Marijke Schermer

Mensen in de zon

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2013 MARIJKE SCHERMER, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7119 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Proloog

##

16 maart 1992

Ze kwamen tegelijk binnen. De zomer zat in de lucht. Ik had de ramen opengezet en ook toen het later op de avond kouder werd, hebben we ze open laten staan omdat we de frisheid en de ongefilterde stadsgeluiden beloftevol vonden. Clara droeg een jurk, een sober geval weliswaar, donkerblauw zoals al haar kleren, maar alleen al die blote benen maakten het toch uitbundig. Ik weet zeker dat ik haar nooit eerder in een jurk heb gezien. Leo had een fles echt goede wijn voor me meegenomen. Hij is overdreven attent. Hij doet alles zo precies zoals het hoort, dat je voelt dat hij het zich heeft aangeleerd en dat het niet eigen is. Het zou stom zijn om daar ooit over te klagen. Mensen die zichzelf beschaven verdienen niets anders dan de grootst mogelijke waardering.

Het was geen erg geconcentreerde avond. Het gesprek slingerde gewoon maar zo wat door de uren. Ikzelf vertelde over V. van wie ik een werkje heb gekocht dat nu boven het dressoir hangt. Het stelt een gillende man voor. (Volgens Max is het ongebruikelijk om het woord ‘gillend’ te gebruiken in combinatie met man. ‘Mannen gillen niet, vrouwen gillen,’ zei hij. Wij lachten hem natuurlijk uit.)

Leo vertelde over een studiegenoot van hem die maar matig getalenteerd is maar wel een kleinzoon is van een Russische pianovirtuoos wiens naam me nu ontschoten is. ‘Een klein talent is sowieso al lastig, maar als je van zo’n grootheid afstamt is matig getalenteerd zijn afgrijselijk,’ zei Leo; als hij die jongen was dan ging hij economie studeren.

Clara vertelde een verhaal in een verhaal. Als ik het goed reconstrueer ging het ongeveer zo: een man vertelt zijn vrouw dat hij in het café een kerel heeft ontmoet die hem een mooi maar onwaarschijnlijk verhaal vertelde over de wijze waarop hij zijn grote liefde heeft ontmoet. Als hij klaar is vraagt zijn vrouw hem of dat echt waar is. ‘Vooruit dan,’ zegt haar man, ‘die kerel in dat café heb ik verzonnen. Maar hij vertelde mij wel degelijk dat verhaal.’

Vik las een stukje voor over de Sitwells, kinderen uit een schatrijk Engels adellijk geslacht waar de haat voor kunst en kunstenaars enorme proporties had aangenomen. Drie kinderen, geboren aan het einde van de negentiende eeuw, getalenteerd en excentriek, met een enorme liefde voor de avant-gardekunst van hun tijd. Vik was in zijn element. Die jongen leest prachtig voor en hij weet hoe hij precies de juiste hoeveelheid kleuring in zijn woorden aanbrengt. Er is een acteur aan hem verloren gegaan, dacht ik vandaag weer eens. Hij droeg een overhemd met een oranje spencer, en zijn baard was nog weer woester geworden. Het maakt hem ouder. Ik begrijp het wel. Ik vergeef hem die lelijke baard! Leo heeft daarop, aangestoken door het gesprek, Strawinsky gespeeld en gezworen dat als hij ooit een zoon krijgt, hij hem Igor noemt. Het was maandagavond. Onze eenentwintigste in deze samenstelling – ik turf het aan de binnenkant van de kaft van mijn schrift. Ik had vissoep gemaakt en het tafelkleed was bezaaid met wijn- en vetvlekken en stokbroodkruimels. Het werd laat en toen ze weg waren was er een onverwachte romantische opleving met O. (die niet bij het eten was en pas aan het eind van de avond thuiskwam) en gisteren was ik de hele dag op pad waardoor ik er nu pas aan toekom een klein verslagje te schrijven.

‘Leefden we maar toen,’ zei Max. ‘Leefden we toen maar! In het begin van de twintigste eeuw. Toen alles nog moest gebeuren. Toen er zo veel opwindends aan de hand was. Toen het allemaal begon.’ Het liefst zie ik hem zo naïef en enthousiast.

‘Toen wat allemaal begon?’ vroeg Stella.

‘De moderne kunst, de avant-garde, de toekomst!’

‘Denk je dat jij zelf ook avant-gardekunst gemaakt zou hebben in die tijd?’

‘Ik dacht alleen maar: leefden we toen maar, weet ik veel, ben je me weer aan het opmeten, Stella? Houd daar dan onmiddellijk mee op! Ik dacht eraan dat het geweldig opwindend moet zijn geweest toen. Als mens. Gewoon, als mens.’

‘Maak jij een onderscheid tussen jezelf als mens en als schilder?’

‘Ja, ik geloof het wel. Ik bedoel. Is dat raar? Nou, ik weet het niet. Jij dan?’

‘O, ik niet. Nee.’

‘O.’

‘Ik definieer mezelf sowieso niet, eigenlijk.’

‘Nee... ik ook niet. Ik bedoel. Ik denk nooit...’

‘Maar je zegt net: als mens. Dan definieer je jezelf toch?’

‘Jezus, Stella, “als mens”!’ Vik hief zijn handen in de lucht en Stella keek hem grijnzend aan terwijl ze een sigaret tussen haar lippen stak en met haar hoofd naar links hangend vuur ontving van Clara.

Als Max niet zo serieus was geweest zou hij zich met gemak kunnen verweren tegen die voorliefde van Stella om hem te pesten. Hij zou op de meeste momenten alleen maar een kwinkslag nodig hebben om Stella te weerstaan. Maar hij is nu eenmaal bloedserieus en zo gedienstig als wat. Leo, die nog steeds achter de piano zat, sloeg een akkoord aan dat zich als een tapijt onder het gesprek legde. Ik keek de tafel rond en genoot van hun jeugd, hun ernst, hun schoonheid en hun overmoed. Ik zei: ‘Wie weet, wat er in onze tijd nog staat te beginnen, Max. Wie weet waar jullie naar op weg zijn! Je moet niet denken dat het klaar is. We zijn minder dan tien jaar verwijderd van een nieuwe eeuw. Er is wèl een future. Let maar eens op.’ Ik hief mijn glas met de shiraz van Leo erin. ‘Op de toekomst, waar jullie vast een rol van betekenis in zullen spelen!’

‘Voor jou IJsbrand,’ vroeg Stella, ‘of voor de wereld?’

Zondag

##

Clara

Terwijl Arthur onophoudelijk praat aan de andere kant van de tafel, rangschikt Clara de kruimels op haar bord van klein naar groot. Ze pikt ze vervolgens met haar wijsvinger één voor één op en bekijkt ze zorgvuldig. Dan ontdekt ze zijn blik, verwachtingsvol, en ze murmelt iets onduidelijks, bevestigends, waarna hij zijn ogen weer laat zakken naar de krant. Hij schudt zijn hoofd op de manier van iemand die van zijn eigen verbijstering geniet. Zij kijkt naar hem, naar zijn pas gewassen haar, naar het zonlicht dat op zijn ene schouder valt, naar de armen in zijn ribfluwelen jasje. Het ging over vissen. Ze kijkt hoe hij zijn boterhammen eet, zacht snuivend door zijn neus ademend. Hij houdt zijn blik nu onafgebroken op de krant, terwijl zijn rechterhand over de tafel en dan richting zijn borstzakje beweegt op zoek naar een pen. Ze voelt zich volkomen neutraal tegenover hem, denkt ze. Volkomen neutraal.

==

Vier jaar geleden leerden ze elkaar kennen. Clara was sinds een jaar terug uit Amerika, waar ze aan Stanford University had gewerkt, en was hoogleraar logica aan de Universiteit van Amsterdam geworden. Sinds ze begin jaren negentig een computerprogramma had geschreven dat het mogelijk maakte om in een veelheid van beweringen tegenstrijdigheden op te sporen en op te lossen, was ze in haar vakgebied beroemd. Behalve dat het logica-instituut in Amsterdam een geweldige werkplek is, waar ze veel van haar onderzoek uit Californië onder prima condities kon voortzetten, was er geen persoonlijke reden geweest om terug te gaan naar Nederland. Het was niet zo dat ze haar familie, haar vrienden of haar moedertaal miste.

Ze woonde in een kleine betonnen flat aan de noordkant van het IJ, tegen de polder aan. Geen plek voor professoren. Ze maakte lange werkdagen. ’s Avonds zat ze in haar spaarzaam ingerichte kamer te lezen. Ze analyseerde niet wat ze las en sprak er met niemand over. Ze las en ze keek door het raam, over de snelweg heen, in de verte. Fictie gaf haar het gevoel dat ze de dingen op een diep en niet nader gespecificeerd niveau begreep. In de weekenden ging ze op haar racefiets de stad uit en fietste ze door het winderige landschap. Deze tochten maakten haar hoofd leeg en bevredigden haar behoefte aan een goede conditie en spierkracht. Ze wilde eigenlijk een ligfiets maar ze maakte er geen werk van. Ze deed haar wetenschappelijk werk wat niet voelde als werken maar als de meest natuurlijke dagbesteding die ze zich kon voorstellen en vervulde haar onderwijsplichten. Ze fietste, en ze las. Ze bezocht haar vader in Groningen. Met enkele van haar collega’s at ze wel eens. Ze was niet eenzaam. Zo beperkt als haar ruimte in de wereld was, zo ver strekte een zee aan mogelijkheden zich uit in haar hoofd.

De eerste jaarwisseling na haar terugkeer naar Amsterdam had ze zich laten overhalen om naar een feestje te komen van een van haar promovendi, een intelligente en zachtaardige jongen met flaporen die net als zij van fietsen hield en met wie ze routes uitwisselde. Tot op het laatste moment had ze getwijfeld en geprobeerd naar een reden te zoeken waarom ze er in hemelsnaam naar toe zou gaan. Ze kende daar bijna niemand en ze was niet op zoek naar nieuwe kennissen. Ze zou zichzelf met allerlei ongemakkelijke momenten opzadelen, zoals het moment waarop iedereen elkaar een gelukkig nieuw jaar zou gaan wensen. Ze ging toch, ze dronk te veel en ontmoette Arthur. Hij had zich ook laten overhalen. Zijn broer had hem meegesleurd omdat hij het tijd vond dat Arthur weer eens onder de mensen kwam. Achteraf, in elk geval voor Clara, een onbegrijpelijk motief, aangezien de sociale vermogens van Arthur onbetwist zijn. Ze hadden gedanst. Iets wat ze allebei nooit deden en wat daarna ook niet meer was gebeurd. Toen het twaalf uur was en ze op het dakterras naar het vuurwerk keken, sloeg hij zijn jas om haar heen. Ze leunde tegen hem aan. Hij voelde stevig aan en zong een nummer van Radiohead in haar oor. No alarms and no surprises... Twee uur later ging ze met hem mee naar het huis waar ze nu zitten te ontbijten.

Hij voelt zich intellectueel haar mindere op de manier waarop intelligente alfa’s dat ten opzichte van bèta’s doen (haar woorden). Maar hij revancheert dat gevoel nooit met grapjes over haar vermeende wereldvreemdheid. Hij is trots op de reputatie die zij in haar vakgebied heeft en de roem die zij geniet voor dingen die hij niet begrijpt. Ze zit niet meer zo vaak alleen in haar flat te lezen. Ze zitten hier, in de serre van zijn huis, en soms lezen ze elkaar voor. Daarna praat hij dan tegen haar over wat het allemaal betekent volgens hem en waar het hem aan doet denken. Meestal dwalen haar gedachtes af zonder dat hij daar iets van merkt. Deze zomer wonen ze op proef samen. In haar flat in Noord is ze al weken niet geweest.

==

Hij heeft zijn pen gevonden en schrijft iets op een papiertje dat hij in zijn broekzak steekt. Zijn associatieve vermogen is zijn belangrijkste kwaliteit, zegt hij. Het is iets waar ze hem om waardeert, net als om zijn talent zich op te winden, een even fascinerend als vermoeiend schouwspel. Hij schrijft een column in een landelijke krant. Zijn dagen staan in het teken van het verzamelen van stof. Hij wandelt, leest, praat met mensen, denkt na en windt zich op. Hij heeft een enorme kennissenkring die hij met aandacht onderhoudt. Soms schrijft hij een essay of een boekrecensie. Hij praat veel over wat hij schrijft. Hij zegt tegen haar dat zij nadenkt met veel minder ruis dan hij. Ze heeft niet de indruk dat de ruis waar hij op doelt iets is waar hij vanaf zou willen.

De zorgvuldigheid waarmee hij zijn papieren opbergt en controleert of zij er niet stiekem in heeft zitten neuzen, ontgaat haar niet. Ze vraagt zich af of het feit dat hij niet weet dat ze dat nooit zou doen, als een belediging zou kunnen worden opgevat. Het is niet uit fatsoen dat ze niet zou lezen wat haar niet nadrukkelijk wordt aangeboden en het is ook niet dat ze zijn werk niet goed vindt. Het interesseert haar niet. Niet echt. Ze denkt dat het misschien een vorm van zelfoverschatting is dat hij denkt dat zij, zodra hij de deur uit is, zijn lades opentrekt en zijn woorden verslindt, maar haar hoofd staat gewoon in een compleet andere stand. Zodra er geen sociale verplichting of afleiding is, lost ze op in een boek of denkt ze na over vormen van orde. Het is niet iets waar ze mee te koop loopt. Dat andere mensen je eigenlijk niet interesseren, zelfs niet als je er een relatie mee hebt, is niet iets om te etaleren.

‘Clara,’ zegt hij, langzaam, de a’s uitrekkend tot een vraagteken. Ze glimlacht naar hem. ‘Ik ga. Doe alsjeblieft iets leuks vandaag. Geniet een beetje van je vrije tijd. En eet die kip op als je zin hebt want morgen moeten we ’m weggooien.’ Hij loopt naar de deur, draait zich om: ‘Volledig doorzichtige goudvissen, ongelooflijk, toch? Dat ze dat kunnen... maken! Als die beesten bloed hadden gehad, hadden we het uit schaamte over zoveel doorzichtigheid naar hun kop kunnen zien stijgen. Dag schat. Tot vanavond.’ En weg is hij – zwiert hij, denkt ze. Met de kernzin van zijn stukje alvast in zijn hoofd.

Ze ruimt de tafel af zonder echt op te ruimen, ze verplaatst alleen maar alles naar het aanrecht. Ze zet nieuwe koffie en wacht tot die klaar is, leunend met haar onderarmen op het granieten aanrechtblad. Arthur heeft een mooi huis waar hij veel zorg aan besteedt. Onlangs heeft hij de keukenkastdeurtjes groen geverfd. Ze waren niet afgebladderd of wat dan ook, ze waren alleen maar wit. Hij had bedacht dat groen mooier zou zijn en het is ook mooier. Op de vloer liggen brede planken, in de winter ligt er een kleed voor de bank en in de lente rolt hij dat op en zet het in de schuur. Hij heeft een bescheiden verzameling jarenvijftigdesign en verder zijn de meubels een combinatie van oude en nieuwe spullen. Aan de muur hangen foto’s en tekeningen, de meeste van hedendaagse Nederlandse kunstenaars. Arthur begon op zijn achttiende, toen zijn vrienden hooguit reproducties uit de posterwinkel op hun muren prikten, betaalbare tekeningen te kopen. In zijn werkkamer bewaart hij twee mappen vol met in de loop der tijd verzamelde werken en eens in de zoveel maanden hangt hij iets anders op. Op een kleine tafel bij het raam staat een schaakbord klaar om te beginnen, maar niemand speelt er ooit op.

Clara loopt de tuin in en hoort daar een vrouwenstem achter de schutting zeggen: ‘Ik ben gewoon niet geschikt voor een buitenechtelijke relatie.’ En dan een andere stem: ‘Want je bent veel te eerlijk.’ ‘Precies,’ zegt de eerste weer, ‘en buiten dat heb ik er gewoon ook echt helemaal geen tijd voor.’

Het is tien uur ’s ochtends. Het zijn de laatste dagen van haar vakantie. Aanstaande donderdag begint ze weer. Het is ondanks het vroege uur al bloedheet. Juist als ze begonnen is zich met een aan haar puberteit herinnerende weeheid aan die hitte uit te leveren, als ze zich op een net niet comfortabele ligstoel achter in de tuin heeft uitgestrekt, terwijl ze luistert naar de stemmen uit de andere tuin waar een van de twee vrouwen net de poëtische woordcombinatie: ‘onmacht, onmacht, allemaal allemaal onmacht,’ heeft uitgesproken, belt IJsbrand Asscher die ze in geen twintig jaar gesproken heeft, om haar uit te nodigen voor een historische reconstructie.

‘Een wat?’ vraagt ze terwijl ze met de tenen van haar linkervoet een stukje aarde onder haar andere voet vandaan wrijft. Ze is opgestaan en richting het huis gelopen.

‘Een historische reconstructie,’ herhaalt hij.

‘Een reünie?’ vraagt ze. Het horen van zijn stem brengt onmiddellijk de onrust naar boven van de roker die ze allang niet meer is.

‘Geen reünie,’ zegt hij, ‘dat klinkt zo weinig ambitieus.’ Ze kijkt in het raam van de terrasdeur naar de weerspiegeling van zichzelf. Ze is mager. Ze vraagt of hij zijn memoires schrijft en dan, als hij geen antwoord geeft, of hij doodgaat. Hij vraagt haar hem alleen maar het plezier te doen op de uitnodiging in te gaan en het hem live te laten toelichten.

‘De anderen komen ook,’ zegt hij zacht, met die rare nasale stem van hem. Nadat ze hem haar mailadres gegeven heeft, hangt ze op.

Na een halve minuut komt ze in beweging. Ze kan niet langer in de tuin gaan liggen en aan niets in het bijzonder denken. Ze moet douchen en zich aankleden en, wat dan ook, iets doen. Ze gaat naar boven en ze kleedt zich uit. Maar in plaats van onder de douche stapt ze in bed. Ze is op een kinderlijke manier dankbaar dat haar favoriete glad- en zacht- en bijna stukgewassen laken op het bed ligt. Het gordijn hangt doodstil voor het open raam en zet de kamer in een vage oranjeachtige gloed en ze wil hier voor altijd blijven liggen met die koele lakens op haar huid. In de verte hoort ze iemand klaterend lachen. Ze denkt eraan dat mensen zich bijna allemaal een zomer herinneren uit hun kindertijd waar alle latere zomers aan gespiegeld worden – en er onveranderlijk flets bij afsteken. Alsof de zomers vroeger anders waren. Lichter, warmer, eindelozer. Maar natuurlijk was je alleen maar zelf lichter en eindelozer. Nog niet gevangen door de tijd en de behoefte om te vergelijken.

==

Ze hoort Arthur rommelen beneden, ze heeft honger. Ze is de hele dag in bed gebleven. Ze heeft geslapen. Ze heeft nagedacht. Maar ze heeft niet nagedacht zoals je dat zou willen kunnen: rustig en in een bepaalde richting, steeds verder komend, wijzer wordend, beter wetend hoe het zit en wat er moet gebeuren. Zoals je vroeger dacht dat denken werkt; zoals buitenstaanders denken dat wetenschappers denken: doelgericht en met een helder hoofd. Wat zij vandaag de hele dag heeft gedaan, lijkt daar helemaal niet op.

Als iemand wil weten wat Clara precies doet, vertelt ze het verhaal van de barbier van Sevilla die een bord voor zijn zaak heeft staan met de tekst: ‘Ik scheer alle mannen die zichzelf niet scheren.’ Met de vraag of de barbier zichzelf wel of niet scheert, zegt ze dan met een relativerende grijns, houdt zij zich bezig. Met paradoxen. Met de vraag wat het betekent als je zegt: deze zin is onwaar.

Ze gaat niets tegen Arthur zeggen over IJsbrands telefoontje. Het zal hem niet verbazen dat die kip er nog altijd ligt. Hij weet wel dat ze negen van de tien keer vergeet om overdag te eten. Ze zal zeggen dat ze gelezen heeft en in de tuin in slaap gevallen is en ze zal zeggen dat ze de buren heeft afgeluisterd. Dat is het soort verhaal waar Arthur dol op is.

==

Ze denkt aan het boek dat Vik destijds geschreven heeft over de gebeurtenis die hun zessen definitief verbond, en toch ook weer uiteen zou drijven. Hij had een brief geschreven om ze erop voor te bereiden dat het uitkwam. Daarin merkte hij op dat het boek, door de gelijkenis met de werkelijkheid, voor hen vijven ongetwijfeld een heel andere betekenis zou hebben dan voor wie dan ook. Hij schreef dat hij geen toestemming had willen vragen om hun levens te gebruiken, dat het in de eerste plaats een boek over hem was en in de aller- allereerste plaats een artistiek product. Hij verklaarde dat hij ze niet uitnodigde voor de presentatie van het boek maar dat hij desondanks van ze hield en hen dankbaar was voor de gedeelde tijd en dat hij nergens spijt van had. Dat het gebeurde hem in feite van een hele hoop onzin had genezen.

Clara had het boek pas maanden later gelezen. Vik was begonnen bij de dood van Olivier, de vriend van IJsbrand, van wie hij, zo herinnert ze zich nu ineens weer, een vrouw had gemaakt: Olivia. Hij had hen allemaal nogal karikaturaal opgevoerd – Clara als een autist die niets begreep van de onderlinge verhoudingen. Verder herinnert ze zich dat Vik iets goeds zag in hun tragedie, dat hij beweerde dat je aan tegenslagen kracht ontleent en dat het allemaal de bedoeling was geweest. Daarmee had hij de intelligentie van zijn lezers behoorlijk beledigd en had hij verraad gepleegd aan zijn vrienden; dat was wat Clara betreft het verraad waarop de titel echt betrekking had.

Daarna had hij niets meer gepubliceerd, dacht ze, maar ze moest hem eens googelen. Ze moest iedereen maar eens googelen. Iedereen, behalve Leo, die hoef je niet te googelen om te weten wat hij doet.

==

Ze kamt haar haren voor de spiegel terwijl ze zichzelf probeert te zien zoals zij haar zullen zien na al die tijd. Haar haar is langer nu en iets beter in bedwang. Ze is mager maar niet op een ongezonde manier. Ze trekt een inktblauw bloesje en een dunne grijze broek aan. Ze zullen haar wel weer onmiddellijk vol beginnen te stoppen met van alles, met vlees en wijn en boter en taart; dat hebben ze altijd gedaan, allemaal. Ze ziet de eetkamer van IJsbrand voor zich, hun lachende gezichten. ‘Hier Claartje, nuchtere geest, neem nog een glas, jij hoeft niet helder te blijven, jij heet al zo!’ roept IJsbrand terwijl hij haar glas volschenkt en vervolgens met zijn neus in haar nek snuffelt en snuift en zegt dat ze ruikt naar getallen.

==

‘Ben je ziek? Wat is er met je?’ Arthur staat bezorgd naar haar te kijken. In plaats van naar beneden te gaan is ze opnieuw in bed gaan liggen. Achter hem beweegt het gordijn nu een heel klein beetje. Dat betekent dat er in elk geval wind is gekomen om de stilstaande hitte te doorbreken. Misschien is ze wel ziek, ja, waarom niet? Ze heeft geen koorts maar ze voelt zich onbeschrijfelijk lusteloos. Wat moet ze tegen hem zeggen? Ze heeft het gevoel dat ze alles heeft laten verslonzen. Op precies dezelfde manier als waarop ze vroeger haar appartement liet vervuilen. Niet dat ze niet zag dat het vies werd, ze zag het vuil dat zich ophoopte in hoeken, langs richels en onder de tafel, maar ze bracht het niet op er iets tegen te doen. De ijskast stonk, de vloer plakte op plekken waar ooit iets was gevallen, stofvlokken buitelden als tumbleweed over de vloer als ze een raam opendeed. Moet ze zeggen dat ze het gevoel heeft dat ze slaapwandelt, dat ze een leven leidt dat haar is overkomen? Dat kan ze niet zeggen. En als ze dat kon zeggen, zou het veel erger klinken dan het is. Het is zo, maar het geeft niet. Hij zal die twee onderdelen niet in één gedachte kunnen combineren. Het is zo. Maar het geeft niet.

‘Is het gelukt? Met je stukje? Met je vissen?’

‘Nee,’ zegt Arthur. ‘Nee, het lukte niet, ik heb weer een reservestukje moeten gebruiken. De één-na-laatste! Denk jij dat ik het kwijt ben? Denk je dat dat zou kunnen?’

Dit is het begin van een rituele dialoog waarbij Clara dan nu moet zeggen dat haar dat niet mogelijk lijkt en dat hij niet voor niets reservestukjes heeft, maar ze heeft er geen zin in. Ze heeft zin om naar haar flat te gaan. ‘Tja, je weet het niet,’ zegt ze, ‘misschien.’

Hij kijkt haar aan en zij kijkt terug. ‘Dat ik het misschien kwijt ben? Bedoel je dat? Hoezo?’ Hij kijkt verbaasd en verraadt daarmee dat hij zelf geen moment geloofd heeft dat hij het kwijt is.

‘Wat precies Arthur? Dat je wat precies kwijt bent?’ Arthur mompelt iets over de connectie tussen zijn hoofd en zijn schrijfhand en kust haar dan uitgebreid. Niets krijgt hem uit balans, denkt Clara. Zijn hele wezen staat in de optimistische stand.

‘Je moet uit bed komen. Als je niet in bed hoeft te liggen moet je niet in bed liggen,’ is Arthurs ondoorgrondelijke advies, en hij wil met alle geweld soep voor haar maken. Zij besluit dat het eenvoudiger is zich door die soep heen te slaan dan te weigeren. Ze denkt aan mensen zoals die buurvrouw en haar vriendin die er wel raad mee zouden weten: die zouden beweren dat haar leven een vlucht is, dat ze hier is om ergens anders niet te hoeven zijn. Die mensen weten niet dat ergens anders niet bestaat. Het zijn dezelfde mensen die ook beweren dat je de dingen een plek moet geven. De dingen een plek. Alsof leven een vorm van topografie is.

Hij staat in de pan te roeren en heeft al een dekentje klaargelegd op de bank als ze beneden komt. Buiten is het dertig graden maar wat Arthur betreft maakt dat niet uit. Het is niet voor de warmte, het is vanwege de ziekte, het is een symbool. Ze stelt zich voor dat zijn column morgen begint met de zin: ‘Mijn vriendin is ziek,’ en ze vraagt zich af of de anderen hem lezen. Hij weet dat ze liever niet heeft dat hij over haar schrijft maar hij heeft een keer gezegd dat zijn lezers er recht op hebben te weten dat hij verloofd is. Ze kijkt naar hem. Naar zijn benen in zijn spijkerbroek, naar zijn armen die uit zijn gestreepte overhemd steken. Naar zijn nek en de krullen daarboven. Hij doet de soep in een kommetje. Hij doet dat handig en liefdevol, denkt ze, hij is een zorgzame man. Hij spreidt een theedoek uit op de armleuning van de bank en zet haar soep erop.

‘Opeten.’ Hij loopt energiek, huppelend bijna, terug naar het aanrecht. Het is groentesoep, gepureerde groene soep. Prei misschien of broccoli, haar neus doet het niet. Onderin vindt ze plukken van de kip die zij op had moeten eten. Ineens heeft ze honger. Arthur bukt zich en haalt een stokbrood uit de oven. Hij snijdt het, vloekend omdat het te heet is om goed vast te kunnen pakken. Hij smeert boter op de sneetjes, legt ze op een bord. Dan loopt hij terug en gaat naast haar zitten. Ze eten hun soep. Nu gaat hij me aan een kruisverhoor onderwerpen, denkt ze. Nu gaat hij vragen waarom ze is gaan liggen, waarom ze veinst dat ze griep heeft, wat het is dat ze verzwijgt.

‘Ik ga nog even werken, doe je kalm aan?’

‘Waar ga je dan aan werken?’ vraagt zij maar hij antwoordt niet. Hij schenkt haar glas vol en wijst met een gespeeld strenge blik naar de pan op het fornuis en loopt de keuken uit. Ze kijkt naar de deur waardoor hij verdween. Als hij de vragen gesteld zou hebben, zou ze antwoord hebben gegeven. Ze zou hem een kort verslag hebben gegeven van de feiten: het was 5 februari 1993. Ze reden in twee auto’s terug vanuit Rome waar Stella een expositie had. Ze besloten op bezoek te gaan bij IJsbrand en Olivier die afwisselend in Amsterdam en in een idyllisch boerenhuis in de Morvan woonden. Ze waren moe. Ze waren uitgelaten. Ze geloofden dat Stella’s internationale doorbraak het startschot voor hen allemaal was. Ze stonden allemaal op het punt om opgemerkt te worden en verschil te gaan maken. Max als kunstschilder, Vik als romancier, Leo als pianist, Clara als wetenschapper. Ze geloofden dat de wereld een veroverbare plaats was en dat talent en succes onverbrekelijk met elkaar verbonden waren. Het was donker en het begon te sneeuwen. Op de bochtige weg naar het dorp beneden – en hier moet Clara de feiten aanhalen zoals ze haar gepresenteerd zijn, want zij lag te slapen met haar hoofd op de schoot van Max, reed de voorste auto met een snelheid van tegen de 100 kilometer per uur frontaal op de auto van IJsbrand en Olivier die op weg waren om ergens te gaan eten. Enkele minuten later gleed bijna geluidloos, als een fluisterende epiloog, de auto waarin Stella en haar technicus zaten, tegen de beide autowrakken aan. Olivier was dood. Leo zat naast de auto naar zijn verbrijzelde linkerhand te kijken toen de politie arriveerde. Ze werden opgenomen in het ziekenhuis in Nevers waar ze, behalve Leo, allemaal herstelden zonder blijvende lichamelijk schade. Vik werd na een kort onderzoek van rechtsvervolging ontslagen. Het was een ongeluk geweest; domme pech. En het begin van hun verwijdering.

Maar als ze dat zou vertellen, zou ze natuurlijk nog veel meer moeten vertellen. En als ze alles zou moeten vertellen, zou er eerst een verhaal gemaakt moeten worden en Clara had zichzelf met een beroep op de wiskunde van die taak ontslagen: de werkelijkheid heeft niet de constructie van een verhaal.

Vik

Hij moet acht jaar oud zijn geweest want hij zat in de derde klas, de klas waarin je zat in het jaar dat je negen werd, en het was winter. Hij voelde zich voor het eerst autonoom, volwassen, in de betekenis die hij daar en toen begreep als: onafhankelijk, in staat beslissingen te nemen met kennis over hoe de dingen in elkaar steken – en met dingen bedoelde hij dan uiteraard geen dingen maar wel Belangrijke Zaken. Hij voelde dat hij tot grote daden in staat was. Hij wist dat hij dat aan de volwassenen om hem heen niet zou kunnen uitleggen, dat ze hem hoe dan ook niet zouden geloven, dat ze hem zagen als een kind en verder niets. Hij maakte daar, op zijn achtste, met zichzelf de afspraak dat hij zich dat moment en dat gevoel voor altijd zou herinneren. Hij was woedend geweest op de meester die hem opgedragen had een kleurplaat te maken omdat hij klaar was met zijn werk. Een kleurplaat! Hij was acht! Hij was geen baby. Hij keek uit het raam van het klaslokaal naar de stapel bielzen in het plantsoentje naast de school, dat de belachelijk overdreven titel Toren van Babel had, en dat kort daarvoor zogenaamd feestelijk onthuld was op een doordeweekse namiddag in de motregen. Hij keek naar die Toren van Babel, naar de rijtjeshuizen aan de overkant van de straat, naar de kleurplaat, naar de brave vlecht van het meisje voor hem. En hij voelde zijn hart en zijn hoofd groeien en groeien en te klein zijn voor zijn leven; hij wilde ruimte! Ruimte om te vullen, ruimte om grote dingen in te bewerkstelligen. Het was het eerste moment dat hij bewust was, dat hij werd overspoeld door een combinatie van geldingsdrang en levenslust. En hij was de belofte aan zichzelf nagekomen: hij had zich dat moment altijd herinnerd. En het is inderdaad dankzij die vulkanische drift dat hij grootse dingen heeft gedaan: boeken geschreven, films gemaakt, twee keer een bedrijf begonnen, geld verdiend en geld verloren, een drugs- en alcoholverslaving ontwikkeld, en ook weer overwonnen. Een scheppende kracht die hij nu echter al zo lang niet meer heeft gevoeld, dat de gedachte eraan hem een gevoel van verschrikkelijke heimwee geeft.

==

Hij spoelt een paar rogvleugels af, snijdt de peterselie fijn en legt zijn mes exact langs de lijn die de schaduw van het kozijn op het aanrecht maakt, alsof hij daar zojuist het zonlicht afgesneden heeft. Hij rookt een sigaret onder de afzuigkap. Hij dooft de peuk onder de kraan en gooit ’m in de afvalbak. Het is niet zozeer angst om zijn gezondheid die maakt dat het hem ergert dat hij nog altijd rookt, als wel het feit dat roken eigenlijk iets voor de onderklasse is geworden. Voor arme sloebers die het patent op een ongezond leven hebben. Daar wil hij niet mee worden geassocieerd. Dus koopt hij dure kleren en laat hij zijn tanden bleken. Hij zou willen dat hij erboven stond maar hij staat er niet boven, hij is gevoelig voor wat andere mensen denken.

Vanuit het keukenraam ziet Vik de bestelbus van zijn vrouw met haar naam op de zijkant. Stella Burger. Ook ziet hij een deel van een reclamezuil waarop nog net zichtbaar een affiche hangt dat de cover van het boek Geluk in veertig dagen toont. Met schuin daaroverheen de tekst: Al meer dan 100.000 exemplaren verkocht! Ook in Baflo, zelfs in Baflo, hangt reclame, denkt Vik. Hij borstelt de aardappels schoon en schenkt een glas cola in. Hij heeft pijn in zijn rug. Hij is moe. Er was een tijd dat hij ervan genoot dat hij een lichaam had. Tegenwoordig is het alleen nog maar een enorm groot en zwaar ding onder zijn hoofd dat ook al zo zwaar is. Hij wil zijn lichaam terug. En waarom moet hij de hele dag aan vroeger denken? En dan niet aan het vroeger waaraan hij eerder veel dacht, zijn studietijd – hoewel dat woord niet bepaald beschrijft wat hij deed – maar aan zijn kindertijd. Aan de derde klas en dat eerste moment van echte reflectie, aan zijn jeugd in het dorp met alles wat vreselijk is aan het Hollandse dorpsleven. Betekent het dat hij al zo oud is dat hij bijna doodgaat? Als hij wat terugdenken betreft al helemaal daar is aanbeland? Hij is bang dat hij een ziekte heeft. Hij heeft allerlei vage klachten en het lijkt hem typisch een verhaal dat in zijn leven past. Dat hij allerlei vage klachten negeert omdat hij geen hypochonder wil zijn en dat daarna dan blijkt dat het te laat is, dat het allemaal uitgezaaid is, dat er niets meer aan te doen valt.

Hij is bang dat er geen wending meer komt in zijn huwelijk met Stella. Dat het af is, dat het zo blijft, dat zij geen zin meer zullen hebben om zich samen te ontwikkelen in de een of andere richting, dat het ieder voor zich is in emotioneel opzicht en misschien ook in seksueel opzicht. Hij slingert de sla droog en klopt een dressing in elkaar.

==

Stella komt de keuken binnen. ‘Hebben we genoeg?’ vraagt ze terwijl ze in de pannen loert en intussen een pak koekjes opentrekt. ‘Cynthia blijft logeren en ook eten dus.’ Stella heeft heldere groenbruine ogen, een grote neus in verhouding tot de rest van haar gezicht en een mooie, sierlijk gewelfde mond. Ze heeft iets uitdagends in haar oogopslag en haar bruin geverfde haar groeit grijs uit. Ze is lang en slank en heeft een huid die zodra er zonlicht op valt, kleurt, begint terug te stralen. Hij kijkt haar aan, zij kijkt hem aan. Hij heeft zijn vrouw gevonden bij de vuilnis. Hij kwam zijn troep neerzetten en zij stond daar te scharrelen naar spullen die ze kon gebruiken voor haar recyclekunst en binnen het bestek van één avond waren ze volkomen voor elkaar gevallen.

‘Als dat kan tenminste... Kan dat?’ vraagt ze.

‘Kan ik ook nee zeggen?’

‘Waarom zou je?’ Ze begint aan haar vierde koekje.

‘Heb jij iets volgende week zaterdag?’

‘Wat is dat voor dag?’ vraagt ze alsof hij niet net precies gezegd heeft over welk dag het gaat.

‘Houd maar vrij. Verrassing,’ bromt hij terwijl hij de koekjes van haar afpakt en opbergt. Zaterdag. Zes dagen. Hij begint de tafel te dekken en Cynthia komt ook binnen. Ze heeft haar overall met de mouwen om haar middel geknoopt en een fel geel hemd aan en een doek om haar haren. Vik heeft plechtig met zichzelf afgesproken nooit in de karikatuur van de middelbare man te zullen vervallen: geen vertekend beeld van zijn eigen viriliteit en charisma te ontwikkelen, niet een jonge vriendin te zoeken zodra hij zich dat zou kunnen permitteren, niet ineens toch kinderen of een snelle auto te gaan willen. Maar als het eenmaal gebeurt, is er niets tegen te doen. Zoals alzheimerpatiënten in de eerste verwarrende fase weten wat hen overkomt, weten dat ze zijn begonnen alles te vergeten, dat ze binnenkort ook dat besef zelf kwijt zullen zijn, zo heeft ook hij nog heldere momenten waarop hij zichzelf doorziet. Er zijn nog momenten waarop hij wéét dat het idee dat Cynthia, die nota bene de stagiaire van zijn vrouw is, hem nodig heeft en dat hij heel veel voor haar zou kunnen betekenen, wordt ingegeven door een hormonale toestand. Maar er zijn ook al momenten dat hij zich dat niet meer realiseert, dat hij naar haar kijkt en daadwerkelijk gelooft dat zij vol verlangen wacht op de eerste stap van hem. Momenten zoals net even, toen Stella zei dat ze zou blijven logeren en hij even zeker wist dat het om hem is dat ze niet op haar scooter stapt vanavond laat, en de twintig kilometer aflegt van hun dorp terug naar de stad.