L. N. Tolstoj

Verzamelde werken

Verhalen en novellen
1851 – 1863

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

==

© Copyright 2015 Vertaling, aantekeningen en nawoord Y. BLOEMEN & M. WIEBES, LEIDEN, FROUKJE SLOFSTRA, NEW YORK en UITGEVERIJ G.A. VAN OORSCHOT, AMSTERDAM.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

==

ISBN 978 90 282 7608 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015

Vertaald uit het Russisch en van aantekeningen en nawoord voorzien door Yolanda Bloemen, Froukje Slofstra en Marja Wiebes

De overval

Het verhaal van een vrijwilliger

I

Op 12 juli kwam kapitein Chlopov, met epauletten en sabel – een uniform waarin ik hem sinds mijn aankomst in de Kaukasus nog niet had gezien – door de lage deur van mijn kuilwoning naar binnen.

– Ik kom rechtstreeks van de kolonel, zei hij ten antwoord op de vragende blik die ik op hem richtte, morgen rukt ons bataljon uit.

– Waarheen? vroeg ik.

– Naar N.N. Daar moeten de troepen samenkomen.

– En daarvandaan wordt dan verder opgetrokken?

– Waarschijnlijk.

– Waarheen? Wat denkt u?

– Wat zal ik zeggen? Ik zal u vertellen wat ik weet. Gisteravond kwam hier een Tataar van de generaal aangalopperen: hij kwam met het bevel dat het bataljon moet uitrukken en voor twee dagen proviand mee moet nemen; maar waarheen, waarom en voor hoelang? Dat zijn dingen die je niet vraagt, beste man: het bevel luidt om te gaan en dat is het.

– Maar als ze maar voor twee dagen proviand meenemen, dan kunnen de troepen het niet langer volhouden.

– Ach, dat zegt nog niets...

– Hoezo? vroeg ik verbaasd.

– Hoezo?! Toen we naar Dargo1 gingen hebben we voor een week proviand meegenomen en we zijn er wel een maand gebleven!

– Kan ik met u mee? vroeg ik na een korte stilte.

– Dat zou wel kunnen, maar ik raad het u niet aan. Waarom zo’n risico nemen?

– Nee, sta me toe dat ik uw raad niet opvolg: ik zit hier al een hele maand te wachten op de mogelijkheid om een veldslag te zien, en nu wilt u dat ik die kans voorbij laat gaan.

– Goed, gaat u dan maar mee; maar echt, u zou beter hier kunnen blijven. U zou hier op ons kunnen wachten en wat kunnen jagen; en dan gaan wij, in de hoop op een goede afloop. Dat zou het allerbeste zijn! zei hij op zo’n overtuigende toon dat ik even werkelijk dacht dat dit echt het beste zou zijn; maar ik zei vastbesloten dat ik in geen geval wilde achterblijven.

– En wat zou u daar dan moeten zien? probeerde de kapitein me verder te overtuigen. Wilt u weten hoe het tijdens gevechten toegaat? Leest u dan Beschrijving van de oorlog van Michajlovski-Danilevski,2 dat is een geweldig boek, daarin is alles tot in detail beschreven: waar de verschillende korpsen zich bevinden, hoe de gevechten verlopen.

– Nee, dat is niet wat me werkelijk interesseert, antwoordde ik.

– Hoe bedoelt u? Dus wat u eigenlijk wilt zien is hoe mensen worden gedood? In ’32 hadden we hier ook zo iemand, een of andere burger, een Spanjaard meen ik. Hij ging twee veldtochten met ons mee, hij droeg een blauwe jas... En toen werd hij neergeknald. Denk maar niet dat je hier iemand imponeert, beste man.

Hoe pijnlijk het ook voor me was dat de kapitein zo’n slechte dunk had van mijn bedoelingen, ik deed niet mijn best om hem op andere gedachten te brengen.

– En was hij moedig? vroeg ik hem.

– God mag het weten: hij reed steeds vooraan; waar geschoten werd, daar was hij.

– Dus dan was hij wel moedig, zei ik.

– Nee, dat betekent nog niet dat je moedig bent, als je je mengt in zaken waar je niks mee te maken hebt.

– Wat noemt u dan moedig?

– Moedig? Moedig? herhaalde de kapitein met het gezicht van iemand die voor het eerst met zo’n vraag geconfronteerd wordt. Moedig is diegene die zich gedraagt zoals het hoort, zei hij na enig nadenken.

Ik herinnerde me dat Plato3 moed definieert als kennis van wat men wel en wat men niet moet vrezen, en ondanks de algemeenheid en de vaagheid van de uitdrukking in de definitie van de kapitein bedacht ik dat de grondgedachten van beiden niet zoveel van elkaar verschilden als wellicht leek, en dat de definitie van de kapitein zelfs juister was dan de definitie van de Griekse filosoof, omdat als hij zich net zo had kunnen uitdrukken als Plato, hij waarschijnlijk gezegd zou hebben dat diegene moedig is die alleen maar dat vreest wat gevreesd moet worden en niet dat wat niet gevreesd moet worden.

Ik wilde mijn gedachten aan de kapitein uitleggen.

– Ja, zei ik, ik denk dat bij ieder gevaar een keuze bestaat, en de keuze die wordt gemaakt onder invloed van, bijvoorbeeld, plichtsgevoel, is moed, en de keuze die wordt gemaakt onder invloed van lagere drijfveren, is lafheid; daarom kan iemand die zijn leven riskeert uit ijdelheid of uit nieuwsgierigheid of uit hebzucht niet moedig genoemd worden; daarentegen kan iemand die onder invloed van een oprecht plichtsgevoel ten opzichte van zijn familie of gewoon uit overtuiging weigert gevaar te lopen, geen lafaard worden genoemd.

De kapitein keek me terwijl ik sprak met een enigszins bevreemde uitdrukking aan.

– Dit gaat me boven de pet, zei hij en hij stopte zijn pijp, maar we hebben hier een cadet, die houdt wel van filosoferen. Gaat u met hem praten. Hij schrijft ook gedichten.

Ik had pas in de Kaukasus met de kapitein kennisgemaakt, maar toen ik nog in Rusland was wist ik al het een en ander over hem. Zijn moeder, Marja Ivanovna Chlopova, bezat een klein landgoed en woonde op twee werst afstand van het mijne. Voor mijn vertrek naar de Kaukasus was ik bij haar geweest: de oude vrouw was heel blij dat ik haar Pasjenka (zoals ze de oude, grijze kapitein noemde) zou zien, hem – als levende brief – over haar wel en wee kon vertellen en hem een pakketje kon overhandigen. Nadat ze me op heerlijke pastei en gerookt vlees had vergast, was Marja Ivanovna naar haar slaapkamer gelopen en even later teruggekomen met een zwarte, tamelijk grote amulet waaraan een eveneens zwart zijden lint was vastgenaaid.

– Dit is onze voorspreekster, de Moeder Gods van het brandende braambos, zei ze, en na het slaan van een kruisje kuste zij het Mariabeeldje en ze overhandigde het aan mij, wees zo goed, mijn beste, en zorg dat hij het krijgt. Ziet u: toen hij naar de Kaukasus vertrok, heb ik een mis laten lezen en heb ik beloofd dit beeldje van de Moeder Gods te laten maken als hij het er levend en ongedeerd zou afbrengen. Al achttien jaar lang hebben onze voorspreekster en de heiligen erbarmen met hem: nooit is hij gewond geraakt, terwijl hij toch ik weet niet hoeveel gevechten heeft meegemaakt! Toen Michajlo, die bij hem was, mij daarover vertelde, rezen de haren me te berge, gelooft u me. Want wat ik over hem weet, dat weet ik alleen van anderen: die lieverd schrijft me nooit iets over zijn veldtochten, hij is bang dat ik ervan zal schrikken.

(Toen ik eenmaal in de Kaukasus was, kwam ik erachter, en niet van de kapitein zelf, dat hij vier keer zwaargewond was geraakt en dat hij vanzelfsprekend noch over die verwondingen noch over zijn veldtochten iets aan zijn moeder had geschreven.)

– Dus laat hij dit beeldje nu altijd bij zich dragen, ging ze verder, dan heeft hij mijn zegen. Onze heilige voorspreekster zal hem behoeden! Vooral tijdens gevechten moet hij het altijd bij zich dragen. Dus dat moet u maar zeggen, beste vriend: het moet van je moeder.

Ik beloofde haar opdracht heel precies uit te voeren.

– Ik weet dat u hem graag zult mogen, mijn Pasjenka, ging de oude vrouw verder, hij is zo’n goede jongen! Weet u, er gaat geen jaar voorbij, of hij stuurt me wel geld, en mijn dochter, Annoesjka, helpt hij ook heel veel; en dat allemaal van zijn soldij! Ik ben God waarlijk eeuwig dankbaar, besloot ze met tranen in haar ogen, dat hij me zo’n kind gegeven heeft.

– Schrijft hij u vaak? vroeg ik.

– Zelden, beste vriend; misschien één keer in het jaar, alleen als hij me geld stuurt schrijft hij wat, anders niet. Als ik niet schrijf, moeder, zegt hij, dan betekent dat dat ik gezond en wel ben, en als er, God verhoede, iets gebeurt, dan zullen anderen dat wel laten weten.

Toen ik de kapitein het geschenk van zijn moeder had gegeven (dat was in mijn kwartier), vroeg hij me om pakpapier, hij wikkelde het er zorgvuldig in en stak het bij zich. Ik vertelde hem uitgebreid hoe het met zijn moeder ging; de kapitein hoorde het zwijgend aan. Toen ik uitgesproken was liep hij naar een hoek van de kamer en was heel lang bezig met het stoppen van zijn pijp.

– Ja, dat oudje van mij is geweldig, zei hij daarvandaan met droge stem, God geve dat we elkaar nog zullen zien.

In die simpele woorden lag heel veel liefde en verdriet.

– Waarom dient u hier? vroeg ik.

– Je moet nu eenmaal ergens dienen, antwoordde hij vol overtuiging. En een dubbele soldij betekent veel voor ons arme mensen.

De kapitein leefde zuinig; hij speelde geen kaart, ging zelden aan de boemel en rookte simpele tabak die hij om de een of andere reden niet kerftabak noemde, maar sambrotalische tabak. Ik had de kapitein vroeger ook al aardig gevonden; hij had zo’n rustig, eenvoudig Russisch gezicht, prettig en gemakkelijk om in de ogen te zien; maar na dit gesprek voelde ik werkelijk achting voor hem.

II

De volgende dag kwam de kapitein om vier uur in de ochtend naar me toe. Hij droeg een oude, versleten lange jas zonder epauletten, een wijde Kaukasische broek, een witte pelsmuts, waarvan het schapenbont sjofel en vergeeld was en treurig naar beneden hing en een wat armetierige Aziatische sabel over zijn schouder. De kleine schimmel waarop hij reed liep steeds met het hoofd naar beneden in een trage telgang en sloeg onophoudelijk met zijn dunne staart. Hoewel de gestalte van de goede kapitein niet alleen weinig krijgshaftigs maar ook weinig moois had, sprak er zoveel onverschilligheid uit voor alles om hem heen dat hij onwillekeurig respect afdwong.

Ik liet hem geen moment wachten, steeg onmiddellijk te paard en we reden samen de vestingpoort uit.

Het bataljon was ons al zo’n halve kilometer vooruit en zag eruit als een zwarte, compacte, deinende massa. Dat het de infanterie was, was alleen af te leiden uit de bajonetten die als een dichte rij spitse naalden omhoogstaken en uit het naar ons overwaaiende geluid van soldatenliedjes, van getrommel en van de prachtige tenorstem van de voorzanger van de zesde compagnie, die ik in de vesting al vaker bewonderd had. De weg liep door het midden van een diep en breed ravijn, langs de oever van een klein riviertje dat op dat moment «speelde», dat wil zeggen buiten de oevers getreden was. Zwermen wilde duiven fladderden eroverheen: nu eens streken ze op de stenige oever neer, dan weer vlogen ze in snelle rondjes door de lucht en verdwenen uit het zicht. De zon was nog niet te zien, maar de bergtoppen aan de rechterkant van het ravijn begonnen al licht te worden. Grijze en wittige stenen, begroeid met geelgroen mos en donkergroene, bedauwde kruisdoorns, kornoeljestruiken en kurkolmen, tekenden zich buitengewoon helder en duidelijk af in het transparante, gouden licht van de zonsopgang; de andere zijde echter en het dal, waar een dichte nevel in ongelijke, grauwe flarden doorheen golfde, waren vochtig en somber en vormden een ondefinieerbaar kleurenpalet: bleeklila, bijna zwart, donkergroen en wit. Recht voor ons doemden tegen het donkere azuur van de horizon met verbluffende helderheid de helderwitte, matte gevaarten van de besneeuwde bergen op met hun grillige, maar tot in de kleinste details fraaie schaduwen en contouren. Krekels, libellen en duizenden andere insecten waren in het hoge gras ontwaakt en vulden de lucht met hun heldere, nooit verstommende geluiden: het was alsof vlak bij onze oren een ontelbaar aantal piepkleine klokjes luidde. De lucht rook naar water, gras, nevel – kortom, het rook als een vroege, heerlijke zomerochtend. De kapitein sloeg vuur en stak zijn pijp aan: ik vond de geur van de sambrotalische tabak en de tonderzwam heel lekker.

We reden aan de zijkant van de weg, om de infanterie zo snel mogelijk in te halen. De kapitein leek meer in gedachten verdiept dan gewoonlijk, hij nam de Dagestaanse pijp niet uit zijn mond en spoorde bij iedere stap met zijn hielen zijn kleine paard aan, dat van de ene naar de andere kant bewoog en een nauwelijks zichtbaar donkergroen spoor door het hoge, vochtige gras trok. Vlak voor zijn benen vloog met gekokker en met dat luide vleugelgeklapper waarvan elke jager onwillekeurig schrikt, een fazant op die langzaam de lucht in ging. De kapitein sloeg er in het geheel geen acht op.

We hadden het bataljon al bijna ingehaald toen achter ons hoefgetrappel van een galopperend paard te horen was, en op datzelfde moment reed een heel knappe jongeman in een officiersjas en met een hoge witte pelsmuts op ons voorbij. Op het moment dat hij ons passeerde glimlachte hij, hij knikte naar de kapitein en zwaaide met zijn zweep... Ik kon nog net zien dat hij buitengewoon gracieus in het zadel zat en de teugels vasthield en dat hij heel mooie zwarte ogen had, een smalle neus en een nog vlassige snor. Wat ik vooral leuk aan hem vond, was dat hij niet kon nalaten te glimlachen toen hij merkte dat wij hem met bewonderende blik bekeken. Alleen al uit die glimlach was op te maken dat hij nog heel jong was.

– Waar gaat die zo snel naartoe? mompelde de kapitein ontevreden kijkend, zonder de pijp uit zijn mond te nemen.

– Wie is dat? vroeg ik hem.

– Vaandrig Alanin, ritmeester bij mijn compagnie... Pas vorige maand van de cadettenschool gekomen.

– Hij neemt zeker voor het eerst deel aan een gevecht? zei ik.

– En blij dat hij is! antwoordde de kapitein, die nadenkend zijn hoofd schudde. Die jeugd!

– Natuurlijk is hij blij! Ik begrijp heel goed dat dat voor een jonge officier heel interessant moet zijn.

De kapitein zweeg een minuut of twee.

– En toch zeg ik: die jeugd! vervolgde hij met zijn basstem. Wat valt er blij te zijn, als je nog niets gezien hebt! Wanneer je vaker gaat, is het met die blijdschap wel gedaan. Kijk, we gaan nu met zo’n twintig officieren: er zal iemand gedood worden of gewond raken, zoveel is zeker. Heden ik, morgen hij, en overmorgen een derde: wat valt er dan blij te zijn?

III

De heldere zon was nauwelijks achter de berg tevoorschijn gekomen en begonnen het dal waar we doorheen trokken te verlichten of de deinende nevelwolken losten op en het werd warm. De soldaten, geweer en ransel om de schouders, marcheerden langzaam over de stoffige weg; af en toe was er in de gelederen gepraat in het Oekraïens te horen en werd er gelachen. Een paar oude soldaten in witte kielen – meestal onderofficieren – liepen met hun pijp in de mond aan de kant van de weg en voerden bezadigde gesprekken. De hoog opgeladen karren met drie paarden ervoor gingen stapvoets voort en deden dicht stof opwaaien dat stil in de lucht bleef hangen. De officieren reden vooraan; sommige gedroegen zich heel dzjigiet4 zoals men dat in de Kaukasus noemt, dat wil zeggen, ze gaven hun paard met de zweep, lieten het een stuk of vier sprongen maken en het dan ineens halt houden, waarbij het hoofd van het paard naar achter draaide; andere waren met de zangers in de weer, die ondanks de hitte en de zwoelte het ene liedje na het andere inzetten.

Zo’n vijfhonderd meter voor de infanterie uit reed op een grote schimmel bij de Tataarse ruiterij een forse en knappe officier in Aziatische kledij, die in het regiment bekendstond als een grote waaghals en bovendien als een man die nooit een blad voor de mond nam. Hij droeg een zwarte besjmet5 met galons, net zulke beenkappen, nieuwe, nauwsluitende Kaukasische muilen met galon, een gele tsjerkeska6 en een hoge, naar achteren geschoven pelsmuts. Over zijn borst en zijn rug liepen zilveren galons waaraan op zijn rug een kruithoorn en een pistool waren bevestigd; een tweede pistool en een dolk in een zilveren schede hingen aan zijn gordel. Verder had hij nog een sabel in een rode marokijnlederen schede met galons aan zijn gordel en hing er over zijn schouder een geweer in een zwart foedraal. Te oordelen naar zijn kleding, zijn houding, zijn manier van doen en in het algemeen naar al zijn bewegingen, was het duidelijk dat hij zijn best deed om voor een Tataar door te gaan. Hij zei zelfs iets in een voor mij onbekende taal tegen de Tataren die naast hem reden; maar uit de niet-begrijpende, spottende blikken die die laatsten naar elkaar wierpen maakte ik op dat zij hem niet begrepen. Hij was een van onze jonge officieren, een van die dzjigiet-waaghalzen, die zich door Marlinski en Lermontov7 hadden laten inspireren. Die mannen zien de Kaukasus alleen maar vanuit de visie van de «Helden van onze tijd», van «Moella-Noer» en dat soort figuren, en hun hele doen en laten wordt niet bepaald door hun eigen aanleg, maar is gemodelleerd naar die voorbeelden.

Deze luitenant hechtte bijvoorbeeld misschien veel waarde aan het gezelschap van keurige dames en voorname lieden – generaals, kolonels, adjudanten – ik ben er zelfs van overtuigd dat hij daar heel veel waarde aan hechtte, aangezien hij buitengewoon ijdel was –, maar hij beschouwde het als een dure plicht om zich aan alle voorname mensen van zijn grove kant te laten zien, hoewel hij daarin wel maat wist te houden; en als er in de vesting een dame op bezoek kwam, beschouwde hij het als zijn plicht om met zijn koenaks8 in enkel een rood hemd en met alleen muilen aan zijn blote voeten langs haar raam te lopen en zo hard mogelijk te schreeuwen en te schelden – en dat allemaal niet zozeer om haar te beledigen, als wel om te laten zien wat een mooie witte benen hij had en dat zij best op hem verliefd zou kunnen worden, als hij daar zelf zin in had. Ook trok hij vaak met twee of drie bevriende Tataren ’s nachts de bergen in om dan ergens langs de weg in hinderlaag te gaan liggen en voorbijkomende vijandelijke Tataren op te wachten en die dan te doden, en hoewel hij in zijn hart ook wel wist dat dit nou niet bepaald een heldendaad was, voelde hij zich toch verplicht mensen in wie hij teleurgesteld was en die hij verachtte en haatte te doen lijden. Er waren twee dingen die hij altijd bij zich droeg: een enorm heiligenbeeld om zijn hals en een dolk boven zijn hemd, waarmee hij zelfs ging slapen. Hij geloofde oprecht dat hij vijanden had. Zichzelf wijsmaken dat hij op iemand wraak moest nemen en dat hij een belediging met bloed moest wissen, was voor hem het grootste genoegen. Hij was ervan overtuigd dat gevoelens van haat, wraak en verachting voor het menselijk geslacht de hoogste en meest verheven en poëtische gevoelens waren. Maar zijn geliefde, een Tsjerkessische9 natuurlijk – die ik later een keer heb gezien – zei dat hij een heel erg lieve en zachtaardige man was, dat hij elke avond droefgeestige memoires schreef, netjes zijn uitgaven noteerde op lijntjespapier en op zijn knieën bad tot God. En wat moest hij zich geen geweld aandoen om voor zichzelf te poseren als diegene die hij wilde zijn, omdat zijn kameraden en de soldaten hem niet konden begrijpen zoals hij graag zou willen zijn. Op een keer, tijdens een van zijn nachtelijke expedities met zijn maten, had hij onderweg een vijandelijke Tsjetsjeen met een kogel in zijn been verwond, waarna hij hem gevangen had genomen. Die Tsjetsjeen verbleef daarna zeven weken bij de luitenant en de luitenant verpleegde en verzorgde hem alsof hij zijn beste vriend was, en nadat de man genezen was liet hij hem gaan en gaf hij hem geschenken mee. Kort daarna moest de luitenant zich tijdens een expeditie met zijn linie terugtrekken, en toen hij aan het schieten was om zich tegen de vijand te verdedigen, hoorde hij dat iemand vanuit de vijandelijke gelederen zijn naam riep, en diezelfde Tsjetsjeen, die eerder gewond was geweest, reed naar voren en gebaarde duidelijk naar de luitenant dat hij hetzelfde moest doen. De luitenant reed naar zijn vriend toe en drukte hem de hand. De bergbewoners stonden op een afstandje en schoten niet; maar zodra de luitenant zijn paard wendde om terug te rijden schoten een paar van de mannen op hem, en een van die kogels schampte hem onder aan zijn rug. Een andere keer heb ik zelf gezien dat er ’s nachts in de vesting een brand was en dat twee compagnies die aan het blussen waren. Midden in die menigte verscheen, verlicht door de purperen vlammen van de brand, plotseling de rijzige gestalte van een man op een zwart paard. Die gestalte deed de menigte uiteenwijken en reed tot dicht bij het vuur. Toen hij er vlak voor stond, sprong de luitenant van zijn paard en rende het huis binnen dat aan één kant in brand stond. Vijf minuten later kwam de luitenant met verzengde haren en een verbrande elleboog naar buiten met twee duifjes onder zijn jas die hij uit de vlammen gered had.

Zijn achternaam was Rosenkranz; maar hij had het vaak over zijn afkomst en beweerde dan dat hij op de een of andere manier afstamde van de Varjagen10 omdat hij duidelijk wilde maken dat hij en zijn voorouders zuiver Russisch waren.

IV

De zon had de helft van zijn baan afgelegd en wierp door de gloeiende lucht hete stralen op de droge aarde. De donkerblauwe hemel was heel helder; slechts aan de voet raakten de besneeuwde bergen gehuld in wit-lila wolken. De onbeweeglijke lucht leek vervuld van doorzichtig stof: het werd ondraaglijk heet. Toen ze halverwege de weg bij een klein beekje waren aangekomen, hielden de manschappen halt. De soldaten zetten hun geweren neer en renden naar het beekje; de bataljonscommandant ging in de schaduw zitten, op een trommel, met op zijn dikkige gezicht een uitdrukking die in overeenstemming was met de waardigheid van zijn rang, en ging met een paar officieren een hapje eten; de kapitein ging in het gras onder de compagniewagen liggen; de moedige luitenant Rosenkranz en nog een paar jonge officieren installeerden zich op hun uitgespreide capes en maakten zich op een drinkgelag aan te richten, te oordelen naar alle flessen die ze om zich heen hadden neergezet en naar de enorme geestdrift van de zangers die in een halve kring om hen heen stonden en op de melodie van de lezginka11 een danslied zongen terwijl anderen meefloten:

==

Sjamil wilde oproer maken

Lang geleden, lang gelee..

Traj-raj, ra-ta-taj...

Lang geleden, lang gelee.

==

Onder die officieren bevond zich ook de jonge vaandrig die ons ’s ochtends had ingehaald. Het was vermakelijk om hem te zien: zijn ogen glansden, hij sprak een beetje met dubbele tong en wilde voortdurend iedereen kussen en iedereen zijn liefde verklaren... Arme jongen! Hij wist nog niet dat iemand in zo’n toestand belachelijk kan zijn, dat zijn openheid en de vriendelijkheid die hij tentoonspreidde bij anderen geen genegenheid wekte, zoals hij hoopte, maar spot – en hij wist ook niet hoe knap hij eruitzag toen hij zich uiteindelijk oververhit op zijn cape liet vallen, en op zijn ellebogen gesteund zijn dikke zwarte haar naar achteren streek.

Twee officieren zaten onder de wagen en speelden kaart op een provisiemand.

Ik luisterde nieuwsgierig naar de gesprekken van de soldaten en de officieren en keek aandachtig naar de uitdrukkingen op hun gezichten; maar werkelijk bij geen van hen kon ik een spoor ontdekken van de onrust die ikzelf ervoer: uit de grapjes, het gelach en de verhalen sprak een algemene zorgeloosheid en onverschilligheid tegenover het ophanden zijnde gevaar. Alsof ze zich niet konden voorstellen dat sommigen van hen niet langs deze weg zouden terugkeren!

V

Tegen zeven uur ’s avonds trokken we stoffig en vermoeid de brede, versterkte poort van de vesting N.N. binnen. De zon ging onder en wierp schuine, roze stralen op de schilderachtige batterijen en de tuinen met de hoge Italiaanse populieren die de vesting omgaven, op de gele zaaivelden en op de witte wolken die om de besneeuwde bergen heen drongen alsof ze hen wilden imiteren door een niet minder grillige en mooie keten te vormen. De jonge halvemaan was als een transparant wolkje aan de horizon te zien. In de bij de poorten liggende aoel riep een Tataar op het dak van een hut de gelovigen op tot het gebed; de zangers brachten hun liederen met vernieuwde kracht en energie ten gehore.

Nadat ik wat had gerust en me wat had opgefrist, begaf ik me naar een adjudant die ik kende om hem te verzoeken de generaal van mijn plannen op de hoogte te brengen. Onderweg vanuit de voorstad waar ik was ingekwartierd zag ik in de vesting N.N. iets wat ik absoluut niet verwacht had. Een fraai rijtuig met twee zitplaatsen, waarin een modieus hoedje te zien was en waaruit flarden van een gesprek in het Frans te horen waren, haalde me in. Uit het openstaande raam van het huis van de commandant kwamen de klanken aanwaaien van een «Lizanka» of «Katinka-polka»12 die op een slechte, ontstemde piano gespeeld werd. In de herberg waar ik langsliep zat een stelletje soldaat-schrijvers met sigaretten in de hand achter glazen wijn en ik hoorde hoe een van hen tegen een ander zei: «Als ik het zeggen mag... wat de politiek aangaat is Marja Grigorjevna bij ons nummer één.» Een gebochelde jood in een afgedragen jasje en met een ziekelijk gelaat liep te slepen met een piepend, beschadigd buikorgel en door de hele voorstad klonken de klanken van de finale van «Lucia».13 Twee vrouwen in ruisende jurken, met zijden omslagdoeken en helder gekleurde parasolletjes in de hand, liepen langs me over het houten trottoir. Twee meisjes, een in een roze, en een in een blauwe jurk, stonden blootshoofds bij de aarden wal rond een laag huis en lieten een wat gekunsteld gegiechel horen, kennelijk met de bedoeling de aandacht van de passerende officieren te trekken. Die officieren, in nieuwe uniformjasjes, met witte handschoenen aan en met blinkende epauletten, paradeerden door de straten en over de boulevard.

Ik trof mijn kennis aan op de benedenverdieping van het huis van de generaal. Ik had hem nog maar net kunnen uitleggen wat mijn wensen waren en van hem te horen gekregen dat hij die graag zou inwilligen, of dat fraaie rijtuig dat ik onderweg al had gezien reed ratelend langs het raam waar wij achter zaten en bleef voor het bordes staan. Uit het rijtuig stapte een rijzige man in het uniform van de infanterie, met majoorsepauletten, die het huis van de generaal binnenging.

– Ach, neem me niet kwalijk, alsjeblieft, zei de adjudant tegen me terwijl hij opstond. Ik moet het direct melden bij de generaal.

– Wie is daar aangekomen? vroeg ik.

– De gravin, antwoordde hij, hij knoopte zijn uniformjas dicht en rende naar boven.

Een paar minuten later liep een niet zo grote, maar heel knappe man in een uniformjas zonder epauletten en met een wit kruis in zijn knoopsgat vanuit het huis het bordes op. Achter hem aan liepen een majoor, een adjudant en nog twee officieren. Uit de manier van doen, uit de stem en uit alle bewegingen van de generaal sprak dat deze man een zeer hoge dunk had van zichzelf.

– Bonsoir, madame la comtesse14, zei hij en hij gaf haar door het raam van het rijtuig een hand.

Het handje in het glacéhandschoentje drukte zijn hand en een knap, glimlachend gezichtje onder een geel hoedje verscheen in het raampje van het rijtuig.

Van het hele gesprek, dat enkele minuten duurde, hoorde ik toen ik langsliep alleen dat de generaal glimlachend zei:

– Vous savez que j’ai fait vœu de combattre les infidèles; prenez donc garde de le devenir.15

In het rijtuig werd gelachen.

– Adieu donc, cher général16.

– Non, au revoir, zei de generaal terwijl hij de eerste treden naar het bordes op liep, n’oubliez pas, que je m’invite pour la soirée de demain.17

Het rijtuig zette zich ratelend weer in beweging.

«Dat is ook weer zo iemand, dacht ik toen ik terugliep, die alles heeft waar wij Russen naar streven: rang, rijkdom, aanzien – en die man maakt voor het gevecht, waarvan alleen God weet hoe het zal aflopen, grapjes met een knappe vrouw en belooft haar dat hij de volgende dag bij haar op de thee zal komen, net alsof hij haar heeft ontmoet op een bal!»

Bij de adjudant ontmoette ik een man die me nog meer verbaasde: het was een jonge eerste luitenant van het K.-regiment, die opviel door zijn haast vrouwelijke zachtaardigheid en schuchterheid, en die naar de adjudant kwam om zijn ergernis en verontwaardiging te luchten over mensen die tegen hem zouden intrigeren om ervoor te zorgen dat hij niet mee ten strijde zou trekken. Hij zei dat het een heel gemene streek was, dat het niet kameraadschappelijk was, dat hij het niet zou vergeten, enzovoort. Hoe goed ik ook keek naar zijn gezichtsuitdrukking en hoe goed ik ook luisterde naar de klank van zijn stem, ik was ervan overtuigd dat hij beslist niet deed alsof, maar dat hij diep verontwaardigd en verdrietig was dat hij niet mee mocht om op de Tsjerkessen te schieten en zich aan hun schoten bloot te stellen; hij was zo verdrietig als een kind kan zijn dat ten onrechte klappen heeft gekregen... Ik begreep er helemaal niets van.

VI

Om negen uur ’s avonds zouden de troepen uitrukken. Om half negen steeg ik te paard en ik reed naar de generaal, maar omdat ik ervan uitging dat hij en de adjudant het druk hadden, hield ik halt op straat; ik bond mijn paard aan een hek en ging op een aarden muurtje zitten, om zodra de generaal zou wegrijden achter hem aan te gaan.

De gloed en de schittering van de zon hadden al plaatsgemaakt voor de koelte van de nacht en het matte schijnsel van de jonge maan, die tegen het donkerblauw van de sterrenhemel een bleke halve kring van licht om zich heen vormde en al bezig was te dalen; achter de ramen van de huizen en door de kieren van de luiken van de aarden hutten schemerde licht. De slanke populieren in de tuinen, die afstaken tegen de horizon achter de witgekalkte, door de maan belichte aarden hutten met rieten daken, leken nog hoger en zwarter.

De lange schaduwen van de huizen, bomen, hekken tekenden zich fraai af op de lichte, stoffige weg... In de rivier kwaakten de kikkers18 aan één stuk door, in de straten hoorde je het ene moment snelle voetstappen en gepraat en het andere moment hoefgetrappel; vanuit de voorstad dreven af en toe de klanken van een buikorgel aan: eerst «Winden waaien» en dan zoiets als de «Aurora-wals».

Ik ga niet vertellen welke gedachten me bezighielden: ten eerste omdat ik me ervoor zou schamen te bekennen welke sombere gedachten mijn geest voortdurend belaagden terwijl ik om me heen niets dan vrolijkheid en blijdschap zag, en ten tweede omdat dit niet in mijn verhaal past. Ik verviel in zo’n gepieker dat ik niet eens merkte dat de klok elf uur sloeg en dat de generaal met zijn hele gevolg me voorbijreed.

Haastig steeg ik te paard en ik stoof weg om het detachement in te halen.

De achterhoede bevond zich nog binnen de vestingpoort. Met moeite baande ik me een weg door de dicht op elkaar staande kanonnen, kisten, de proviandwagens en de luid bevelen schreeuwende officieren. Toen ik de poort uit was, reed ik in een draf langs de manschappen die zich over de lengte van een werst uitstrekten en zich in het donker zwijgend voortbewogen en bereikte de generaal. Terwijl ik langs de artillerie reed die een aaneengesloten keten van geschut vormde en langs de officieren die te paard tussen de kanonnen reden, ving ik als een kwetsende dissonant tussen de stille en plechtige harmonie een stem op die met een Duits accent schreeuwde: «Achtillechist, hiech mit die lont!» – en de stem van de soldaat die haastig riep: «Sjevtsjenko! De luitenant wil vuur hebben.»

Het grootste deel van de hemel was bedekt met langwerpige donkergrijze wolken; slechts hier en daar twinkelden daartussen matte sterren. De maan was al verdwenen achter de nabije horizon van zwarte bergen die rechts van ons zichtbaar waren, en wierp op hun toppen een zwak en bevend schemerlicht dat scherp contrasteerde met het ondoordringbare duister beneden aan de voet. De lucht was warm en zo stil dat het leek of er geen grassprietje, geen wolkje bewoog. Het was zo donker dat het zelfs op heel korte afstand onmogelijk was dingen te onderscheiden: aan weerszijden van de weg dacht ik nu eens rotsen te zien, dan weer dieren of vreemde mensen – maar ik kwam er pas achter dat het struiken waren toen ik hun geritsel hoorde en ik de frisheid voelde van de dauw waarmee ze overdekt waren. Voor me zag ik een compacte deinende zwarte muur, waarachter enkele vlekken bewogen: dat waren de voorhoede van de cavalerie en de generaal met zijn gevolg. Achter ons bewoog zo’n zelfde duistere massa, maar lager dan de voorste: dat was de infanterie.

In de hele colonne heerste zo’n stilte dat alle in elkaar overlopende, van geheimzinnige schoonheid vervulde geluiden van de nacht duidelijk te horen waren: het droefgeestige gejank van de jakhalzen in de verte, dat soms op wanhopig huilen leek en dan weer op gelach, de luide eentonige zang van krekels, kikkers en kwartels, een dichterbij komend geraas waarvan ik de oorsprong absoluut niet wist te verklaren; en al die nachtelijke, nauwelijks hoorbare bewegingen van de natuur die niet te begrijpen of te definiëren waren, vloeiden samen tot één prachtig vol geluid dat wij de stilte van de nacht noemen. Die stilte werd verstoord door of, beter gezegd, versmolt met het door de traag voorwaarts gaande colonne voortgebrachte doffe stampen van de hoeven en geritsel van het hoge gras.

Slechts af en toe was het rollen van een zwaar kanon, het gekletter van tegen elkaar stotende bajonetten, onderdrukt gepraat of paardengesnuif te horen.

De natuur ademde verzoenende schoonheid en kracht.

Is er dan op deze prachtige wereld werkelijk niet genoeg ruimte voor de mensen, onder deze onmetelijke sterrenhemel? Kan er te midden van deze betoverende natuur in de ziel van de mens werkelijk een gevoel van woede, van wraak of de drang om zijn naaste te vernietigen bestaan? Alles wat niet goed is in het hart van een mens zou toch moeten verdwijnen wanneer hij in aanraking komt met de natuur, deze rechtstreekse uitdrukking van schoonheid en goedheid.

VII

We reden al meer dan twee uur voort. Ik begon wat rillerig te worden en moest vechten tegen de slaap. In het donker had ik een vaag beeld van steeds dezelfde niet goed te onderscheiden zaken: op enige afstand die donkere muur, diezelfde voortbewegende vlekken; vlakbij de achterhand van een schimmel die met zijn staart sloeg en zijn achterbenen wijd uiteenplaatste; een rug in een witte tsjerkeska waarop een geweer in een zwart foedraal heen en weer schudde en de witte greep van een pistool in een geborduurde pistooltas zichtbaar was; het vuur van een sigaret dat licht wierp op een donkerblonde snor, een kraag van beverbont en een hand in een zeemleren handschoen. Ik boog me voorover naar de hals van mijn paard, deed mijn ogen dicht en dommelde even in; daarna schrok ik ineens op van het bekende hoefgetrappel en geritsel; ik keek om me heen en had het idee dat ik stilstond en dat de zwarte muur die voor mij was op me af kwam, of dat die muur stilstond en ik nu op hem af reed. Op een van die momenten schrok ik nog meer door een constant ruisen dat dichterbij kwam en waarvan ik de herkomst niet kon thuisbrengen. Het was het geluid van water. We gingen door een diepe kloof en naderden een bergstroom die juist buiten zijn oevers was getreden.19 Het geraas werd heviger, het vochtige gras werd dikker en hoger, het struikgewas werd steeds dichter en de horizon vernauwde zich geleidelijk aan. Nu en dan vlamden tegen de duistere achtergrond van de bergen op verschillende plaatsen heldere lichten op die meteen weer verdwenen.

– Zeg, vertel ’s, wat zijn dat voor lichten? vroeg ik fluisterend aan de Tataar die naast me reed.

– Weet je niet? antwoordde hij.

– Nee, dat weet ik niet.

– Dat is, bergmensen binden stro op tajak20 en zwaaien met vuur.

– Waarom dan?

– Alle mensen moeten weten: Russen komen. Nu is het aj-aj, in dorpen, voegde hij er lachend aan toe, komt tomasja,21 iedereen sleept choerda-moerda22 naar het ravijn.

– Dus in de bergen weten ze al dat er troepen in aantocht zijn? vroeg ik.

– Ej! Hoe niet kunnen weten? Altijd weten; zo zijn onze mensen.

– Dus Sjamil bereidt zich nu ook voor op de strijd? zei ik.

– Jok,23 antwoordde hij, en hij schudde ontkennend zijn hoofd. Sjamil zal niet strijden: Sjamil naïb24 sturen en zelf door koker kijken, daarboven.

– Woont hij ver weg?

– Niet ver. Daar, aan linkerkant, op werst of tien.

– Hoe kan het dat jij dat weet? vroeg ik. Ben je daar geweest?

– Ja: al onze mensen in bergen geweest.

– En heb je Sjamil gezien?

– Pfoe! Wij Sjamil niet zien. Honderd, driehonderd, duizend mjoerid25 om hem heen. Sjamil middenin! voegde hij eraan toe met een uitdrukking van slaafs respect op zijn gezicht.

Wanneer je omhoogkeek was te merken dat de helderder geworden hemel in het oosten opklaarde en dat het Zevengesternte de horizon naderde; maar in de kloof waar wij doorheen trokken was het vochtig en somber.

Plotseling vlamden een eindje voor ons, in het donker, enkele vuren op; op hetzelfde moment suisden met een sissend geluid kogels voorbij, en door de ons omringende stilte heen klonken in de verte schoten en een luide, doordringende kreet. Dat was een piket van de vijandelijke voorhoede. De Tataren, waaruit het bestond, schreeuwden, schoten in het wilde weg en stoven uiteen.

Alles werd stil. De generaal wilde een tolk bij zich hebben. De Tataar in de witte tsjerkeska reed naar hem toe en sprak enige tijd op fluistertoon en met veel gebaren met hem.

– Kolonel Chasanov, geef opdracht dat de tirailleurs zich verspreiden, zei de generaal met zachte, slepende, maar goed hoorbare stem.

De colonne naderde de rivier. De zwarte bergen van de kloof lagen nu achter ons; het begon licht te worden. Het firmament, waaraan nauwelijks waarneembaar bleke, vage sterren stonden, leek hoger; weerlicht flitste fel op in het oosten; een frisse, doordringende bries woei uit het westen en een ijle nevel steeg als stoom op boven de ruisende rivier.

VIII

De gids wees ons de doorwaadbare plaats, en de voorhoede van de cavalerie en daarna ook de generaal met zijn gevolg gingen door de rivier naar de overzijde. Het water kwam bij de paarden tot aan de borst en stortte zich met ontzaglijke kracht tussen de witte stenen door, die op sommige plaatsen boven het water uitstaken, en vormde om de benen van de paarden schuimende, bruisende kolken. De paarden waren verbaasd over het gebruis van het water, hieven hun hoofden op en spitsten hun oren, maar stapten gelijkmatig en voorzichtig tegen de stroom in voorwaarts over de oneffen bodem. De ruiters hielden hun benen en hun wapens hoog. De infanteriesoldaten, die letterlijk alleen hun hemden nog aanhadden, hielden hun geweren waaraan ze de bundels met hun kleren vastgemaakt hadden boven het water en grepen elkaar – steeds met twintig man – bij de armen en probeerden met duidelijk aan hun gespannen gezichten af te lezen moeite de stroom te weerstaan. De treinsoldaten van de artillerie joegen onder luid geschreeuw de paarden in draf het water in. De kanonnen en de groene kisten waar het water nu en dan overheen sloeg ratelden over de steenachtige bodem; maar de brave kozakkenpaarden trokken eendrachtig aan het gareel, deden het water schuimen en bereikten met natte staart en manen de andere oever.

Zodra de oversteek was volbracht, verscheen er op het gezicht van de generaal ineens een peinzende en ernstige uitdrukking; hij wendde zijn paard en zette met de cavalerie in draf koers naar een breed, door bos omzoomd open veld dat voor ons lag. Een kordon van bereden kozakken verspreidde zich langs de randen van het bos.

In het bos duikt een man te voet op, in een tsjerkeska en met een bontmuts op, en nog een, en nog een... Een van de officieren zegt: «Dat zijn Tataren.» Er stijgt een rookwolkje op van achter een boom... een schot, en nog een... Snel op elkaar volgende schoten van ons overstemmen de vijandelijke. Slechts af en toe toont een kogel die, traag zoemend als een bij, langsvliegt dat niet alle schoten van ons komen. Daar rukken de infanteristen in looppas en de artilleristen in draf op naar de vuurlinie; men hoort het dreunende kanongebulder, de metaalklank van de afgeschoten kartetsen, het gesis van de houwitsers, het geknetter van de geweren. Cavalerie, infanterie en artillerie zijn overal op het uitgestrekte veld te zien. De rookwolkjes uit de kanonnen, van de houwitsers en van de geweren vermengen zich met het bedauwde groen en met de nevel. Kolonel Chasanov galoppeert naar de generaal en laat zijn paard in volle gang ineens stilhouden.

– Excellentie! zegt hij, en hij brengt zijn hand naar zijn pelsmuts, beveelt u de cavalerie een charge uit te voeren? Er zijn vaantjes26 opgedoken, en hij wijst met zijn zweep naar de Tataarse ruiters die voorafgegaan worden door twee mannen op witte paarden, die rode en blauwe lappen aan stokken meevoeren.

– Mijn zegen heb je, Ivan Michajlytsj! zegt de generaal.

De kolonel wendt zijn paard, trekt zijn sabel en roept: «Hoera!»

«Hoera! Hoera! Hoera!» klinkt het door de gelederen en de cavalerie stormt achter hem aan.

Iedereen kijkt vol spanning: daar is een vaan, daar nog een, een derde, een vierde...

De vijand wacht de aanval niet af, zoekt dekking in het bos en opent daarvandaan het geweervuur. Steeds meer kogels suizen langs.

– Quel charmant coup d’oeil!27 zegt de generaal, die op Engelse wijze op zijn slankbenige zwarte paardje op en neer huppelt.

– Charrmant! antwoordt de majoor met Franse tongval; hij geeft zijn paard met de zweep en rijdt naar de generaal. C’est un vrrai plaisirr, que la guerre dans un aussi beau pays28, zegt hij.

– Et surtout en bonne compagnie29, voegt de generaal er met een vriendelijke glimlach aan toe.

De majoor buigt.

Op dat moment vliegt met een onaangenaam sissend geluid een vijandelijke kanonskogel langs en slaat ergens in; achter ons is het gekreun van een gewonde te horen. Dat gekreun treft me zo buitengewoon, dat het militaire schouwspel ineens al zijn aantrekkelijkheid voor mij verliest; maar buiten mij schijnt niemand het op te merken: de majoor lijkt nog enthousiaster te lachen; een andere officier maakt volkomen kalm zijn zin af; de generaal kijkt de andere kant op en zegt met een heel rustig lachje iets in het Frans.

– Geeft u bevel het vuur te beantwoorden? vraagt de commandant van de artillerie die komt aangalopperen.

– Ja, maak ze maar bang, zegt de generaal achteloos, en hij steekt een sigaar op.

De batterij wordt opgesteld en het vuren begint. De grond kreunt onder de schoten, onophoudelijk flitsen vuren op en de rook, waarin men de mannen die het geschut bedienen nauwelijks kan onderscheiden, slaat op de ogen.

Het dorp wordt bestookt. Kolonel Chasanov komt weer aanrijden en ijlt, op bevel van de generaal, naar het dorp. Weer klinkt de strijdkreet en de cavalerie verdwijnt in de wolk van stof die ze heeft doen opwaaien.

Het schouwspel was werkelijk magnifiek. Voor mij, een man die niet aan de strijd deelnam en er niet aan was gewend, was er echter iets dat de totale indruk bedierf: dat al die beweging, die geestdrift en dat geschreeuw mij nutteloos leken. Onwillekeurig kwam bij mij de vergelijking op met een man die woest met een bijl op de lucht inhakt.

IX

De aoel was al door onze troepen ingenomen en er was geen vijandelijke ziel meer aanwezig toen de generaal met zijn gevolg, waar ik me ook bij had gevoegd, eropaf reed.

Langwerpige, nette hutten met platte, aarden daken en mooie schoorstenen lagen langs oneffen, steenachtige heuvels, waarlangs een kleine rivier stroomde. Aan de ene kant waren door het heldere zonlicht beschenen groene tuinen te zien met enorme peren- en pruimenbomen; aan de andere kant rezen vreemde schaduwen op: de loodrecht staande hoge stenen van een kerkhof en lange houten palen met bollen en vlaggen in allerlei kleuren aan de top. (Dat waren de graven van de dzjigieten.)

De troepen stonden in het gelid bij de poort. Een minuut later hadden dragonders, kozakken en infanteristen zich met zichtbaar genoegen over de bochtige straatjes verspreid, en het lege dorp kwam onmiddellijk tot leven. Hier stort een dak in, hakt een bijl tegen een sterke boom en wordt een planken deur opengebroken, daar vatten een hooimijt, een hek, een hut vlam en stijgt een zuil van dichte rook op in de heldere lucht. Verderop zeult een kozak met een grote zak meel en een tapijt; een soldaat komt met een stralend gezicht met een blikken bak en een lap een hut uit; een ander probeert met uitgestrekte armen twee kippen te vangen die kakelend bij een schutting heen en weer lopen; een derde heeft ergens een enorme koemgan, een pot, met melk gevonden, hij drinkt eruit en gooit hem daarna schaterend op de grond.

Het bataljon waarmee ik uit de vesting N. was gekomen, bevond zich ook in het dorp. De kapitein zat op het dak van een hut en blies uit zijn korte pijpje met zo’n onaangedaan gezicht pluimpjes rook van zijn sambrotalische tabak dat ik, toen ik hem zag, vergat dat we in een vijandelijk dorp waren, en ik helemaal het gevoel had dat ik er thuis was.

– Ah! Bent u ook hier? zei hij toen hij me opmerkte.

De lange gestalte van luitenant Rosenkranz dook nu eens hier, dan weer daar in het dorp op; hij gaf onafgebroken commando’s en zag eruit alsof hij zich veel zorgen maakte. Ik zag dat hij met een triomfantelijk gezicht uit een hut naar buiten kwam; achter hem aan kwamen twee soldaten die een geknevelde oude Tataar meevoerden. De oude man, wiens hele kleding bestond uit een totaal afgedragen bonte kiel en een voddige broek, was zo zwak dat zijn magere, stevig achter zijn kromme rug vastgebonden armen nauwelijks aan zijn schouders leken vast te zitten en dat zijn kromme, blote benen met moeite voortbewogen. Zijn gezicht en zelfs een deel van zijn kaalgeschoren hoofd waren doorgroefd door diepe rimpels; zijn vertrokken, tandeloze mond, omgeven door een grijze, kortgeknipte snor en baard, bewoog onophoudelijk, alsof hij ergens op kauwde, maar in zijn rode, wimperloze ogen glinsterde nog vuur; de onverschilligheid van een oude man ten opzichte van het leven stond erin te lezen.

Rosenkranz vroeg hem via een tolk waarom hij niet met de anderen was weggegaan.

– Waar zou ik heen moeten? zei hij en hij keek kalm opzij.

– Naar waar de anderen heen zijn gegaan, merkte iemand op.

– De dzjigieten zijn met de Russen gaan vechten, maar ik ben een oude man.

– Ben je niet bang voor de Russen?

– Wat zullen de Russen me doen? Ik ben een oude man, zei hij weer, en hij keek onverschillig het kringetje rond dat om hem heen stond.

Op de terugtocht zag ik die oude man, blootshoofds, met vastgebonden armen, heen en weer schuddend achter op het zadel van een kozak zitten en met dezelfde onverstoorbare uitdrukking om zich heen kijken. Ze hadden hem nodig voor de uitruil van gevangenen.

Ik klom op het dak en zocht een plaatsje naast de kapitein.

– De vijand was geloof ik niet met veel man, zei ik tegen hem omdat ik graag zijn mening over het gevecht wilde horen.

– De vijand? herhaalde hij verbaasd. Die was er helemaal niet. Noem je dat een vijand? Let dan vanavond maar op, als we ons terugtrekken: je zult zien dat ze ons dan uitgeleide komen doen. Dan komen ze ineens daar aanzetten! voegde hij eraan toe en hij wees met zijn pijp naar het kreupelbos waar we ’s ochtends doorheen waren getrokken.

– Wat is dat? vroeg ik, de kapitein ongerust onderbrekend, en ik wees naar een groepje Donkozakken dat niet ver van ons vandaan om iets heen gegroepeerd stond.

Er klonk daar iets dat veel weg had van het gehuil van een kind en de woorden:

– Hé, niet met die sabel... wacht... dat zien ze... Heb je een mes, Jevstignejitsj? Geef ’s een mes...

– Ze zijn iets aan het verdelen, die schurken, zei de kapitein kalm.

Maar op datzelfde moment kwam ineens de knappe vaandrig om een hoek gerend en hij stormde met een verhit, geschrokken gezicht en veel armgezwaai op de kozakken af.

– Raak hem niet aan, maak hem niet dood! riep hij met zijn kinderlijke stem.

Bij het zien van de officier deinsden de kozakken terug en lieten een wit geitje los. De jonge vaandrig was helemaal ontdaan, hij mompelde nog wat en bleef met een verbouwereerd gezicht voor hen staan. Toen hij mij en de kapitein op het dak zag, werd hij nog roder en kwam hij snel op ons toe gerend.

– Ik dacht dat ze een kind wilden doodmaken, zei hij met een verlegen glimlach.

X

De generaal reed met de cavalerie voorop. Het bataljon waarmee ik uit de vesting N. was gekomen bleef in de achterhoede. De compagnie van kapitein Chlopov en die van luitenant Rosenkranz trokken zich gezamenlijk terug.

De voorspelling van de kapitein kwam volledig uit: zodra we in het smalle strookje bos waren waarover hij het had gehad, zagen we aan beide kanten voortdurend bergbewoners te paard en te voet opduiken, en zo dichtbij dat ik heel goed zag dat sommigen in gebogen houding met een geweer in hun handen van de ene boom naar de andere renden.

De kapitein nam zijn muts af en bekruiste zich devoot; een paar oude soldaten deden hetzelfde. In het bos was de strijdkreet te horen en de uitroepen: «Jaj gjaoer! Oeroes naj!» Korte, droge geweerschoten volgden op elkaar, de kogels kwamen van beide zijden. Onze mannen beantwoordden dit zwijgend met een snelvuur; slechts af en toe waren in hun gelederen opmerkingen te horen als: «Hij vuurt daarvandaan!30 Dat is gemakkelijk schieten, vanuit het bos, we zouden een kanon moeten hebben...» enzovoort.

Het geschut werd in de vuurlinie gebracht en na een paar kartetssalvo’s leek de vijand te verzwakken, maar een paar minuten later en bij iedere stap die de troepen deden werden het vuur, de strijdkreten en de uitroepen weer heviger.

We waren nog geen zeshonderd meter van het dorp verwijderd toen vijandelijke kogels over ons heen vlogen. Ik zag hoe een soldaat door zo’n kogel gedood werd... maar waarom zou ik de details van zo’n afschuwelijk beeld schilderen terwijl ik er zelf heel wat voor zou geven om het te vergeten!

Luitenant Rosenkranz schoot zelf zonder enige onderbreking met zijn geweer, schreeuwde met schorre stem naar de soldaten en galoppeerde ijlings van het ene einde van de linie naar het andere. Hij was wat bleek en dat paste heel goed bij zijn krijgshaftige uiterlijk.

De knappe vaandrig was vol geestdrift; zijn mooie donkere ogen glinsterden stoutmoedig, om zijn mond speelde een glimlach; onophoudelijk reed hij naar de kapitein om hem toestemming te vragen voor een stormaanval.

– We slaan ze terug, zei hij vol overtuiging, echt, we slaan ze terug.

– Dat is niet nodig, antwoordde de kapitein rustig, we moeten terugtrekken.

De compagnie van de kapitein had de rand van het bos ingenomen en beantwoordde liggend het vijandelijke vuur. De kapitein, met zijn afgedragen uniformjas en kreukelige muts, had de teugels van zijn kleine schimmel laten vallen en zijn benen opgetrokken in de korte stijgbeugels – hij zweeg en verroerde zich niet. (De soldaten wisten heel goed wat hun te doen stond, dus bevelen geven was niet nodig.) Heel af en toe verhief hij zijn stem om iets te roepen tegen de mannen die hun hoofd omhoogstaken.

De gestalte van de kapitein had weinig krijgshaftigs, maar hij bezat zoveel waarachtigheid en eenvoud dat ik onder de indruk was. «Dat is nou iemand die echt moedig is,» zei ik onwillekeurig bij mezelf.

Hij was precies zoals ik hem altijd had gezien: dezelfde rustige bewegingen, dezelfde gelijkmoedige stem, dezelfde onbevangen uitdrukking op zijn niet knappe, maar eenvoudige gezicht; alleen aan zijn blik, die helderder was dan gewoonlijk, was de aandacht te zien van een man die rustig opging in zijn taak. Het is gemakkelijk gezegd: precies zoals altijd; maar wat een verschillende nuances merkte ik op bij de anderen: de een wilde rustiger lijken dan gewoonlijk, een ander harder, een derde vrolijker; aan het gezicht van de kapitein was te zien dat hij niet begreep waarom je een pose zou aannemen.

De Fransman die bij Waterloo zei: «La garde meurt, mais ne se rend pas»31 – en andere, vooral Franse helden die gedenkwaardige uitspraken hebben gedaan, waren moedig en hebben werkelijk gedenkwaardige woorden gesproken; maar het verschil tussen hun moed en de moed van de kapitein was dat zelfs wanneer er in de ziel van mijn held een groots woord zou zijn opgekomen, hij dat niet zou hebben gezegd; ten eerste omdat hij bang zou zijn geweest daarmee de grootse zaak te verstoren, en ten tweede omdat wanneer iemand de kracht in zich voelt iets groots te verrichten, daarbij geen enkel woord nodig is. Dat is, naar mijn mening, het bijzondere en verheven kenmerk van Russische moed; en hoe zou een Russisch hart vervolgens geen pijn voelen wanneer uit de monden van onze jeugdige strijders banale Franse frasen klinken die de pretentie hebben de verouderde Franse ridderlijkheid te imiteren?

Plotsklaps klonk aan de kant waar de knappe vaandrig met zijn peloton stond een gedempt, verspreid «hoera!». Toen ik omkeek zag ik een dertigtal soldaten die met geweren in de hand en hun ransels om de schouders met grote moeite over een omgeploegd veld renden. Ze struikelden, maar renden schreeuwend voort. Voor hen uit galoppeerde met getrokken sabel de jonge vaandrig.

Alles en iedereen verdween in het bos...

Na een paar minuten van oorlogskreten en geknetter van schoten kwam er een verschrikt paard het bos uit gelopen en tegelijkertijd doken aan de rand van het bos soldaten op die doden en gewonden droegen; onder die laatsten was ook de jonge vaandrig. Twee soldaten ondersteunden hem onder zijn armen. Hij zag wasbleek en zijn knappe gezicht, waarop nog slechts een schaduw te zien was van de krijgshaftige geestdrift die het een ogenblik eerder had bezield, was akelig tussen zijn schouders gezakt en hing voorover op zijn borst. Op zijn witte hemd onder zijn openhangende jas was een kleine bloedvlek te zien.

– Ach, wat triest! zei ik onwillekeurig, en ik wendde me af van het treurige schouwspel.

– Natuurlijk is dat triest, zei een oude soldaat die met een somber gezicht, leunend op zijn geweer, naast me stond. Hij is nergens bang voor: hoe kan zoiets! voegde hij eraan toe terwijl hij gespannen naar de gewonde keek. Hij is nog dom en daar moet hij voor boeten.

– Ben jij dan bang? vroeg ik.

– Wat dacht je?

XI

Vier soldaten droegen de vaandrig op een draagbaar; achter hen leidde een treinsoldaat een mager, aftands paard mee dat was beladen met twee groene kisten waarin verpleegmaterialen zaten. Het wachten was op de dokter. Officieren kwamen naar de draagbaar toe gereden en probeerden de gewonde moed in te spreken en te troosten.

– Nou, broeder Alanin, het zal wel even duren voor je weer op de muziek van de lepels zult dansen,32 zei luitenant Rosenkranz, die ook was komen aanrijden.

Hij ging er waarschijnlijk van uit dat die woorden de knappe vaandrig zouden opmonteren; maar voor zover af te lezen was aan de koele en droevige uitdrukking in de blik van die laatste hadden zijn woorden niet het gehoopte effect.

Ook de kapitein kwam aangereden. Hij keek aandachtig naar de gewonde en zijn altijd koel-onbewogen gezicht drukte oprecht medelijden uit.

– Wat is dat nu, mijn beste Anatoli Ivanytsj, zei hij met een stem waaruit meer liefdevol mededogen sprak dan ik van hem had verwacht. Het zal Gods wil zijn.

De gewonde keek op; zijn bleke gezicht lichtte even op door een droeve glimlach.

– Ja, ik heb u niet gehoorzaamd.

– Zeg maar liever: het is Gods wil, herhaalde de kapitein.

De dokter was gearriveerd en pakte van zijn helper verband, een sonde en andere benodigdheden aan, en terwijl hij zijn mouwen opstroopte liep hij met een bemoedigende glimlach op de gewonde toe.

– Zo, dus u hebt ook een gaatje opgelopen waar dat niet hoort, zei hij grappend nonchalant, laat eens kijken.

De vaandrig liet hem zijn gang gaan; maar de blik waarmee hij naar de vrolijke dokter keek, drukte verbazing en verwijt uit, wat die laatste niet opmerkte. Hij begon de wond te sonderen en van alle kanten te bekijken; maar de gewonde verloor zijn geduld en duwde zijn hand met een zware zucht weg...

– Laat me maar, zei hij met nauwelijks hoorbare stem, ik ga toch dood.

Bij die woorden zakte hij weer op zijn rug neer en vijf minuten later, toen ik op het groepje toe liep dat zich om hem heen had gevormd, vroeg ik een soldaat: «Hoe is het met de vaandrig?» En het antwoord was: «Die gaat heen.»

XII

Het was al laat toen het detachement in een brede colonne zingend de vesting naderde.

De zon was verdwenen achter een besneeuwde bergketen en wierp zijn laatste roze stralen op een lange, dunne wolk die aan de heldere, transparante horizon was achtergebleven. De besneeuwde bergen verdwenen langzaamaan in een paarse nevel; alleen de bovenste lijn tekende zich bijzonder helder af tegen het purperen licht van de zonsondergang. De maan, die allang was opgekomen, schemerde wit en doorzichtig tegen het donkere azuur. Het groen van het gras en de bomen werd duister en raakte overdekt met dauw. De donkere massa’s van de troepen brachten een monotoon geluid voort terwijl ze over het welige grasland voortmarcheerden; van alle kanten klonken tamboerijnen, trommels en vrolijke liedjes. De voorzanger van de zesde compagnie zong uit volle borst en de krachtige, gevoelvolle klanken van zijn diepe, zuivere tenor droegen ver in de transparante avondlucht.

1. Dargo – Tsjetsjeens dorp (Russisch: aoel) dat in de jaren veertig van de negentiende eeuw de residentie was van Imam Sjamil (1797–1871), een Avaars politiek en religieus leider van de moslims in de Noordelijke Kaukasus. Hij speelde een belangrijke rol in de anti-Russische nationalistische beweging van de Kaukasische volkeren van 1817 tot 1859, toen hij zich overgaf. Dargo bevond zich in het meest bosrijke en ontoegankelijke gebied van Tsjetsjenië. Sjamil had in Dargo voorraden en een arsenaal. De expeditie van de Russen naar Dargo onder commando van Vorontsov vond plaats in de zomer van 1845.

2. Beschrijving van de oorlog van Michajlovski-Danilevski – A.I. Michajlovski-Danilevski (1790–1848), Russisch krijgshistoricus, schreef verschillende werken over de krijgsgeschiedenis van Rusland in het begin van de negentiende eeuw, de periode van oorlogen met Frankrijk, Turkije en Zweden. Een van zijn bekendste werken is Beschrijving van de Vaderlandse Oorlog van 1812. Tolstoj bestudeerde dit werk voor zijn roman Oorlog en vrede.

3. Plato – in de «Laches», een van de vroege dialogen van Plato, draait het om het begrip moed. Veel handelingen, geeft Socrates aan, zijn pseudomoedig, omdat ze onberedeneerd zijn, en dus eerder onbezonnen dan moedig. De definitie «moed is de kennis van hetgeen wel en niet te vrezen is» wordt besproken, maar niet alle gesprekspartners onderschrijven deze definitie.

4. dzjigiet – een woord van Koemukse origine; in de Kaukasus en Centraal-Azië een benaming voor een behendige en dappere ruiter, of een dappere persoon in het algemeen.

5. besjmet – Kaukasische getailleerde jas, soms gewatteerd, met een kleine opstaande kraag.

6. tsjerkeska – Tsjerkessische jas.

7. Marlinski en Lermontov – de schrijver Alexander Bestoezjev-Marlinski (1797–1837) werd door de tsaar naar de Kaukasus verbannen wegens deelname aan de Dekabristenopstand van 1825. Hij schreef veel verhalen over de Kaukasus; in een ervan figureert de hoofdpersoon Moella-Noer. Ook de schrijver Michail Lermontov (1814–1841) werd door tsaar Nicolaas I naar de Kaukasus verbannen; geïnspireerd door zijn ervaringen daar – de natuur en de mensen van de Kaukasus maakten grote indruk op hem – schreef hij zijn meesterwerk, de roman Een held van onze tijd.

8. koenaks – Kaukasisch woord voor «vriend» (noot van Tolstoj).

9. Tsjerkessische – de Tsjerkessen zijn een Noord-Kaukasisch islamitisch volk, dat op voet van oorlog met de Russen staat.

10. Varjagen – de Vikingen of Noormannen die vanuit Scandinavië oostwaarts trokken. Zij hebben Kiev-Roes gesticht, de staat die de voorloper was van het latere Rusland.

11. lezginka – Kaukasische dans.

12. «Lizanka» of «Katinka-polka» – ironische verwijzing naar dansmuziek die in het midden van de negentiende eeuw populair was, zoals de muziekstukken van Johann Strauss (zoon), die verschillende polka’s schreef («Annen-polka», «Elisen-polka» etc.).

13. «Lucia» – bedoeld is Lucia di Lammermoor, Donizetti’s opera uit 1835. In 1839 was deze opera voor het eerst in Rusland opgevoerd.

14. Goedenavond, mevrouw de gravin

15. U weet dat ik heb gezworen de ontrouwen te bestrijden; waakt u zich ervoor er een te worden.

16. Vaarwel dan, beste generaal.

17. Nee, tot ziens, vergeet niet dat ik morgen graag op de soiree aanwezig zal zijn.

18. kwaakten de kikkers – kikkers in de Kaukasus maken een geluid dat niets gemeen heeft met het kwaken van Russische kikkers (noot van Tolstoj).

19. een bergstroom die juist buiten zijn oevers was getreden – in de Kaukasus treden de rivieren in juli buiten hun oevers (noot van Tolstoj).

20. tajak – Kaukasisch woord voor «paal» (noot van Tolstoj).

21. tomasja – dit betekent «rompslomp», «zorgen» in een bijzonder taaltje – noch Russisch, noch Tataars – dat door Russen en Tataren onderling wordt gebruikt (noot van Tolstoj).

22. choerda-moerda – «bezittingen», in datzelfde taaltje (noot van Tolstoj).

23. jok – (Tataars) «nee» (noot van Tolstoj).

24. naib – mannen die door Sjamil waren aangesteld om hem te assisteren (noot van Tolstoj).

25. mjoerid – dit woord heeft vele betekenissen, maar hier wordt het gebruikt om iemand aan te geven die het midden houdt tussen een adjudant en een lijfwacht (noot van Tolstoj).

26. vaantjes – veldtekens die bij de bergbewoners bijna dezelfde betekenis hebben als vaandels, met als enig verschil dat iedere dzjigiet zelf een vaantje kan maken en meedragen (noot van Tolstoj).

27. Wat alleraardigst om te zien!

28. Het is werrkelijk plezierig in zo’n mooi land oorlog te voeren.

29. En vooral in zulk aangenaam gezelschap

30. hij vuurt daarvandaan – de soldaten noemden de vijand «hij».

31. La garde meurt, mais ne se rend pas – De garde sterft maar geeft zich niet over. De Franse generaal Cambronne, majoor in de Keizerlijke Garde, zou dit, nadat het leger van Napoleon in juni 1815 bij Waterloo was verslagen door de Engels-Nederlandse en Pruisische legers, gezegd hebben in antwoord op het voorstel van de Engelsen zich over te geven.

32. op de muziek van de lepels zult dansen – in Russische volksmuziek wordt met drie houten, fraai beschilderde lepels muziek gemaakt; men houdt er twee in één hand en met de derde wordt daartussen geklepperd.

Aantekeningen van een markeur

Een verhaal

Het was zo tussen twee en drie uur. De heren waren aan het spelen: de grote gast (zo werd hij bij ons genoemd) was er, de vorst (die altijd met hem meereed) was er, de heer met de snor, de kleine huzaar, Olivier, die aan het toneel was, en de Poolse Pan waren er ook. Er waren behoorlijk wat mensen.

De grote gast was samen met de vorst aan het spelen. Ik loop steeds met mijn telapparaatje om het biljart heen en tel: negen en achtenveertig, twaalf en achtenveertig. Het werk van een markeur is bekend: je hebt nog geen hap gegeten, twee nachten niet geslapen en dan moet je voortdurend de stand afroepen en de ballen uit de zakken halen. Ik ben aan het tellen en ik zie: er is een nieuwe heer binnengekomen, hij kijkt om zich heen en gaat op een divan zitten. Goed.

«Wat zou dat voor iemand zijn? Bij wie zou hij horen?» denk ik bij mezelf.

Hij is keurig gekleed, zijn pak is om door een ringetje te halen: een geruite tricot broek, een modern kort jasje, een fluwelen vest en een gouden ketting waaraan allerlei breloques hangen.

Hij is dus keurig gekleed, maar hij ziet er zelf nog keuriger uit: slank, lang, zijn haar volgens de mode naar voren gekruld, een blank, blozend gezicht – een knappe kerel, zogezegd.

Het is bekend dat ons werk met zich meebrengt dat wij allerlei soorten mensen zien: heel voorname mensen, maar ook veel tuig, al ben je dan maar markeur; je past je bij de mensen aan, dat wil zeggen als je iets van diplomatie af weet.

Ik keek naar de heer, ik zie dat hij rustig zit, niemand kent, en dat hij een splinternieuw pak aan heeft; ik denk bij mezelf: het is of een buitenlander, een Engelsman, of een graaf die op reis is. En hoewel hij jong is, heeft hij iets zelfbewusts. Naast hem zat Olivier, die maakte zelfs plaats voor hem.

De partij is afgelopen. De grote heeft verloren en schreeuwt naar mij:

– Jij, zegt hij, jij liegt steeds, je telt niet goed en kijkt maar om je heen.

Hij scheldt, gooit de keu neer en vertrekt. Hij kan me wat! ’s Avonds speelt hij met de vorst om vijftig roebel per partij, en nu heeft hij een fles mâcon verloren en is hij buiten zichzelf. Wat een karakter! Een andere keer speelt hij tot twee uur met de vorst, en als ze geen geld in de zak doen, weet ik al dat ze geen van beiden geld hebben en alleen maar dik doen.

– Gaat dat lukken zegt hij, vijfentwintig in de hoek?

– Dat gaat lukken!

Als je alleen al gaapt of de ballen niet goed neerlegt – je bent immers niet van steen! – krijg je op je donder.

– Het gaat niet om een habbekrats, zegt hij, we spelen om geld.

Die man maakt mij het leven nog zuurder dan de anderen.

Nou, goed. Zodra de grote is vertrokken, praat de vorst met de nieuwe heer:

– Wilt u een partijtje met me spelen?

– Met genoegen, zegt hij.

Zolang hij daar zat leek hij een hele piet! Zo zeker van zichzelf; maar toen hij opstond en naar het biljart liep veranderde dat: hij werd verlegen. Of hij nou echt verlegen was of niet, je kon zien dat hij zich niet op zijn gemak voelde. Voelde hij zich ongemakkelijk in zijn nieuwe pak of was hij bang dat iedereen naar hem keek? Hij was in ieder geval zijn bravoure kwijt. Hij loopt wat zijwaarts, blijft met zijn broek aan een biljartzak haken, begint zijn keu te krijten en laat het krijt vallen. Hij kijkt na elke stoot om zich heen en bloost. Dan deed de vorst het heel anders: die was het gewend, hij doet krijt op zijn keu, op zijn hand, stroopt zijn mouw op en gaat er zo tegenaan dat de zakken trillen, hoewel hij klein is.

Ze hadden twee of drie partijtjes gespeeld, ik weet het niet meer, de vorst legde zijn keu neer en zei:

– Mag ik vragen hoe u heet?

– Nechljoedov, zegt hij.

– Uw vader, zegt hij, was korpscommandant?

– Ja, zegt hij.

Toen begonnen ze in het Frans te ratelen; ik verstond het niet. Waarschijnlijk ging het over familiebetrekkingen.

– O revwaar, zegt de vorst, ik ben blij met u kennisgemaakt te hebben.

Hij waste zijn handen en ging eten; maar die ander stond met zijn keu bij het biljart de ballen aan te stoten.

Het is, zoals bekend, onze taak om tegen nieuwe mensen zo grof mogelijk te zijn: ik pakte de ballen en ruimde op. Hij krijgt een kleur en zegt:

– Mag ik nog wat spelen?

– Zeker, zeg ik, dat biljart staat er niet voor niets.

Maar ik kijk niet naar hem en zet de keus weg.

– Wil jij een partijtje met me spelen?

– Zeker wel, meneer, zeg ik.

Ik legde de ballen neer.

– Is een onderkruipertje goed?

– Wat is dat, zegt hij, een onderkruipertje?

– Nou, zeg ik, als u verliest krijg ik een halve roebel van u en als ik verlies kruip ik onder het biljart door.

Daar had hij kennelijk nog nooit van gehoord, het leek hem grappig en hij moest lachen.

– Vooruit, zegt hij.

Goed. Ik zeg:

– Hoeveel voorsprong geeft u me?

– Speel je dan slechter dan ik? zegt hij.

– Wat dacht u, zeg ik, er zijn hier maar weinig spelers die tegen u op kunnen.

We begonnen te spelen. Hij denkt echt dat hij er een meester in is: hij stoot erop los, een ramp; en de Pan zit aan één stuk door te roepen:

– Wat een bal! Wat een stoot!

En wat voor een! De stoot was niet slecht, maar inzicht heeft hij niet. Nou, ik verloor de eerste partij zoals gewoonlijk: ik kroop zuchtend en steunend onder het biljart door. Toen sprongen Olivier en de Pan op en stampten met hun keu.

– Schitterend! Nog een keer, zeggen ze, nog eentje!

Welja, nog eentje! Vooral de Pan zou voor een halve roebel niet alleen onder het biljart, maar zelfs onder de Blauwe Brug door kruipen. En dan maar roepen:

– Schitterend, zegt hij, hij heeft nog niet al het stof opgeveegd.

Petroesjka de markeur, die kent iedereen wel, denk ik. Eerst had je Tjoerin de markeur, en nu is Petroesjka de markeur.

Alleen liet ik natuurlijk niet zien hoe goed ik speelde, ik verloor opnieuw.

– Ik kan niet van u winnen, meneer, zeg ik.

Hij lacht. Nadat ik nog drie partijtjes had gespeeld – hij had negenenveertig, ik niets – legde ik mijn keu op het biljart en ik zeg:

– Zullen we alles of niets spelen, meneer?

– Hoe gaat dat? zegt hij.

– Dan krijg ik drie roebel van u of niets, zeg ik.

– Wat, zegt hij, dacht je dat ik met jou om geld speelde! Sufkop!

Hij kreeg zelfs een kleur.

Goed. Hij verloor de partij.

– Zo is het genoeg, zegt hij.

Hij haalde zijn portefeuille tevoorschijn, een nieuwe, gekocht in de Engelse winkel, deed hem open, en ik zie dat hij wil opscheppen. Helemaal vol met geld, allemaal briefjes van honderd.

– Nee, zegt hij, hier zit geen kleingeld in. Hij haalde drie roebel uit zijn beurs.

– Voor jou, zegt hij, twee voor het spelen en de rest als fooi.

Ik bedank hem beleefd. Ik zie dat het een prima man is! Voor zo iemand wil je wel onder het biljart door kruipen. Het enige jammere is dat hij niet om geld wil spelen; anders was het me, denk ik, wel gelukt er een roebel of twintig, veertig uit te slepen.

Toen de Pan het geld van de jongeheer zag, zei hij: «Wilt u niet een partijtje met mij spelen? U speelt uitstekend.» Zo benaderde de sluwe vos hem. «Nee, zegt hij, neem me niet kwalijk, ik heb geen tijd.» En hij vertrok.

God mag weten wie deze Pan eigenlijk was. Iemand had hem Pan genoemd, en zo raakte het in gebruik. Hij zit dagelijks in de biljartzaal toe te kijken. De anderen hebben hem er al van langs gegeven en uitgescholden, maar niemand wil met hem spelen, hij zit altijd daar, neemt zijn pijp mee en rookt. Hij speelde ook uitstekend... als een beest!

Goed. Nechljoedov kwam nog een tweede en een derde keer, hij kwam steeds vaker. Zowel ’s ochtends als ’s avonds. Met drie ballen, à la guerre, piramide – hij leerde het allemaal. Hij durfde meer, maakte met iedereen kennis en begon behoorlijk te spelen. Je weet wel, een jongeman van goede familie, met geld, die wordt door iedereen geacht. Alleen met één persoon, met de grote gast, kreeg hij het een keer aan de stok.

En vanwege een kleinigheid.

Ze speelden à la guerre, de vorst, de grote gast, Nechljoedov, Olivier en nog iemand. Nechljoedov staat bij de kachel met iemand te praten, de grote is aan het spelen, hij had toen al aardig wat op. Zijn bal komt recht tegenover de kachel terecht: daar is het nogal nauw en hij haalt graag uit.

Of hij Nechljoedov nou niet gezien had of dat het opzet was, hij haalt zo uit voor de stoot dat hij Nechljoedov met het dikke gedeelte van de keu in de borst raakt! De goede man kreunde er zelfs van. En wat gebeurt er? Hij verontschuldigt zich niet eens – de lomperik! Hij speelde gewoon verder en keek niet eens naar hem; hij moppert nog: «Waarom staan ze hier zo te dringen? Ik heb die bal niet gemaakt. Is er geen ruimte genoeg?»

De ander liep naar hem toe, hij ziet helemaal bleek en zegt hoffelijk, alsof er niets is gebeurd:

– U zou zich eerst moeten verontschuldigen, meneer, u hebt mij flink geraakt, zegt hij.

– Daar staat mijn hoofd nu niet naar, ik had kunnen winnen, maar nu, zegt hij, maken zij mijn bal.

De ander zegt opnieuw:

– U moet u verontschuldigen, zegt hij.

– Opduvelen, zegt hij. Val me niet lastig!

En hij blijft naar zijn bal kijken.

Nechljoedov kwam nog dichterbij en pakte zijn arm.

– U bent een vlegel, zegt hij, waarde heer!

Hij is dan wel slank en jong en bloost als een jong meisje, maar wat een vechtlust: zijn ogen gloeien, hij lust die ander rauw. De grote gast is een gezonde grote man – Nechljoedov kan hem niet aan!

– Wa-at? zegt hij, ben ik een vlegel?

En hij schreeuwt en haalt naar hem uit. De anderen sprongen ertussen, pakten hen allebei bij de armen en haalden ze uit elkaar.

Een hoop gekrakeel en Nechljoedov zegt:

– Laat hij me genoegdoening geven, hij heeft me beledigd, waarmee hij wilde zeggen dat hij met hem wilde duelleren. Zo gaat dat nou eenmaal bij heren: dat is bij hen zo de gewoonte... maar wat doe je eraan! Kortom, het zijn heren!

– Ik wil van geen genoegdoening weten, zegt hij. Hij is een kleine jongen, meer niet. Ik zal hem aan zijn oren trekken.

– Als u niet wilt duelleren, zegt hij, dan bent u geen edel mens.

Hij is bijna in tranen.

– En jij, zegt hij, jij bent een kleine jongen: jij kunt mij niet beledigen.

Nou, ze worden weggevoerd, zoals het hoort, naar verschillende kamers. Nechljoedov en de vorst waren bevriend.

– Ga hem, zegt hij, in godsnaam bepraten dat hij toestemt in een duel. Hij was dronken, zegt hij, misschien is hij nu nuchter. Het mag niet zo aflopen.

De vorst ging. De grote gast zegt:

– Ik, zegt hij, heb geduelleerd en in de oorlog gevochten. Ik ga niet, zegt hij, met een kleine jongen vechten. Ik wil het niet en daarmee basta.

Nou, ze praatten en praatten, en lieten het er ten slotte bij; alleen is de grote gast sindsdien niet meer bij ons geweest.

Bij die gelegenheid, dat wil zeggen bij die consternatie, was hij een echte kemphaan, een ambitieus man... die Nechljoedov, bedoel ik... maar wat het overige betreft had hij totaal geen idee. Ik herinner me een gesprek.

– Heb je hier iemand? zegt de vorst tegen Nechljoedov.

– Niemand, zegt hij.

– Wat, zegt hij, niemand?

– Hoezo? zegt hij.

– Wat hoezo?

– Ik heb tot nu toe zo geleefd, zegt hij, waarom zou dat niet kunnen?

– Hè, zo geleefd? Dat kan niet!

En hij lacht luid, en de besnorde heer lacht ook. Ze lachten hem gewoon uit.

– Dus nooit? zeggen ze.

– Nooit.

Ze lachen zich dood. Ik begreep natuurlijk meteen dat ze hem uitlachten. Ik bleef kijken: hoe zou het aflopen?

– Laten we meteen gaan, zegt de vorst.

– Nee, voor geen geld! zegt hij.

– Nou, genoeg. Dit is belachelijk, zegt hij. Drink je wat moed in, dan gaan we.

Ik bracht hun een fles champagne. Ze dronken en namen de jongeman mee.

Tegen enen kwamen ze terug. Ze gingen souperen, en ze waren met een heleboel, allemaal fijne heren: Atanov, vorst Razin, graaf Sjoestach, Mirtsov. Ze feliciteren Nechljoedov allemaal en ze lachen. Ik werd erbij geroepen. Ik zie dat ze behoorlijk vrolijk zijn.

– Feliciteer deze meneer, zeggen ze.

– Waarmee? zeg ik.

Wat zei hij ook weer? Met zijn voorlichting of met zijn verlichting, ik weet het niet goed meer.

– Ik heb de eer u te feliciteren, zeg ik.

Hij ziet knalrood, glimlacht alleen een beetje. En gelachen dat er werd!

Goed. Ze gaan daarna naar de biljartkamer, ze zijn allemaal vrolijk, alleen Nechljoedov is zichzelf niet: hij kijkt suf uit zijn ogen, zijn lippen trillen, hij hikt en kan nauwelijks een woord uitbrengen. Natuurlijk, het was zijn eerste keer, en nu was hij van de kaart. Hij liep naar het biljart, steunde er met zijn ellebogen op en zei:

– Voor jullie, zegt hij, is het grappig, maar ik ben droevig. Waarom, zegt hij, heb ik dat gedaan; en ik vergeef het jou, vorst, en mezelf van mijn leven niet.

En hij barst in tranen uit. Natuurlijk, hij is dronken en weet zelf niet wat hij zegt. De vorst ging glimlachend naar hem toe.

– Het is mooi geweest, zegt hij, het stelt niets voor! We gaan naar huis, Anatoli.

– Ik ga nergens heen, zegt hij. Waarom heb ik het gedaan?

En hij huilt bittere tranen. Hij blijft bij het biljart staan, en dat was dat.

Zo gaat dat bij een jonge, onervaren man.

En zo kwam hij vaak bij ons. Op een keer kwam hij met de vorst en de besnorde heer, die altijd samen met de vorst kwam. Hij was een ambtenaar of een gepensioneerde, God mag het weten, die door alle heren Fedotka werd genoemd. Hij was lelijk, met hoge jukbeenderen, maar ging goed gekleed en reed in een koets. Waarom de heren zo gek op hem waren, dat zou ik niet weten. Het was Fedotka voor en Fedotka na, en ze hielden hem vrij bij het eten en drinken. En een schelm dat het was! Als hij verloor, betaalde hij niet, maar als hij won, dat was wat anders! Dan scholden ze hem uit, en de grote gast heeft hem een keer voor mijn ogen geslagen en voor een duel uitgedaagd... maar hij loopt altijd arm in arm met de vorst.

– Zonder mij, zegt hij, ben je verloren. Ik ben Fedot, zegt hij, en geen ander.

Zo’n grappenmaker! Nou goed. Ze kwamen en zeiden:

– We gaan met zijn drieën à la guerre spelen.

– Vooruit, zegt hij.

Ze speelden met een inzet van drie roebel. Nechljoedov kletst aan één stuk door met de vorst.

– Je zou eens moeten zien wat een voetje ze heeft. Nee, zegt hij, een voetje! En een mooie vlecht, zegt hij.

Natuurlijk kijken ze niet naar het spel; ze blijven maar met elkaar praten. Maar Fedotka weet wat hij doet en speelt de ene trekstoot na de andere, terwijl zij misstoten of meteen een poedel maken. En hij wint zes roebel van iedereen. Hoe de vorst en hij afrekenden, mag God weten, ze betaalden elkaar nooit geld, maar Nechljoedov pakte twee groene drieroebelbiljetten en gaf ze aan hem.

– Nee, zegt hij, ik wil je geld niet. Laten we een simpel partijtje spelen: quitte ou double, oftewel dubbel of niets.

Ik legde de ballen voor hen neer. Fedotka had de eerste stoot, en ze begonnen te spelen. Nechljoedov speelt om groot te doen; meer dan eens stopt hij midden in de partij en hij zegt: nee, ik wil niet, dit is te gemakkelijk; maar Fedotka ziet zijn kans en maakt punt na punt. Natuurlijk doet hij of hij slecht speelt, en zo wint hij de partij alsof het bij toeval is.

– Vooruit, zegt hij, nog eens dubbel of niets.

– Vooruit.

Hij wint weer.

– We zijn met haast niets begonnen, zegt hij. Ik wil niet heel veel van je winnen. Nog eens hetzelfde?

– Goed.

Hoe het ook zij, vijftig roebel is evengoed zonde. Nechljoedov vraagt: Laten we nog eens quitte ou double spelen. En zo ging het maar door, om steeds meer geld, tweehonderdtachtig roebel had Fedotka al in zijn zak. Fedotka weet hoe het moet: verliezen bij een enkele inzet en winnen bij een dubbele. En de vorst zit daar en ziet dat het ernst wordt.

– Asé, zegt hij, asé.

Mooi niet! Ze blijven de inzet verhogen.

Ten slotte kwam het zo ver dat Nechljoedov vijfhonderd zoveel roebel moest betalen. Fedotka legt zijn keu neer en zegt:

– Zo is het welletjes. Ik ben moe, zegt hij.

Hij had best tot de morgen willen spelen als er maar geld was geweest... Pure berekening natuurlijk.

De ander wilde natuurlijk nog doorgaan: kom op, kom op.

– Nee, zegt hij, ik ben echt te moe. Laten we naar boven gaan, zegt hij, daar kun je revanche nemen.

Op de bovenverdieping bij ons speelden de heren kaart. Eerst préférence, en daarna al gauw stoss.33

En van die dag af had Fedotka hem zo in zijn macht dat hij iedere dag naar ons toe kwam. Ze speelden een paar partijtjes en dan naar boven, naar boven.

Wat daar gebeurde mag God weten, maar hij werd een heel ander mens en hij was twee handen op één buik met Fedotka. Vroeger zag hij er altijd modieus en netjes uit, met zijn haar in de krul, maar nu ziet hij er alleen ’s morgens nog keurig uit; als hij boven is geweest, zit zijn haar in de war, zijn jas onder de pluizen en het krijt, en heeft hij vuile handen.

Op een keer komt hij zo met de vorst van boven, bleek, zijn lippen trillen en hij maakt ergens ruzie over.

– Ik sta hem niet toe over mij te zeggen (wat zei hij ook weer?)... dat ik niet velikaat ben of zo, en dat híj niet meer met mij zal kaarten. Ik heb hém, zegt hij, tienduizend roebel betaald, dus zou híj in het bijzijn van anderen wat terughoudender kunnen zijn.

– Genoeg nu, zegt de vorst, loont het de moeite om je boos te maken op Fedotka?

– Nee, zegt hij, maar ik pik dit niet.

– Hou op, zegt hij, hoe kun je je ertoe verlagen om met Fedotka een kwestie te hebben!

– Ja, maar er waren toch omstanders bij.

– Wat nou, zegt hij, omstanders? Wil je dat ik hem nu meteen dwing om zijn excuses te maken?

– Nee, zegt hij.

En toen brabbelden ze iets in het Frans dat ik niet verstond. En wat gebeurt er? Diezelfde avond soupeerden ze met Fedotka, en waren ze weer vrienden.

Goed. Op een keer komt hij alleen.

– En, zegt hij, speel ik goed?

In ons vak moet je natuurlijk iedereen tevredenstellen; dus je zegt: «goed», maar wat is er goed aan, hij stoot als een dolle en heeft geen enkel inzicht. En sinds hij zich met Fedotka heeft ingelaten, speelt hij altijd om geld. Vroeger wilde hij nergens om spelen, zelfs niet om eten of champagne. Soms zei de vorst:

– Laten we om een fles champagne spelen.

– Nee, zegt hij, die bestel ik liever zo... Hé! Een fles champagne.

Nu speelt hij alleen nog om iets te winnen. De godganse dag hangt hij bij ons rond om met iemand te biljarten, of hij gaat naar boven. Ik denk bij mezelf: waarom zouden anderen ervan profiteren en ik niet?

– Waarom hebt u zo lang niet met mij gespeeld, meneer? zeg ik.

En we begonnen te spelen.

Toen ik een roebel of vijf van hem had gewonnen, zei ik: zullen we dubbel of niets spelen, meneer?

Hij zwijgt. Hij zei niet zoals vroeger «sufkop». Dus we speelden de een na de andere quitte of dubbel. Ik won zo’n tachtig roebel. En toen? Hij speelde daarna elke dag met mij. Hij wachtte tot er niemand meer was, want hij schaamde zich natuurlijk om in het bijzijn van anderen met een markeur te spelen. Op een dag maakte hij zich kwaad, terwijl hij mij al zestig roebel moest betalen.

– Wil je, zegt hij, alles of niets?

– Mij best, zeg ik.

Ik won.

– Honderdtwintig tegen honderdtwintig?

– Mij best, zeg ik.

Ik won weer.

– Tweehonderdveertig tegen tweehonderdveertig?

– Wordt dat niet erg veel? zeg ik.

Hij zwijgt. We gaan spelen: ik win weer.

– Vierhonderdtachtig tegen vierhonderdtachtig?

Ik zeg:

– Waarom zou ik u kwaad wensen, meneer? Geeft u me alstublieft honderd roebel, dan is het klaar.

En hij begint me te schreeuwen! Terwijl hij altijd zo’n stille was.

– Ik sla je dood, zegt hij. Je speelt of je speelt niet.

Nou, ik zie dat er niets aan te doen is.

– Driehonderdtachtig dan, zeg ik.

Natuurlijk wilde ik verliezen.

Ik gaf hem veertig punten voor. Hij had tweeënvijftig en ik zesendertig. Hij wilde de gele snijden en haalde achttien punten binnen, terwijl de mijne nog bij de band lag.

Ik stootte zo hard dat de bal zou wegspringen. Maar dat gebeurde niet, hij maakte een doublé en viel in de zak. Ik won weer.

– Luister, Pjotr (hij noemde mij niet Petroesjka), zegt hij, ik kan je nu niet alles geven, maar over twee maanden kan ik je drieduizend betalen.

Hij werd vuurrood, en zijn stem beefde.

– Mij best, meneer, zeg ik.

Ik zette de keu weg. Hij liep maar heen en weer, badend in het zweet.

– Pjotr, zegt hij, nog eens alles of niets.

En hij is bijna in tranen.

Ik zeg:

– Wat nou, meneer, nog eens spelen!

– Vooruit, alsjeblieft.

En hij gaf mij zelf de keu aan. Ik pakte de keu en gooide de ballen zo hard op het biljart dat ze op de grond vielen: ik moest me natuurlijk groothouden. Ik zeg:

– Vooruit maar, meneer!

Hij heeft haast, hij raapt zelfs een bal op. Ik denk bij mezelf: «Ik krijg die zevenhonderd roebel niet, ik kan net zo goed verliezen.» Dus ik speelde met opzet slecht. Wat gebeurt er?

– Waarom speel je met opzet slecht? zegt hij.

Zijn handen trillen, en zodra een bal naar de zak rolt, spreidt hij zijn vingers, zijn mond vertrekt en hij strekt zijn hoofd en zijn handen steeds naar de zak uit. Dus ik zeg:

– Dat helpt niet, meneer.

Goed. Toen hij die partij had gewonnen, zei ik:

– U bent mij honderdtachtig roebel en honderdvijftig partijen schuldig, en ik ga nu eten.

Ik zette mijn keu weg en vertrok.

Ik ging aan een tafeltje tegenover de deur zitten en lette op: wat zou hij gaan doen? Wat gaat er gebeuren? Hij loopt maar heen en weer – hij denkt waarschijnlijk dat niemand hem ziet – en trekt aan zijn haar, loopt weer verder, bromt wat voor zich heen en trekt weer aan zijn haar.

==

Daarna liet hij zich een dag of acht niet zien. Hij kwam een keer naar de eetzaal, zag er somber uit en ging niet naar de biljartkamer.

De vorst kreeg hem in de gaten.

– Kom, zegt hij, laten we een partijtje spelen.

– Nee, zegt hij, ik speel niet meer.

– Kom op! We gaan spelen.

– Nee, zegt hij, ik kom niet. Jij schiet er niets mee op als ik dat doe, en voor mij is het slecht.

Toen bleef hij een dag of tien weg, maar tijdens de feestdagen kwam hij langs, in frak – hij was kennelijk ergens op bezoek geweest – en hij bleef de hele dag: hij was de hele tijd aan het spelen; de volgende dag kwam hij weer, en de dag daarop ook... Het was als vanouds. Ik wilde weer met hem spelen, maar nee, zegt hij, met jou ga ik niet spelen. En die honderdtachtig roebel die ik je schuldig ben kan je over een maand bij me komen halen.

Goed. Ik ging na een maand naar hem toe.

– Echt, zegt hij, ik heb het niet, kom donderdag naar me toe.

Ik ging er op donderdag heen. Hij had een aardig appartementje.

– Is hij thuis? vraag ik.

– Hij slaapt nog, wordt me verteld.

– Mij best, ik wacht wel.

Zijn kamerdienaar was meegekomen van zijn landgoed, een simpele grijsaard die niets van diplomatie wist. We raakten in gesprek.

– Waarom wonen de meneer en ik hier? We zijn volkomen blut, en hebben van dit Petersburg geen eer of profijt te verwachten. Toen we uit ons dorp vertrokken, dachten we: het zal net zo worden als indertijd bij wijlen onze heer, God hebbe zijn ziel, we zullen vorsten, graven en generaals bezoeken; we dachten: we zullen een knappe gravin met een bruidsschat trouwen en leven als edellieden; maar in werkelijkheid is het zo dat we van de ene kroeg naar de andere gaan – helemaal verkeerd! Vorstin Rtisjtsjeva is immers onze tante, en vorst Vorotyntsev onze peter. En wat denk je? Hij is er met Kerstmis eenmaal geweest en verder laat hij daar zijn gezicht niet zien. Hun bedienden lachen mij uit: die heer van jou aardt kennelijk niet naar zijn vaartje. Ik zeg een keer tegen hem: «Waarom zoekt u uw tantetje niet eens op, meneer? Ze is treurig omdat ze u zo lang niet heeft gezien.» «Het is zo saai daar, Demjanytsj!»

Zo zit dat! Hij vindt alleen vertier in de kroeg. Als hij nou eens ergens een baan had, maar nee: hij houdt zich alleen met kaarten en dat soort dingen bezig, en dat leidt nooit tot iets goeds... A-ach! We gaan te gronde, we gaan te gronde voor niets! Wijlen onze heer, God hebbe zijn ziel, liet een zeer rijk landgoed na: meer dan duizend zielen, driehonderdduizend aan bos was er. Alles is nu verpand, het bos is verkocht, de boeren zijn geruïneerd, en hij heeft niets. Als de heer er niet is, is de rentmeester natuurlijk meer dan de heer... en hij plukt de boeren helemaal kaal, en dat is het dan. Wat vindt hij ervan? Als hij zijn zakken maar vol kan stoppen, dan mag iedereen daar van honger sterven. Een paar dagen geleden kwamen hier twee boeren klagen namens de hele bevolking van het landgoed. «Hij heeft de boeren volledig geruïneerd,» zeggen ze. Wat doet hij? Hij las het klaagschrift, en gaf iedere boer tien roebel. «Ik kom gauw langs, zegt hij. Als ik geld krijg, zegt hij, zal ik betalen, dan kom ik.»

Maar hoe kan hij betalen als we alleen maar schulden hebben! In deze winter hier hebben we immers niet meer en niet minder dan tachtigduizend roebel erdoor gejaagd; en nu is er in het hele huis geen zilveren roebel te vinden! En dat komt allemaal door zijn goedhartigheid. Hij is zo’n eenvoudige heer, daar zijn geen woorden voor. En juist daardoor gaat hij te gronde, gaat hij voor niets te gronde.

De oude man begon bijna te huilen. Zo’n mal oudje!

Hij werd tegen elf uur wakker en liet mij roepen.

– Ze hebben het geld niet gestuurd, zegt hij, maar dat is mijn schuld niet. Doe de deur eens dicht, zegt hij.

Dat deed ik.

– Hier, zegt hij, neem dat horloge en die briljanten speld en verpand ze. Je zult er meer dan honderdtachtig roebel voor krijgen, zegt hij, en als ik geld krijg, los ik ze in, zegt hij.

– Ja, meneer, zeg ik, als u geen geld hebt, dan is er niets aan te doen: geef mij dat horloge maar. Ik wil het voor u doen.

Ik zie dat het horloge wel driehonderd roebel waard is.

Goed. Ik verpandde het voor honderd roebel en bracht het lommerdbriefje naar hem.

– U bent me, zeg ik, nog tachtig roebel schuldig, maar u moet het horloge zelf inlossen.

Die tachtig roebel is hij me nu nog steeds schuldig.

En zo kwam hij weer iedere dag bij ons. Ik weet niet hoe ze onder elkaar afrekenden, maar hij kwam altijd samen met de vorst. Of ze gingen met Fedotka naar boven om te kaarten. En ook met zijn drieën hadden ze ingewikkelde verrekeningen: die geeft aan die, die weer aan een ander, maar wie bij wie schulden had, daar was absoluut niet achter te komen.

En zo was hij twee jaar bij ons, bijna iedere dag, alleen was hij niet meer de oude: hij werd vlotter en ging vaak zo ver dat hij van mij een roebel leende om de koetsier te betalen; maar met de vorst speelde hij een partij om honderd roebel.

Hij werd somber, mager en gelig. Als hij kwam bestelde hij vaak een glaasje absint en een broodje, waarbij hij port dronk; en dan leek hij vrolijker.

Op een keer komt hij voor het middageten, het was tijdens de carnavalstijd, en hij begon met een huzaar te spelen.

– Wilt u ergens om spelen? vroeg hij.

– Met genoegen, zegt hij, waarom?

– Om een fles Clos de Vougeot, ja?

– Akkoord.

Goed. De huzaar won en ze gingen een hapje eten. Ze gingen aan tafel; en Nechljoedov zegt:

– Simon! Een fles Clos de Vougeot, en zorg dat hij goed op temperatuur is.

Simon liep weg, bracht het eten, maar geen wijn.

– Waar blijft de wijn? zegt hij. Simon holt weg en brengt het vlees.

– Kom op met die wijn, zegt hij.

Simon zwijgt.

– Ben je gek geworden, we zijn bijna klaar met eten en de wijn is er niet. Wie drinkt er nou wijn bij het dessert?

Simon holt weg.

– De waard vraagt naar u, zegt hij.

Hij werd vuurrood, sprong op van de tafel.

– Wat wil hij? zegt hij.

De waard stond bij de deur.

– Ik kan u geen krediet meer geven, zegt hij, als u uw rekening niet betaalt.

– Ik heb u toch gezegd dat ik u op de eerste dagen van de maand zal betalen.

– Zoals u wilt, zegt hij; maar ik kan geen krediet blijven geven en niets betaald krijgen. Ik heb, zegt hij, ook zo al tienduizenden aan schulden verloren.

– Nou, kom op, mon cher, zegt hij, u kunt mij vertrouwen. Stuur de fles, en ik zal proberen u zo gauw mogelijk te betalen.

En hij liep snel weg.

– Wat was dat, waarom werd u weggeroepen? zegt de huzaar.

– Zomaar, zegt hij, hij vroeg me iets.

– Het zou fijn zijn, zegt de huzaar, om nu een glas van de op temperatuur gekomen wijn te drinken.

– Simon, hoe zit het?!

Mijn Simon holde weg. Weer geen wijn. Niet best. Hij stond van tafel op en kwam naar mij toe.

– Om Gods wil, Petroesja, geef me zes roebel.

Hij zag lijkbleek.

– Ik heb het niet, meneer, zeg ik, echt niet, en u bent mij nog heel wat schuldig.

– Over een week, zegt hij, zal ik je veertig roebel voor die zes terugbetalen.

– Als ik het had gehad, zeg ik, zou ik het u niet durven weigeren, maar ik heb het echt niet.

En toen? Hij stormde weg, klemde zijn kaken op elkaar, balde zijn vuisten, rent als een bezetene door de gang en slaat zichzelf op zijn voorhoofd.

– Ach, grote God! zegt hij. Wat nu?

Hij ging zelfs niet naar de eetzaal terug, maar sprong in zijn rijtuig en reed weg.

Het was te gek. De huzaar zegt:

– Waar is die heer gebleven die met mij zat te eten?

– Hij is weg, zeggen ze.

– Hoezo weg? Heeft hij nog een bericht voor mij achtergelaten?

– Nee, zeggen ze, helemaal niets: hij is ingestapt en weggereden.

– Dat is me ook een mooie! zegt hij.

Nou, ik denk bij mezelf dat hij wel lang zal wegblijven, na zo’n blamage. Maar nee. De volgende dag kwam hij tegen de avond aanzetten. Hij ging naar de biljartkamer en had een kistje bij zich. Hij deed zijn jas uit.

– Laten we spelen, zegt hij.

Hij kijkt somber en boos.

We speelden een partijtje.

– Zo is het genoeg, zegt hij, breng me pen en papier: ik moet een brief schrijven.

Ik had niets in de gaten, bracht hem papier en legde het op de tafel in de kleine kamer.

– Het ligt klaar, meneer, zeg ik.

Goed. Hij ging aan de tafel zitten. En hij schreef en hij schreef, mompelde aan één stuk door, sprong toen met een zorgelijk gezicht op.

– Ga eens kijken, zegt hij, of mijn koets er al is.

Het was op de vrijdag van de carnavalsweek, dus er waren geen gasten: ze waren allemaal naar een bal.

Ik wilde naar de koets gaan informeren en was net de deur uit.

– Petroesjka! Petroesjka, riep hij, alsof hij ergens van geschrokken was.

Ik kwam terug. Ik zie hem staan, zo wit als een doek, en hij kijkt naar mij.

– U hebt me geroepen, meneer?

Hij zwijgt.

– Wat is er van uw dienst? zeg ik.

Hij zwijgt.

– Ach ja! Laten we nog eens spelen, zegt hij.

Mij best. Hij won de partij.

– En, zegt hij, heb ik goed leren spelen?

– Ja, zeg ik.

– Juist. Ga nou eens informeren of mijn koets er is.

En zelf loopt hij de kamer op en neer.

Nietsvermoedend ga ik naar het bordes: ik zie dat er geen koets is en ik ga terug.

Toen ik terugliep hoorde ik iets, alsof iemand een klap met de keu gaf. Ik ga de biljartkamer in en er hangt een rare lucht.

Ik kijk: hij ligt op de grond, helemaal onder het bloed, en naast hem ligt een pistool. Ik schrok zo dat ik geen woord kon uitbrengen.

Hij blijft maar schokken met zijn been en strekt het uit, daarna rochelde hij en strekte hij zich in zijn volle lengte uit.

Hoe hij tot die zonde kwam en zijn ziel te gronde richtte, God mag het weten; hij liet die brief na, maar begrijpen kan ik het absoluut niet.

Wat deze heren al niet doen! «Heren», daar is alles mee gezegd. In één woord – «heren».

==

«God heeft mij alles gegeven wat een mens maar wensen kan: rijkdom, een goede naam, verstand, nobele aspiraties. Ik wilde genieten en ik heb alles wat goed in mij was in de modder vertrapt.

Ik ben niet onteerd, niet ongelukkig, ik heb geen misdaad begaan; maar ik heb iets ergers gedaan: ik heb mijn gevoelens, mijn verstand, mijn jeugd gedood.

Ik ben verstrikt geraakt in een smerig net, waaruit ik niet kan ontsnappen en waaraan ik niet kan wennen. Ik val en val onophoudelijk; ik voel dat ik val en ik kan het niet stoppen.

Het zou gemakkelijker voor me zijn als ik eerloos, ongelukkig of misdadig zou zijn: dan zou er een troostende, sombere grootsheid in mijn wanhoop liggen. Als ik eerloos zou zijn, kon ik mij verheffen boven het eerbegrip van onze kringen en het verachten. Als ik ongelukkig zou zijn, kon ik morren. Als ik een misdaad had begaan, zou ik daarvoor door berouw of straf kunnen boeten, maar ik ben gewoon laag en walgelijk, dat weet ik, en ik kan mij niet verheffen.

En wat heeft mij te gronde gericht? Was er een sterke hartstocht in mij, die mij zou kunnen verontschuldigen? Nee.

Zevens, azen, champagne, de gele in de middelste, krijt, grijze en regenboogkleurige bankbiljetten, sigaretten, veile vrouwen – dat zijn mijn herinneringen!

Eén enkel afschuwelijk moment van vergetelheid, van laagheid, dat ik nooit zal vergeten, bracht mij tot bezinning. Ik ben ontzet als ik zie welk een onmetelijke afgrond mij scheidt van wat ik had willen en kunnen zijn. In mijn fantasie kwamen verwachtingen, dromen en gedachten uit mijn jeugd op.

Waar zijn die lichtende gedachten over het leven, over de eeuwigheid, over God, die mijn ziel met zo’n helderheid en kracht vervulden? Waar is de abstracte kracht van de liefde, die mijn ziel met aangename gloed verwarmde? Waar is de hoop op ontwikkeling, het gevoel voor al het schone, de liefde voor mijn verwanten, mijn naasten, voor werk en roem? Waar is mijn plichtsgevoel?

Ik werd beledigd – ik daagde hem uit tot een duel en dacht dat ik daarmee voldeed aan de eisen van de ridderlijkheid. Ik had geld nodig om mijn slechte gewoonten en mijn ijdelheid te bevredigen – ik heb duizenden, door God aan mij toevertrouwde gezinnen te gronde gericht, en ik deed dat schaamteloos, ik, die heel goed wist wat mijn heilige plichten waren. Een eerloos man zei mij dat ik geen geweten had en dat ik wilde stelen, en ik bleef zijn vriend, omdat hij een eerloos man was en mij zei dat hij mij niet had willen beledigen. Men vertelde mij dat het belachelijk was kuis te leven, en ik gaf zonder spijt de bloem van mijn ziel – mijn onschuld – aan een veile vrouw. Ja, van geen enkel gedood gedeelte van mijn ziel heb ik zo’n spijt als van de liefde, waartoe ik zozeer in staat was. Mijn God! Als tenminste één iemand zo had liefgehad, zoals ik deed, toen ik de vrouwen nog niet kende! Maar hoe goed en gelukkig had ik kunnen zijn als ik de weg was gegaan die mijn heldere verstand en mijn kinderlijke, oprechte gevoel mij hadden gewezen aan het begin van mijn leven! Ik heb meer dan eens geprobeerd uit de grauwe sleur waarin mijn leven verliep te ontsnappen naar die lichtende weg. Ik zei vaak tegen mijzelf: ik ga al mijn wilskracht inzetten, maar ik kon het niet. Als ik alleen was, voelde ik me ongemakkelijk, was ik bang voor mezelf. Als ik met anderen samen was, vergat ik onwillekeurig mijn overtuigingen, hoorde ik mijn innerlijke stem niet meer en viel ik nog dieper.

Ten slotte kwam ik tot de verschrikkelijke overtuiging dat ik me niet kon verheffen, ik dacht er niet langer aan en wilde vergeten; maar een hopeloos berouw kwelde mij nog sterker. Toen kwam voor het eerst de voor anderen verschrikkelijke en voor mij verblijdende gedachte aan zelfmoord op.

Maar ook in dat opzicht was ik laag en laf. De dwaze geschiedenis van gisteren met de huzaar deed me pas echt besluiten om mijn voornemen uit te voeren. Er is niets nobels meer in mij – alleen ijdelheid, en uit ijdelheid doe ik de enige goede daad in mijn leven.

Ik dacht vroeger dat de nabijheid van de dood mijn ziel zou verheffen. Ik vergiste me. Over een kwartier zal ik er niet meer zijn, maar mijn visie is geenszins veranderd. Ik zie, hoor en denk nog steeds hetzelfde: dezelfde vreemde inconsequentie, wankelmoedigheid en lichtzinnigheid, die zo tegenstrijdig zijn aan de eenheid en helderheid die de mens, God weet waarom, voor ogen staan. Gedachten aan wat er aan gene zijde van het graf zal zijn en wat er morgen over mijn dood bij tante Rtisjtsjeva zal worden gezegd, houden mijn geest met gelijke kracht bezig.

De mens is een onbegrijpelijk wezen!»

33. stoss – kaartspel.

Hoe Russische soldaten sterven

In 1853 bracht ik een paar dagen door in de vesting Tsjachgiri, een van de meest schilderachtige en onrustige plaatsen van de Kaukasus. Op de dag na mijn aankomst, tegen de avond, zat ik met de kennis bij wie ik verbleef op de wal voor zijn lemen huisje te wachten op de thee, toen kapitein N., een goede bekende van ons, kwam aanlopen.

Het was zomer; de hitte was wat afgenomen, witte zomerwolken verspreidden zich langs de horizon, de bergen tekenden zich scherper af en vlugge zwaluwen cirkelden door de lucht. Twee kersenbomen en een paar eenvormige zonnebloemen stonden roerloos voor ons en wierpen hun schaduwen ver over de weg. Het was stil en genoeglijk in het anderhalve meter brede tuintje.

Plotseling dreunde het verre gebulder van een kanonschot door de lucht.

– Wat is dat? vroeg ik.

– Ik weet het niet. Het lijkt van de toren te komen, antwoordde mijn kennis. Het zou toch geen alarm zijn?

Een kozak stoof in galop over straat voorbij, een soldaat holde klossend met zijn zware laarzen over de weg, in het buurhuis klonken rumoer en gepraat. We liepen naar de schutting.

– Wat is er aan de hand? vroegen we aan een oppasser in een door één bretel opgehouden gestreepte broek, die krabbend aan zijn rug over de weg rende.

– Alarm! antwoordde hij, zonder stil te staan, ik zoek mijn officier.

Kapitein N. greep zijn bontmuts en rende, zijn uniform dichtknopend, naar huis. Zijn compagnie had de dienst.

Een tweede en een derde schot klonken uit de richting van de toren.

– Laten we op de helling gaan kijken, waarschijnlijk is het iets bij de drenkplaats, zei mijn kennis. Doof de samowar niet, vervolgde hij tegen zijn oppasser, we zijn zo terug.

De straten waren vol hollende mensen: hier een kozak, daar een officier te paard, daar een soldaat met zijn geweer in de ene en zijn uniform in de andere hand. Bij de tuinpoortjes en in de deur- en raamopeningen verschenen de verschrikte gezichten van de vrouwen en de joden. Alles was in rep en roer.

– Waar is het alarm, jongens, waar dan? vroeg een stem buiten adem.

– Voorbij de brug zijn ze de paarden van de artillerie aan het stelen, antwoordde een andere stem, het is een hele bende, mensen, wat een ellende.

– Ach, lieve hemel! Straks dringen ze de vesting nog binnen, ai, ai, ai, ai! zei een vrouw met een huilerige stem.

– En als u nou eens met Sjamil34 zou trouwen, tantetje? antwoordde een jonge soldaat met een blauwe pofbroek en zijn bontmuts op één oor knipogend.

We waren nog maar nauwelijks bij de helling of we werden ingehaald door de compagnie van dienst, die met de ransel op de rug en geveld geweer de helling af stormde. Compagniescommandant kapitein N. ging te paard voorop.

– Pjotr Ivanytsj! riep mijn kennis hem na, geef ze er flink van langs. Maar N. keek niet naar ons om; hij tuurde zorgelijk voor zich uit, en zijn ogen schitterden meer dan anders. In de staart van de compagnie liep de hulparts met zijn leren dokterstas, gevolgd door de ziekendragers. Ik begreep de uitdrukking op het gezicht van de compagniescommandant.

Het is mooi een man te zien die de dood moedig in de ogen kijkt; en hier waren honderden mannen die ieder uur, elke minuut bereid waren hem niet alleen zonder vrees, maar, wat veel belangrijker is, zonder bluf, zonder zelfmisleiding, kalm en eenvoudig tegemoet te gaan.

Toen de compagnie al halverwege de helling was, kwam een pokdalige soldaat met een bruinverbrand gezicht, een witblonde kop en een ring in zijn oor hijgend naar het hoogste punt toe rennen. In de ene hand hield hij zijn geweer, de andere hield hij aan zijn ransel. Hij wilde ons net passeren, toen hij struikelde en viel. In de menigte ging een gelach op.

– Kijk uit, Antonytsj! Vallen belooft weinig goeds, zei de grappenmaker met de blauwe broek.

De soldaat bleef staan; zijn vermoeide, zorgelijke gezicht kreeg opeens een verbeten uitdrukking van felle ergernis.

– Als je nou niet zo’n dwaas was, maar je bent een volslagen dwaas, zei hij smalend, een malloot van de ergste soort! En hij zette het op een lopen achter de compagnie aan.

De avond was stil en helder, in de bergspleten hingen zoals altijd wolken, maar de lucht was klaar, twee zwarte adelaars trokken hoog aan de hemel hun vloeiende cirkels. Aan de overzijde van het zilveren lint van de Argoen35 tekende zich scherp een eenzame, bakstenen toren af – onze enige uitvalsbasis op Tsjetsjeens grondgebied. Niet ver daarvandaan dreef een groep Tsjetsjeense ruiters de geroofde paarden tegen de steile oever op; ze wisselden schoten uit met de soldaten die zich in de toren bevonden.

Toen de compagnie de brug over snelde, waren de Tsjetsjenen nog lang niet binnen schootsafstand, maar niettemin steeg er een rooksliertje op uit onze linie, en een tweede, en een derde, en plotseling barstte er over het hele front van de compagnie een spervuur los. Met vijf seconden vertraging bereikte het geratel van de schoten onze oren, tot algemene vreugde van de menigte toeschouwers.

– Moet je horen! Daar heb je het, nu gaan ze ertegenaan! Ze jagen ze op de vlucht. In de menigte ging gelach en goedkeurend gemompel op.

– Als we ze nou geleidelijk van de bergen konden afsnijden, dan konden ze geen kant meer op, zei de grappenmaker in de blauwe broek, die met zijn opmerkingen steeds de aandacht van alle toeschouwers trok.

En inderdaad galoppeerden de Tsjetsjenen na het salvo nog sneller heuvelopwaarts; alleen een paar overmoedige dzjigieten36 bleven achter en gingen een vuurgevecht aan met de compagnie. Eén in het bijzonder, op een wit paard en met een zwarte tsjerkeska37 aan, leek op nog geen vijftig passen afstand van de onzen te paraderen; het was tergend om naar te kijken. Hoewel hij onophoudelijk werd beschoten, reed hij stapvoets voor de compagnie heen en weer; slechts af en toe verscheen er een blauwig rookwolkje naast hem en drong de knal van een geweerschot tot ons door. Na elk schot liet hij zijn paard een paar sprongen maken en daarna hield hij weer stil.

– Hij heeft weer een schot gelost, de smeerlap, zei iemand vlak bij ons, die schoft is niet bang.

– Hij kent een bezwering, merkte de praatgrage soldaat op.

Opeens leek er beroering te ontstaan onder de Tsjetsjenen, alsof ze een gewonde optilden, en voor hen uit draafde een paard zonder ruiter. De geestdrift van de menigte kende geen grenzen meer bij die aanblik, er werd gelachen en in de handen geklapt.

Voorbij het laatste plateau verdwenen de bergbewoners volledig uit het zicht, en de compagnie hield halt.

– Nou, de voorstelling is afgelopen, zei mijn kennis, laten we thee gaan drinken.

– Zeg, makkers, het lijkt erop dat een van de onzen is geraakt, zei op dat moment een oude foerier, die met zijn hand boven de ogen naar de terugkerende compagnie tuurde, er wordt er een gedragen.

We besloten de terugkeer van de compagnie af te wachten.

De compagniescommandant reed voorop; achter hem aan liepen de zingende soldaten, die een van de meest opwekkende, vrolijke Kaukasische liederen hadden aangeheven. Op de gezichten van de soldaten en de officieren bespeurde ik die speciale uitdrukking van trots en het besef van eigen waardigheid.

– Hebt u misschien een sigaret, heren? vroeg N., terwijl hij op ons af reed. Ik heb verschrikkelijke zin om te roken.

– En? vroegen we hem.

– Ze kunnen naar de duivel lopen met hun paarden, antwoordde hij, terwijl hij zijn sigaret opstak. Ze hebben Bandartsjoek verwond.

– Wie is dat ook alweer?

– U weet wel, de zadelmaker, die ik naar u toe gestuurd had om uw zadel te repareren.

– O ja, die blonde.

– Het was een uitstekende soldaat. De hele compagnie steunde op hem.

– Is hij zwaargewond?

– Hierzo, de kogel ging dwars door hem heen, zei hij, wijzend op zijn buik.

Op dat moment dook achter de compagnie een groepje soldaten op, die de gewonde droegen op een brancard.

– Hou deze kant eens vast, Filipytsj, zei een van hen, ik ga een glas drinken.

De gewonde vroeg ook een glas water. De ziekendragers bleven stilstaan. Achter de uiteinden van de brancard staken alleen opgetrokken knieën en een bleek voorhoofd onder een versleten muts vandaan.

Twee vrouwen begonnen, God weet waarom, opeens te jammeren, en uit de menigte klonken onverstaanbare uitingen van medelijden op, die samen met het gekreun van de gewonde een bedrukkende, trieste indruk maakten.

– Dat is het dan, het leven van een soldaat, zei de welbespraakte soldaat in de blauwe broek klakkend met zijn tong.

We kwamen dichterbij om naar de gewonde te kijken. Het was dezelfde blonde soldaat met de ring in zijn oor die was gestruikeld toen hij probeerde zijn compagnie in te halen. Hij leek vermagerd en een paar jaar ouder geworden, en in de uitdrukking van zijn ogen en de lijn van zijn mond lag iets nieuws en bijzonders. De gedachte aan de nabijheid van de dood had de simpele gezichtstrekken al een grootse, kalme schoonheid verleend.

– Hoe voel je je? werd hem gevraagd.

– Slecht, u edele, zei hij, terwijl hij ons met moeite zijn zwaar geworden, maar schitterende ogen toekeerde.

– Als het God belieft zul je genezen.

– Sterven moet je toch een keer, antwoordde hij, en hij sloot zijn ogen.

De ziekendragers zetten zich weer in beweging, maar de stervende wilde nog iets zeggen. We kwamen nog een keer dichterbij.

– U edele, zei hij tegen mijn kennis, ik heb de stijgbeugels gekocht, ze liggen onder mijn brits; van uw geld was niets over.

==

De volgende ochtend gingen we bij het hospitaal langs om te informeren naar de gewonde.

– Waar ligt de soldaat van de achtste compagnie? vroegen we.

– Welke, u edele? antwoordde een bleke, magere soldaat met zijn arm in een mitella die bij de deur stond.

– Ze bedoelen vast de man die gisteren na het alarm werd binnengebracht, zei een zwakke stem uit een van de britsen.

– Die is afgevoerd.

– Heeft hij nog iets gezegd voor hij stierf? vroegen we.

– Helemaal niets, hij ademde alleen zwaar, antwoordde de stem uit het bed. Hij lag naast me, en hij stonk zo vreselijk, u edele, niet te doen gewoon!

==

Groots is het lot van het Slavische volk! Niet voor niets is het begiftigd met die kalme zielskracht, die grootse eenvoud en dat machtige instinct!

34. Sjamil – imam Sjamil (1797–1871), politiek en religieus leider van de moslims in de noordelijke Kaukasus, die rond het midden van de negentiende eeuw het verzet van de Kaukasische volkeren tegen Rusland aanvoerde, tot hij zich in 1859 overgaf.

35. Argoen – rivier die door de noordelijke Kaukasus stroomt, zijrivier van de Soenzja, binnen het stroomgebied van de Terek.

36. dzjigieten – zie aantekening bij bladzijde 11.

37. tsjerkeska – zie aantekening bij bladzijde 12.

Sebastopol in december

Het morgenlicht begint net de horizon boven de Sapoenberg te kleuren; het donkerblauwe oppervlak van de zee heeft de nachtelijke duisternis al van zich af geworpen en wacht op de eerste zonnestraal om vrolijk te gaan glinsteren; van de baai waait kou en mist aan; er ligt geen sneeuw – alles is zwart, maar de snijdende ochtendvorst bijt in het gezicht en knarst onder de voeten, en het verre, nooit verstommende geruis van de zee dat af en toe door dreunende schoten in Sebastopol wordt onderbroken, verstoort de morgenstilte. Op de schepen slaat het gedempt acht glazen.

Op de noordelijke oever van de baai beginnen de dagelijkse werkzaamheden langzaamaan de rust van de nacht te verdringen: hier marcheert met kletterende geweren een aflossing van de wacht voorbij; daar haast een dokter zich naar het ziekenhuis; daar kruipt een soldaat uit zijn kuilwoning, hij wast zijn gebruinde gezicht met ijskoud water, wendt zich naar het roodgloeiende oosten, slaat snel een kruis en bidt tot God; daar wordt een hoge, krakende zware madzjara38 door kamelen voortgetrokken naar het kerkhof, waar de bebloede lichamen worden begraven, waarmee de kar bijna tot de rand is volgeladen... U nadert de kade – de eigenaardige geur van steenkool, mest, vocht en rundvlees dringt zich aan u op; duizenden verschillende voorwerpen – hout, vlees, schanskorven, meel, ijzer enzovoort – liggen in hopen op de kade; soldaten van verschillende regimenten, met zakken en geweren en zonder zakken en geweren, verdringen zich hier, roken, schelden en sjouwen zware vrachten naar een stoomschip dat walmend aan de aanlegsteiger ligt; sloepen, vol met allerlei slag volk – met soldaten, zeelui, kooplui en vrouwen, meren aan of steken af van de steiger.

– Naar de Grafskaja,39 u edele? Komt u maar, zo bieden twee of drie afgezwaaide matrozen, opstaand in hun sloep, hun diensten aan.

U kiest degene die het dichtst bij u is, stapt over het halfvergane kadaver van een bruin paard dat daar in de modder naast het bootje ligt en loopt naar het roer. U steekt af van de oever. Om u heen de al in de morgenzon glinsterende zee, voor u een oude matroos in een kameelharen jas en een blonde jongen, die zwijgend en ijverig aan de riemen trekken. U kijkt naar de gestreepte kolossen van de schepen, die dichtbij en veraf in de baai verspreid liggen, en naar de kleine zwarte puntjes van de sloepen die zich over het glinsterende azuur bewegen, en naar de mooie lichte gebouwen van de stad aan de overkant, die roze kleuren in de stralen van de morgenzon, en naar de witte schuimende streep van de havenboom en de gezonken schepen,40 waarvan hier en daar de zwarte masttoppen treurig omhoogsteken, en naar de verre vijandelijke vloot die vaag zichtbaar is aan de kristallen horizon van de zee, en naar de schuimende golven waarin door de riemen omhoog geworpen zoute blaasjes opspringen; u hoort de regelmatige slagen van de riemen, de stemmen die over het water naar u toe komen en het immense gebulder van de schoten in Sebastopol, dat lijkt aan te zwellen.

Het kan niet anders dan dat er bij de gedachte dat ook u in Sebastopol bent gevoelens van moed in u opwellen en dat het bloed sneller door uw aderen begint te stromen...

– U edele! U moet recht op de Kistentin41 aanhouden, zegt de oude matroos tegen u; hij draait zich om om de richting te controleren waarin u het bootje stuurt – roer naar rechts.

– Alle kanonnen zijn er nog, merkt de blonde knaap op, terwijl u langs het schip vaart en ernaar kijkt.

– Natuurlijk: het is een nieuw schip, Kornilov heeft erop gezeten, zegt de oude man, die ook naar het schip kijkt.

– Kijk dan, daar is er een ontploft! zegt de jongen na een lange stilte, zijn blik gericht op een opstijgend wit rookwolkje dat plotseling hoog boven de Zuidbaai is verschenen en vergezeld gaat van de scherpe knal van een ontploffende granaat.

– Hij42 schiet nu van de nieuwe batterij, voegt de oude man eraan toe, en hij spuugt onverschillig in zijn handen. Nou, handen aan de riemen, Misjka, we gaan die barkas inhalen. En uw sloep beweegt zich sneller over de brede deinende baai, komt inderdaad op gelijke hoogte met de zware barkas, die beladen is met grote zakken, door stuntelige soldaten onregelmatig wordt geroeid en tussen een menigte afgemeerde boten van allerlei soort bij de Grafskaja-steiger aanlegt.

Op de kade wemelt het van luidruchtige grijze soldaten, zwarte matrozen en kleurig geklede vrouwen. Oude vrouwen verkopen broodjes, Russische boeren met samowars schreeuwen «warme mede», en daar op de eerste treden liggen verroeste kanonskogels, granaten, kartetsen en gietijzeren kanonlopen van verschillende kalibers dooreen. Iets verder is een groot plein: daar liggen overal enorme balken, affuiten, slapende soldaten; staan paarden, karren, groene stukken geschut, munitiewagens en infanteriegeweren aan rotten; lopen soldaten, matrozen, officieren, vrouwen, kinderen en kooplui; rijden wagens met hooi, met zakken en vaten, nu en dan komen een kozak en een officier te paard of een generaal in een koets voorbij. Rechts is de straat versperd door een barricade, waarop in schietgaten een paar kleine kanonnen staan, en daarnaast zit een matroos een pijpje te roken. Links staat een mooi gebouw43 met Romeinse cijfers op de voorgevel, waar soldaten en bebloede draagbaren staan; overal ziet u de onaangename sporen van een legerkamp in oorlog. Uw eerste indruk is beslist zeer onaangenaam: de vreemde mengeling van het leven in een legerkamp en in een stad, van een prachtige stad en een smerig bivak, is niet alleen lelijk, maar lijkt in een afschuwelijke wanorde te verkeren; u hebt zelfs het idee dat iedereen bang en zenuwachtig is en niet weet wat er moet gebeuren. Maar als u deze mensen die om u heen bewegen van nabij bekijkt, dan ziet u iets heel anders. Kijkt u maar eens naar die treinsoldaat, die een driespan bruine paarden naar de drinkplaats leidt en zo rustig iets voor zich uit neuriet dat hij duidelijk niet zal verdwalen in deze bonte menigte, die voor hem niet bestaat, maar dat hij zijn taak verricht, wat dat ook mag zijn – de paarden drenken of geschut verslepen –, zo rustig, zelfbewust en onverschillig, alsof dit allemaal ergens in Toela of in Saransk gebeurt. Diezelfde uitdrukking leest u op het gezicht van de officier, die met onberispelijk witte handschoenen langskomt, en op het gezicht van de matroos die zittend op de barricade een pijpje rookt, en op het gezicht van de ziekendragers,44 de soldaten die op het bordes van het voormalige gebouw van de Adelsvereniging met draagbaren staan te wachten, en op het gezicht van dat meisje dat uit angst om haar roze jurkje vuil te maken van steen naar steen over de straat springt.

Ja! U zult beslist teleurgesteld zijn als u voor het eerst naar Sebastopol komt. U zult vergeefs zoeken, al was het maar op één gezicht, naar sporen van gejaagdheid, verwarring of zelfs van enthousiasme, bereidheid tot de dood, vastberadenheid – niets van dat alles: u ziet doodgewone mensen, die zich kalm bezighouden met het werk van alledag, zodat u misschien uzelf overdreven geestdrift verwijt en gaat twijfelen aan de juistheid van uw idee over de heldenmoed van de verdedigers van Sebastopol, een idee dat u zich gevormd hebt naar aanleiding van verhalen en de beschrijvingen en naar wat u gehoord en gezien hebt op de Noordkant. Maar alvorens te twijfelen, moet u naar de bastions gaan, moet u de verdedigers van Sebastopol op de plaats van de verdediging zelf zien, of nog beter, u moet regelrecht langsgaan bij dit gebouw, het voormalige gebouw van de Adelsvereniging van Sebastopol, waar op het bordes soldaten met draagbaren staan, en u zult daar de verdedigers van Sebastopol zien, u zult daar verschrikkelijke, droevige, grootse en interessante, maar tegelijk verbazende, hartverheffende taferelen zien.

U betreedt de grote zaal van het gebouw van de Adelsvereniging. Zodra u de deur opent wordt u getroffen door de aanblik en de lucht van veertig of vijftig geamputeerden of zwaargewonden, sommigen op britsen, het merendeel op de grond. Volg niet uw gevoel dat u op de drempel van de zaal terughoudt – dat is een verkeerd gevoel; u moet doorlopen, zonder u ervoor te schamen dat het lijkt alsof u gekomen bent om naar lijdende mensen te kíjken; schaamt u zich niet om dichterbij te komen en met hen te praten: de ongelukkigen vinden het fijn om een meevoelend menselijk gezicht te zien, ze vertellen graag over hun lijdensweg en horen graag woorden van liefde en medeleven. U loopt tussen de bedden door en zoekt iemand die er wat minder streng en smartelijk uitziet, en u besluit naar hem toe te gaan om even te praten.

– Waar ben je gewond, vraagt u aarzelend en schuchter aan een oude, uitgeteerde soldaat, die op zijn bed gezeten u met een goedmoedige blik volgt en u als het ware uitnodigt naar hem toe te komen. Ik zeg: «vraagt u schuchter», omdat lijden, naast een diep gevoel van medeleven, ook een zekere angst inboezemt om te beledigen, tegelijk met een grote achting voor degene die dit allemaal verdraagt.

– Aan mijn been, antwoordt de soldaat; maar op datzelfde moment ziet u aan de vouwen in de deken dat zijn been ophoudt bij zijn knie. Goddank, voegt hij eraan toe, word ik binnenkort ontslagen.

– Is het lang geleden gebeurd?

– Al zo’n zes weken geleden, u edele!

– En doet het nog pijn?

– Nee, nu niet meer, helemaal niet; alleen bij slecht weer is het net of ik een zeurend gevoel in mijn kuit heb, maar verder niets.

– Hoe ben je gewond geraakt?

– Op het vijfde baksion, u edele, bij het eerste bomberement:45 ik richtte het kanon, begon naar een ander schietgat te gaan, zo, en hij raakt me in mijn been, alsof ik in een kuil was gestapt. Ik keek en mijn been was weg.

– Deed het dan geen pijn op dat eerste moment?

– Niet echt; het was of er iets heets in mijn been werd geduwd.

– Nou, en daarna?

– Daarna ook niet, alleen toen ze de huid eroverheen gingen trekken, leek het wel te branden. Hoofdzaak is, u edele, om niet te veel te denken: als je niet denkt, maakt het niet veel uit. Het komt allemaal voornamelijk omdat de mens denkt.

Op dat moment komt er een vrouw in een gestreepte grijze jurk met een zwarte hoofddoek naar u toe; ze mengt zich in uw gesprek met de matroos en begint over hem en zijn lijden te vertellen, over de wanhopige toestand waarin hij vier weken heeft verkeerd, ze vertelt hoe hij toen hij gewond was de draagbaar had laten stilhouden om naar de salvo’s van onze batterij te kijken, hoe de grootvorsten46 met hem gepraat hadden en hem vijfentwintig roebel hadden gegeven, en hoe hij tegen ze had gezegd dat hij weer naar het bastion terug wilde om het de jonge mensen te leren, als hij zelf niet meer werken kon. Terwijl ze dit in een adem vertelt, kijkt de vrouw afwisselend naar u en naar de matroos, die zich heeft afgewend en terwijl hij doet of hij haar niet hoort aan het pluksel in zijn kussen frunnikt, en haar ogen glanzen bijzonder geestdriftig.

– Dat is mijn vrouw, u edele! merkt de matroos op met een uitdrukking op zijn gezicht als wil hij zeggen: «Neem het haar maar niet kwalijk. U weet hoe vrouwen zijn, die kletsen maar raak.»

U begint de verdedigers van Sebastopol te begrijpen; en om de een of andere reden schaamt u zich voor uzelf tegenover deze man. U zou hem graag nog veel meer willen zeggen om uw gevoelens en uw bewondering uit te drukken; maar u kunt geen woorden vinden of u bent niet tevreden over de woorden die in uw hoofd opkomen – en u buigt zwijgend voor deze stille, onbewuste grootsheid en geestkracht, voor de terughoudendheid ten opzichte van de eigen verdiensten.

– Nou, God geve dat je gauw beter bent, zegt u tegen hem, en u wendt zich tot een andere zieke die op de grond ligt, en onder ondraaglijke pijn op de dood lijkt te wachten.

Het is een blonde jongeman met een bleek, opgezwollen gezicht. Hij ligt op zijn rug, zijn linkerarm achter zijn hoofd, in een houding die afschuwelijk lijden uitdrukt. Aan zijn droge open mond ontsnapt moeizaam een hees gerochel; zijn blauwe, tinkleurige ogen staren naar boven, en de met verband omwikkelde stomp van zijn rechterarm steekt onder de teruggeslagen deken uit. De zware lijkenlucht komt u in grote hevigheid tegemoet, en de verterende innerlijke hitte, die in alle ledematen van de zieke doordringt, lijkt ook u te doordringen.

– Is hij buiten bewustzijn? vraagt u aan een vrouw die achter u loopt en u vriendelijk, alsof u een verwant bent, aankijkt.

– Nee, hij hoort nog, maar erg slecht, voegt ze er fluisterend aan toe. Ik heb hem net thee gegeven – ook al is het een vreemde, je moet toch medelijden hebben, maar hij dronk bijna niets.

– Hoe voel je je? vraagt u hem. De gewonde richt zijn ogen naar uw stem, maar hij ziet en begrijpt u niet.

– Zijn hart staat in brand.

Een poosje later ziet u een oude soldaat, die een ander hemd aantrekt. Zijn gezicht en zijn lijf zijn bruin en mager als een skelet. Hij mist een arm: die is bij de schouder afgezet. Hij zit rechtop, hij is genezen, maar aan zijn dode, doffe blik, zijn verschrikkelijke magerheid en de rimpels in zijn gezicht ziet u dat dit iemand is die het beste deel van zijn leven veel leed heeft gekend.

Aan de andere kant ziet u op een brits het bleke, lijdende, tere gezicht van een vrouw op wier wangen een gloeiende rode blos speelt.

– Dat is onze matrozenvrouw die op de vijfde door een granaat in haar been werd getroffen, zegt uw begeleidster tegen u, ze bracht haar man middageten op het bastion.

– Hebben ze haar been geamputeerd?

– Ja, boven de knie.

Als u sterke zenuwen hebt, gaat u door de deur links: in dat vertrek wordt verbonden en geopereerd. U ziet daar artsen met tot aan de ellebogen bebloede armen en bleke, sombere gezichten, die in de weer zijn bij een brits waarop een gewonde met open ogen onder narcose ligt, die als in ijlkoorts zinloze, soms eenvoudige en aandoenlijke woorden uit. De artsen zijn bezig met het weerzinwekkende maar weldadige werk van het amputeren. U ziet hoe het scherpe, kromme mes in het blanke gezonde lichaam gaat; u ziet hoe de gewonde plotseling met een verschrikkelijke, hartverscheurende kreet bij bewustzijn komt en vloekt; u ziet hoe een verpleger een afgesneden arm in een hoek gooit; u ziet hoe een andere gewonde, die in hetzelfde vertrek op een draagbaar ligt bij het zien van de operatie van zijn kameraad ineenkrimpt en steunt, niet zozeer van fysieke pijn, maar omdat het afwachten hem moreel doet lijden – u ziet verschrikkelijke, schokkende taferelen; u ziet de oorlog niet in zijn correcte, prachtige en schitterende vorm, met muziek en tromgeroffel, met wapperende vaandels en trots te paard zittende generaals, u ziet de oorlog zoals hij echt is, in bloed, lijden en de dood...

Bij het verlaten van dit huis van lijden voelt u zich beslist opgelucht, u ademt de frisse lucht diep in, u voelt zich tevreden in het bewustzijn van uw eigen gezondheid, maar tegelijk put u uit de aanblik van dit lijden ook het bewustzijn van uw eigen nietigheid, en u gaat rustig en zonder aarzeling naar de bastions...

«Wat betekenen de dood en het lijden van een nietige worm als ik in vergelijking met zoveel doden en zoveel lijden?» Maar de aanblik van de heldere hemel, de stralende zon, de prachtige stad, de geopende kerk en de zich in alle richtingen verplaatsende militairen brengt uw geest al snel weer in de normale toestand van lichtzinnigheid, kleine zorgjes en belangstelling voor het heden alleen.

Misschien komt u uit de kerk de begrafenisstoet van een officier tegemoet, met een roze kist en muziek en wapperende banieren; misschien dringt het geluid van de kanonschoten van het bastion tot u door, maar dat voert u niet op uw eerdere gedachten terug; de begrafenisstoet komt u voor als een heel prachtig militair schouwspel, de geluiden lijken heel prachtige militaire geluiden, en u verbindt dit schouwspel en deze geluiden niet met de heldere, op uzelf betrokken gedachte over lijden en dood, zoals u dat in de verbandkamer deed. U passeert de kerk en de barricade en komt in het binnenste en levendigste gedeelte van de stad. Aan beide zijden uithangborden van winkels en kroegen. Kooplui, vrouwen met hoeden en hoofddoeken, fatterige officieren – uit alles spreken de geestkracht, het zelfvertrouwen en het gevoel van veiligheid van de inwoners.

Als u de gesprekken van zeelui en officieren wilt horen, moet u eens langsgaan bij de kroeg aan uw linkerhand: daar gaan de verhalen vast over de afgelopen nacht, over Fenka, over het gevecht van de vierentwintigste,47 over de dure, slechte gehaktballetjes die er te koop zijn en over de manier waarop die en die kameraad is gesneuveld.

– Godver, het is bij ons nu toch een ellende! bast een helblonde, snorloze zeeofficier met een groene gebreide sjaal.

– Waar is «bij ons»? vraagt een ander.

– Op het vierde bastion, antwoordt de jonge officier, en bij de woorden: «op het vierde bastion» kijkt u met extra aandacht en zelfs met enige bewondering naar de helblonde officier. Zijn te grote vrijmoedigheid, zijn grote gebaren en zijn luide lach en stem, die u voor brutaliteit hield, komen u nu voor als die bijzondere vechtlustige geestesgesteldheid die vele zeer jonge mensen na het doorstaan van gevaar bezitten; maar evengoed denkt u dat hij u zal vertellen hoe ellendig het is op het vierde bastion door de granaten en de kogels: maar niets daarvan! Het is er ellendig omdat het zo modderig is. «Er is geen doorkomen aan naar de batterij,» zegt hij wijzend op zijn laarzen die tot boven de kuit onder de modder zitten. «Vandaag is mijn beste kanonnier gesneuveld, hij werd recht in zijn voorhoofd geraakt,» zegt een ander. «Wie was het? Mitjoechin?» «Nee... Hé, waar blijft mijn kalfsvlees? Canaille! zegt hij tegen de kelner. Nee, niet Mitjoechin, maar Abrosimov. Dat was een kerel, heeft aan zes uitvallen meegedaan.»

Aan het andere einde van de tafel zitten twee infanterieofficieren achter borden met gehaktballetjes en erwten en een fles zure krimwijn, die «bordeaux» genoemd wordt: de ene, een jonge man, met een rode kraag en twee sterren48 op zijn mantel, vertelt aan de andere, oudere man met een zwarte kraag en zonder sterren49 over de slag bij de Alma.50 De eerste heeft al wat gedronken, en uit de pauzes in zijn verhaal, uit zijn onzekere blik, waaruit spreekt dat hijzelf twijfelt of hij wel geloofd wordt, en vooral ook doordat de rol die hij in zijn verhaal speelt te groot en te verschrikkelijk is, wordt duidelijk dat hij sterk afwijkt van de waarheid. Maar u hebt geen zin in dat soort verhalen die u nog lang in alle hoeken en gaten van Rusland zult horen: u wilt zo gauw mogelijk naar de bastions, en speciaal naar het vierde, waarover u zoveel en zo verschillende dingen hebt gehoord. Wanneer iemand zegt dat hij op het vierde bastion was, dan zegt hij dat met bijzondere voldoening en trots; wanneer iemand zegt: «Ik ga naar het vierde bastion», dan is er steevast een lichte opwinding of een te grote onverschilligheid in hem merkbaar; wanneer ze iemand willen plagen, zeggen ze: «Ze zouden jou naar het vierde bastion moeten sturen», wanneer ze ziekendragers tegenkomen vragen ze: «Waar vandaan?» en meestal is dan het antwoord: «Van het vierde bastion.» Er bestaan in het algemeen twee totaal verschillende meningen over dit verschrikkelijke bastion: van degenen die daar nooit zijn geweest en die ervan overtuigd zijn dat het vierde bastion een wisse dood betekent voor iedereen die het betreedt, en van degenen die daar gestationeerd zijn, zoals de helblonde marinekorporaal, en die, als ze het over het vierde bastion hebben, u vertellen of het daar droog of modderig is, of het warm of koud is in de onderaardse onderkomens, enz.

Tijdens het halve uur dat u in de kroeg hebt doorgebracht, is het weer omgeslagen: de mist die over de zee lag heeft zich samengepakt in grijze, druilerige regenwolken en bedekt de zon; er valt een droevige motregen die daken, trottoirs en soldatenjassen natmaakt...

U passeert nog een barricade, gaat rechts een deur door en dan via een grote straat omhoog. Achter deze barricade zijn de huizen aan beide zijden van de straat onbewoond, er zijn geen uithangborden, de deuren zijn met planken dichtgetimmerd, de ramen ingeslagen, hier is een hoek van een muur af, daar zit een gat in een dak. De gebouwen lijken oude veteranen die veel kommer en kwel hebben doorstaan en als het ware trots en enigszins misprijzend op u neerzien. Onderweg struikelt u over rondslingerende kogels en u stapt in kuilen met water, die door granaten in de steenachtige grond zijn gereten. Op straat komt u eenheden soldaten, kozakken, officieren tegen of u haalt hen in; af en toe komt u een vrouw of een kind tegen, maar dat is dan geen vrouw met een hoed, het is een matrozenvrouw in een oude pelsjas en op soldatenlaarzen. Als u de straat verder door loopt en een kleine helling af gaat, ziet u rondom geen huizen meer, maar vreemde puinhopen, planken, klei en balken; voor u uit ziet u op een steile berg een zwart, modderig door greppels doorsneden terrein, en daar is ook het vierde bastion... Hier ontmoet u nog minder mensen, en al helemaal geen vrouwen, de soldaten lopen snel, op de weg ziet u bloeddruppels, en u komt daar beslist vier soldaten met een draagbaar tegen, en op de draagbaar een geelbleek gezicht en een bebloede soldatenjas. Als u vraagt: «Waar is hij gewond?» zeggen de dragers nors, zonder naar u om te zien: in zijn been of in zijn arm, als hij lichtgewond is; of ze zwijgen stuurs als er op de draagbaar geen hoofd te zien is en de soldaat al dood is of zwaargewond.

Juist op het moment dat u de berg gaat beklimmen wordt u onaangenaam verrast door het gefluit van een kogel of een granaat vlak bij u. Opeens begrijpt u – en heel anders dan voordien – de betekenis van het geluid van die schoten, die u in de stad hebt gehoord. Een stil verheugende herinnering flitst opeens in uw geest op; uw eigen persoon begint u meer bezig te houden dan uw waarnemingen; u schenkt minder aandacht aan alles om u heen en een onaangenaam gevoel van twijfel bevangt u. Maar bij het zien van een soldaat die, maaiend met zijn armen en glibberend in de dunne modder, lachend met een vaartje langs u rent, weet u dat laaghartige stemmetje dat bij het zien van gevaar in u opklinkt, tot zwijgen te brengen, u recht onwillekeurig uw borst, heft uw hoofd op en klautert de glibberige lemen berg op. U bent nog maar net een stukje verder en rechts en links van u beginnen de geweerkogels te snorren en u vraagt zich misschien af of u niet via de loopgraaf, die evenwijdig aan de weg loopt, moet verdergaan; maar die loopgraaf is gevuld met zo’n dunne, stinkende, tot boven de knie komende gele smurrie, dat u zeker de weg verkiest, temeer daar u ziet dat iedereen die weg neemt. Na een pas of tweehonderd bereikt u een omgewoeld, modderig terrein, met aan alle zijden schanskorven, wallen, kruitvaten, kuilwoningen, platforms waarop grote gietijzeren kanonnen staan en gelijkmatige hopen kogels liggen. Alles lijkt opgesteld zonder enig doel, verband of ordening. Hier zit een groepje matrozen bij een batterij, daar ligt midden op het terrein een half in de modder verzonken kapot kanon, en daar is een infanterist, die met zijn geweer door de batterij loopt en met moeite zijn voeten uit de kleverige modder trekt. Maar overal, aan alle kanten en op alle plekken, ziet u granaatscherven, niet ontplofte granaten, kogels, sporen van het legerkamp, en alles verzonken in de zompige modderbrij. U denkt vlakbij de inslag van een granaat te horen, het is net of u van alle kanten allerlei kogelgeluiden hoort – zoemend als een bij, fluitend, snel en snerpend als een snaar –, u hoort het ontzettende gedaver van een kanonschot dat u helemaal doet sidderen en dat u iets ontzettend angstaanjagends vindt.

«Dit is het dus, het vierde bastion, dit vreselijke, inderdaad afschuwelijke oord!» denkt u bij uzelf, en u ervaart een licht gevoel van trots en een sterk gevoel van onderdrukte angst. Maar dat valt tegen: dit is het vierde bastion nog niet. Dit is de Jazonovski-redoute – een betrekkelijk ongevaarlijke en zeker geen angstaanjagende plek. Om bij het vierde bastion te komen moet u rechts afslaan, door de smalle loopgraaf waar zojuist een infanterist in gebukte houding doorheen is gegaan. In deze loopgraaf komt u misschien opnieuw mannen met draagbaren, matrozen, soldaten met schoppen tegen, ziet u mijngangen, kuilwoningen in de modder, waar slechts twee man gebukt in kunnen kruipen, en daar ziet u de kozakken van de Zwarte Zee-bataljons, die andere schoenen aantrekken, eten, een pijp roken, leven, en u ziet weer overal die stinkende modder, de sporen van een legerkamp en achtergelaten gietijzer in alle mogelijke vormen. Als u nog een pas of driehonderd verdergaat, komt u opnieuw bij een batterij – een door kuilen omgewoeld terrein, met schanskorven, gevuld met aarde, geschut op de platforms en aarden wallen. Hier ziet u misschien ook een stuk of vijf matrozen die onder de borstwering zitten te kaarten, en een zeeofficier die, wanneer hij merkt dat u een nieuwsgierige nieuweling bent, u met genoegen zijn onderkomen laat zien en alles wat voor u misschien interessant is. Deze officier rolt, gezeten op een kanon, zo rustig met geel papier een sigaret, loopt zo rustig van het ene schietgat naar het andere, praat zo rustig zonder enige overdrijving met u, ondanks de kogels die vaker dan voorheen over u heen zoemen, dat u zelf koelbloedig wordt en vol aandacht vragen stelt en luistert naar de verhalen van de officier. Deze officier vertelt u – maar alleen als u hem daarnaar vraagt – over het bombardement van de vijfde, hij vertelt dat er van zijn batterij nog maar één kanon bruikbaar was, en dat er van al het personeel nog maar acht man over waren, en hoe hij toch de volgende morgen, op de zesde, uit alle monden had gevuurd; hij vertelt u hoe op de vijfde een granaat het onderaardse onderkomen van de matrozen trof en elf man doodde; hij laat u door de schietgaten de vijandelijke batterijen en loopgraven zien, die hier niet meer dan zestig à tachtig meter vandaan liggen. Ik ben alleen bang dat wanneer u zich uit een schietgat naar voren buigt om naar de vijand te kijken, u onder invloed van het gezoem van de kogels niets zult zien, maar als u toch iets ziet, dan zult u erg verbaasd zijn dat die witte steenwal, die zo dicht bij u is en waarboven witte rookwolkjes opstijgen, dat die witte wal de vijand is – hij, zoals de soldaten en matrozen zeggen.

Het kan zelfs zo zijn dat een marineofficier uit ijdelheid of gewoon om zichzelf te vermaken in uw aanwezigheid een beetje wil schieten. «Stuur een kanonnier en helpers naar het kanon», en een stuk of veertien matrozen lopen flink en vrolijk, terwijl de een zijn pijp in zijn zak stopt en de ander zijn scheepsbeschuit wegkauwt, stampend met hun met ijzer beslagen laarzen over het platform naar het kanon toe en laden het. U moet eens op hun gezichten letten, op de houding en de bewegingen van deze mensen: in iedere rimpel van zo’n bruinverbrand gezicht met hoge jukbeenderen, in elke spier, in de brede schouders, in de krachtige benen, die in grote laarzen steken, in elke rustige, zekere, ongehaaste beweging zijn de hoofdeigenschappen te zien die de kracht vormen van de Rus: eenvoud en onverzettelijkheid; maar hier krijgt u het idee dat het gevaar, de vijandigheid en het lijden van de oorlog, behalve deze hoofdkenmerken, ook nog de sporen van het besef van de eigen waardigheid en van verheven gedachten en gevoelens op elk gezicht hebben achtergelaten.

Plotseling treft een allervreselijkst, overweldigend gebulder niet alleen uw oren, maar uw hele wezen zó dat u over uw hele lichaam huivert. Daarna hoort u het zich verwijderende gefluit van een projectiel, en een dichte kruitdamp omhult u, het platform en de donkere gestalten van de matrozen die daar heen en weer lopen. Naar aanleiding van dit schot van de onzen hoort u allerlei gepraat van de matrozen, en u ziet hun geestdrift en het naar buiten komen van een gevoel dat u misschien niet verwacht had te zien – het gevoel van woede en wraakzucht jegens de vijand, dat in ieders ziel verscholen ligt. «Hij is precies in een schietgat terechtgekomen, twee zijn er dood... ze worden net weggedragen,» hoort u vrolijk uitroepen. «Nou is hij kwaad: straks stuurt hij er eentje op ons af,» zegt iemand; en inderdaad, kort daarop ziet u een bliksemschicht en rook; de wacht die op de borstwering staat roept: «Ka-a-non!» En dan giert er een projectiel langs u, dat op de aarde ploft en rondom zich een krater van opspattende modder en stenen opwerpt. De batterijcommandant is woedend over deze kogel en beveelt een tweede en een derde kanon te laden, de vijand blijft ons het antwoord niet schuldig, en u ondergaat interessante gevoelens, u hoort en ziet interessante dingen. De wacht roept opnieuw: «Ka-a-non!» en u hoort hetzelfde gegier, diezelfde inslag, datzelfde opspatten, of hij roept: «Mortier!», en u hoort het gelijkmatige gefluit van een granaat, dat iets aangenaams heeft en daardoor moeilijk te rijmen valt met de gedachte aan gevaar, u hoort het fluiten dichterbij komen en sneller worden, u ziet vervolgens een zwarte bal, hoort de inslag in de aarde, de oorverdovende gonzende explosie van een granaat. Fluitend en gierend vliegen daarop de scherven in het rond, stenen suizen door de lucht en u wordt met modder bespat. Bij die geluiden bevangt u een vreemd gevoel van verrukking vermengd met angst. Op het moment dat u weet dat het projectiel op u af vliegt, komt het beslist bij u op dat dit projectiel u zal doden; maar uw gevoel van eigenwaarde is u tot steun, en niemand merkt iets van het mes dat uw hart doorsnijdt. Maar zodra het projectiel zonder u te treffen voorbij is gevlogen, haalt u opgelucht adem, en heel even wordt u bevangen door een verheugend, onzegbaar aangenaam gevoel, waardoor het gevaar, dit spel met leven en dood, voor u iets bijzonder aantrekkelijks krijgt; u zou graag willen dat er nog meer kogels en granaten nog dichter bij u in de buurt zouden inslaan. Maar dan roept de wacht weer met zijn luide, diepe stem: «Mortier!», en weer het gefluit, de inslag en de explosie van een granaat; maar tegelijkertijd hoort u het gekreun van een mens. U gaat samen met de ziekendragers naar de gewonde, die er onder het bloed en de modder vreemd en niet meer als een mens uitziet. Een deel van de borst van de matroos is opengereten. De eerste minuten zijn op zijn met modder bespatte gezicht alleen schrik te zien en een gemaakte voortijdige uitdrukking van pijn, eigen aan de mens in zo’n situatie; maar wanneer ze met de draagbaar bij hem aankomen en hijzelf er met zijn gezonde zij op gaat liggen, dan ziet u dat die uitdrukking verandert in een uitdrukking van vervoering en van een verheven, onuitsprekelijke gedachte: zijn ogen stralen helderder, hij klemt zijn tanden op elkaar en heft moeizaam zijn hoofd op; en wanneer de dragers hem optillen, laat hij ze stilhouden en zegt hij met grote moeite en met trillende stem tegen zijn kameraden: «Vergeef me, jongens!» Hij wil nog iets zeggen, en het is duidelijk dat hij iets roerends wil zeggen, maar hij herhaalt alleen: «Vergeef me, jongens!» Een kameraad komt op dat moment naar hem toe, zet hem de muts op het hoofd, dat de gewonde naar hem toe keert, en gaat dan rustig, onbewogen, zwaaiend met zijn armen terug naar zijn geschut. «Zo gaat het elke dag met een man of zeven, acht,» zegt de marineofficier u in antwoord op de uitdrukking van ontzetting die zich op uw gezicht weerspiegelt, terwijl hij gaapt of met geel papier een sigaret rolt...

==

Zo hebt u de verdedigers van Sebastopol op de plaats van de verdediging zelf gezien en u gaat terug zonder enige aandacht te schenken aan de granaten en kogels die de hele weg tot aan de verwoeste schouwburg blijven fluiten – u gaat met een rustig en verheven gemoed terug. Het belangrijkste is de verheugende overtuiging die u meeneemt, de overtuiging dat het onmogelijk is om Sebastopol in te nemen, en niet alleen dat, maar ook om – waar dan ook – de kracht van het Russische volk aan het wankelen te brengen, en die onmogelijkheid zag u niet aan die talloze traversen en borstweringen, de kunstig vervlochten loopgraven, de mijnen en het geschut, waarvan u niets begreep, maar aan de ogen, de taal en de aanpak, aan dat wat de geest van de verdedigers van Sebastopol wordt genoemd. Wat zij doen, doen zij zo eenvoudig, zo volkomen ontspannen dat u ervan overtuigd bent dat ze het nog honderdmaal vaker kunnen doen... dat ze álles kunnen doen. U begrijpt dat het gevoel van waaruit ze handelen niet zomaar het kleine, ijdele, snel vergeten gevoel is dat uzelf hebt ervaren, maar een ander, veel machtiger gevoel dat van hen de mensen heeft gemaakt die zo rustig onder een kogelregen leven, in de nabijheid van honderd mogelijkheden om dood te gaan in plaats van die ene dood waaraan alle mensen onderworpen zijn, en die onder deze omstandigheden leven, ononderbroken zwoegen, waken in de modder. Vanwege een erekruis, een bevordering of dreigingen kunnen mensen deze afschuwelijke omstandigheden niet aanvaarden: er moet een andere, hogere beweegreden zijn. En die reden is een gevoel waarvoor de Rus zich geneert en dat hij zelden laat zien, maar dat schuilt in ieders ziel: de liefde voor het vaderland. Pas nu zijn de verhalen over de eerste tijden van de belegering van Sebastopol, toen er daar nog geen versterkingen en geen troepen waren, en het fysiek onmogelijk was de stad te behouden, terwijl men toch heel zeker wist dat men zich niet aan de vijand zou overleveren – over de tijden dat Kornilov, deze held, het oude Griekenland waardig, op zijn troepen toe reed en zei: «We gaan sterven, mannen, maar we geven Sebastopol niet over», en onze Russen, die niet tot holle frasen in staat zijn, antwoordden: «We gaan sterven! Hoera!» – pas nu zijn de verhalen over die tijden niet langer prachtige historische legenden, maar zijn ze geloofwaardige feiten geworden. U begrijpt deze mensen heel goed, wanneer u zich degenen die u net hebt gezien voorstelt als de helden die in die zware tijden niet zijn bezweken, maar zich hooggestemd en vreugdevol op de dood voorbereidden, niet voor een stad, maar voor het vaderland. Dit epos van Sebastopol, waarvan het Russische volk de held was, zal nog lang diepe sporen in Rusland achterlaten...

Het wordt al avond. De zon is vlak voor de ondergang uit de grijze wolken die de hemel bedekken tevoorschijn gekomen en verlicht plotseling met zijn purperen schijn de violette wolken, de groenige zee, die bedekt met schepen en bootjes gelijkmatig in brede golven deint, en de witte gebouwen van de stad en de mensen die door de straten lopen. Over het water drijven de klanken aan van een ouderwetse wals, die de regimentskapel op de boulevard speelt en het geluid van de schoten van het bastion die voor een merkwaardige begeleiding zorgen.

==

Sebastopol, 25 april 1855

38. madzjara – hoge boerenwagen op de Krim.

39. Grafskaja – Grafskaja pristan, aanlegsteiger, gebouwd in 1780 en genoemd naar graaf M.I. Vojnovitsj, de commandant van de Zwarte Zeevloot van 1786–1790. Herbouwd door John Upton in 1846 als ceremoniële toegang tot Sebastopol vanaf zee.

40. gezonken schepen – de Russen hadden hun oude oorlogsschepen voor de rede laten zinken om de vijandelijke schepen tegen te houden.

41. Kistentin – het schip heette de Grootvorst Konstantin en was het hoofdkwartier geweest van admiraal V.A. Kornilov (1806–1854), die in september 1854 de verdediging van Sebastopol op zich had genomen en in oktober van datzelfde jaar werd gedood.

42. Hij – de vijand.

43. Links staat een mooi gebouw – bedoeld is het gebouw van de Adelsvereniging.

44. ziekendragers – in 1854 werd uit de soldaten een speciale eenheid van ziekendragers geformeerd voor het vervoer van gewonden en doden.

45. bij het eerste bomberement – bij het eerste bombardement op 5 oktober 1854 werd Sebastopol door de geallieerde troepen zowel van land als van zee beschoten.

46. grootvorsten – de grootvorsten Nikolaj Nikolajevitsj en Michail Nikolajevitsj, zonen van tsaar Nicolaas I, namen deel aan de campagne in 1854–1855.

47. het gevecht van de vierentwintigste – op 24 oktober 1854 vond de slag bij Inkerman plaats, waarbij aan Russische kant 3286 doden vielen en 12.000 man gewond raakten of krijgsgevangen werden gemaakt.

48. een rode kraag en twee sterren – een luitenant van de infanterie.

49. een zwarte kraag en zonder sterren – een kapitein van de artillerie.

50. de slag aan de Alma – deze slag, die op 8 september 1854 bij de rivier de Alma plaatsvond, wordt wel beschouwd als de eerste slag in de Krimoorlog (1853–1856) en verliep buitengewoon slecht voor de Russen.

Sebastopol in mei

Er zijn al zes maanden verstreken sinds de eerste kanonskogel van het bastion van Sebastopol voorbijsuisde en de aarde in de stellingen van de vijand omwoelde, en sindsdien vliegen onophoudelijk duizenden granaten, kanonskogels en geweerkogels van de bastions naar de loopgraven en van de loopgraven naar de bastions, en daarboven zweeft onophoudelijk de engel des doods.

Duizenden werden in hun trots gekrenkt, duizenden slaagden erin hun trots te bevredigen en zelfs meer dan dat, duizenden vonden rust in de omhelzing van de dood. Hoeveel sterretjes werden opgespeld en afgenomen, hoeveel Anna- en Vladimirorden,51 hoeveel roze doodkisten en linnen lijkwaden! En nog steeds klinken dezelfde geluiden van de bastions, nog steeds kijken op een heldere avond de Fransen – onwillekeurig bevend en met bijgelovige angst – uit hun kamp naar de gelige, omgewoelde aarde van de bastions van Sebastopol, naar de daarop bewegende zwarte gestalten van onze matrozen, tellen ze de schietgaten, waaruit dreigend de gietijzeren kanonnen omhoogsteken; nog steeds kijkt een stuurman-onderofficier door zijn veldkijker van de telegraafheuvel naar de bonte gestalten van de Fransen, hun batterijen, tenten en colonnes die zich op de Groene Berg bewegen, naar de in de loopgraven opstijgende rookwolkjes, en nog steeds stromen met hetzelfde vuur uit alle delen van de wereld de ongelijksoortige mensenmassa’s, met nog ongelijksoortiger wensen, naar dit noodlottige oord.

Maar het vraagstuk dat de diplomaten niet konden oplossen, kan nog minder met kruit en bloed worden opgelost.

Er is dikwijls een vreemde gedachte bij mij opgekomen: wat als de ene strijdende partij aan de andere voorstelde om uit elk leger één soldaat naar huis te sturen? Dat lijkt een vreemde wens, maar waarom zou men die niet vervullen? Daarna uit elk kamp een tweede naar huis sturen en dan een derde en een vierde, enzovoort, totdat er in ieder leger nog maar één soldaat over is (vooropgesteld dat de legers even sterk zijn en dat de kwantiteit door kwaliteit wordt vervangen). En dan, als werkelijk ingewikkelde vraagstukken tussen verstandige vertegenwoordigers van verstandige wezens door strijd beslist zouden moeten worden, zouden deze twee soldaten het met elkaar moeten uitvechten – de een zou de stad belegeren, de ander hem verdedigen.

Deze overweging mag dan een paradox lijken, maar ze is juist. Inderdaad, wat is het verschil tussen één Rus die tegen één vertegenwoordiger van de bondgenoten52 strijdt, en tachtigduizend man tegen tachtigduizend man? Waarom geen honderdvijfendertigduizend tegen honderdvijfendertigduizend? Waarom geen twintigduizend tegen twintigduizend? Waarom geen twintig tegen twintig? Waarom niet één tegen één? Het ene is niet logischer dan het andere. Het laatste daarentegen is veel logischer, omdat het menselijker is. Van tweeën één: of de oorlog is waanzin, of als de mensen deze waanzin begaan zijn zij absoluut geen verstandige wezens, al denken wij dat om een duistere reden altijd wel.

II

In de belegerde stad Sebastopol, op de boulevard naast het paviljoen, speelde een regimentskapel en drommen krijgsvolk en vrouwen slenterden feestelijk over de paden.

De heldere lentezon was ’s morgens opgegaan boven de Engelse stellingen, was over de bastions gestreken en daarna over de stad, over de Nikolaj-kazerne, en boog zich nu, vrolijk schijnend voor iedereen, naar de verre blauwe zee die, gelijkmatig deinend, schitterde in een zilveren glans.

Een lange, enigszins gebogen infanterieofficier kwam, terwijl hij een niet geheel witte maar schone handschoen over zijn hand trok, uit het hekje van een van de kleine matrozenhuisjes aan de linkerkant van de Zeestraat en ging, nadenkend naar de grond kijkend, bergopwaarts in de richting van de boulevard. De uitdrukking op het onknappe gezicht en het lage voorhoofd van deze officier duidden niet op grote intellectuele vermogens, maar wel op bedachtzaamheid, eerlijkheid en ordelijkheid. Hij was slecht gebouwd: te lange benen, onhandig en als het ware schuchter in zijn bewegingen. Hij droeg een zo goed als nieuwe pet, een dunne uniformjas van een eigenaardige lila kleur, waaruit bij de overslag een gouden horlogeketting zichtbaar was; een broek met souspieds en glanzend gepoetste kalfsleren laarzen, waarvan de hakken enigszins afgetrapt waren. Maar het was niet zozeer aan deze dingen die je bij een infanterieofficier gewoonlijk niet aantreft, maar veeleer aan de algemene indruk die zijn persoon maakte dat een ervaren militaire blik meteen aan hem zag dat hij geen gewone infanterieofficier was, maar iets hogers. Hij had een Duitser kunnen zijn, als zijn gelaatstrekken niet op een zuiver Russische afkomst wezen, of een adjudant, of een kwartiermeester van een regiment (maar dan had hij sporen gedragen), of een officier van de cavalerie of misschien van de garde die zich voor de duur van de campagne naar de infanterie had laten overplaatsen. Hij was inderdaad een van de cavalerie overgeplaatste officier en op dit moment, terwijl hij omhoogliep naar de boulevard, dacht hij aan de brief die hij net had gekregen van een oude kameraad, die nu buiten dienst was, een landeigenaar uit het gouvernement T., en van diens vrouw, de bleke, blauwogige Natasja, zijn beste vriendin. Hij herinnerde zich een passage uit de brief, waarin zijn kameraad schreef:

«Wanneer de Invalide53 wordt gebracht, stormt Poepka (zo noemde de gewezen ulaan zijn vrouw) halsoverkop naar de gang, ze pakt de krant en rent ermee naar het S-vormige bankje in het prieel, of naar de salon (waar wij, weet je nog, zulke mooie winteravonden hebben doorgebracht, toen jouw regiment bij ons in de stad lag), en leest jullie heldendaden voor met een vuur waarvan je je geen voorstelling kunt maken. Ze heeft het vaak over jou: ‹Die Michajlov, zegt ze dan, dat is zo’n schat van een man, ik ga hem overladen met kussen als ik hem zie, hij strijdt op de bastions en krijgt vast het Sint.-Joriskruis, en dan zullen de kranten over hem schrijven›, enzovoort, enzovoort, zodat ik beslist jaloers op je begin te worden.» Ergens anders schrijft hij: «We krijgen de kranten pas erg laat, en hoewel er veel mondelinge nieuwtjes zijn, kun je niet alles geloven. Zo vertelden gisteren bijvoorbeeld de jou bekende jongedames van de muziek dat Napoleon al door onze kozakken was gevangengenomen en naar Petersburg gestuurd zou zijn, je begrijpt wel hoeveel ik daarvan geloof. Verder vertelde een man uit Petersburg (hij is door de minister belast met bijzondere opdrachten, een prima kerel, en hij is voor ons, nu er niemand in de stad is, zo’n rissource,54 dat kun je je niet voorstellen) – hij zei ons dat de onzen Jevpatoria hadden ingenomen, zodat de Fransen geen verbinding meer hadden met Balaklava, en dat er bij ons tweehonderd man waren gesneuveld en bij de Fransen wel vijftienduizend. Mijn vrouw was zo opgewonden over dit bericht dat ze de hele nacht gefeest heeft, en haar gevoel zegt haar dat jij daarbij bent geweest en je hebt onderscheiden...»

Ondanks deze woorden en uitdrukkingen, die ik met opzet heb gecursiveerd, en de hele toon van de brief, waaruit een hooghartige lezer zich ongetwijfeld een juiste en weinig flatteuze indruk heeft gevormd wat betreft de fatsoenlijkheid van stafkapitein Michajlov op zijn scheef getrapte laarzen, en van zijn kameraad die rissource schrijft en zulke vreemde ideeën heeft over geografie, van zijn bleke vriendin op het bankje (misschien stelt hij zich zelfs en niet zonder reden deze Natasja voor met vuile nagels), en in het algemeen van dit hele lege, onfrisse, voor hem verachtelijke leven in de provincie, dacht stafkapitein Michajlov met een onuitsprekelijk weemoedig genot terug aan zijn bleke vriendin in de provincie en aan hoe hij vaak ’s avonds met haar in het prieel over gevoelens had zitten praten; hij dacht aan zijn goede kameraad, de ulaan55, hoe kwaad hij werd als hij verloor wanneer ze in zijn kamer een kaartspelletje om een paar kopeken speelden, hoe zijn vrouw hem dan uitlachte, hij dacht aan zijn vriendschap met deze mensen (misschien meende hij wel dat het iets meer was van de kant van zijn bleke vriendin): al deze personen met hun omgeving flitsten in een wonderzoete, aangenaam roze kleur aan zijn geestesoog voorbij, en glimlachend bij de herinnering bracht hij zijn hand naar de zak waarin deze voor hem zo lieve brief zat. Deze herinneringen hadden voor de stafkapitein Michajlov een des te grotere aantrekkelijkheid omdat de kring waarin hij nu moest verkeren bij het infanterieregiment, veel lager stond dan die waarin hij zich vroeger als cavalerist en cavalier had bewogen, toen hij overal in de stad T. van harte welkom was geweest.

Zijn vroegere kring was zoveel hoogstaander dan zijn huidige, dat wanneer hij een keer in een ogenblik van openhartigheid aan zijn infanteriekameraden vertelde dat hij zijn eigen koets had bezeten, dat hij op het bal van de gouverneur had gedanst en had kaartgespeeld met een civiele generaal, ze onverschillig en wantrouwend luisterden alsof ze geen zin hadden hem tegen te spreken en het tegendeel te bewijzen – als om te zeggen «laat maar praten» – en dat hij geen openlijke afkeer toonde van de drinkgelagen van zijn kameraden – wodka, kaartspelen om vijf roebel – en van hun botte manieren, moet toegeschreven worden aan de bijzondere zachtaardigheid, de inschikkelijkheid en de bedachtzaamheid van zijn karakter.

Van deze herinneringen ging de stafkapitein onwillekeurig over op dromen en verwachtingen. «Wat zal Natasja verbaasd en blij zijn, dacht hij, terwijl hij op zijn scheefgetrapte laarzen door een smal straatje liep, als ze opeens in de Invalide leest hoe ik als eerste op een kanon ben geklommen en het Sint-Joriskruis56 heb gekregen. De kapiteinsrang moet ik volgens oud gebruik ook krijgen. Daarna kan ik in datzelfde jaar nog makkelijk liniemajoor worden omdat er veel van de onzen gesneuveld zijn en er in deze campagne zeker nog meer zullen sneuvelen. En daarna komt er weer een gevecht, en ik krijg als bekende man een regiment... luitenant-kolonel... de Anna-orde om de hals... kolonel...» – en hij was al een generaal die Natasja, de weduwe van zijn vriend, die in zijn dromen tegen die tijd was gestorven, met een bezoek vereerde, toen de klanken van de muziek op de boulevard duidelijker tot hem doordrongen en hij de mensenmenigte in het oog kreeg en hij zich op de boulevard bevond, nog steeds de onbeduidende, onhandige en bedeesde stafkapitein van de infanterie.

III

Hij liep eerst naar het paviljoen, waarnaast de muzikanten stonden opgesteld; bij gebrek aan lessenaars hielden andere soldaten van hetzelfde regiment de opengeslagen muziekboeken voor hen op, en om de muzikanten heen, meer om te kijken dan om te luisteren, vormden klerken, cadetten, kindermeisjes met kinderen en officieren in óúde uniformjassen een kring. Rondom het paviljoen stonden, zaten en wandelden voornamelijk zeelui, adjudanten en officieren met witte handschoenen en nieuwe uniformjassen. Over de grote laan van de boulevard liepen officieren van allerlei soort en vrouwen van allerlei soort, een enkele met een hoed, maar het merendeel met een hoofddoek (er waren er ook zonder hoofddoek of hoed), maar geen van hen was oud; ze waren merkwaardig genoeg allemaal jong. Beneden in de lommerrijke geurende lanen van witte acacia’s liepen en zaten afzonderlijke groepjes.

Niemand was bijzonder blij om op de boulevard de stafkapitein Michajlov tegen te komen, behalve misschien zijn regimentskapitein Obzjogov en kapitein Soeslikov, die hem warm de hand drukten, maar de eerste droeg een kameelharen broek, geen handschoenen en een versleten uniformjas en zijn gezicht was rood en bezweet, en de tweede schreeuwde zo hard en ongegeneerd dat het gênant was om naast hem te lopen, vooral tegenover twee officieren met witte handschoenen (stafkapitein Michajlov groette de ene, een adjudant, en de andere, een stafofficier, had hij kunnen groeten omdat hij hem tweemaal bij een gemeenschappelijke kennis was tegengekomen). Het was bovendien geen bijzonder genoegen om met de heren Obzjogov en Soeslikov te wandelen, omdat hij hen toch al iedere dag zo’n zes keer tegenkwam en hun de hand drukte. Daarvoor was hij niet naar de muziek gekomen.

Hij was graag naar de adjudant, die hij had gegroet, toe gegaan, en had graag met deze heren gesproken, maar totaal niet opdat de kapiteins Obzjogov en Soeslikov en de luitenant Pasjtetski en anderen zouden zien dat hij met hen praatte, maar gewoon omdat het aardige mensen waren, die bovendien alle nieuwtjes kenden – en hem wel het een en ander verteld zouden hebben...

Maar waarom is stafkapitein Michajlov dan bang en besluit hij niet naar hen toe te gaan? «Wat als ze mij opeens niet groeten, dacht hij, of ze groeten wel, maar blijven met elkaar praten, alsof ik er niet ben, of ze lopen door zodat ik daar alleen tussen de aristocraten achterblijf?» Het woord aristocraten (in de zin van de hoogste, uitgelezen klasse, in welke stand dan ook) is bij ons in Rusland, waar het, naar mijn idee, niet zou moeten bestaan, sinds enige tijd uiterst populair geworden en doorgedrongen in alle uithoeken en in alle lagen van de maatschappij waar de ijdelheid maar is doorgedrongen (en onder welke voorwaarden van tijd en omstandigheid dringt deze afschuwelijke liefhebberij níét door?) – onder kooplui, onder ambtenaren, klerken, officieren, in Saratov, in Mamadysji, in Vinnitsy, overal waar mensen zijn. En aangezien er in de belegerde stad Sebastopol veel mensen zijn, is er dus als gevolg veel ijdelheid, dat wil zeggen, zijn er ook aristocraten, alhoewel de dood iedereen, aristocraat en niet-aristocraat, voortdurend boven het hoofd hangt.

Voor kapitein Obzjogov is stafkapitein Michajlov een aristocraat omdat hij een schone uniformjas en handschoenen draagt, en daarom mag hij hem niet, hoewel hij wel enige achting voor hem heeft; voor stafkapitein Michajlov is adjudant Kaloegin een aristocraat, omdat hij een adjudant is en jij en jou zegt tegen een andere adjudant; en daarom is hij niet op hem gesteld, hoewel hij ook bang voor hem is. Voor adjudant Kaloegin is graaf Nordov een aristocraat, omdat hij vleugeladjudant is, en hij scheldt altijd op hem en heeft diepe minachting voor hem. Een afschuwelijk woord, aristocraat. Waarom lacht tweede luitenant Zobov zo gedwongen, hoewel er niets te lachen valt, wanneer hij zijn kameraad passeert die bij een stafofficier zit? Om hem te bewijzen dat hij, hoewel hij geen aristocraat is, toch niet minder is dan hij. Waarom praat de stafofficier op zo’n zoetsappige, traag droefgeestige, gemaakte toon? Om zijn gesprekspartner te bewijzen dat hij een aristocraat is en dat het heel welwillend van hem is dat hij met een tweede luitenant praat. Waarom zwaait de cadet zo met zijn armen en knipoogt hij zo wanneer hij achter een vrouw aan loopt die hij voor de eerste keer ziet en die hij voor geen goud durft te benaderen? Om aan alle officieren te bewijzen dat hij, hoewel hij voor hen zijn muts afneemt, toch een aristocraat is en erg vrolijk. Waarom ging de artilleriekapitein zo bot om met de goedmoedige ordonnans? Om aan iedereen te bewijzen dat hij nooit flikflooit en de aristocraten niet nodig heeft, enz., enz., enz.

IJdelheid, ijdelheid, overal ijdelheid, zelfs aan de rand van het graf en tussen mensen die voor hun hoge overtuiging bereid zijn te sterven. IJdelheid! Dat moet wel een karaktertrek en een bijzondere ziekte van onze tijd zijn. Waarom hoorde je de mensen vroeger niet over die kwaal, zoals over pokken of cholera? Waarom bestaan er in onze tijd slechts drie soorten mensen: de eersten, die het ijdelheidsbeginsel aanvaarden als een onvermijdelijk feit dat daarom gerechtvaardigd is en waaraan ze zich uit vrije wil onderwerpen; de tweeden, die het aanvaarden als een ongelukkige maar noodzakelijke voorwaarde; en de derden, die onbewust slaafs onder de invloed ervan handelen? Waarom hebben de Homerussen en de Shakespeares over liefde, roem en lijden gesproken, terwijl de literatuur van onze tijd een eindeloos verhaal is van snobisme en ijdelheid?57

Stafkapitein Michajlov was tweemaal weifelend langs het kringetje van zijn aristocraten gelopen; de derde keer vermande hij zich en ging naar hen toe. Het kringetje bestond uit vier officieren: de adjudant Kaloegin, die Michajlov kende, de adjudant vorst Galtsin, die voor Kaloegin zelf vroeger zelfs een beetje een aristocraat was geweest, tweede luitenant Neferdov – een van de zogeheten honderdtweeëntwintig voorname lieden, die de dienst al verlaten hadden, maar tijdens deze campagne weer ingetreden waren deels uit vaderlandsliefde, deels uit eerzucht en, voornamelijk, omdat iedereen het deed –, een oude Moskoviet, lid van een vrijgezellenclub, die zich hier had aangesloten bij de partij der ontevredenen, die niets uitvoerden, niets begrepen en alle verordeningen van de leiding veroordeelden, en de ritmeester Praskoechin, ook een van de honderdtweeëntwintig helden. Tot Michajlovs geluk was Kaloegin in een uitstekend humeur (de generaal had net vertrouwelijk met hem gesproken en vorst Galtsin, die uit Petersburg was gekomen, verbleef bij hem), en hij achtte het niet beneden zijn waardigheid stafkapitein Michajlov een hand te geven, iets waar Praskoechin echter niet toe kon komen, hoewel hij Michajlov vaak op het bastion was tegengekomen en meer dan eens zijn wijn en wodka had gedronken en hem zelfs twaalfenhalve roebel schuldig was van het préférencespel. Omdat hij vorst Galtsin nog niet goed kende, wilde hij aan hem niet laten blijken dat hij de eenvoudige stafkapitein der infanterie kende; hij maakte een lichte buiging voor hem.

– En, kapitein, zei Kaloegin, wanneer gaan we weer naar het baksionnetje? Weet u nog dat we elkaar tegenkwamen op de Schwarz-redoute? Dat ging er heet aan toe, hè?

– Ja, behoorlijk, zei Michajlov, die zich met leedwezen herinnerde wat voor een droevige figuur hij had geslagen toen hij in die nacht gebukt door de loopgraaf naar het bastion was geslopen en daar Kaloegin had ontmoet die zo kranig met zijn sabel kletterend rondliep.

– Ik moet er eigenlijk pas morgen heen, vervolgde Michajlov, maar er is een officier bij ons ziek, dus... Hij wilde vertellen dat hij niet aan de beurt was, maar dat hij, aangezien de commandant van de achtste compagnie ziek was en er in de compagnie alleen een vaandrig overgebleven was, het zijn plicht had geacht zich in plaats van vaandrig Nepsjitsjetski te melden en dat hij daarom nu naar het bastion ging. Kaloegin luisterde al niet meer.

– Ik heb het gevoel dat er dezer dagen iets gaat gebeuren, zei hij tegen vorst Galtsin.

– En vandaag, zal er vandaag niets gebeuren? vroeg Michajlov schuchter, terwijl hij zijn blik van Kaloegin naar Galtsin liet gaan. Niemand gaf hem antwoord. Vorst Galtsin fronste alleen zijn voorhoofd, keek langs Michajlovs pet en zei na enig zwijgen:

– Een aardig meisje is dat, met die rode hoofddoek. Kent u haar, kapitein?

– Ze woont bij mij in de buurt en is de dochter van een matroos, antwoordde de stafkapitein.

– Kom mee, dan gaan we haar eens goed bekijken.

En vorst Galtsin stak zijn ene arm door die van Kaloegin en zijn andere door die van de stafkapitein, in de volle overtuiging dat hij de laatste daar een groot genoegen mee zou doen, wat ook inderdaad zo was.

De stafkapitein was bijgelovig en achtte het een grote zonde om zich voor een gevecht met vrouwen in te laten, maar in dit geval deed hij of hij een grote versierder was, wat vorst Galtsin en Kaloegin duidelijk niet geloofden, en wat het meisje met het rode doekje hogelijk verbaasde omdat ze meer dan eens had gemerkt dat de stafkapitein bloosde wanneer hij langs haar raampje liep.