Anton P. Tsjechov

Verzamelde werken

Deel II

verhalen 1885 – 1886

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2005 t. eekman, a. prins, a. stoffel en uitgeverij g.a. van oorschot, amsterdam

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7609 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2014

Verhalen
1885 – 1886

De laatste Mohikaanse

Op een prachtige voorjaarsmorgen zaten ik en landheer Dokoekin, een gepensioneerde stafritmeester bij wie ik dat voorjaar logeerde, in onze opoestoelen en keken sloom door het raam naar buiten. We verveelden ons verschrikkelijk.

‘Bah!’ mompelde Dokoekin. ‘Het is hier zo saai dat je nog blij zou zijn met de deurwaarder!’

Zal ik naar bed gaan? dacht ik.

En lang, heel lang peinsden we over het thema verveling, net zo lang tot we door de reeds lang niet gelapte, met een regenboogkleurig waas overtrokken vensterruiten een kleine verandering in de maalstroom van het universum ontdekten: de haan, die bij de poort op een hoop bladeren van het vorige jaar stond en beurtelings zijn ene en zijn andere poot optilde (hij wilde ze tegelijkertijd optillen), zette zijn veren uit en stoof als door een wesp gestoken weg van de poort.

‘Daar komt iemand aan...’ glimlachte Dokoekin. ‘Van mij mag de duivel zelf gasten komen brengen. Dat zou de boel tenminste opvrolijken...’

De haan had ons niet bedrogen. In de poort verscheen eerst een paardekop in een groen haam, daarna het hele paard, en ten slotte een zware donkere brik met grote, monsterlijke spatborden die deden denken aan de vleugels van een kever op het punt van wegvliegen. De brik reed de binnenplaats op, draaide log linksom en stuurde knersend en rammelend op de paardestal aan. In het rijtuig zaten twee menselijke gedaanten: een vrouwelijke en een kleinere, mannelijke.

‘Verduiveld...’ mompelde Dokoekin, terwijl hij me met verschrikte ogen aankeek en aan zijn slaap krabde. ‘Krijgen we die ellende op ons dak. Ik heb vannacht niet voor niets van een kachel gedroomd.’

‘Wat is er dan? Wie zijn dat?’

‘Zuslief en haar man, ze kunnen me de...’

Dokoekin kwam overeind en beende nerveus door de kamer.

‘De kou slaat me zelfs om het hart...’ mopperde hij. ‘Het is zondig om voor je bloedeigen zuster geen familiegevoelens te koesteren, maar wilt u wel geloven dat ik liever een roverhoofdman in het bos tegenkom dan haar? Kunnen we ons niet verstoppen? Timosjka moet haar maar wijsmaken dat we naar een zitting van de rechtbank zijn.’

Dokoekin begon luidkeels om Timosjka te roepen. Maar het was te laat voor leugens en verstoppertje spelen. Even later kwam uit de vestibule gesmoes: gefluister van een vrouwenbas en een mannelijk tenorstemmetje.

‘Trek mijn onderste ruche recht!’ sprak de vrouwenbas. ‘Heb je weer de verkeerde broek aangetrokken!’

‘Mijn donkerblauwe broek heb je aan meneer Vasili Antipytsj gegeven, en de gekleurde moest ik van jou tot de winter opbergen,’ verweerde het tenorstemmetje zich. ‘Zal ik je sjaal meenemen, of wil je dat ik hem hier laat?’

Eindelijk ging de deur open, en een rijzige, gezette, pafferige dame van rond de veertig in een hemelsblauwe zijden jurk betrad de kamer. Uit haar sproetige gezicht met rode wangen sprak zoveel stupide gewichtigheid dat ik meteen voelde waarom Dokoekin zo’n afkeer van haar had. In het spoor van de gezette dame trippelde een klein mager mannetje in een fleurige driekwartjas, een wijde pantalon en een fluwelen vestje, hij was smal in de schouders, gladgeschoren en had een rood neusje. Aan zijn vest bungelde een gouden kettinkje dat deed denken aan de ketting van een iconenlampje. Zijn kleding, zijn bewegingen, zijn neusje – heel zijn onooglijke gedaante was doortrokken van een soort slaafse onderwerping en mismoedigheid... De dame kwam binnen, liep, alsof ze ons niet zag staan, naar de iconen en begon zich te bekruisen.

‘Sla een kruis!’ zei ze, zich omdraaiend naar haar man.

Het mannetje met het rode neusje schrok op en begon zich te bekruisen.

‘Dag, zuster!’ zei Dokoekin tegen de dame toen ze klaar was met bidden, en hij slaakte een zucht.

De dame glimlachte gewichtig en tuitte haar lippen in de richting van die van Dokoekin.

Ook het mannetje kwam kussen uitwisselen.

‘Mag ik jullie voorstellen... Mijn zuster Olympiada Jegorovna Chlykina... Haar man, Dosifej Andreïtsj. En dit is mijn goede kennis...’

‘Zeer aangenaam,’ teemde Olympiada Jegorovna, zonder me een hand te geven. ‘Zeer aangenaam...’

We gingen zitten en zwegen even.

‘Je verwachtte zeker geen bezoek?’ begon Olympiada Jegorovna, zich tot Dokoekin wendend. ‘Ik had zelf ook niet gedacht bij je langs te komen, broerlief, maar ik ben onderweg naar de adelsprefect, dus wip ik even aan...’

‘Waarom ga je naar de adelsprefect?’ vroeg Dokoekin.

‘Waarom? Nou, om me over hem te beklagen!’ De dame knikte in de richting van haar man.

Dosifej Andreïtsj sloeg zijn oogjes neer, trok zijn benen op onder zijn stoel en kuchte verlegen in zijn vuist.

‘Waarom zou je je over hem beklagen?’

Olympiada Jegorovna slaakte een zucht.

‘Hij vergeet zijn status!’ zei ze. ‘Weet je, ik heb bij jou geklaagd, broerlief, en bij zijn ouders, ik heb hem meegenomen naar vader Grigori, zodat die hem de les zou lezen, en ik heb zelf allerlei maatregelen genomen, maar het heeft niets geholpen! Ik moet meneer de adelsprefect wel lastigvallen...’

‘Maar wat heeft hij dan gedaan?’

‘Hij heeft niets gedaan, maar hij denkt niet aan zijn status. Goed, hij drinkt niet, is gedwee, eerbiedig, maar wat heb je daaraan als hij zijn status vergeet? Kijk hem nou zitten met z’n kromme schouders, precies een mannetje met een verzoekschrift, of een armeluisintellectueel. Zitten mensen van adel zo? Ga fatsoenlijk zitten! Hoor je?’

Dosifej Andreïtsj rekte zijn hals, richtte zijn kin op (waarschijnlijk om fatsoenlijk te gaan zitten) en gluurde angstig naar zijn vrouw. Zo kijken kleine kinderen als ze iets misdaan hebben. Ziende dat het gesprek een vertrouwelijke wending nam die alleen familie aanging, stond ik op om de kamer te verlaten. Chlykina zag mijn beweging.

‘Welnee, blijft u zitten!’ hield ze me tegen. ‘Jongelui kunnen hier hun voordeel mee doen. Wij zijn wel geen geleerden, maar we leven al wat langer dan u. God geve iedereen zo’n leven als het onze... En broerlief, we blijven meteen ook maar eten,’ zei Chlykina tegen haar broer. ‘Al zullen bij jullie vandaag wel geen vastenspijzen bereid zijn. Je bent allicht vergeten dat het woensdag is...’ Ze zuchtte. ‘Laat voor ons een vastenspijs maken. Iets anders eten we niet, dat je dat maar weet, broerlief.’

Dokoekin riep Timosjka en gaf hem opdracht een vastenmaal te bereiden.

‘Na het eten gaan we naar de adelsprefect...’ vervolgde Chlykina. ‘Ik zal hem bidden aandacht aan de zaak te besteden. Het is zijn taak erop toe te zien dat de adel niet de kluts kwijtraakt...’

‘Dosifej is toch niet de kluts kwijt?’ vroeg Dokoekin.

‘Alsof je dat voor het eerst hoort,’ zei Chlykina met een boos gezicht. ‘En om de waarheid te zeggen, dan nog laat het je koud... Jij hebt zelf maar weinig notie van je status... Maar laten we het de jongeheer vragen. Jongeman,’ wendde ze zich tot mij, ‘is het volgens u in de haak als een adellijk persoon zich met allerhande rapaille afgeeft?’

‘Het hangt ervan af met wie...’ zei ik aarzelend.

‘Neem nou koopman Goesev. Die komt bij mij niet eens over de drempel, maar híj damt met hem en gaat bij hem eten. Is het soms fatsoenlijk dat hij met een klerk uit jagen gaat? Waar kan hij met een klerk over praten? Een klerk moet niet alleen niet praten, hij moet het in zijn aanwezigheid niet wagen ook maar te piepen, als u het weten wilt, mijnheer!’

‘Ik heb een slap karakter...’ fluisterde Dosifej Andreïtsj.

‘Ik zal je nog een karakter laten zien!’ dreigde zijn vrouw hem terwijl ze boos met haar ring op de rugleuning van een stoel sloeg. ‘Ik sta je niet toe onze naam te bezwadderen! Al ben je mijn man, ik nagel je aan de schandpaal! Laat dat tot je doordringen! Ik heb je vooruit geholpen! Die familie van hem, de Chlykins, die zitten aan de grond, meneer, en dat ik, een geboren Dokoekina, met hem getrouwd ben, dat moet hij waarderen en voelen! Goedkoop ben ik niet met hem af, als u het weten wilt, meneer! Wat het me niet gekost heeft hem zijn dienstbetrekking te bezorgen. Vraag het hem maar! Als u het weten wilt: alleen al zijn examen voor de eerste rang heeft driehonderd roebel gekost! En waarom sloof ik me uit? Dacht jij, uilskuiken, dat ik me voor jou uitsloof? Vergeet het! Mij is onze familienaam dierbaar! Als het niet om onze naam ging, had ik je allang in de keuken laten wegrotten, als je het weten wil!’

De arme Dosifej Andreïtsj luisterde zwijgend, en kromp slechts ineen – ik weet niet of het van angst of schaamte was. Ook tijdens het eten liet zijn strenge echtgenote hem niet met rust. Ze verloor hem niet uit het oog en volgde al zijn bewegingen.

‘Doe zout in je soep! Hou je lepel anders vast! Schuif die slakom van je af, straks hang je er nog met je mouw in! Knipper niet zo met je ogen!’

Hij at ondertussen haastig en ineengedoken onder haar blik als een konijn onder de blik van een wurgslang. Net als zijn vrouw at hij vastenspijzen, waarbij hij voortdurend begerige blikken op onze gehaktballetjes wierp.

‘Zeg dank!’ zei zijn vrouw na het eten tegen hem. ‘En bedank broerlief.’

Na het maal ging Chlykina naar de slaapkamer om te rusten. Toen ze weg was, greep Dokoekin zich bij zijn haren en begon door de kamer te ijsberen.

‘Tja, je bent me een ongelukkig man, vriend!’ zei hij zwaar ademend tegen Dosifej. ‘Ik heb een uur naast haar zitten lijden; hoe moet jij het wel niet hebben, dag en nacht met haar... ach! Je bent een martelaar, een onzalige martelaar! Een kind uit Bethlehem, door Herodes omgebracht!’

Dosifej knipperde met zijn oogjes en sprak: ‘Ze is streng, dat klopt. Maar ik moet haar dag en nacht in mijn gebeden gedenken, want ik ondervind van haar niets dan weldaden en liefde.’

‘Je bent een verloren man!’ zei Dokoekin met een mismoedig gebaar. ‘Terwijl je ooit toespraken hield op vergaderingen, en een nieuwe zaaimachine hebt uitgevonden! Die heks heeft je murw gemaakt! Verdorie!’

‘Dosifej!’ klonk de vrouwenbas. ‘Waar ben je nou? Kom hier, jaag de vliegen voor me weg!’

Dosifej Andreïtsj schrok op rende op zijn tenen naar de slaapkamer...

‘Bah!’ snauwde Dokoekin hem achterna.

De kraai

Het was niet later dan zes uur ’s avonds toen eerste luitenant Strekatsjov, die wat door de stad zwierf, langs een groot huis van drie verdiepingen kwam en toevallig een blik wierp op de roze gordijntjes op de bel-etage.

Hier woont madame Doudou, herinnerde hij zich. Ik ben lang niet bij haar geweest. Zal ik eens bij haar langsgaan?

Maar vóór hij die vraag beantwoordde haalde Strekatsjov de portemonnee uit zijn zak en wierp er een schuchtere blik in. Hij zag er een verfrommeld, naar petroleum ruikend roebelbiljet in, een knoop, twee kopeken en – meer niet.

Da’s niet veel... Nou ja, geeft niet, besloot hij. Ik ga gewoon langs en zit er eventjes.

Even later stond Strekatsjov al in de vestibule en ademde met volle teugen de sterke geur van parfum en glycerinezeep in. Het rook er naar nog iets, dat niet te beschrijven was, maar dat je kunt ruiken in elke dames- of zogenaamde eenpersoonswoning: een mengsel van vrouwengeurtjes en mannensigaren. Aan de kapstok hingen enkele mantels, regenjassen en een glimmende hoge hoed. Toen hij de salon binnenging zag de luitenant hetzelfde wat hij vorig jaar gezien had: een piano met gescheurde vellen bladmuziek, een vaasje met verwelkende bloemen, een vlek op de grond van gemorste likeur... Eén deur leidde naar de huiskamer, een andere naar het kamertje waar mme Doudou sliep of piket speelde met de dansleraar Vrondi, een oude heer die erg op Offenbach leek. Wanneer je de huiskamer inkeek zag je recht vóór je een deur, en daarachter een punt van het bed met een roze mousselinen bedgordijn. Daar woonden mme Doudou’s ‘pupillen’, Barbe en Blanche.

Er was niemand in de salon. De luitenant liep naar de huiskamer en zag daar een levend wezen. Aan de ronde tafel, breeduit op de divan, zat een jongeman met borstelig haar en troebele ogen, met zweetdruppeltjes op zijn voorhoofd en met een blik of hij juist uit een diepe kuil was geklommen waar het donker en angstwekkend was geweest. Hij was chic gekleed, in een nieuw tricot pak dat nog de sporen van de strijkbout droeg; op zijn borst bengelde een hangertje aan zijn horlogeketting; aan zijn voeten had hij gelakte halve laarzen met gespen en rode sokken. De jongeman steunde zijn mollige wangen op zijn vuisten en keek met doffe blik naar het vóór hem staande flesje spuitwater. Op een andere tafel stonden een paar flessen en een bord met sinaasappelen.

Toen hij de binnentredende luitenant zag zette de fat grote ogen op en sperde zijn mond open. De verbaasde Strekatsjov deed een stap achteruit... In de fat herkende hij met enige moeite de klerk Filenkov, die hij nog diezelfde morgen op kantoor had uitgefoeterd wegens een incompetent geschreven stuk, waarin hij het woord compôte gespeld had als ‘kompot’.

Filenkov kwam langzaam overeind en steunde met zijn handen op de tafel. Een minuut lang bleef hij de luitenant aankijken; zijn gezicht werd zelfs blauw van de innerlijke spanning.

‘Hoe kom jij hier?’ vroeg Strekatsjov streng.

‘Ik... eh, uedele,’ mompelde de klerk met neergeslagen blik, ‘op een verjaardag... In de algemene militaire dienst, waarin iedereen gelijkgesteld is die...’

‘Ik vraag je hoe je hier terechtgekomen bent,’ zei de luitenant met stemverheffing. ‘En wat is dat voor kostuum?’

‘Ik voel me schuldig, uedele, maar... in aanmerking genomen dat in de verplichte algemene dienst... de dienstplicht van algemene militairen... iedereen gelijkgesteld is, en ik toch een beschaafd man ben en juffrouw Barbe niet op haar verjaardag kan visiteren in een pak van lagere rang, heb ik mijzelf dit kostuum aangedaan volgens mijn huiselijke gewoonte, want ik ben immers een erfelijk ereburger.’1

Ziende dat de ogen van de luitenant steeds bozer werden, hield Filenkov zijn mond en boog zijn hoofd, alsof hij verwachtte dat hij zo meteen een oorvijg zou krijgen. De luitenant opende zijn mond om ‘Maak dat je weg komt!’ te roepen, maar op dat ogenblik verscheen in de salon een blonde dame met opgetrokken wenkbrauwen in een heldergele ochtendjas. Toen ze de luitenant herkende gaf ze een kreet en snelde op hem toe.

‘Vasja! Mijn officier!!’

De klerk zag dat Barbe (een van mme Doudou’s pupillen) de eerste luitenant goed kende, hij kwam over de schrik heen en fleurde op. Hij spreidde zijn vingers uit, sprong achter de tafel vandaan en zwaaide met zijn armen.

‘Uedele!’ zei hij zich verslikkend, ‘ik heb de eer mijn geliefde met haar verjaardag te feliciteren. In Parijs vind je zo’n vrouw niet! Beslist niet! Ze is vuur en vlam! Ik heb er zonder aarzelen drie honderdjes aan gespendeerd om die ochtendjas voor haar te laten maken ter gelegenheid van haar verjaardag – de verjaardag van mijn liefste! Uedele, champagne! Voor de jarige!’

‘En waar is Blanche?’ informeerde de luitenant.

‘Die komt er zo dadelijk aan, uedele!’ antwoordde de klerk, al was de vraag niet aan hem gericht, maar aan Barbe. ‘Zo dadelijk! Een mademoiselle à la comprenez aurevoir consommé! Nog pas geleden kwam er een koopman uit Kostroma, die vijfhonderd roebel achterliet... Of het niets is, vijfhonderd... Ik geef duizend, maar je moet ook mijn karakter kennen! Heb ik gelijk? Uedele, alstublieft!’

De klerk reikte de luitenant en Barbe ieder een glas champagne aan en dronk zelf een glaasje wodka. De luitenant dronk, maar bedacht zich toen.

‘Ik vind dat jij je wel erg veel veroorlooft!’ zei hij, ‘maak dat je wegkomt en zeg tegen Demjanov dat hij je een etmaal in de nor stopt.’

‘Ja maar, uedele, u denkt misschien dat ik zo maar een of ander varken ben? Denkt u dat echt? Lieve help, mijn vader is erfelijk ereburger, ridder in diverse ordes! Als u het weten wilt, ik ben door een generaal gedoopt! Maar u denkt dat ik, als ik een klerk ben, wel een varken moet zijn?.. Alstublieft, nog een glaasje... Lekker mousserend! Barbe, sla hem achterover! Geneer je niet, we kunnen alles betalen. Bij de huidige organisatie van het onderwijs staan we allemaal gelijk. De zoon van een generaal of een koopman kan net zo goed in staatsdienst als een boerenjongen. Ik ben, uedele, op de lagere en hogere middelbare school en de handelsschool geweest, en overal ben ik vanaf getrapt! Kom, Barbe, zuip dat op! Hier heb je een honderdje, en laat nog een dozijn aanrukken! Uedele, een glaasje!’

Mme Doudou kwam binnen, een forse, corpulente dame met een gezicht als een havik. Achter haar schuifelde de heer Vrondi, die zo op Offenbach leek. Even later trad ook Blanche binnen, een kleine brunette van een jaar of negentien met een streng gezicht en een Griekse neus, zo te zien een jodinnetje. De klerk gooide nog een honderdroebelbiljet op tafel.

‘Vooruit! De vlam erin! Sta me toe die vaas stuk te slaan! Omdat ik overloop van gevoel!’

Mme Doudou ging uiteenzetten dat tegenwoordig elk eerzaam meisje een fatsoenlijke partner kon krijgen, en dat drinken niet gepast was voor meisjes. Als zij haar meisjes al toeliet te drinken, dan alleen omdat ze hoopte met eerzame mannen te doen te hebben; als het mannen van een andere soort waren, dan zou ze die niet toestaan hier te zitten.

Van de wijn en de nabijheid van Blanche ging het de luitenant duizelen, en hij vergat de klerk.

‘Muziek!’ riep de laatste luidruchtig. ‘Geef ons muziek! Op grond van bevel nummer honderdtwintig roep ik u op te dansen! Stilte!’ bleef hij luid schreeuwen, denkend dat hijzelf niet schreeuwde, maar iemand anders. ‘Stilte! Ik wil dat er gedanst wordt! Jullie moeten mijn karakter respecteren. Hopsasa! Hopsasa!’

Barbe en Blanche overlegden met mme Doudou; de oude Vrondi nam aan de piano plaats. Het dansen begon. Filenkov stampte op de maat en volgde de bewegingen van vier vrouwenvoeten, kraaiend van plezier.

‘Zet ’m op! Goed zo! Met gevoel! D’r op los! Alles zat vastgevroren!’

Niet lang daarna reed het hele gezelschap in rijtuigen naar Arkadia. Filenkov reed met Barbe, de luitenant met Blanche, Vrondi met mme Doudou. In Arkadia gingen ze aan tafel en bestelden een diner. Hier dronk Filenkov zoveel dat hij schor werd en de macht over zijn armen verloor. Hij zat er somber bij en zei met knipperende ogen, alsof hij op het punt stond te gaan huilen: ‘Wie ben ik? Ben ik nog een mens? Ik ben een kraai! Een erfelijk ereburger...’ zo bouwde hij zichzelf na. ‘Een kraai ben je, en geen bbbur... burger.’

De luitenant, beneveld door de drank, merkte hem bijna niet op. Maar éénmaal, toen hij door de nevel heen diens dronken gezicht zag, fronste hij zijn wenkbrauwen en zei: ‘Ik zie: jij permitteert je wel erg veel...’

Maar op hetzelfde ogenblik verloor hij het vermogen om na te denken en hij klonk met hem.

Van Arkadia reden ze naar het Krestovski-park. Daar nam mme Doudou afscheid van de jongeren, zeggend dat ze volledig rekende op het fatsoen van de mannen, en ze reed weg met Vrondi. Toen bestelden ze om wat op te frissen koffie met cognac en likeuren. Daarna nog kvas2 met wodka en kaviaar. De klerk smeerde zijn gezicht met kaviaar in en zei: ‘Nu ben ik een Arabier, of een of andere boze geest.’

De volgende ochtend ging Strekatsjov met een gevoel of hij lood in zijn hoofd had en met een verhitte, droge mond naar zijn kantoor. Filenkov zat op zijn plaats in zijn klerkenuniform en was met bevende handen papieren aan elkaar aan het hechten. Zijn gezicht was betrokken en bobbelig als een straatkei; zijn borstelige haar stond alle kanten op, zijn ogen kon hij haast niet openhouden. Toen hij de luitenant zag kwam hij log overeind, zuchtte en ging in de houding staan. Strekatsjov, nog slecht gestemd en niet over zijn kater heen, draaide zich om en ging aan zijn eigen bezigheden. Een minuut of tien duurde het stilzwijgen, maar daar ontmoetten zijn ogen de doffe blik van de klerk. In die blik las hij alles: de rode gordijntjes, de hartverscheurende dans, Arkadia, het profiel van Blanche...

‘Bij algemene militaire dienstplicht...’ mompelde Filenkov, ‘waarbij ze zelfs professoren soldaat maken... als iedereen gelijk is... en er zelfs openbare vrijheid heerst...’

De luitenant wilde hem uitkafferen, naar Demjanov sturen, maar hij maakte slechts een moedeloos gebaar, zei zacht: ‘Loop naar de duivel jij!’ en verliet het kantoor.

==

1. erfelijke ereburger – de stadsburgerij kende zg. erfelijke ereburgers en gewone (persoonlijke) ereburgers. Beide typen behoorden tot een geprivilegieerde categorie, die was vrijgesteld van hoofdelijke belasting, militaire dienstplicht en lijfstraffen.

2. kvas – gegiste zure drank op basis van water, roggemeel en mout.

De laarzen

De pianostemmer Moerkin, een man met een gladgeschoren, gelig gezicht, een tabaksneus en watjes in zijn oren, kwam zijn kamer uit de gang op en kreet met schelle stem: ‘Semjon! Gangwacht!’

Naar zijn gealarmeerde gezicht te oordelen zou je kunnen denken dat het plafond op hem was neergestort of dat hij zojuist in zijn kamer een spook had gezien.

‘Wat is dat nou, Semjon!’ riep hij toen hij de op hem af hollende gangwacht zag. ‘Wat doe je me aan? Ik lijd aan reumatiek, ik ben niet goed, en door jou moet ik nu met blote voeten de deur uit! Waarom heb je me mijn laarzen niet gebracht? Waar zijn ze?’

Semjon ging Moerkovs woning binnen, keek naar de plek waar hij gewoonlijk de gepoetste laarzen neerzette en krabde zich achter zijn oor: de laarzen stonden er niet.

‘Waar kunnen die verrekte dingen nou zijn?’ vroeg Semjon zich af. ‘Gisteravond heb ik ze toch, dacht ik, gepoetst en hier neergezet... Hm!.. Ik was gisteravond wel beschonken... Dan heb ik ze zeker in een andere woning gezet. Dat zal het zijn, Afanasi Jegorytsj, in een andere woning. Er zijn zoveel schoenen, en als je te veel op hebt brengt de duivel je in de war... Ik heb ze zeker bij de mevrouw gebracht die hiernaast woont, de toneelspeelster...’

‘Nou moet ik door jou die mevrouw lastigvallen! Om zo’n futiele reden een eerzame dame wakker maken!’

Zuchtend en hoestend liep Moerkin naar de deur van de aangrenzende kamer en klopte voorzichtig aan.

‘Wie daar?’ klonk na een ogenblik een vrouwenstem.

‘Ik ben het!’ begon Moerkin op klaaglijke toon, en hij nam de houding aan van een cavalier die met een dame van de wereld spreekt. ‘Neemt u mij niet kwalijk dat ik u lastigval, mevrouw, maar ik ben een zieke, een reumatieklijder... De dokters hebben mij gezegd dat ik mijn voeten warm moet houden, mevrouw, bovendien moet ik zo meteen de vleugel van generaalsvrouw Sjevelitsyna gaan stemmen. Ik kan toch niet barrevoets naar haar toe!’

‘Wat wilt u eigenlijk? Wat voor een vleugel?’

‘Het gaat niet om de vleugel, mevrouw, maar om de laarzen. Die sufferd Semjon heeft mijn laarzen gepoetst en ze per ongeluk bij u neergezet. Ach, wilt u zo hoogst vriendelijk zijn, mevrouw, en me mijn laarzen geven.’

Er klonk wat gescharrel, een sprong uit bed en pantoffelgeschuifel, waarna de deur een klein eindje openging en een mollig vrouwenhandje een paar laarzen aan Moerkins voeten wierp. De stemmer bedankte en ging naar zijn kamer.

‘Vreemd,’ mompelde hij bij het aantrekken. ‘Dit lijkt wel niet de rechterlaars. Het zijn twee linkerlaarzen! Ja waarachtig! Hoor eens, Semjon, dit zijn niet mijn laarzen! De mijne hebben rode veteroogjes en zijn nooit gelapt, en dit zijn ouwe versleten laarzen, zonder oogjes!’

Semjon nam de laarzen op, draaide ze enkele malen rond voor zijn ogen en fronste zijn wenkbrauwen.

‘Dit zijn Pavel Aleksandrytsj’ laarzen,’ bromde hij en keek er schuin naar, want hij was scheel aan zijn linkeroog.

‘Wie is Pavel Aleksandrytsj?’

‘Een toneelspeler... Hij komt hier elke dinsdag... Dus hij heeft uw laarzen in plaats van de zijne aangedaan... Ik heb allebei de paren in haar woning gezet – de uwe en de zijne. Ook stom!’

‘Ga ze dan verwisselen!’

‘Goeiendag!’ grijnsde Semjon. ‘Verwissel die maar eventjes... Waar vind ik die man? Die is al een uur geleden weggegaan... Zoek de wind maar in het veld!’

‘Waar woont hij?’

‘Wist ik dat maar! Hij komt hier iedere dinsdag, maar waar hij woont weten we niet. Hij komt, brengt hier de nacht door, en tot ziens tot de volgende dinsdag.’

‘Nou zie je, ezel, wat je gedaan hebt! Wat moet ik nu beginnen? Het is mijn tijd om naar de generaalsvrouw Sjevelitsyna te gaan. Stuk ongeluk! Ik heb ijskoude voeten!’

‘Die laarzen verwisselen – dat is zó gebeurd. Doet u deze laarzen aan, draagt u ze tot vanavond en gaat u er dan mee naar de schouwburg... Vraagt u daar naar de toneelspeler Blistanov. Als u niet naar de schouwburg wilt moet u wachten tot dinsdag. Alleen dinsdags komt hij hier.’

‘Maar hoe kan het dat dit twee linkerlaarzen zijn?’ vroeg de stemmer terwijl hij de laarzen weer met een vies gezicht opnam.

‘Hij draagt wat God hem toestopt. Zo arm is hij... Waar moet een toneelspeler het geld vandaan halen? Uw laarzen, Pavel Aleksandrytsj, zeg ik tegen hem, dat is toch een schande! “Hou je kop,” zegt hij, “en schaam je! Met deze laarzen aan,” zegt hij dan, “heb ik graven en vorsten gespeeld!” Ja, dat is een raar volkje. Enfin – hij is een artiest. Als ik gouverneur was, of een of andere hoge piet, dan gooide ik al die toneelmensen in het gevang.’

Met eindeloos geduld en gefrons kreeg Moerkin de twee linkerlaarzen aan zijn voeten; strompelend begaf hij zich naar de generaalsvrouw Sjevelitsyna. De hele dag liep hij door de stad, stemde piano’s, en de hele dag dacht hij dat de wereld naar zijn voeten keek en zijn laarzen met lappen en scheve hakken zag! Behalve die geestelijke kwellingen moest hij ook nog fysieke doorstaan: hij liep blaren op.

’s Avonds ging hij naar de schouwburg. Het stuk Blauwbaard werd gespeeld. Pas vóór het laatste bedrijf werd hij achter de coulissen toegelaten, en dat nog dank zij een fluitist die hij kende. Toen hij de herenkleedkamer binnenging trof hij daar alle mannelijke acteurs aan. Sommigen waren zich aan het verkleden, anderen schminkten zich, weer anderen rookten. Blauwbaard stond bij koning Bobèche, aan wie hij een revolver liet zien.

‘Koop hem!’ zei Blauwbaard. ‘Ik heb hem zelf in Koersk op de kop getikt voor acht roebel – ik geef hem jou voor zes. Een prachtwapen!’

‘Voorzichtig! Hij is toch geladen!’

‘Kan ik de heer Blistanov spreken?’ vroeg de binnentredende pianostemmer.

‘Dat ben ik,’ zei Blauwbaard. ‘Wat kan ik voor u doen?’

‘Excuseert u mij, meneer, dat ik u lastigval,’ begon de pianostemmer op smekende toon, ‘maar gelooft u me, ik ben reumatisch en niet goed. De dokters hebben mij gezegd dat ik mijn voeten warm moet houden...’

‘Maar wat wilt u eigenlijk van me?’

‘Ja, ziet u,’ vervolgde de stemmer, ‘het zit zo... vorige nacht bent u in de gemeubileerde kamers van koopman Boechtejev geweest... op nummer 64...’

‘Wat klets je, man!’ zei koning Bobèche met een grijns. ‘Op nummer 64 woont mijn vrouw!’

‘O, uw vrouw? Heel aangenaam.’ Moerkin glimlachte. ‘Zij, uw echtgenote, heeft mij in feite zijn laarzen gegeven... Toen hij (de stemmer wees op Blistanov) bij haar was weggegaan wilde ik mijn laarzen pakken... Ik riep de gangwacht, en die zei: “Ik heb uw laarzen in de woning naast de uwe neergezet.” Hij had bij vergissing, doordat hij aangeschoten was, mijn laarzen en de uwe op nummer 64 gezet (Moerkin richtte zich nu weer tot Blistanov), en u hebt toen bij het weggaan van zijn echtgenote mijn laarzen aangetrokken...’

‘Wat wilt u nu eigenlijk?’ vroeg Blistanov met gefronste wenkbrauwen. ‘Komt u hier een beetje lasterpraat verkopen?’

‘Helemaal niet! God beware! U hebt mij niet begrepen... Waar heb ik het over? Over laarzen! U hebt toch overnacht op nummer 64?’

’Wanneer?’

‘Vannacht.’

‘Hebt u me daar gezien?’

‘Nee, gezien heb ik u niet,’ antwoordde Moerkin in grote verwarring; hij ging zitten en deed snel zijn laarzen uit. ‘Ik heb u niet gezien, maar zijn echtgenote heeft me uw laarzen toegegooid... in plaats van de mijne.’

‘Maar wat geeft u het recht, mijnheer, zulke dingen te beweren? Ik spreek nu nog niet eens over mezelf, maar u beledigt een dame, en nog wel in het bijzijn van haar man!’

Achter de coulissen ontstond een ontzettend lawaai. Koning Bobèche, de beledigde echtgenoot, liep opeens rood aan en sloeg uit volle kracht met zijn vuist op tafel, zodat in de aangrenzende kleedkamer twee actrices onwel werden. ‘En jij gelooft dat?’ riep Blauwbaard. ‘Geloof jij die schurk? Oho! Wil je dat ik hem doodsla, als een hond? Wil je dat? Ik hak hem tot biefstuk! Ik vermorzel hem!’

Alle mensen die die avond in het stadspark bij de zomerschouwburg wandelden vertellen nu dat ze vóór het vierde bedrijf een man met een geel gezicht, met ogen vol ontzetting, op blote voeten uit de schouwburg de hoofdweg op zagen rennen. Achter hem aan holde een man in het kostuum van Blauwbaard met een revolver in zijn hand. Wat er verder gebeurd is heeft niemand gezien. Het is alleen bekend dat Moerkin na zijn kennismaking met Blistanov twee weken ziek lag en aan de woorden ‘Ik ben reumatisch, niet goed’ nog toevoegde ‘... en gewond’.

Zenuwen

De architect Dmitri Osipovitsj Vaksin keerde uit de stad naar zijn datsja terug onder de verse indruk van een pas bijgewoonde spiritistische séance. Terwijl hij zich uitkleedde en zich op zijn eenzame legerstede uitstrekte (zijn vrouw was weggegaan met Pinksteren) ging hij onwillekeurig alles nog eens na wat hij gehoord en gezien had. Eigenlijk had er geen séance plaatsgehad, maar was de avond verlopen met niets dan angstaanjagende gesprekken. Een jongedame was opeens over gedachtenlezen begonnen. Van de gedachten kwamen ze ongemerkt op geesten, van geesten op spoken, van spoken op levend begraven mensen... Een heer las een vreselijk verhaal voor over een dode die zich in zijn kist had omgedraaid. Vaksin zelf had om een schoteltje gevraagd en de jongedames geleerd hoe je je met geesten moet onderhouden. Hij had onder andere zijn oom Klavdi Mironovitsj opgeroepen en hem in gedachten gevraagd: ‘Is het niet tijd om mijn huis op naam van mijn vrouw te zetten?’ waarop de oom geantwoord had: ‘Alles is goed op de juiste tijd.’

Er is heel wat geheimzinnigs en... angstigs in de natuur... peinsde Vaksin toen hij onder de dekens kroop. Schrikwekkend zijn niet zozeer de doden, maar is onze onzekerheid.

Het sloeg één uur. Vaksin draaide zich op zijn andere zij en wierp van onder de deken een blik op het blauwe lichtje van de iconenlamp. Het vlammetje flikkerde en verlichtte flauwtjes het iconenkastje en een groot portret van oom Klavdi Mironovitsj dat tegenover het bed hing.

En als nu eens in dit halfduister de schim van oom Klavdi opdook, ging het door hem heen. Maar nee, dat is onmogelijk!

Geestverschijningen zijn een illusie, een vrucht van onrijpe zielen. Maar niettemin trok Vaksin de deken over zijn hoofd en kneep hij zijn ogen nog steviger toe. In zijn verbeelding flitste het lijk voorbij dat zich in zijn kist had omgedraaid, beelden van zijn gestorven schoonmoeder doemden op, van een collega die zich opgehangen had, van een verdronken meisje... Hij trachtte de sombere gedachten uit zijn hoofd te bannen, maar hoe energieker hij dat deed, hoe duidelijker de beelden werden en hoe akeliger zijn gedachten. Hij ging zich benauwd voelen.

Wat een onzin! Je bent bang als een klein kind... Wat stom!

Tik-tak-tik-tak, tikte de klok aan de andere kant van de muur. In de dorpskerk op het kerkhof luidde de nachtwaker zijn bel. Het was een traag gebel, klaagelijk, hartverscheurend... Over Vaksins nek en rug liepen koude rillingen. Het kwam hem voor dat er boven zijn hoofd iemand zwaar ademde, alsof de oom uit zijn lijst was gekomen en zich over zijn neef heen boog... Het werd hem ondragelijk te moede. Van angst klemde hij zijn tanden op elkaar en hield hij zijn adem in. Toen er ten slotte door het open venster een meikever binnenvloog en boven zijn hoofd begon te gonzen, hield hij het niet meer uit en trok hij wanhopig aan het bellekoord.

‘Demetri Osipytsj, was wollen Sie?’ klonk een ogenblik later de stem van de gouvernante achter de deur.

‘O, bent u het, Rozalia Karlovna?’ zei Vaksin verheugd. ‘Waarom neemt u de moeite? Gavrila had toch kunnen komen.’

‘Gavrila hebt u zelf naar de stad laten gaan, en Glafira is ergens heen... Er is niemand thuis... Was wollen Sie doch?’

‘Ik wou alleen maar zeggen... Dinges... Komt u toch binnen, geneer u niet! Het is hier donker.’

De dikke, roodwangige Rozalia Karlovna kwam de slaapkamer binnen en bleef in afwachtende houding staan.

‘Gaat u toch zitten... Ziet u, waar het om gaat...’ Waar moet ik haar om vragen? dacht Vaksin met een schuin oog op zijn ooms portret; hij voelde dat hij in zijn binnenste langzamerhand weer rustiger werd. ‘Ik wou u eigenlijk vragen om... Als de jongen morgen weer naar de stad gaat, vergeet u dan niet hem te zeggen dat hij, eh, dat hij... sigarettenpapier koopt... Gaat u toch zitten!’

‘Sigarettenpapier! Goed. Was wollen Sie noch?’

‘Ich will... ich will niets, maar... Gaat u toch zitten! Ik bedenk nog wel iets...’

‘Het is voor een unverheiratete vrouw niet anständig om in de kamer van een man te staan... Ik zie, u bent een grappenmaker, Demetri Osipovitsj... een spotter... Ik versteh dat wel... Voor sigarettenpapier maakt men iemand niet wakker... Ik versteh het wel...’

Rozalia Karlovna draaide zich om en liep weg. Vaksin was enigszins gerustgesteld door het gesprek met haar en schaamde zich voor zijn vreesachtigheid; hij trok de deken over zijn hoofd en sloot zijn ogen. Een minuut of tien voelde hij zich op zijn gemak, maar toen maakten dezelfde onzingedachten zich weer van hem meester. Hij spuwde, pakte op de tast lucifers en stak een kaars aan zonder zijn ogen te openen. Maar ook het licht hielp niet. In zijn angstige verbeelding meende hij dat in de hoek iemand naar hem keek en dat zijn ooms ogen knipperden.

Ik bel haar opnieuw, alle duivels nog aan toe... besloot hij. Ik zal haar zeggen dat ik ziek ben... Ik vraag haar om druppeltjes.

Vaksin belde. Er kwam geen reactie. Hij belde nog eens, en als het ware in antwoord daarop begon op het kerkhof de klok te luiden. Door schrik bevangen, helemaal koud van angst, snelde hij de slaapkamer uit. Hij sloeg een kruis en verweet zichzelf zijn lafhartigheid; blootsvoets en alleen in zijn ondergoed vloog hij naar de kamer van de gouvernante.

‘Rozalia Karlovna!’ zei hij met trillende stem en hij klopte op haar deur. ‘Rozalia Karlovna! Slaapt u? Ik, eh... ik ben ziek... Druppeltjes!’

Er kwam geen antwoord. Stilte heerste alom.

‘Ik vraag u... verstaat u me? Ik vraag u om iets! Waartoe dient die preutsheid, dat snap ik niet, zeker niet als iemand... ziek is. Wat moet dat zierlich-manierlich... Op uw leeftijd...’

‘Ik zal uw Frau zeggen... Haar man laat een eerzaam meisje niet in Ruhe... Toen ik bij baron Anzig diende en de baron wilde bij mij binnenkomen om lucifers, da verstand ik het... ik verstand sofort wat voor lucifers, also ik zei het tegen de barones... Ik ben een eerzaam meisje.’

‘Ach, wat voor de duivel heb ik aan uw eerzaamheid? Ik ben ziek... Ik vraag om druppeltjes. Begrijpt u het? Ik ben ziek!’

‘Uw Frau is een goede en eerlijke Frau, en u moet haar lieben. Jawohl! Zij is edel. Ik wil niet haar vijand zijn!’

‘U bent een halve gare, dat bent u! Verstaat u dat? Een halve gare!’

Vaksin stond tegen de deurpost geleund, kruiste zijn armen en wachtte tot zijn benauwdheid zou zakken. Hij miste de kracht om naar zijn kamer terug te gaan, waar het iconenlampje flikkerde en zijn oom uit de lijst naar hem keek; maar in zijn ondergoed bij de deur van de gouvernante blijven staan was in alle opzichten gênant. Wat moest hij doen? Het sloeg twee uur, en de angst ging nog niet over en zakte niet. In de gang was het donker en uit ieder hoekje gluurde iets donkers. Vaksin draaide zijn gezicht naar de deurpost, maar onmiddellijk had hij het gevoel of iemand hem van achteren zacht aan zijn hemd trok en zijn schouder aanraakte...

‘Potverdorie... Rozalia Karlovna!’

Er kwam geen antwoord. Vaksin deed aarzelend de deur open en keek de kamer in. De deugdzame Duitse sliep ongestoord. Een klein nachtlampje verlichtte de contouren van haar lijvige, van gezondheid blakende lichaam. Hij trad binnen en ging op de rieten hutkoffer zitten die bij de deur stond. In het bijzijn van een slapend, maar levend wezen voelde hij zich beter.

Laat haar maar slapen, die Duitse tante, dacht hij. Ik blijf hier zitten, en als de dag aanbreekt ga ik weg... Het wordt nu vroeg licht.

In afwachting van de dageraad zeeg Vaksin neer op de mand, hij legde zijn hoofd op zijn armen en ging nadenken.

Nou zie je wat zenuwen betekenen! Ik ben toch een ontwikkeld, weldenkend mens, maar intussen... Die malligheid! Ik schaam me gewoon...

Weldra kwam hij, luisterend naar de kalme, regelmatige ademhaling van Rozalia Karlovna, helemaal tot rust.

Om zes uur ’s morgens kwam Vaksins vrouw thuis van het pinksterfeest; zij vond haar man niet in de slaapkamer en ging naar de gouvernante, die ze om wat kleingeld wou vragen om de koetsier te betalen. Toen ze bij de Duitse binnenkwam aanschouwde ze dit tafereel: op het bed sliep Rozalia Karlovna, wijd uitgestrekt vanwege de warmte; op twee meter afstand van haar, op de rieten koffer, als een bal opgerold, lag haar man snurkend de slaap der rechtvaardigen te slapen. Hij was blootsvoets en in zijn ondergoed. Wat zijn echtgenote zei en hoe dom hij keek toen hij ontwaakte – dat laat ik aan anderen over om te beschrijven. Ik leg in onmacht de wapens neer.

==

Datsjabewoners

Op het station van een datsja-kolonie liep een pasgetrouwd paartje op en neer. Hij hield haar bij haar middel vast, zij drukte zich tegen hem aan, en beiden waren gelukkig. Achter wolkenslierten vandaan keek de maan fronsend op hen neer: waarschijnlijk was zij jaloers en geërgerd over haar eigen saaie, nutteloze maagdelijkheid. De roerloze lucht was verzadigd van de sterke geur van seringen en vogelkers. Ergens aan de overkant van de rails riep een kwartelkoning...

‘Wat heerlijk, Sasja, wat heerlijk!’ zei de vrouw. ‘Je zou echt kunnen denken dat dit allemaal een droom is. Kijk eens hoe lokkend en vriendelijk dat bos er uitziet! En wat lief zijn die stevige, zwijgende telegraafpalen! Die verlevendigen het landschap, Sasja, en laten je weten dat ergens in de verte mensen zijn en beschaving heerst... En geeft het je geen goed gevoel als de wind zachtjes het geluid van de naderende trein meevoert?’

‘Ja... Maar wat heb je een warme handen! Dat komt omdat je je zo druk maakt, Varja... Wat hebben we vandaag voor het souper?’

‘Kvassoep en kip... Eén kipje is genoeg voor ons tweeën. En er zijn uit de stad sardientjes en balyk3 gebracht.’

De maan verborg zich achter een wolk alsof zij tabak had gesnoven. Het mensengeluk deed haar haar eigen verlatenheid, haar eenzame bed achter de bossen en dalen beseffen...

‘Daar komt de trein!’ zei Varja. ‘Wat mooi!’

In de verte vertoonden zich drie vurige ogen. Op het perron verscheen de stationschef. Langs de rails flikkerden hier en daar signaallampen.

‘We wachten de trein af en dan gaan we naar huis,’ zei Sasja en geeuwde. ‘Wat is ons leven goed, Varja – zo goed dat je het haast niet kunt geloven!’

Het donkere monster kroop zonder geraas naar het perron toe en kwam tot stilstand. Achter de halfverlichte ruiten vertoonden zich slaperige gezichten, hoeden, schouders...

‘Ach! Ach!’ klonk het uit één der wagons. ‘Varja en haar man komen ons halen! Daar zijn ze! Varenka!.. Varetsjka! Ach!’

Uit de wagon sprongen twee meisjes en vielen Varja om de hals. Achter hen verschenen een gezette oudere dame en een lange magere heer met grijze bakkebaarden, daarachter twee scholieren die bagage torsten, achter hen een gouvernante en ten slotte de oma.

‘Daar zijn we dan, daar zijn we dan, beste kerel!’ zei de heer met de bakkebaarden terwijl hij Sasja’s hand drukte. ‘Je hebt zeker lang staan wachten! Je was vast boos op je oom dat hij maar niet kwam! Kolja, Kostja, Nina, Fifa... kinderen! Geef neef Sasja een zoen! We komen met z’n allen op je dak, met het hele gebroed, voor een dag of drie-vier. Ik hoop dat we jullie niet ongelegen komen? Alsjeblieft, geen plichtplegingen!’

Bij het zien van de oom en zijn familie schrokken de echtelieden zich een ongeluk. Terwijl oom praatte en hem begroette zag Sasja al een heel tafereel voor zich: zijn vrouw en hij zouden de gasten hun drie kamers afstaan, kussens, beddegoed; de balyk, de sardientjes en de kvassoep zouden in één seconde verorberd worden; de neefjes zouden de bloemen plukken, de inktpot omgooien, lawaai schoppen, en tante zou dagenlang over haar ziekte praten (lintworm en pijn in haar zij) en over het feit dat zij een geboren barones von Fintich was...

Sasja keek naar zijn vrouw met haat in zijn ogen en fluisterde haar toe: ‘Die komen voor jou, verduiveld nog aan toe!’

‘Nietwaar, voor jou!’ antwoordde zij, bleek, en ook vol haat en boosheid. ‘Het is jouw familie, niet de mijne!’

Ze keerde zich naar de gasten en zei met een minzame glimlach: ‘Welkom hier!’

De maan keek weer door de wolken heen. Het leek of ze glimlachte, of ze blij was dat zij geen familie had. Sasja wendde zich af om zijn boze, wanhopige gezicht niet aan de gasten te tonen, maar toen zei hij – en hij gaf zijn stem een verheugde, joviale klank: ‘Welkom hier! Lieve gasten, wat een verrassing!’

==

==

3. balyk – gerookt en gezouten rugdeel van een vis, speciaal van de steur.

Simulanten

De generaalsvrouw Marfa Petrovna Petsjonkina, of, zoals de boeren haar noemen, Petsjontsjicha, die al tien jaar een homeopathische praktijk uitoefent, ontvangt op een dinsdag in mei patiënten in haar werkkamer. Vóór haar op tafel heeft zij een homeopathisch apotheekje, een handboek en een stapel rekeningen van homeopathische geneesmiddelen. Aan de muur hangen, achter glas en in gouden lijstjes, brieven van een Petersburgse homeopaat, volgens Marfa Petrovna een zeer befaamd en zelfs groot man, en het portret van vader Aristarch, aan wie de generaalsvrouw haar redding te danken heeft: haar afzweren van de schadelijke allopatie en haar inzicht in de waarheid. In de hal zitten patiënten te wachten, merendeels boeren. Op twee of drie na zijn zij allemaal blootsvoets, want de generaalsvrouw laat ze hun stinkende laarzen buiten uitdoen.

Ze heeft al tien patiënten geholpen en roept de elfde: ‘Gavrila Groezd!’

De deur gaat open en in plaats van Gavrila Groezd komt haar buurman, de verarmde grondbezitter Zamoechrisjin binnen: een klein oud mannetje met zuur kijkende oogjes, zijn adelspet onder de arm. Hij zet zijn stok in de hoek, loopt op de generaalsvrouw af en knielt zwijgend op één knie voor haar neer.

‘Wat is dat! Wat doet u nu, Koezma Koezmitsj!’ zegt zij verschrikt, en ze krijgt een kleur. ‘Om Godswil!’

‘Zolang ik leef sta ik niet op!’ zegt Zamoechrisjin en drukt haar hand aan zijn lippen. ‘Laat het hele volk zien dat ik kniel voor u, onze beschermengel, weldoenster van het mensenras! Laat ze dat maar zien! De zegenrijke fee die mij het leven geschonken heeft, die mij de weg der waarheid heeft geopenbaard en licht heeft gebracht in mijn sceptische geredeneer – voor haar ben ik niet alleen bereid te knielen, maar door het vuur te gaan, onze wonderbaarlijke heelmeesteres, moeder van wezen en weduwen! Ik ben genezen! Ik ben herrezen, tovenares!’

‘Ik... ik ben erg blij!’ mompelt de generaalsvrouw, en ze bloost van genoegen. ‘Wat fijn om te horen... Gaat u alstublieft zitten! En vorige dinsdag was u zo zwaar ziek!’

‘Ziek, en hoe! Wat een afschuwelijke herinnering!’ zegt Zamoechrisjin terwijl hij gaat zitten. ‘In al mijn ledematen en organen zat de reumatiek. Acht jaar heb ik geleden, zonder ooit enige verademing... Overdag niet en ’s nachts niet, mijn weldoenster! Ik werd behandeld door doktoren, ik ben naar professoren gegaan in Kazan, ik heb allerlei modderbaden genomen en allerlei mineraalwater gedronken – wat ik allemaal niet geprobeerd heb! Mijn vermogen heb ik aan ziektekosten verkwanseld, moedertje schoonheid! Die doktoren hebben mij niets dan schade berokkend. Ze hebben mijn ziekte naar binnen gejaagd. Naar binnen jagen konden ze wel, maar eruit jagen, daar was hun kunde niet toereikend voor... Alleen je geld afnemen, daar houden ze van, de dieven, maar als het om nut voor de mensheid gaat, dan geven ze niet thuis. Ze schrijven een of andere hocus-pocus voor, die moet je dan maar slikken. Kortom, het zijn moordenaars. Als u er niet geweest was, engel van ons, dan zou ik nu onder de groene zoden liggen. Ik kom vorige dinsdag bij u vandaan en kijk naar de korreltjes die u me gaf; nou, dacht ik, wat voor nut zullen die hebben? Kunnen die korreltjes, die je haast niet ziet, mijn hevige en al zo lang durende kwaal genezen? Dat dacht ik, kleingelovig als ik was, ik glimlachte er wat om – maar zodra ik een korreltje genomen had – ogenblikkelijk! Alsof ik niet ziek geweest was, alsof de ziekte op slag foetsjie was! Mijn vrouw keek met uitpuilende ogen naar me en kon het niet geloven: “Ben jij het, Kolja?” – Ja hoor! zei ik. We knielden allebei voor de icoon en baden voor onze beschermengel: “Stuur haar alles, Heer, wat wij haar toewensen!” ’

Zamoechrisjin veegt met zijn mouw zijn ogen af, staat op en lijkt weer op één knie te willen vallen, maar de generaalsvrouw houdt hem tegen en laat hem zitten.

‘U moet mij niet bedanken,’ zegt ze blozend van opwinding en met een geestdriftige blik op vader Aristarchs portret. ‘Niet mij! Ik ben maar een gehoorzaam werktuig... Werkelijk, dit is een wonder! Een langdurige, acht jaar durende reumatiek, en één korrel scrofuloso geneest hem!’

‘U gaf mij drie korrels. Daarvan nam ik er één bij het middageten – en het werkte meteen! De tweede ’s avonds, en de derde de volgende dag – en sindsdien geen spoortje meer! Nergens voelde ik meer een steek! En ik was al van plan te sterven, ik had mijn zoon in Moskou geschreven dat hij moest komen! De Heer heeft u wijsheid gegeven, heelmeesteres! Ik loop nu en voel me of ik in het paradijs ben! Vorige dinsdag, toen ik bij u was, strompelde ik, en nu kan ik een haas achternazitten! Nog honderd jaar leven! Er is maar één narigheid – onze armoede. Nu ben ik wel gezond, maar wat heb ik daaraan als er niets is om van te leven? De armoede heeft me nog erger te pakken dan de ziekte! Om maar een voorbeeld te noemen – het is nu de tijd om haver te zaaien, maar hoe kun je zaaien als je geen zaad hebt? Dat zou ik moeten kopen, maar geld... waar haal ik geld vandaan?’

‘Ik geef u haver, Koezma Koezmitsj... Blijft u toch zitten! U hebt me zo verheugd, me zo’n genoegen verschaft dat u niet mij, maar ik u moet bedanken!’

‘U bent onze vreugde! De Heer alleen kan zo’n goedheid scheppen! Verheug u, moedertje, door uw goede daden te aanschouwen! Wij zondaars hebben niets om ons over te verheugen... We zijn maar kleine luiden, kleinzielig en nutteloos... het grauw... We hebben alleen een adellijke titel, maar in materieel opzicht zijn we net als boeren, zelfs slechter af dan boeren! We wonen in stenen huizen, ach ja, dat zijn maar luchtkastelen! Het dak lekt, maar er is geen geld om hout te kopen.’

‘Ik geef u hout, Koezma Koezmitsj!’

Daarna vraagt Zamoechrisjin nog om een koe, een aanbevelingsbrief voor zijn dochter, die hij van plan is op kostschool te doen... Getroffen door de goedgeefsheid van de generaalsvrouw, door de opwelling van gevoelens geroerd, snikt hij en trekt een scheve mond; hij grijpt in zijn zak naar een zakdoek... Marfa Petrovna ziet dat met de zakdoek een rood briefje uit de zak komt steken dat geruisloos op de grond valt.

‘In alle eeuwigheid zal ik dit niet vergeten,’ prevelt hij. ‘Mijn kinderen zal ik opdragen hieraan te blijven denken, en mijn kleinkinderen... van geslacht op geslacht... Zie, kinderen, dat is degene die mij voor het graf heeft gespaard, die...’

De generaalsvrouw doet haar patiënt uitgeleide en blijft een minuut met ogen vol tranen opzien naar vader Aristarch; dan laat ze een strelende, respectvolle blik over haar apotheekje gaan, over de handboeken, de rekeningen, de stoel waarin zo pas nog die door haar van de dood geredde man zat, en haar blik valt op het briefje dat hij heeft laten vallen. Ze pakt het op, vouwt het open en ziet drie korrels – diezelfde drie korrels die ze de vorige dinsdag aan Zamoechrisjin gegeven heeft.

‘Dat zijn dezelfde...’ Ze verbaast zich. ‘Zelfs het papiertje is hetzelfde... Hij heeft het niet eens opengevouwen! Wat heeft hij dan ingenomen? Vreemd... Hij zal me toch niet voor de gek houden?’

In het binnenste van de generaalsvrouw ontwaakt voor het eerst in alle tien jaar van haar praktijk de twijfel... Ze roept de volgende patiënten binnen, spreekt met hen over hun kwalen, en ze merkt op wat tot nu toe aan haar aandacht ontsnapt is. De patiënten, zonder uitzondering, alsof het afgesproken werk is, prijzen haar eerst de hemel in voor hun wonderbaarlijke genezing, uiten zich verrukt over haar medische wijsheid, schelden op de allopatische dokters, maar dan, als zij een kleur krijgt van de sterke emoties, beginnen ze hun noden breed uit te meten. De een vraagt een stukje grond om te ploegen, de ander om brandhout, de derde om verlof om in haar bossen te jagen enz. Ze kijkt naar het brede, goedmoedige gezicht van vader Aristarch, die haar de waarheid onthuld heeft, en een nieuwe waarheid begint aan haar ziel te knagen. Een onplezierige, akelige waarheid...

De mens is een arglistig wezen!

==

De kwab-aal

Een zomerochtend. In de lucht is het stil; alleen krast op de oever af en toe een sprinkhaan en zit ergens een tortelduifje schuchter te kirren. Onbeweeglijk staan aan de hemel de vederwolken, die op rondgestrooide sneeuw lijken... Bij het badhok in aanbouw spartelt in het water onder de groene wilgetakken de timmerman Gerasim rond, een lange magere kerel met een rossige kroeskop en een behaard gezicht. Hijgend en puffend en hevig met zijn ogen knipperend probeert hij iets onder de wortels van de wilgen vandaan te trekken. Zijn gezicht is bezweet. Twee meter verderop staat, tot zijn nek in het water, de timmerman Ljoebim, een jonge vent met een bochel, een driehoekig gezicht en smalle Chinese oogjes. Beiden, zowel Gerasim als Ljoebim, zijn in hemd en broek. Beiden zien blauw van de kou, omdat ze al meer dan een uur in het water zijn...

‘Wat zit je toch aldoor te porren?’ schreeuwt de gebochelde Ljoebim, bevend alsof hij koorts heeft. ‘Sukkel die je bent! Je moet hem vasthouden, anders zwemt-ie weg, het loeder! Vasthouden, zeg ik!’

‘Die zwemt niet weg... Dat kan geeneens. Hij zit vast onder die boomstronk...’ zegt Gerasim met een hese, doffe basstem die niet uit zijn keel komt maar diep uit zijn buik. ‘Hij is zo glad, verdorie, ik kan hem nergens aan vastpakken.’

‘Pak hem bij zijn kievers, zijn kievers!’

‘Ik zie geen kieuwen... Wacht, hier heb ik iets... Ik heb hem bij zijn bek... Hij bijt, verdorie!’

‘Niet bij zijn bek trekken, niet doen, dan laat je hem los! Pak hem bij zijn kievers, pak hem bij zijn kievers! Begint ie weer te porren! Wat ben je ook een stuk onverstand, Jezus Maria! Pak vast!’

‘Pak vast...’ jent Gerasim. ‘Ben jij ineens commandoor geworden? Ga hem zelf pakken, verdomde bochel... Wat sta je daar nou?’

‘Ik zou hem wel grijpen, als dat kon... Maar ik kan toch niet met mijn korte complexie bij de wallekant staan? Daar is het te diep...’

‘Wat maakt dat nou uit... Dan zwem je...’

De bochelaar strekt zijn armen, zwemt naar Gerasim toe en grijpt zich aan de takken vast. Maar bij zijn eerste poging om te gaan staan gaat hij kopje onder en komen er belletjes omhoog.

‘Ik zei toch dat het te diep was!’ zegt hij, boos met zijn oogwit rollend. ‘Moet ik soms op je nek gaan zitten?’

‘Ga dan op een boomstronk staan... Daar zijn er veel van, het is net een trap...’

De bochelaar vindt met zijn hiel een boomstronk en terwijl hij zich stevig vasthoudt aan enkele takken tegelijk hijst hij zich erop... Als hij zijn evenwicht heeft gevonden en stevig op zijn nieuwe positie staat, buigt hij voorover en begint hij voorzichtig, om geen water binnen te krijgen, met zijn rechterhand tussen de stronken te graaien. Zijn hand raakt verstrikt in de waterplanten, glijdt over het mos dat de stronken bedekt en stuit op de prikkende scharen van een kreeft...

‘Jij ontbrak er verdomme nog aan!’ zegt Ljoebim en woedend gooit hij de kreeft op de kant.

Eindelijk vindt zijn hand de arm van Gerasim en aan het uiteinde daarvan voelt hij iets kouds en glibberigs.

‘Daa-aar heb je ’m..!’ lacht Ljoebim. ‘Nou, die mag er wezen, verdorie... Hou je vingers eens wijd, dan vat ik hem zodirek... bij z’n kievers... Wacht, niet met je elleboog stoten... zodirek, laat me hem alleen even beetpakken... Nou is ie verder onder die stronk gekropen, verdorie, nou krijg ik geen greep meer... zo kan ik niet bij z’n kop... Alleen z’n pens kan je voelen... Sla die mug in m’n nek even dood – het brandt! Zodirek... onder ze kievers... Kom jij van opzij, geef ’m een douw, kom op! Prik je vinger dr’in!’

Met bolgeblazen wangen en ingehouden adem spert de bochelaar zijn ogen open, en hij steekt kennelijk zijn vingers al onder de ‘kievers’, maar op dat moment breken de takken waaraan zijn linkerhand zich vastklampt af, hij verliest zijn evenwicht en – plons! Als verschrikt vluchten golvende cirkels van de oever weg en op de plek van de val stijgen belletjes op. De bochelaar komt boven en grijpt zich proestend aan de takken vast.

‘Je verdrinkt nog, verdomme, en dan moet ik me verantwoorden!..’ raspt Gerasim. ‘Ga eruit, donder op! Ik haal hem er zelf wel uit!’

Er begint een scheldpartij... En de zon brandt en brandt. De schaduwen worden korter en trekken zich in zichzelf terug als de voelhorens van een slak... Het hoge gras begint, verwarmd door de zon, een zware, zoete honinggeur af te scheiden. Het middaguur nadert en Gerasim en Ljoebim spartelen nog steeds onder de wilgen rond. De hese bas en de verkleumde, schelle tenor verstoren onvermoeibaar de stilte van de zomerdag.

‘Trek hem bij z’n kievers, trek dan! Wacht, ik geef hem wel een zetje! Wat doe je nou met die vuist van je? Met je vinger, niet met je hele hand – z’n snuit! Van opzij komen! Van links, van links, rechts zit een gat! Jij bent ook te stom om voor de duvel te dansen! Bij z’n bek trekken!’

Ze horen het klappende geluid van een zweep... Over de andere oever sjokt de kudde, voortgedreven door herder Jefim, lui naar de drinkplaats. De herder, een afgeleefde oude man met één oog en een scheefgetrokken mond, loopt met hangend hoofd en kijkt naar de grond. Het eerst bereiken de schapen het water, daarna de paarden, na de paarden de koeien.

‘Geef hem een duw van onderen!’ hoort hij Ljoebim zeggen. ‘Met je vinger! Ben je verdomme doof? Bah!’

‘Over wie heb je het, mannen?’ roept Jefim.

‘Een kwab-aal! We krijgen hem er niet uit! Hij zit onder een boomstronk verstopt! Je moet van opzij komen! Toe dan!’

Jefim houdt zijn oog even strak op de vissers gericht, dan schopt hij zijn bastschoenen uit, gooit zijn ransel van zijn schouder en trekt zijn kiel uit. Voor het uitdoen van zijn broek heeft hij geen geduld, hij slaat een kruis en stapt, balancerend met zijn magere donkere armen, met zijn broek aan het water in... Een pas of vijftig loopt hij over de modderige bodem, dan begint hij te zwemmen.

‘Wacht, jongens!’ schreeuwt hij. ‘Wacht! Je moet hem er niet zomaar uit trekken, dan raak je hem kwijt. Dit moet je kunnen!..’

Jefim voegt zich bij de timmerlieden, en hijgend en scheldend, elkaar stotend met ellebogen en knieën, verdringen ze zich gedrieën op dezelfde plaats... Gebochelde Ljoebim verslikt zich, en de lucht raakt vervuld van zijn scherpe, krampachtige hoesten.

‘Waar is de herder?’ horen ze roepen vanaf de wal. ‘Jefi-im! Herder! Waar ben je? De kudde loopt in de tuin! Kom ze wegjagen! Kom hier! Waar is hij toch, de oude schurk?’

Er klinken stemmen van mannen, daarna van een vrouw... Achter het tuinhek van het landgoed verschijnt de landheer Andrej Andreïtsj in een kamerjas die van een Perzische sjaal is gemaakt en met een krant in zijn hand... Hij kijkt vragend in de richting van de kreten die van de rivier komen en trippelt dan vlug naar het badhok...

‘Wat gebeurt hier? Wie brult er zo?’ vraag hij streng, als hij tussen de wilgetakken door de drie natte hoofden van de vissers ziet. ‘Wat zitten jullie daar te pielen?’

‘We... we vangen een vis...’ lispelt Jefim zonder op te kijken.

‘Ik zal je met je vis! De kudde loopt door de tuin en hij vangt vis!.. En wanneer is dat badhok eens klaar, verdomme? Jullie werken er al twee dagen aan, en wat zie ik ervan?’

‘Da... dat komt wel klaar...’ kreunt Gerasim, ‘de zomer is groot, tijd genoeg om je te wassen, uedeloogheid... Pfrrr... Maar we krijgen die kwab-aal maar niet te pakken... Hij zit onder een stronk verstopt als in een holletje en blijft zitten waar ie zit...’

‘Een kwab-aal?’ vraagt de landheer en zijn ogen krijgen een laklaagje. ‘Haal hem er dan gauw uit!’

‘Je geeft er zo een half roebeltje voor... Als wij zo vriendelijk zijn... Een kanjer van een kwab-aal, zo dik als een koopvrouw... Die kost, uedeloogheid, een halfje... voor het werk... Niet knijpen, Ljoebim, niet knijpen, anders bederf je hem! Steun hem van onderen! Trek die boomstronk omhoog, goede man... hoe heet je? Omhoog, niet omlaag, verdomme! Hou je benen stil!’

Er gaan vijf minuten voorbij, tien... De landheer wordt ongeduldig.

‘Vasili!’ schreeuwt hij, zich omdraaiend naar het landgoed. ‘Vaska! Laat Vasili halen!’

De koetsier Vasili komt aangerend. Hij kauwt ergens op en haalt zwaar adem.

‘Ga het water in,’ beveelt zijn heer, ‘ga ze helpen met die kwab-aal... Ze krijgen hem niet te pakken!’

Vasili kleedt zich snel uit en stapt het water in.

‘Zodirek...’ bromt hij. ‘Waar is die kwab-aal? Zodirek... Dat doen we wel even! En jij moest maar weggaan, Jefim! Waarom zou een ouwe man zich met andermans zaken bemoeien! Waar is hier de kwab-aal? Ik zal hem zodirek... Daar is ie! Armen omlaag!’

‘Wat nou armen omlaag? Weten we toch! Trek hem eruit dan!’

‘Zo krijg ik hem er toch niet uit! Ik moet hem bij z’n kop hebben!’

‘Maar z’n kop zit onder die stronk! Dat is het hem nou juist, sukkel!’

‘Hou je bek, anders krijg je een dreun! Schoft!’

‘Meneer is erbij en dan zulke woorden...’ lispelt Jefim. ‘Dat lukt jullie niet, mannen! Hij heeft zich daar veels te goed verstopt!’

‘Wacht, ogenblikje...’ zegt de landheer en begint zich haastig uit te kleden. ‘Dat jullie vier sukkels die kwab-aal niet te pakken krijgen!’

Als hij is uitgekleed, laat Andrej Andreïtsj zich even afkoelen en stapt het water in. Maar ook zijn bemoeienis leidt tot niets.

‘We moeten wat van die boomstronk afhakken!’ besluit Ljoebim ten slotte. ‘Gerasim, ga een bijl halen! Ik moet een bijl hebben!’

‘Als je je vingers maar niet afhakt!’ zegt de landheer als hij de bijl onder water tegen de stronk hoort slaan. ‘Jefim, ga daar eens weg! Wacht, ik zal de kwab-aal eruit trekken... Jullie doen iets verkeerd...’

De stronk is ingehakt. Ze breken er een stukje vanaf, en Andrej Andreïtsj voelt tot zijn grote genoegen zijn vingers onder de kieuwen van de kwab-aal glijden.

‘Ik trek, mannen! Niet dringen... staan blijven... ik trek!’

Aan de oppervlakte vertoont zich de grote kwab-aalkop en daarachter het reusachtige zwarte lijf. De kwab-aal wringt met zijn staart en probeert zich los te rukken.

‘Kuren, hè... Vergeet het maar, kerel. Je bent erbij! Gloeiend!’

Over alle gezichten verspreidt zich een honingzoete glimlach. Een minuut gaat in zwijgende beschouwing voorbij.

‘Die mag er wezen!’ lispelt Jefim, onder zijn sleutelbeenderen krabbend. ‘Hij is vast wel een pond of tien...’

‘Mja...’ valt de landheer hem bij. ‘Moet je die lever zien opbollen. Die barst zowat uit z’n buik. A... ach!’

Plotseling slaat de kwab-aal bruusk zijn staart omhoog en de vissers horen een harde plons... Iedereen spreidt de armen, maar het is al te laat; de kwab-aal is ervandoor.

==

Een paardenaam

Generaal-majoor buiten dienst Boeldejev had kiespijn. Hij had zijn mond gespoeld met wodka en cognac, de zere kies behandeld met tabaksroet, opium, terpentijn, petroleum, zijn wang met jodium ingesmeerd, in zijn oren zaten watten met spiritus, maar het had allemaal óf niet geholpen, óf hem misselijk gemaakt. Er was een dokter gekomen. Die had in de kies gepeuterd en kinine voorgeschreven, maar ook dat had niet geholpen. Zijn voorstel om de zere kies te trekken had de generaal afgewezen. Alle huisgenoten – vrouw, kinderen, personeel, zelfs de koksmaat Petka – hadden hem elk hun eigen middel aangeraden. Verder kwam ook Boeldejevs rentmeester, Ivan Jevseïtsj, naar hem toe en ried hem aan de kies te laten bezweren.

‘Hier in ons district, excellentie,’ zei hij, ‘werkte een jaar of tien geleden een accijnsbeambte, Jakov Vasiljitsj. Die kon kiezen bezweren – als de beste. Hij ging bij het raam staan, prevelde wat, spoog op de grond – en weg pijn! Dat was een gave die die had...’

‘En waar is hij nu?’

‘Nadat hij is ontslagen bij de accijnzen, woont hij in Saratov bij zijn schoonmoeder. Nu leeft hij alleen nog van tanden en kiezen. Als er iemand kiespijn krijgt, dan gaan ze naar hem toe en hij helpt... Die van Saratov geneest hij bij hem thuis, en als er uit andere steden zijn, dan per telegraaf. U moet hem een telegram sturen, excellentie, dat zus en zo het geval is... de dienstknecht Gods Alexius heeft kiespijn, verzoeke te genezen. En het geld stuurt u met de post.’

‘Onzin! Oplichterij!’

‘Maar u kunt het toch proberen, excellentie. Hij lust graag een borrel, woont niet bij zijn vrouw maar bij een Duitse, is grof in de mond, maar ik kan wel zeggen een wonderdadig heerschap!’

‘Doe het, Aljosja!’ smeekte de generaalsvrouw. ‘Jij gelooft niet in bezweringen, maar ik heb het aan den lijve ondervonden. Ook al geloof je er niet in, waarom zou je niet schrijven? Het kan toch geen kwaad?’

‘Vooruit dan maar,’ zei Boeldejev. ‘Ik ben in staat om niet alleen die accijnsman, maar zelfs de duivel een telegram te sturen... Och! Ik kan niet meer! Nou, waar woont die accijnsbeambte van je? Wat moet ik schrijven?’

De generaal ging aan zijn bureau zitten en pakte een pen.

‘In Saratov weet iedere hond wie hij is,’ zei de rentmeester. ‘Schrijft u maar op, excellentie, met uw welnemen, Saratov dus... Aan zijne weledele heer Jakov Vasiljitsj... Vasiljitsj...’

‘Nou?’

‘Vasiljitsj... Jakov Vasiljitsj... en zijn achternaam... Laat ik zijn achternaam nou vergeten zijn!.. Vasiljitsj... Verdomme... Wat is nou z’n achternaam? Zonet, toen ik hierheen liep, wist ik het nog... Ogenblik alstublieft...’

Ivan Jevseïtsj richtte zijn ogen naar het plafond en bewoog zijn lippen. Boeldejev en zijn vrouw wachtten ongeduldig.

‘Nou, wat is het? Denk eens wat sneller!’

‘Ogenblikje... Vasiljitsj... Jakov Vasiljitsj... Vergeten! En het was nog wel zo’n gewone naam... iets met een paard geloof ik... Hengst? Nee, niet Hengst. Wacht even... Van der Paard misschien? Nee, ook niet Van der Paard. Ik weet nog dat het een paardenaam was, maar welke – dat ben ik kwijt...’

‘Paardekoper?’

‘Nee meneer. Wacht... Ruinen... Ruinemans... Reuman...’

‘Dat is een hond, geen paard. Van den Hengst?’

‘Nee, ook niet... Knol... Knollema... Knollenburg... Allemaal niet!’

‘Nou, hoe kan ik hem dan schrijven? Denk nog eens na!’

‘Momentje. Den Hengst... De Ruiter... Koetsier...’

‘Voerman?’ vroeg de generaalsvrouw.

‘Nee mevrouw. Van Lamoen... Nee, ook niet. Ik ben het vergeten!’

‘Waarom dring je me dan verdomme je raad op, als je het vergeten bent?’ zei de generaal kwaad. ‘Ga weg!’

Ivan Jevseïtsj liep langzaam de deur uit en de generaal greep naar zijn wang en begon door het huis te ijsberen.

‘O, mijn hemel!’ jammerde hij. ‘O god nog aan toe! Ik hou het niet meer!’

De rentmeester liep de tuin in, hief de ogen ten hemel en probeerde zich de achternaam van de accijnsbeambte te herinneren: ‘Van den Hengst... Van der Hoeven... Verhoeven... Nee, het was anders! Van Manen... Manema... Verhoef... Karreman...’

Even later werd hij weer binnengeroepen.

‘Weet je het al?’ vroeg de generaal.

‘Nee, excellentie.’

‘Wagenaar misschien? Van der Kar? Nee?’

Het hele huis begon om het hardst namen te bedenken. Ze namen alle leeftijden, geslachten en rassen van paarden door, dachten aan manen, hoeven, leidsels... In het huis, in de tuin, in het personeelsverblijf en de keuken liepen de mensen heen en weer en zochten aan hun hoofd krabbend naar een naam...

Telkens opnieuw werd de rentmeester ontboden.

‘Rijbroek?’ werd hem gevraagd. ‘Hoevers? Van Dissel?’

‘Nee meneer,’ antwoordde Ivan Jevseïtsj dan, sloeg de ogen op en dacht hardop verder, ‘Koets... Koetse... Wagemaker... Zadelaar...’

‘Papa!’ klonk het uit de kinderkamer. ‘Spoor! Van Teugelen!’

Het hele landgoed wond zich op. De ongeduldige, getergde generaal beloofde vijf roebel aan degene die met de werkelijke naam zou komen, en Ivan Jevseïtsj kreeg hele menigten achter zich aan...

‘De Vos!’ zei iemand. ‘Karman! Dissels!’

Maar de avond viel en de naam was nog steeds niet gevonden. Zo gingen ze naar bed zonder een telegram te hebben verstuurd.

De generaal kon niet slapen, hij liep de hele nacht kermend heen en weer... Tegen drieën verliet hij zijn huis en klopte bij de rentmeester op het raam.

‘Kan het niet Mennen zijn?’ vroeg hij met tranen in zijn stem.

‘Nee, het is niet Mennen, excellentie,’ antwoordde Ivan Jevseïtsj en hij slaakte een schuldbewuste zucht.

‘Maar misschien is het dan geen paardenaam, maar een ander soort naam!’

‘Eerlijk waar, excellentie, het is een paardenaam... Dat herinner ik me nu juist uitstekend.’

‘Maar je hebt wel een slecht geheugen, makker... Voor mij is die naam geloof ik nu het kostbaarste wat er is. Ik ben óp!’

De volgende ochtend liet de generaal de dokter weer halen. ‘Dan maar trekken!’ had hij besloten. ‘Dit verdraag ik niet meer...’

De dokter kwam en trok de zere kies. De pijn verdween onmiddellijk en de generaal kalmeerde. Toen hij het hem toekomende voor de gedane arbeid had ontvangen, stapte de dokter in zijn brik en reed op huis aan. Buiten de poort kwam hij Ivan Jevseïtsj tegen... De rentmeester stond aan de rand van de weg, geconcentreerd naar de grond kijkend, en dacht na. Te oordelen naar de blik in zijn ogen en de rimpels die zijn voorhoofd doorploegden pijnigde hij ingespannen zijn hersens af.

‘De Bruin... Van Zadelhoff...’ mompelde hij. ‘Merriënboer... Wagemans...’

‘Ivan Jevseïtsj!’ zei de dokter tegen hem. ‘Zou ik van u alstublieft een mud of tien haver kunnen kopen? Onze boertjes verkopen ook haver, maar wel hele slechte...’

Ivan Jevseïtsj zond de dokter een doffe blik, toen een soort van wilde grijns, en zonder een woord terug te zeggen klapte hij in zijn handen en rende naar het landgoed met een vaart alsof er een dolle hond achter hem aan zat.

‘Ik heb het, excellentie!’ riep hij blij, met een vreemde stem, terwijl hij de kamer van de generaal binnenstormde. ‘Ik heb het, God geve de dokter gezondheid! Haverkamp! Haverkamp, zo heet de accijnsbeambte! Haverkamp, excellentie! U moet een telegram sturen haar Haverkamp!’

‘Dít kan je krijgen!’ zei de generaal verachtelijk en hield hem twee vuisten voor met de duimen tussen wijs- en middelvinger. ‘Ik heb jouw paardenaam niet meer nodig! Dít kan je krijgen!’

Een denker

Een hete middag. Geen geluid, geen beweging in de lucht... De hele natuur lijkt één groot door God en de mensen vergeten landgoed. Onder het neerhangende gebladerte van de oude linde bij de woning van gevangenisdirecteur Jasjkin zitten aan een kleine driepotige tafel Jasjkin zelf en een gast, de districtsschoolopziener Pimfov. Beiden zijn in hemdsmouwen; hun vesten zijn opengeknoopt, de gezichten bezweet, rood, onbeweeglijk; hun vermogen iets uit te drukken is door de hitte verlamd... Het gezicht van Pimfov is geheel verlept en vloeibaar van luiheid, zijn ogen staan slaperig, zijn onderlip hangt af. In de ogen en op het voorhoofd van Jasjkin is nog enige activiteit te bespeuren; kennelijk denkt hij ergens over na... Beiden kijken naar elkaar, zwijgen en geven uitdrukking aan hun ellende door te hijgen en met hun handen naar vliegen te slaan. Op de tafel staan een karaf wodka, draderig gekookt rundvlees en een sardinedoosje met grijs zout. Gedronken is al een eerste, een tweede, een derde...

‘Jawel!’ geeft Jasjkin ineens ten beste, zo onverwacht dat de hond die niet ver van de tafel lag te dutten, opschrikt en met de staart tussen de poten wegloopt. ‘Jawel! U kunt zeggen wat u wilt, Filipp Maksimytsj, maar in het Russisch zijn heel veel leestekens overbodig!’

‘Maar waarom eigenlijk?’ vraagt Pimfov bescheiden, het vleugeltje van een vlieg uit zijn glas vissend. ‘Het zijn er wel veel, maar ze hebben allemaal hun plaats en hun betekenis.’

‘Houdt u toch op! Die leestekens van u hebben geen enkele betekenis. Allemaal moeilijkdoenerij... Tien komma’s in één regel zetten en denken dat je slim bent. Vice-officier van justitie Merinov bijvoorbeeld zet achter ieder woord een komma. Waar is dat goed voor? Geachte heer – komma, toen ik op die-en-die datum de gevangenis bezocht – komma, merkte ik – komma, dat de gedetineerden – komma... poeh! Het dwarrelt je voor de ogen! En in boeken heb je hetzelfde... Puntkomma, dubbele punt, allerlei haakjes. Dat leest toch niet lekker. En sommige aanstellers hebben aan één punt niet genoeg, die zetten er een hele rij... Waar is dat goed voor?’

‘Dat eist de wetenschap...’ zucht Pimfov.

‘Wetenschap... Verstandsverbijstering zult u bedoelen... Voor de sjiek is dat bedacht... om ons zand in de ogen te strooien... Niet één vreemde taal heeft bijvoorbeeld die jatj4 maar Rusland wel... Waarom, als ik vragen mag? Of je chleb5 nou met een jatj schrijft of zonder, dat maakt toch niet uit?’

‘Wat beweert u me daar nou, Ilja Martynytsj!’ zegt Pimfov beledigd. ‘Hoe kan je chleb nou met een gewone e schrijven? Wat de mensen allemaal niet zeggen, vreselijk.’

Pimfov drinkt zijn glas leeg en wendt zijn gezicht af, beledigd met zijn ogen knipperend.

‘En een slaag dat ik gehad heb om die jatj!’ vervolgt Jasjkin. ‘Ik weet nog, op een keer roept de leraar me voor het bord en dicteert: “De lekar6 ging naar de stad.” Schrijf ik lekar met een e. Krijg ik een pak slaag. Een week later, weer naar het bord, schrijf op: “De lekar ging naar de stad.” Schrijf ik deze keer wel een jatj. Weer slaag. Waarom, Ivan Fomytsj? Neemt u me niet kwalijk, maar u hebt toch zelf gezegd dat het met een jatj moet! “Toen,” zegt hij, “had ik het mis, maar gisteren las ik een artikel van een academielid over de jatj in het woord lekar en nu ben ik het eens met de academie van wetenschappen. Ik sla je omdat mijn eed me daartoe verplicht....” En dat deed hij. Mijn zoon Vasjoetka heeft ook altijd een opgezwollen oor door die jatj... Als ik minister was, zou ik jullie verbieden om de mensen met die jatj te treiteren.’

‘Ik groet u,’ zegt Pimfov, met zijn ogen knipperend en zijn jasje aantrekkend. ‘Ik kan het niet aanhoren als er over de wetenschap...’

‘Nou, nou, nou... u bent ook gauw beledigd!’ zegt Jasjkin, terwijl hij Pimfov bij zijn mouw pakt. ‘Dat zeg ik toch alleen maar voor de conversatie... Kom, we gaan weer zitten, we drinken nog wat!’

De gekwetste Pimfov gaat zitten, drinkt uit en wendt zijn gezicht af. Er valt een stilte. Langs de drinkers loopt Feona, de keukenmeid, met een teiltje afwaswater. Ze horen een plens en gejank van de natgegooide hond. Het levenloze gezicht van Pimfov verlept nog meer, het kan ieder moment van de hitte smelten en op zijn vest neerdruipen. Op het voorhoofd van Jasjkin verzamelen zich rimpeltjes. Hij kijkt geconcentreerd naar het draderige vlees en denkt na... Er nadert een oudgediende, die somber naar de karaf loenst en als hij ziet dat die leeg is een nieuwe brengt... Ze drinken nog eens uit.

‘Jawel!’ zegt Jasjkin ineens.

Pimfov schrikt op en kijkt angstig naar Jasjkin. Hij verwacht nieuwe ketterijen van hem.

‘Jawel!’ herhaalt Jasjkin, die peinzend naar de karaf kijkt. ‘Volgens mij zijn er ook veel overbodige wetenschappen!’

‘Maar hoe dat zo?’ vraagt Pimfov zacht. ‘Welke wetenschappen vindt u overbodig?’

‘Allerlei... Hoe meer wetenschappen een mens kent, hoe hoger hij het in de bol heeft. Hoe trotser hij is... Ik zou ze allemaal ophangen, die eh... wetenschappen... Nou ja... is-ie alweer beledigd! Bij God, wat een lange tenen, ik mag geen woord zeggen! Blijf toch zitten, we drinken nog wat!’

Feona komt aanlopen en zet, boos haar bolle ellebogen opzij prikkend, een kom groene koolsoep voor de vrienden neer. Een luid slurpen en smakken begint. Als uit het niets duiken ineens drie honden en een kat bij de tafel op. Ze kijken teder naar de kauwende monden. De soep wordt gevolgd door pap, die Feona met zoveel woede neerzet dat er lepels en schillen van de tafel vallen. Voorafgaand aan de pap drinken de vrienden zwijgend uit.

‘Alles op deze wereld is overbodig!’ merkt Jasjkin plotseling op.

Pimfov laat zijn lepel op zijn schoot vallen, kijkt verschrikt naar Jasjkin, wil protesteren, maar zijn tong is door de drank verslapt en verdwaalt in de dikke pap... In plaats van zijn gebruikelijke ‘Maar hoe dat zo?’ klinkt er alleen wat gemummel.

‘Alles is overbodig,’ vervolgt Jasjkin. ‘De wetenschappen, en de mensen, en het gevangeniswezen, en vliegen... en pap... En u bent ook overbodig... U bent wel een goed mens, en u gelooft in God, maar u bent ook overbodig...’

‘Ik groet u, Ilja Martynytsj,’ lispelt Pimfov, die zijn jasje probeert aan te trekken en de armsgaten maar niet kan vinden.

‘Nou hebben we ons lam gezopen en te barsten gevreten – en waarvoor? Zomaar... Het is allemaal overbodig... We eten en we weten zelf niet waarom... Nou ja... is-ie alweer beledigd! Dat zeg ik toch maar voor de conversatie! En waar moet u heen? Kom toch zitten, wat praten... wat drinken!’

Er valt een stilte, die slechts nu en dan wordt verbroken door glasgetinkel en dronken gekwaak... De zon begint naar het westen te neigen en de schaduw van de linde groeit en groeit. Feona komt aanlopen en legt snuivend en heftig met haar armen zwaaiend een kleedje naast de tafel. De vrienden drinken zwijgend een laatste glas, installeren zich op het kleed, draaien elkaar de rug toe en beginnen in slaap te vallen...

Goddank, denkt Pimfov, is hij vandaag niet aan de schepping van de wereld en de hiërarchie toegekomen, anders was mijn haar overeind gaan staan zo ontzettend...

==

4. jatj – een letter in het Russische alfabet die bij een latere spellingshervorming werd vervangen door de e.

5. chleb – brood.

6. lekar – dokter.

Verdwaald

Een datsjadorp, gehuld in nachtelijk duister. De dorpstorenklok slaat één. De advocaten Kozjavkin en Lajev komen, beiden in een uitstekend humeur en licht waggelend, het bos uit en zetten koers naar de huisjes.

‘Nou, lof zij de Heer, we zijn er...’ zegt Kozjavkin herademend. ‘In onze toestand de vijf werst vanaf de halte met de benenwagen, dat is een heldendaad. Ik ben afgepeigerd! En uitgerekend nu niet één rijtuig...’

‘Mijn lieve Petja... ik kan niet meer! Als ik over vijf minuten niet in bed lig, dan ga ik dood, geloof ik...’

‘In bed? Ben je belazerd! Eerst gaan we souperen, en een wijntje drinken, en daarna pas naar bed. Verotsjka en ik houden je wel wakker... Het is goed, man, om getrouwd te zijn! Jij begrijpt dat niet, jij verharde ziel! Kom ik straks moe en uitgeput thuis... dan wacht daar mijn liefhebbende vrouw, ik krijg thee, ze geeft me te eten, en uit dankbaarheid voor mijn werk en mijn liefde kijkt ze me met haar zwarte kijkers zo lief en vriendelijk aan, man, dat ik alle vermoeidheid vergeet, en de diefstal met braak, en het gerechtshof, en de raad van beroep... Heerrrlijk!’

‘Maar ik... het lijkt wel of mijn benen zijn afgebroken... Ik kom nauwelijks vooruit... Ik heb een vreselijke dorst...’

‘Geeft niet, we zijn er al.’

De vrienden lopen naar een van de datsja’s en blijven staan voor het hoekvenster.

‘Een verrukkelijk huisje,’ zegt Kozjavkin. ‘Morgen zul je zien wat een uitzicht je hier hebt! Er brandt geen licht. Dan is Verotsjka dus al naar bed, dan had ze geen zin om te wachten. Ze ligt zich waarschijnlijk zorgen te maken omdat ik er nog niet ben... (hij duwt met zijn stok tegen het raam, dat opengaat). Nou, die is ook niet bang, gaat in bed liggen en sluit de ramen niet af (hij doet zijn cape uit en gooit hem samen met zijn aktentas door het raam naar binnen). Warm! Laten we een serenade zingen, dan zal ze lachen... (zingt:) De maan glijdt door de nacht voorbij... Er zucht een windje zacht... Er waait een windje zacht... Zingen, Aljosja! Verotsjka, wil je een serenade van Schubert horen? (zingt:) Zacht-kens sme-e-eken mij-ijn geza-a-angen... (zijn stem stokt in een krampachtig hoesten). Foei! Verotsjka, zeg eens tegen Aksinja dat ze het hek voor ons opendoet! (pauze) Verotsjka! Niet zo lui, liefste, sta op! (gaat op een steen staan en kijkt door het raam). Veroentsjik, moemeltje van me, Verevjoentsjik... engeltje, mijn onovertroffen vrouwtje, sta op en zeg tegen Aksinja dat ze het hek voor ons opendoet! Want je slaapt immers niet! Moedertje, bij God, we zijn zo uitgeput en verzwakt dat je geen grapjes moet uithalen. We zijn helemaal komen lopen van het station! Hoor je me nou of niet? Ach, verdomme! (doet een poging om door het raam te klimmen en valt.) Misschien vindt onze logé zulke grapjes niet leuk! Vera, ik zie dat je nog net zo’n schoolmeisje bent als vroeger, als je maar ondeugend kan zijn...’

‘Maar Vera Stepanovna slaapt misschien wel!’ zegt Lajev.

‘Nee hoor! Ze wil waarschijnlijk dat ik stampei maak en de hele buurt op stelten zet! Ik begin boos te worden, Vera! Ach, verdomme! Geef me een kontje, Aljosja, dan klim ik naar binnen! Je bent een bakvis, een schoolkind en verder niks!.. Geef me een kontje!’

Hijgend ondersteunt Lajev Kozjavkin. Deze klimt door het raam en verdwijnt in het donker van de kamer.

‘Verka!’ hoort Lajev een minuut later. ‘Waar ben je? Verdomme... Bah, ik grijp in iets smerigs! Bah!’

Er klinkt geritsel, dan vleugelgeklapper en een wanhopige kreet van een kip.

‘Wat krijgen we nou!’ hoort Lajev. ‘Vera, hoe komen we aan die kippen? Het is verdomme een hok vol! Een mand met een kalkoen!.. Hij pikt, het r-rotbeest...’

Twee kippen vliegen met veel lawaai het raam uit en rennen luid krijsend over straat.

‘Aljosja, we zijn hier verkeerd!’ zegt Kozjavkin huilerig. ‘Er zijn hier kippen... Ik moet me vergist hebben... Donder toch op, vervloekte beesten, dat vliegt maar alle kanten op!’

‘Kom er dan gauw uit! Begrepen? Ik sterf van de dorst!’

‘Momentje... Even m’n cape en m’n tas zoeken...’

‘Steek een lucifer aan!’

‘Mijn lucifers zitten in mijn cape... Waarom moest ik hier zo nodig naar binnen? Al die huisjes zijn hetzelfde, de duivel ziet nog geen verschil in het donker. Au, die kalkoen pikt in m’n wang! R-rotbeest!’

‘Kom nou gauw naar buiten, anders denken ze nog dat we kippen stelen!’

‘Momentje... Ik kan mijn cape niet vinden. Er ligt hier zoveel troep, geen idee waar die cape is. Gooi je lucifers eens!’

‘Ik heb geen lucifers!’

‘Het is me wel een toestand, zeg! Wat moet ik nou? Ik kan onmogelijk zonder mijn cape en mijn tas. Ik moet ze zien te vinden.’

‘Ik snap het niet, hoe kan je nou je eigen datsja niet herkennen,’ zegt Lajev verontwaardigd. ‘Jij zuipschuit... Als ik dit geweten had, was ik voor geen goud met je meegegaan. Dan zou ik allang thuis zijn en vredig liggen slapen, maar nu mag ik me hier staan afbeulen... Ik ben uitgeput, ik heb dorst... het draait voor mijn ogen!’

‘Momentje, momentje... je gaat niet dood...’

Een grote haan vliegt met een kreet over Lajevs hoofd. Lajev slaakt een diepe zucht en gaat met een moedeloos handgebaar op een steen zitten. Hij vergaat van de dorst, zijn ogen plakken, zijn hoofd zakt omlaag... Er gaan vijf minuten voorbij, dan tien, dan twintig, en Kozjavkin is nog steeds met de kippen in de weer.

‘Pjotr, kom je nou nog?’

‘Momentje. Ik had bijna mijn tas gevonden, maar ik ben hem weer kwijt.’

Lajev ondersteunt zijn hoofd met zijn vuisten en doet zijn ogen dicht. De kippen maken steeds meer lawaai. De bewoonsters van het lege huisje vliegen de ramen uit en, zo meent hij, cirkelen als uilen in het donker boven zijn hoofd. Zijn oren tuiten van hun gekrijs, ontzetting grijpt hem aan.

De s-schoft..! denkt hij. Nodigt me uit, belooft me wijn en yoghurt, maar in plaats daarvan laat hij me lopen vanaf het station en die kippen aanhoren...

Verontwaardigd steekt Lajev zijn kin in zijn kraag, hij legt zijn hoofd op zijn aktentas en komt langzamerhand wat tot rust. De uitputting eist zijn tol en hij begint in slaap te vallen.

‘Mijn tas heb ik!’ hoort hij Kozjavkin triomfantelijk roepen. ‘Nu mijn cape nog en basta, dan gaan we!’

Maar daar hoort Lajev in zijn slaap hondengeblaf. Eerst blaft er één hond, dan een tweede, een derde... en dat hondengeblaf vermengt zich met het kippengekakel tot een bizar soort muziek. Er komt iemand naar hem toe die iets vraagt. Vervolgens hoort hij mensen over zijn hoofd heen door het raam naar binnen klimmen, kloppen, schreeuwen... Een vrouw met een rood schort staat bij hem met een lantaarn in haar hand en vraagt iets.

‘U hebt het recht niet dat te zeggen!’ klinkt de stem van Kozjavkin. ‘Ik ben Kozjavkin, advocaat, kandidaat in de rechten. Hier hebt u mijn visitekaartje!’

‘Wat moet ik met uw kaartje!’ zegt een hese bas. ‘U hebt al mijn kippen weggejaagd, u hebt de eieren vertrapt! Moet u kijken wat u hebt aangericht! Vandaag of morgen hadden de kalkoentjes moeten uitkomen, en u hebt ze vertrapt. Wat heb ik in hemelsnaam aan uw kaartje?’

‘U mag mij niet vasthouden! Nee meneer! Dat sta ik niet toe!’

Dorst... denkt Lajev; hij probeert zijn ogen te openen en voelt dat er over zijn hoofd heen iemand uit het raam stapt.

‘Ik ben Kozjavkin! Ik heb hier een datsja, iedereen kent me hier!’

‘Nee hoor, wij kennen geen Kozjavkin!’

‘Wat vertel je me nou? Roep de dorpsoudste! Die kent me!’

‘Wind u niet op, zo meteen komt de veldwachter... Wij kennen hier alle huurders, maar u hebben we nog nooit gezien.’

‘Ik huur al voor het vijfde jaar een datsja in Rotwijk!’

‘Wat nou? Dit is Wijk toch niet? Dit is Slapdorp, Rotwijk is meer naar rechts, achter de luciferfabriek. Een werst of vier hiervandaan.’

‘Verdomme nog aan toe! Dus ik heb de verkeerde weg genomen!’

Kreten van mensen en vogels vermengen zich met het hondegeblaf, en uit de gemengde klankenchaos verheft zich de stem van Kozjavkin: ‘U mag dit niet doen! Ik zal betalen! U zult nog wel merken met wie u van doen heeft!’

Ten slotte komen de stemmen gaandeweg tot bedaren. Lajev voelt iemand aan zijn schouder trekken.

==

De jager

Een snikhete, benauwde middag. Geen wolkje aan de hemel... Het door de zon geblakerde gras oogt triest en hopeloos: ook al zou het gaan regenen, groen wordt het niet meer... Het bos staat roerloos te zwijgen, alsof het met zijn toppen aandachtig naar iets kijkt of ergens op wacht.

Langs de rand van een perceel hakhout slentert loom en schommelend een lange, smalgeschouderde man van een jaar of veertig met een rood hemd, een opgelapte broek van zijn heer en grote laarzen aan. Hij slentert over de weg. Rechts ligt het groene perceel, links strekt zich tot aan de horizon een goudgele zee van rijpe rogge uit... De man is rood en bezweet. Op zijn mooie blonde hoofd staat een stoer wit petje met een rechte jockeyklep, kennelijk een cadeau van een of ander herenzoontje in een gulle bui. Over zijn schouder hangt een weitas met een verfrommelde korhaan erin. In zijn handen houdt hij een dubbelloops jachtgeweer met gespannen hanen en hij tuurt naar zijn oude, magere hond, die voor hem uit rent en het struikgewas besnuffelt. Rondom is het stil, geen geluid... Alles wat leeft heeft zich verstopt voor de hitte.

‘Jegor Vlasytsj!’ hoort de jager plotseling een zachte stem zeggen.

Hij schrikt, kijkt om en fronst zijn wenkbrauwen. Naast hem staat, als uit de grond opgeschoten, een bleke vrouw van een jaar of dertig met een sikkel in haar hand. Zij probeert hem in het gezicht te kijken en glimacht verlegen.

‘O, ben jij het, Pelagea!’ zegt de jager, terwijl hij blijft staan en langzaam de hanen ontspant. ‘Hm! Wat doe jij hier?’

‘Hier werken vrouwen uit ons dorp, en daar ben ik ook bij... Als arbeidster, Jegor Vlasytsj.’

‘Zo-o...’ bromt Jegor Vlasytsj en loopt langzaam verder.

Pelagea achter hem aan. Zwijgend lopen ze een pas of twintig.

‘Ik heb u lang niet gezien, Jegor Vlasytsj...’ zegt Pelagea en kijkt teder naar de bewegende schouderbladen van de jager. ‘Sinds dat u in de Paasweek in ons huisje water kwam drinken, hebben we u niet meer gezien... In de Paasweek bent u een minuutje binnen geweest, en vraag niet hoe... dronken en wel... U schold, u sloeg en u ging weg... En gewacht dat ik heb... ik heb mijn ogen versleten met naar u uitkijken... Ach, Jegor Vlasytsj, Jegor Vlasytsj! Als u toch een keertje langskwam!’

‘Maar wat moet ik bij jou doen?’

‘Te doen is er natuurlijk niks, maar zomaar... het is toch van u... Kijken hoe en wat... U bent de baas... O kijk nou, u hebt een korhaantje geschoten, Jegor Vlasytsj! Moet u niet even zitten, even uitrusten...’

Pelagea zegt dit allemaal lachend als een zottin en kijkt op naar Jegors gezicht... Van het hare straalt louter geluk af...

‘Zitten? Welja...’ zegt Jegor op onverschillige toon en hij kiest een plekje tussen twee jonge sparren uit. ‘Wat sta je daar nou? Kom ook zitten!’

Pelagea gaat wat verderop in de zon zitten en beschaamd om haar vreugde bedekt ze haar glimlachende mond met haar hand. Enkele minuten verstrijken in stilzwijgen.

‘Als u toch een keertje langskwam,’ zegt Pelagea zacht.

‘Waarom?’ zucht Jegor, terwijl hij zijn petje afneemt en met zijn mouw zijn rode voorhoofd dept. ‘Dat is nergens voor nodig. Voor een uur of twee langskomen – dat is maar lastig, dan maak ik je alleen maar van slag, en permanent buiten wonen – dat houd ik niet vol... Je weet zelf hoe verwend ik ben... Ik moet een ledikant hebben, en goede thee, en fijnzinnige gesprekken... alle niveaus moet ik hebben, maar bij jou op het land is het roet en armoe... Daar houd ik het geen dag uit. Stel dat er bevel zou worden uitgevaardigd dat ik beslist bij jou moest wonen, dan zou ik óf het huis in brand steken óf me van kant maken. Dat verwende, dat heb ik van jongs af aan, daar is niets aan te doen.’

‘Waar woont u tegeswoordig?’

‘Bij de landheer, Dmitri Ivanytsj, als jager. Ik lever wild voor zijn maaltijden, en verder houdt hij me zomaar... voor zijn plezier.’

‘Dat is toch geen degelijk werk, Jegor Vlasytsj... Voor de mensen is dat een pleziertje, maar u doet alsof het een ambacht is... een echte bezigheid...’

‘Je begrijpt het niet, domkop,’ zegt Jegor, dromerig naar de hemel kijkend. ‘Je zult van je levensdagen niet begrijpen wat ik voor iemand ben... Volgens jou ben ik een losbol en een zwerver, maar voor wie er verstand van heeft ben ik de allerbeste schutter van het hele district. De heren voelen dat en ze hebben zelfs iets over mij in een tijdschrift gedrukt. Wat jagen aangaat kan geen mens aan mij tippen... En dat ik terugschrik voor jullie boerenbezigheden, dat is niet uit verwendheid, niet uit trots. Weet je, ik heb vanaf mijn vroegste jeugd niets anders gekend dan geweren en honden. Neem je m’n geweer af, dan pak ik een hengel, neem je mijn hengel af, dan jaag ik met mijn handen. En ik heb ook in paarden gehandeld, ik stroopte de markten af als ik geld had, en je weet zelf, als een boer eenmaal een jager of een paardenman is geworden, zeg dan maar dag tegen de ploeg. Als de vrije geest er eenmaal in zit, dan is die er niet meer uit te branden. Net als dat een heer aan het toneel gaat of in andere soorten van kunst, dan deugt hij niet meer voor ambtenaar of voor landheer. Jij bent een vrouw, jij begrijpt dat niet, daar moet je verstand voor hebben.’

‘Ik begrijp het wel, Jegor Vlasytsj.’

‘Als je begint te huilen, dan begrijp je het dus niet...’

‘Ik... ik huil niet...’ zegt Pelagea en wendt zich af. ‘Het is een zonde, Jegor Vlasytsj! Als u maar één dagje met mij, ongelukkige, zou leven. Het is al twaalf jaar geleden dat ik met u getrouwd ben, en... en er is tussen ons nog nooit liefde geweest!.. Ik... ik huil niet...’

‘Liefde...’ mompelt Jegor, zijn arm krabbend. ‘Liefde kan er helemaal niet zijn. We zijn alleen maar in naam man en vrouw, het is toch niet echt zo? Ik ben voor jou een wilde, jij bent voor mij een simpel boerenwijf zonder enig benul. Wat zijn wij nou voor paar? Ik ben vrij, verwend, losbandig, jij bent een werkvrouw op bastschoenen die in de modder ploetert. Van mezelf vind ik dat ik wat jagen aangaat de beste ben, en jij bekijkt me met medelijden... Dat is toch geen paar?’

‘Maar we zijn getrouwd, Jegor Vlasytsj!’ snikt Pelagea.

‘Niet vrijwillig... Ben je dat soms vergeten? Graaf Sergej Pavlytsj moet je bedanken... en jezelf. De graaf had me uit jaloezie, omdat ik beter kan schieten dan hij, een hele maand wijn gevoerd, en een dronken man kun je niet alleen laten trouwen, maar zelfs tot een ander geloof bekeren. Dus toen ik dronken was, heeft hij me uit wraak met jou laten trouwen... Een jager met een veehoedster! Jij zag dat ik dronken was, waarom trouwde je dan? Je bent toch geen lijfeigene, je had ertegenin kunnen gaan! Nou ja, het is natuurlijk een geluk voor een veehoedster om met een jager te trouwen, maar een mens moet ook nadenken. Ja, nu kan je huilen, dat heb je ervan. De graaf lacht en jij huilt... sla je kop maar tegen de muur...’

Er valt een stilte. Over het perceel vliegen drie wilde eenden. Jegor kijkt ernaar en volgt ze met zijn ogen totdat ze, in drie nauwelijks zichtbare stipjes veranderd, ver voorbij het bos neerdalen.

‘Waar leef je van?’ vraagt hij, zijn blik van de eenden naar Pelagea verplaatsend.

‘Tegeswoordig ga ik uit werken, en ’s winters haal ik een kindje uit het weeshuis, die geef ik de fles. Anderhalve roebel in de maand krijg ik.’

‘Zo-o...’

Weer stilte. Van het maaiveld klinkt een zacht lied, dat meteen alweer afbreekt. Het is te heet om te zingen...

‘Ze zeggen dat u voor Akoelina een nieuw huis hebt laten neerzetten,’ zegt Pelagea.

Jegor zwijgt.

‘Dus u mag haar wel...’

‘Zo is jouw lot nou eenmaal!’ zegt de jager, zich uitrekkend. ‘Pech gehad. Maar ik moet gaan, genoeg gekletst... Vanavond moet ik in Boltovo zijn...’

Jegor komt overeind, rekt zich uit en gooit zijn geweer over zijn schouder. Pelagea staat op.

‘En wanneer komt u naar het dorp?’ vraagt ze zacht.

‘Dat heeft geen zin. Nuchter zal ik nooit komen, en dronken heb je weinig aan me. Ik heb een kwaaie dronk... Dag!’

‘Dag Jegor Vlasytsj...’

Jegor zet zijn pet op zijn achterhoofd, fluit zijn hond en vervolgt zijn weg. Pelagea blijft staan en kijkt hem na... Ze ziet zijn bewegende schouderbladen, zijn stoere achterhoofd, zijn lome, achteloze gang, en haar ogen vullen zich met verdriet en tederheid... Haar blik gaat over de lange, magere gestalte van haar echtgenoot en liefkoost en koestert hem... Alsof hij die blik voelt, blijft hij staan en kijkt om... Hij zwijgt, maar aan zijn gezicht en zijn opgetrokken schouders kan Pelagea zien dat hij haar iets wil zeggen. Ze loopt schuchter naar hem toe en kijkt hem met smekende ogen aan.

‘Hier!’ zegt hij met afgewend gezicht.

Hij geeft haar een verfomfaaide roebel en loopt snel door.

‘Dag Jegor Vlasytsj!’ zegt zij, machinaal de roebel aannemend.

Hij loopt over de lange, als een uitgerekte riem zo rechte weg... Zij blijft staan, bleek, roerloos als een standbeeld en volgt iedere stap van hem met haar blik. Maar dan vervloeit het rood van zijn hemd met de donkere kleur van zijn broek, zijn stappen zijn niet meer te zien, de hond is niet te onderscheiden van zijn laarzen. Alleen zijn petje is nog zichtbaar, maar... plotseling zwenkt Jegor scherp naar rechts, het perceel in, en het petje verdwijnt in het groen.

‘Dag Jegor Vlasytsj!’ fluistert Pelagea en ze gaat op haar tenen staan om althans het witte petje nog een keer te zien.

==

Een misdadiger

Voor de onderzoeksrechter staat een klein, buitengewoon schriel manneke in een grof geweven kiel en een opgelapte broek. Zijn behaarde, pokdalige gezicht en zijn ogen, die door de borstelige, overhangende wenkbrauwen nauwelijks te zien zijn, hebben een uitdrukking van sombere strengheid. Op zijn hoofd staat een hele muts van in lang niet gekamde, verwarde haren, wat hem een nog grotere, spin-achtige strengheid geeft. Hij is op blote voeten.

‘Denis Grigorjev!’ begint de onderzoeksrechter. ‘Kom naar voren en geef antwoord op mijn vragen. Op zeven juli jongstleden heeft spoorwegwachter Ivan Semjonov Akinfov, in de ochtend langs de spoorlijn lopende, jou bij paal 141 betrapt op het losdraaien van een moer, met dewelke de rails aan de bielzen bevestigd zijn. Hier is hij, die moer!.. Met dewelke hij je heeft aangehouden. Is dat juist?’

‘Watte?’

‘Is het allemaal zo gebeurd als Akinfov verklaart?’

‘Jawel, zo was het.’

‘Goed; nou, en waarom heb je die moer losgedraaid?’

‘Watte?’

‘Hou op met dat “watte” en geef antwoord op mijn vraag: waarom heb je die moer losgedraaid?’

‘Als ik hem niet nodig had gehad, had ik hem niet losgedraaid,’ zegt Denis hees en loenst naar het plafond.

‘Maar waar had je die moer dan voor nodig?’

‘Die moer? Van die moeren maken we loodjes...’

‘Wie zijn “we”?’

‘Wij, de mensen... De boeren van Klimovo dus.’

‘Hoor eens, vrindje, hang nou maar niet de idioot uit, zeg het maar gewoon. Je hoeft niet over loodjes te liegen!’

‘Ik heb van m’n leven niet gelogen, en nou lieg ik opeens...’ bromt Denis, met zijn ogen knipperend. ‘Maar uedele, het kan toch niet zonder loodje? Als je een aasvisje of een worm aan de haak doet, dan zakt hij toch niet naar de bodem zonder loodje? Ik lieg...’ zegt Denis schamper. ‘Je hebt geen donder aan dat aas als het boven blijft drijven! Baars, snoek, kwab-aal gaat altijd naar de bodem, en wat er boven blijft drijven, daar bijt alleen roversblij op en dan nog maar zelden... In onze rivier zit geen roversblij. Die vis houdt van ruimte.’

‘Waarom vertel je me over die roversblij?’

‘Watte? Maar u vraagt er toch zelf naar! Bij ons vissen de heren ook zo. Het kleinste jongetje gaat nog niet zonder loodje vissen. Natuurlijk, wie nergens wat van snapt, ja, die zal ook wel zonder loodje vissen. Een domoor staat buiten de wet...’

‘Dus je zegt dat je die moer hebt losgedraaid om er een loodje van te maken?’

‘Ja, wat anders? Niet om ermee te dobbelen!’

‘Maar daar had je lood voor kunnen nemen, een kogel... een spijker of zo...’

‘Lood vind je niet op straat, dat moet je kopen, en een spijker deugt er niet voor. Beter dan een moer bestaat niet... En zwaar, en met een gat.’

‘Doe niet zo dom! Alsof je van gisteren bent, of op je achterhoofd gevallen. Begrijp je dan niet, stomkop, waar dat losdraaien toe leidt? Als de wachter het niet had gezien, had de trein toch kunnen ontsporen, dan waren er doden gevallen! Dan had jij mensen vermoord!’

‘God beware, uedele! Waarom vermoorden? We zijn toch geen heidenen, of boeven of zo? We hebben een goede landheer, godzijdank, we hebben ons leven lang niet alleen niet gemoord, maar zulke gedachten niet eens in ons hoofd gehad... Hemelse Koningin, wees genadig... Hoe komt u erbij!’

‘Waar komen volgens jou dan de treinongelukken vandaan? Draai twee-drie moeren los en daar heb je je ongeluk!’

Denis grijnst en loert ongelovig naar de onderzoeksrechter.

‘Welja! We draaien al jaren met het hele dorp moeren los en God heeft ons behoed, en nou ineens een ongeluk... mensen gedood... Als ik rails had weggehaald, of bijvoorbeeld een balk over het spoor had gelegd, ja, dan was er misschien een trein ontspoord, maar nu... poe! een moer!’

‘Maar begrijp dat dan, met die moeren zitten de rails aan de bielzen vast!’

‘Dat begrijpen we wel... We draaien ze immers niet allemaal los... we laten er ook zitten... We doen het niet zonder verstand, we begrijpen het wel...’

Denis geeuwt en bekruist zijn mond.

‘Vorig jaar is hier een trein ontspoord,’ zegt de onderzoeksrechter. ‘Nu begrijp ik waarom...’

‘Wablief?’

‘Ik zeg, nu begrijp ik waarom er vorig jaar een trein is ontspoord... Ik begrijp het!’

‘Daarvoor is uedele, onze weldoener, ook opgeleid, om dingen te begrijpen... God wist wel aan wie hij begrip gaf... U hebt dus ook beredeneerd hoe en wat, maar de wachter is ook een boer zonder enig begrip, die grijpt je bij je kraag en sleept je mee... Eerst redeneren moet je, en dan pas meeslepen! Er is gezegd: een boer heeft het verstand van een boer... Schrijft u ook op, uedele, dat hij me twee keer op mijn bek heeft gestompt en op mijn borst.’

‘Toen er huiszoeking bij je werd gedaan, is er nog een moer gevonden... Op welke plaats heb je die losgedraaid en wanneer?’

‘Bedoelt u die moer die onder de rode koffer lag?’

‘Ik weet niet waar hij lag, alleen dat hij is gevonden. Wanneer heb je die losgedraaid?’

‘Die heb ik niet losgedraaid, die heb ik van Ignasjka gekregen, de zoon van Semjon éénoog. Die onder de koffer dan, want die op het erf in de slee ligt, die heb ik er samen met Mitrofan uitgedraaid.’

‘Met welke Mitrofan?’

‘Met Mitrofan Petrov... Kent u die niet? Die maakt sleepnetten en verkoopt ze aan de heren. Hij heeft veel van die moeren nodig. Reken voor ieder sleepnet maar een stuk of tien...’

‘Luister... Artikel 1081 van het wetboek van strafvordering zegt dat voor iedere opzettelijke beschadiging van een spoorlijn, wanneer die het over die lijn rijdende vervoer in gevaar kan brengen en de pleger wist dat er ten gevolge hiervan een ongeluk zou plaatsvinden... begrijp je? wist! En het kon niet anders of jij wist waar dat losdraaien toe zou leiden... hij wordt veroordeeld tot verbanning naar de dwangarbeid.’

‘Natuurlijk, u weet dat beter... Wij zijn maar domme mensen... wat begrijpen wij nou?’

‘Jij begrijpt alles! Je liegt, je doet maar alsof!’

‘Waarom zou ik liegen? Vraagt u maar op het dorp, als u me niet gelooft... Zonder loodje wordt alleen op alver gevist, desnoods op riviergrondel, maar die zal ook niet bijten zonder loodje.’

‘Vertel nog eens van die roversblij!’ grijnst de onderzoeksrechter.

‘Roversblij zit hier niet... Als we een lijn zonder loodje laten drijven met een vlinder, komt er meun op af, maar ook niet vaak.’

‘Nou, hou maar op...’

Er valt een stilte. Denis wipt van het ene been op het andere, kijkt naar de tafel met het groene laken en knippert hevig met zijn ogen, alsof hij niet het laken voor zich ziet, maar de zon. De onderzoeksrechter zit snel te schrijven.

‘Kan ik gaan?’ vraagt Denis na enig zwijgen.

‘Nee. Ik moet je in hechtenis nemen en naar de gevangenis sturen.’

Denis houdt op met knipperen, trekt zijn borstelige wenkbrauwen op en kijkt de ambtsdrager vragend aan.

‘Hoe bedoelt u, naar de gevangenis? Uedele! Daar heb ik geen tijd voor, ik moet naar de markt, ik krijg van Jegor nog drie roebel voor spek...’

‘Hou je mond, stoor me niet.’

‘Naar de gevangenis... Als ik nou wat misdaan had, dan ging ik wel, maar zomaar... om niks... Waarvoor? Ik heb niet gestolen dacht ik, en niet gevochten... En als u twijfelt over achterstallige betalingen, uedele, de dorpsoudste moet u niet geloven... Vraagt u het maar aan de meneer van boerenzaken... Hij is gewetenloos, de dorpsoudste...’

‘Hou je mond!’

‘Doe ik toch...’ mompelt Denis. ‘Maar dat de dorpsoudste fout heeft gerekend, dat durf ik onder ede... Wij zijn met drie broers: Koezma Grigorjev dus, Jegor Grigorjev en ik, Denis Grigorjev...’

‘Je stoort me... Hé, Semjon!’ roept de onderzoeksrechter. ‘Wegbrengen!’

‘Wij zijn met drie broers,’ mompelt Denis, terwijl twee potige soldaten hem vastpakken en meenemen. ‘De ene broer is niet de ander z’n verantwoording... Koezma betaalt niet en jij, Denis, draait ervoor op... Rechters! Onze landheer de generaal zaliger is dood, God hebbe zijn ziel, anders zou hij jullie rechters wel eens leren... Oordelen moet je met kennis van zaken, niet zomaar... Geef me desnoods een pak rammel, als het maar met reden is, naar eer en geweten...’

==

De drenkeling
Scènetje

Aan de oever van de grote, bevaarbare rivier heerst de opwinding die er gewoonlijk is op zomerse middagen. Het laden en lossen van vrachtschuiten is in volle gang. Je hoort een ononderbroken stroom van gescheld en van het gesis van stoomboten.

‘Tirli... tirli...’ kreunen de windassen.

Er hangt een lucht van niet meer verse vis en teer... Op de agent van de stoombootmaatschappij De Krabbelaar, die aan de kant vlak bij het water zit en op de vrachtvervoerder wacht, komt een gedrongen manspersoon af met een vreselijk verlopen, gezwollen gezicht, gekleed in een gescheurd jasje en een opgelapte gestreepte broek. Op zijn hoofd heeft hij een verschoten pet met afbladderende klep en een vlek die is achtergebleven van een vroegere kokarde... Zijn das is van zijn kraag afgegleden en schuurt langs zijn hals...

‘Vivat mijnheer de koopman!’ klinkt zijn schorre stem en hij salueert. ‘Gegroet! Wil meneer soms naar een drenkeling kijken?’

‘Waar is die drenkeling dan?’ vraagt de agent.

‘In werkelijkheid bestaat die drenkeling niet, maar ik kan hem voor u uitbeelden. Een sprong in het water en – u ziet vóór u de ondergang van een verdrinkend mens! Niet zozeer een droevig schouwspel, maar wel ironisch door zijn komedie-aspecten... Laat mij het uitbeelden, mijnheer de koopman!’

‘Ik ben geen koopman.’

‘O, mijn excuses... Mille pardons... Tegenwoordig lopen ook de kooplieden in particuliere dracht rond, zodat Noach zelf de reine niet van de onreine zou kunnen onderscheiden. Maar des te beter dat u een intellectueel bent... Wij begrijpen elkaar... Ik ben ook van adellijke afkomst... Zoon van een hoofdofficier; in mijn tijd ben ik aanbevolen voor de rang van ambtenaar veertiende klasse... Dus milord, een kunstartiest biedt u zijn diensten aan. Eén sprong in het water, en vóór u ontrolt zich een schouwspel!’

‘Nee, dank u.’

‘Als overwegingen van materiële aard u verontrusten, laat ik u dan gauw geruststellen... Ik vraag van u maar een heel geringe bijdrage... Voor mijn verdrinking met laarzen aan twee roebel, zonder laarzen maar één roebel.’

‘Waarom zo’n groot verschil?’

‘Omdat de laarzen het duurste onderdeel van mijn kleding vormen, en het is heel moeilijk ze droog te krijgen. Ergo – u staat mij toe wat te verdienen?’

‘Nee, ik ben geen koopman en ik houd niet van zulke sterke emoties...’

‘Hm... Voor zover ik u begrijp bent u waarschijnlijk niet bekend met het wezen van de zaak... U denkt dat ik iets grofs, primitiefs ga uitbeelden, maar hier zult u uitsluitend de komische en satirische kanten te zien krijgen... U zult eens een extra keer moeten glimlachen, en dat is alles... Het is toch lachwekkend om te zien hoe iemand zwemt met zijn kleren aan en strijd voert met de golven! En bovendien – u laat mij wat verdienen.’

‘U zou beter een baan kunnen nemen in plaats van een drenkeling te spelen.’

‘Een baan... wat voor baan? Fatsoenlijk werk krijg ik niet, door mijn neiging tot alcoholisme, en ook heb je daarvoor protectie nodig; en een gewone rotbaan, dat laat mijn adellijke afkomst mij niet toe.’

‘Dan vergeet u uw adellijke afkomst maar.’

‘Hoe kan ik die vergeten?’ vraagt het mannetje, trots zijn hoofd oplichtend en bitter glimlachend. ‘Als een vogel beseft dat hij een vogel is, hoe kan dan een edele zijn afkomst niet beseffen? Al ben ik dan arm en haveloos, een bedelaar, ik heb toch mijn trrrots... Ik ben trots op mijn bloed!’

‘Maar die trots belet u niet om met kleren aan te gaan zwemmen...’

‘Ik bloos... Uw opmerking bevat een dosis bittere waarheid. Je ziet meteen met een ontwikkeld mens van doen te hebben! Maar vóór u een steen naar een zondaar gooit moet u de hele waarheid aanhoren... Ik weet het, er zijn onder ons vele individuen die hun waardigheid te grabbel gooien en onwetende kooplui toestaan hun hoofd met mosterd in te smeren, zich in het badhuis met roet vol te smeren en een duivel uit te beelden, vrouwenkleren aan te doen en onfatsoenlijke kunstjes te vertonen, maar ik... ik sta ver boven dat alles! Hoeveel geld een koopman me ook zou geven, ik zou mijn hoofd niet met mosterd of iets anders laten insmeren, al was het nog zulk proper spul. Maar in het spelen van een drenkeling zie ik niets schandelijks... Water is een natte, schone substantie. Van een duik daarin raak je niet bevuild, integendeel, je wordt alleen maar schoner. De medische wetenschap is daar ook niet tegen... Overigens, als u niet accoord gaat, ik kan het ook voor minder doen... Komaan, ik reken een roebel met laarzen aan...’

‘Nee, doet u maar niet...’

‘Waarom wilt u het niet?’

‘Ik wil het niet, en daarmee uit.’

‘U zoudt eens moeten zien hoe ik naar adem hap... Niemand langs de hele rivier kan zo goed verdrinken als ik... Als de heren doktoren zich er eens van zouden vergewissen hoe goed ik een dood gezicht uitbeeld, dan zouden ze me hoger aanslaan... Kom, ik vraag van u maar zestig kopeken! Een goed begin is beter dan een rijk gewin! Voor een ander zou ik het nog voor geen drie roebel doen, maar ik zie aan uw gezicht dat u een goede heer bent... Voor geleerde mensen doe ik het goedkoper...’

‘Laat u mij alstublieft met rust!’

‘Zoals u wilt... Voor de vrije is de vrijheid, voor de geredde het paradijs. Maar u hebt ongelijk dat u mij de kans niet geeft... Een andere keer zult u er misschien tien roebel voor overhebben, maar geen drenkeling kunnen vinden...’

De man gaat aan de waterkant even boven de agent zitten en begint, luid zuchtend, in zijn zakken te graaien...

‘Hm... alle duivels...’ mompelt hij, ‘waar is mijn tabak nou? Heb ik blijkbaar op de kade laten liggen... Met een officier over de politiek geruzied en in het vuur mijn tabaksdoos ergens neergelegd... Er is in Engeland een kabinetscrisis aan de gang... De mensen doen rare dingen! Mag ik uedele om een sigaretje vragen!’

De agent geeft hem een sigaret. Op dat moment vertoont zich aan de wal de koopman die vrachtvervoerder is en op wie de agent wachtte. Het mannetje springt op, verbergt de sigaret en salueert.

‘Vivat, uwe hoogheid!’ klinkt zijn schorre stem. ‘Gegroet!’

‘Aha, daar bent u!’ zegt de agent tegen de koopman. ‘U hebt me lang laten wachten! En terwijl ik op u wachtte heeft deze snaak me het leven zuur gemaakt! Hij valt je lastig met zijn voorstellingen! Voor zestig kopeken wil hij een drenkeling uitbeelden...’

‘Zestig kopeken? Nou, vriend, jij weet je zakken te vullen!’ zegt de koopman. ‘Een kwartje is een behoorlijke prijs. Gisteren hebben dertig man op de rivier een scheepsramp gespeeld en die vroegen samen maar vijf roebel, en jij... nou, nou! Zestig kopeken! Je kunt er dertig krijgen!’

De man blaast zijn wangen op en grijnst verachtelijk.

‘Dertig! Je kunt nu een kooltje voor die prijs krijgen, en u wilt een drenkeling... Tjonge, dat is wel royaal...’

‘Nou, graag of niet...We hebben geen tijd om hier met jou...’

‘Vooruit dan maar, omdat u de eerste bent... Alleen, vertelt u de andere kooplui niet dat ik het voor zo weinig gedaan heb.’

Hij trekt zijn laarzen uit, fronst zijn wenkbrauwen, steekt zijn kin naar voren, loopt op het water toe en maakt een onhandige sprong... Het geluid van de val van een zwaar lichaam in het water klinkt... Hij komt bovendrijven en zwaait onbeholpen met zijn armen, spartelt met zijn benen en tracht een verschrikt gezicht te trekken... Maar in plaats van schrik is het meer gebibber van de kou...

‘Verdrink! Verdrink!’ roept de koopman, ‘wat hebben we eraan als je zwemt: verdrink!’

De man knippert met zijn ogen, spreidt zijn armen uit en verdwijnt met hoofd en al onder water. Dat is de hele voorstelling. De ‘verdronkene’ klautert uit het water, krijgt zijn dertig kopeken en nat en bibberend van de kou loopt hij verder langs de waterkant.

==

Een familievader

Het gebeurt gewoonlijk na een flink verlies of na een drinkgelag, als zijn catarre opspeelt. Stepan Stepanytsj Zjilin ontwaakt in een buitengewoon mistroostig humeur. Hij ziet er verlept, gekreukt en verfomfaaid uit; zijn grauwe gezicht staat ontevreden: hij is ofwel beledigd, of iets heeft zijn afkeer gewekt. Hij kleedt zich langzaam aan, drinkt langzaam zijn Vichy en begint alle kamers af te lopen.

‘Ik zou wel eens willen weten welke ssschoft hier de deuren laat openstaan,’ moppert hij boos, terwijl hij zich in zijn kamerjas wikkelt en luid van zich af spuwt. ‘Ruim dat papier op! Waarom slingert dat hier rond? We houden er twintig bedienden op na, maar een kroeg is nog netter! Wie belde daar aan? Wat moet dat?’

‘Dat was oma Anfisa, die liet onze Fedja binnen,’ antwoordt zijn vrouw.

‘Dat hangt hier maar rond... klaplopers!’

‘Jij bent niet te volgen, Stepan Stepanytsj. Je hebt haar zelf hierheen gehaald en nu loop je te schelden.’

‘Ik scheld niet, ik zeg wat. Ging jij maar eens wat doen, moeder, in plaats van te zitten niksen en te bekvechten! Ik begrijp die vrouwen niet, erewoord! Ik be-grijp ze niet! Hoe kunnen ze hele dagen nietsdoen? Een man werkt, ploetert als een osss, als een beessst, en zijn vrouw, zijn echtvriendin, zit als een poppetje te niksen en wacht alleen maar op een gelegenheid om uit verveling met haar man te bakkeleien. Het wordt tijd, moedertje, om die kostschoolmanieren af te leren! Je bent nu geen kostschoolmeisje meer, geen juffertje, maar een vrouw en moeder! Je wendt je af? Aha! Vind je het niet leuk om bittere waarheden te horen?’

‘Merkwaardig dat jij alleen maar bittere waarheden zegt als je last van je lever hebt.’

‘Welja, begin maar weer een scène...’

‘Ben je gisteren de stad uit geweest? Of heb je bij iemand zitten spelen?’

‘En al was dat zo, wat dan nog? Ik hoef toch aan niemand verantwoording af te leggen? Ik verlies toch zeker mijn eigen geld? Wat ik uitgeef, en wat er in dit huis wordt uitgegeven, dat is van mij! Horen jullie? Van mij!’

Enzovoort en zo verder. Maar op geen enkel ander tijdstip is Stepan Stepanytsj zo weldenkend, deugdzaam, streng en rechtvaardig als aan het middagmaal, wanneer al zijn huisgenoten om hem heen zitten. Het begint gewoonlijk met de soep. Als hij de eerste hap heeft doorgeslikt, fronst Zjilin plotseling zijn voorhoofd en houdt op met eten.

‘Wel verdomme...’ bromt hij. ‘Ik zal wel in de herberg moeten gaan eten.’

‘Wat dan?’ zegt zijn vrouw nerveus. ‘Is de soep niet lekker?’

‘Ik weet niet wat je voor beestachtige smaak moet hebben om dit bocht te eten! Te zout, het stinkt naar een dweil... een soort van wandluizen in plaats van uien... Het is gewoon schandalig, Anfisa Ivanovna!’ zegt hij tegen zijn logée, het omaatje. ‘Elke dag geef je hopen geld voor de provisie... je ontzegt je alles, en dit is wat je te eten krijgt! Ze willen waarschijnlijk dat ik mijn baan opgeef en zelf ga kokkerellen.’

‘De soep is lekker vandaag...’ merkt de gouvernante schuchter op.

‘Ja? Vindt u?’ zegt Zjilin, boos naar haar fronsend. ‘Nou, smaken verschillen. Overigens zult u moeten toegeven dat u en ik sterk uiteenlopende smaken hebben, Varvara Vasiljevna. U waardeert bijvoorbeeld het gedrag van dit jongetje (Zjilin wijst met een tragisch gebaar op zijn zoon Fedja), u bent verrukt van hem, maar ik... ik ben verontwaardigd. Jawel!’

Fedja, een jongen van zeven jaar met een bleek, ziekelijk gezicht, houdt op met eten en slaat zijn ogen neer. Zijn gezicht wordt nog bleker.

‘Jawel, u bent verrukt, ik ben verontwaardigd... Wie van ons gelijk heeft, weet ik niet, maar ik verstout me te denken dat ik als vader mijn zoon beter ken dan u. Moet u zien hoe hij erbij zit! Moet dat een welopgevoed kind voorstellen? Ga netjes zitten!’

Fedja heft zijn kin en strekt zijn hals, en gelooft dat hij nu recht zit. In zijn ogen wellen tranen op.

‘Eten! Lepel vasthouden zoals het hoort! Wacht maar, ik zal je, jij rotjoch! Waag het niet te huilen! Kijk me aan!’

Fedja probeert hem aan te kijken, maar zijn gezicht beeft en de tranen lopen hem uit de ogen.

‘A-a-a... huilen hè! Je bent stout geweest en daarom huil je? Ga in de hoek staan, schoft!’

‘Maar... laat hem eerst afeten!’ komt zijn vrouw tussenbeide.

‘Zonder eten! Zulke huft... zulke kwajongens hebben geen recht op eten!’

Met vertrokken gezicht en bevend over zijn hele lichaam glijdt Fedja van zijn stoel en loopt naar de hoek.

‘En dat is nog lang niet alles!’ vervolgt zijn verwekker. ‘Als niemand zich met jouw opvoeding wenst in te laten, dan zal ik het moeten doen... Bij mij geen streken, ventje, en geen gehuil onder het eten! Sukkel! Er moet gewerkt worden! Begrijp je? Gewerkt! Je vader werkt en jij moet ook werken! Niemand hoort zijn brood voor niets te krijgen! Je hoort een kerel te zijn! Een ke-rel!’

‘Hou in godsnaam op!’ smeekt zijn vrouw in het Frans. ‘Laat ons tenminste waar vreemden bij zijn met rust... Dat ouwe mens hoort alles en dank zij haar is binnenkort de hele stad op de hoogte...’

‘Ik ben niet bang voor vreemden,’ antwoordt Zjilin in het Russisch. ‘Anfisa Ivanovna ziet dat ik gelijk heb. Moet ik volgens jou dan soms blij zijn met dat joch? Weet je wel hoeveel hij me kost? Weet jij wel, akelig joch, wat jij me kost? Of denk je dat ik een geldfabriek heb, dat het me op de rug groeit? Niet janken! Mond houden! Hoor je me of niet? Wou je soms een pak slaag, smeerlap?’

Fedja slaakt een luide gil en begint te snikken.

‘Nou heb ik er genoeg van!’ zegt zijn moeder, terwijl ze opstaat en haar servet neergooit. ‘Hij zal ons nooit eens rustig laten eten! Jouw gedoe zit me tot hier!’ Ze wijst boven haar hoofd, drukt een zakdoek tegen haar ogen en loopt de eetkamer uit.

‘Mevrouw is beledigd...’ bromt Zjilin met een geforceerd lachje. ‘Te teerhartig opgevoed... Ja, Anfisa Ivanovna, ze willen tegenwoordig de waarheid niet meer horen... En dan is het onze schuld!’

Enkele ogenblikken gaan in stilzwijgen voorbij. Zjilin laat zijn ogen langs de borden gaan, en als hij ziet dat nog niemand de soep heeft aangeraakt, zucht hij diep en kijkt strak naar het rood aangelopen, hevig verontruste gezicht van de gouvernante.

‘Waarom eet u niet, Varvara Vasiljevna?’ vraagt hij. ‘U bent zeker beledigd? Zo zo... De waarheid bevalt u niet. Nou, neemt u me niet kwalijk, zo ben ik nu eenmaal, ik kan niet huichelen... Altijd recht voor z’n raap (zucht). Maar ik merk dat men mijn aanwezigheid onaangenaam vindt. In mijn bijzijn kunnen ze niet praten en niet eten... Nou, had dat dan gezegd, dan was ik weggegaan... Ik ga al.’