.

Liza bracht mij naar huis terug, drukte ten afscheid een kleverig, roze snoepje in mijn hand en rende toen snel de trap af. Het duurde een poosje voor ik durfde aan te bellen, omdat ik bang was wegens het late thuiskomen op mijn kop te zullen krijgen.

9
WINTERTONEELTJES

Met Kerstmis kreeg ik van mijn vader een paar halifaxschaatsen.

De kinderen van tegenwoordig zouden erom lachen. Maar in die tijd waren er op de hele wereld geen betere schaatsen dan die uit de stad Halifax.

Waar lag die oude, onder de sneeuw begraven stad Halifax? Ik vroeg het aan iedereen. Daar hebben alle jongetjes zulke schaatsen. Waar lag dit door oude zeelui en ondeugende schooljongens bewoonde winterland?

Niemand die het mij zeggen kon.

Mijn broer Borja beweerde dat Halifax helemaal niet de naam van een stad was maar van de uitvinder van de schaatsen. Mijn vader zei dat het wel degelijk een klein stadje was. Voor zover hij wist lag het op het eiland Newfoundland, bij de noordkust van Amerika, en stond het behalve om zijn schaatsen ook bekend om zijn duikende honden, de newfoundlanders.