Babel, Boenin, Toergenjev, Tsjechov

Je wordt bedankt!

Pensioenverhalen van Babel, Boenin, Toergenjev, Tsjechov

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1953, 2017 verhalen Boenin: ERVEN BOENIN, PARIJS

© Copyright 2017 vertaling en aantekeningen: DE VERTALERS

© Copyright 2017 samenstelling: UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7610 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Anton Tsjechov

Het winnende lot

Ivan Dmitritsj, een doorsnee burgerman die met zijn gezin van twaalfhonderd roebel ’s jaars moest rondkomen en heel tevreden was met zijn lot, ging een keer na het avondeten op de divan de krant zitten lezen.

‘Ik heb vergeten vandaag in de krant te kijken,’ zei zijn vrouw terwijl ze de tafel afruimde. ‘Zie eens of er geen trekkingslijst in staat.’

‘Ja, die staat erin,’ zei Ivan Dmitritsj. ‘Maar is je lot niet vervallen aan de bank van lening?’

‘Nee, ik heb dinsdag de rente betaald.’

‘Welk nummer heb je?’

‘Serie 9499, lotnummer 26.’

‘Nou... we zullen eens zien... 9499 en 26.’

Ivan Dmitritsj geloofde niet in geluk in de loterij, en op een ander tijdstip zou hij er niet over gepeinsd hebben om in de trekkingslijst te kijken, maar nu hij niets anders te doen had en met de krant voor zijn neus zat, ging hij met zijn vinger van boven naar beneden langs de serienummers. En dadelijk, als tot spot van zijn ongeloof, viel hem al op de tweede regel van boven heel duidelijk het getal 9499 op! Niet kijkend naar het lotnummer, zonder het nog eens te verifiëren, liet hij vlug de krant op zijn knieën zakken en kreeg, alsof iemand hem koud water op zijn buik had geplensd, een prettig koel gevoel in zijn hartstreek: tegelijk kriebelig, angstig en zoet!

‘Masja, 9499 staat erin!’ zei hij dof.

Zijn vrouw keek naar zijn verbaasde, verschrikte gezicht en begreep dat hij geen grapje maakte.

‘9499?’ vroeg ze verblekend terwijl ze het opgevouwen tafellaken op de tafel liet zakken.

‘Ja ja... Echt waar!’

‘En het nummer?’

‘O ja! Het lotnummer nog! Even kijken, wacht... moment. Nee, wat zeg je me daarvan? Het is ons serienummer! Dan is het dus, begrijp je...’

Ivan Dmitritsj keek zijn vrouw aan met een brede en onnozele glimlach, als een kind dat men een blinkend voorwerp laat zien. Zijn vrouw glimlachte ook: het deed haar goed, net als hem, dat hij alleen de serie genoemd had en zich niet haastte het nummer van het gelukslot te weten te komen. Jezelf kwellen en tarten met de hoop op een mogelijk geluk is zoiets zoets, zoiets griezeligs!

‘Het is onze serie,’ zei Ivan Dmitritsj na een lang stilzwijgen. ‘Dus het is mogelijk dat we gewonnen hebben. Het is alleen nog maar mogelijk – maar de kans is er.’

‘Kijk nu maar.’

‘Even wachten. Teleurgesteld kunnen we altijd nog worden. Het staat op de tweede regel van boven, dus de prijs is 75.000 roebel. Dat is niet zomaar geld, maar een macht, een kapitaal! Stel, ik kijk direct op de lijst en daar staat 26! Nou? Hoor eens, wat als we werkelijk gewonnen hebben?’

De echtgenoten begonnen te lachen en keken elkaar lang zwijgend aan. De mogelijkheid van geluk bedwelmde hen, ze konden zelfs niet dromen, niet zeggen waarvoor zij beiden die 75.000 roebel nodig hadden, wat ze zouden kopen, waarheen ze zouden reizen. Ze dachten slechts aan de getallen 9499 en 75.000, die ze zich in hun verbeelding schilderden, maar aan het geluk zelf, dat zo goed mogelijk was, dachten ze eigenlijk niet.

Ivan Dmitritsj liep met de krant in zijn handen een paar keer op en neer door de kamer, en pas toen hij bekomen was van de eerste schok begon hij een beetje te fantaseren.

‘Wat als we gewonnen hebben?’ zei hij. ‘Dat betekent een nieuw leven, een totale ommekeer! Het lot staat op jouw naam, maar als het van mij was zou ik natuurlijk allereerst voor zo’n 25.000 onroerend goed kopen, laten we zeggen: een landgoed; 10.000 zou opgaan aan eenmalige kosten: een nieuwe woninginrichting, reizen, schulden afbetalen enzovoort. En de resterende 40.000 op de bank, tegen rente...’

‘Ja, een landgoed – dat zou fijn zijn,’ zei zijn vrouw en ze ging zitten met de handen in haar schoot.

‘Ergens in het gouvernement Toela of Orjol... Ten eerste hebben we dan geen datsja nodig, en ten tweede betekent dat toch inkomsten.’

In zijn verbeelding verdrongen zich de voorstellingen, de ene al aantrekkelijker en poëtischer dan de andere, en in al die voorstellingen zag hij zichzelf als een welgedane, rustige, gezonde man die het warm, zelfs snikheet had! Kijk hem eens, hij had net ijskoude okrosjka¹ genuttigd en lag nu met zijn buik naar boven op het hete zand pal aan een riviertje of in de tuin onder een linde... Het is bloedheet... Zijn zoontje en dochtertje kruipen vlakbij rond, scharrelen in het zand of vangen beestjes in het gras. Hij sluimert zoet, denkt nergens aan en voelt met zijn hele lichaam dat hij vandaag noch morgen noch overmorgen naar kantoor hoeft. En als het liggen hem verveelt gaat hij naar het hooien kijken of paddenstoelen plukken in het bos, of kijken hoe boeren vis vangen met een sleepnet. Als de zon ondergaat neemt hij een badlaken en zeep en slentert naar het badhok, waar hij zich op zijn gemak uitkleedt, lang zijn blote borst wrijft en dan het water in gaat. En in het water, in de buurt van de melkwitte zeepkringen, wemelen visjes en wiegen groene waterplanten. Na het baden thee met room en krakelingen van biscuitdeeg... ’s Avonds een wandeling of een spelletje vint² met de buren.

‘Ja, het zou fijn zijn een landgoed te kopen,’ zegt zijn vrouw, die ook mijmert, en aan haar gezicht is te zien dat zij ook in de ban is van haar fantasieën.

Ivan Dmitritsj haalt zich dan de herfst voor de geest met zijn regen, zijn koude avonden en oudewijvenzomer. In die tijd moet je zo lang mogelijk door de tuin wandelen, door de moestuin, langs de oever van de rivier, om flink koud te worden, dan een groot glas wodka drinken, met ingemaakte melkzwam of een augurk met dille erbij en – nog een glas wodka drinken. De kindertjes komen uit de moestuin draven met worteltjes en rammenas die naar verse aarde ruiken... Daarna je uitstrekken op de divan en op je gemak een of ander geïllustreerd blad doorkijken, vervolgens met dat blad je gezicht bedekken, je vest losknopen en wegdutten...

Op die oudewijvenzomer volgt een druilerige, naargeestige tijd. Het regent dag en nacht, de kale bomen staan te huilen, de wind is klam en guur. Honden, paarden, kippen – alles is nat, neerslachtig, bedremmeld. Je kunt nergens heen wandelen, je kunt het huis niet uit, de godganse dag moet je maar door je kamer ijsberen en somber naar de grauwe ramen kijken. Wat een saaie boel!

Ivan Dmitritsj bleef staan en keek naar zijn vrouw.

‘Ik zou graag een buitenlandse reis maken, Masja,’ zei hij, en hij begon eraan te denken hoe heerlijk het zou zijn om laat in de herfst naar het buitenland te gaan, ergens naar Zuid-Frankrijk, Italië... India!

‘Ja, ik zou ook zeker naar het buitenland willen,’ zei zijn vrouw. ‘Kijk nu maar naar het lotnummer!’

‘Wacht! Nog eventjes...’

Hij beende door de kamer en ging door met zijn fantasieën. Hij bedacht: wat nu als zijn vrouw inderdaad mee zou gaan naar het buitenland? Het is zo prettig om alleen te reizen, of in het gezelschap van luchtige, zorgeloze vrouwen die bij het ogenblik leven en die niet de hele reis alleen maar over de kinderen denken en praten, zuchten, schrikken en beven bij elke kopeke die je uitgeeft. Ivan Dmitritsj stelde zich zijn vrouw voor in een treincoupé met een hele lading bundeltjes, mandjes en pakjes; ze zucht ergens over en klaagt dat ze van de reis hoofdpijn heeft, dat ze veel geld kwijt is; om de haverklap moet hij er bij een station uit om thee, boterhammen of water te halen... Uit eten gaan, dat kan niet, dat is te duur...

Ze zou me op iedere kopeke beknibbelen, dacht hij met een blik op zijn vrouw. Het lot staat op haar naam, niet op de mijne! En waarom zou ze naar het buitenland gaan? Wat heeft ze daar te zoeken? Ze zou op haar hotelkamer hokken en mij niet uit het oog verliezen... Ik weet het wel!

En voor het eerst van zijn leven merkte hij op dat zij ouder geworden was, lelijker, ze rook door en door naar de keuken, terwijl hijzelf er nog jong, gezond, fris uitzag – hij zou zó voor een tweede keer kunnen trouwen.

Dat zijn natuurlijk allemaal maar dwaasheden en domheden, dacht hij, maar... waarom zou zij naar het buitenland reizen? Wat begrijpt zij van die landen? En toch zou ze meegaan... Ik zie het voor me... Maar in feite maakt het voor haar niets uit of ze nu in Napels of in Klin³ zit... Ze zou mij alleen maar voor de voeten lopen. Ik zou afhankelijk van haar zijn. Ik zie het al voor me: zodra ze het geld binnen krijgt zal ze doen als al die wijven en het achter zes sloten wegstoppen... Voor mij verbergen... Voor haar familie zal ze royaal zijn, maar mij zal ze op elke kopeke beknibbelen.

Ivan Dmitritsj haalde zich haar familie voor de geest. Al die broertjes en zusjes, oompjes en tantetjes zullen, zodra ze van het gewonnen lot horen, aan komen kruipen, als bedelaars gaan zeuren, suikerzoet glimlachen en huichelen. Wat een akelige, zielige lui! Geef je ze wat, dan vragen ze om meer; en weiger je, dan gaan ze schelden, roddelen en je allerlei ellende toewensen.

Hij dacht ook aan zijn eigen familieleden, en hun gezichten, die hem tot nu toe koud hadden gelaten, kwamen hem nu weerzinwekkend en hatelijk voor.

Wat een rotzakken! dacht hij.

Het gezicht van zijn vrouw begon hem nu ook weerzinwekkend en hatelijk voor te komen. In zijn binnenste borrelde wrok tegen haar op, en vol leedvermaak dacht hij: Ze heeft geen snars verstand van geldzaken, en daarom is ze gierig. Als ze zou winnen, zou ze mij maar honderd roebel geven, en de rest zou achter slot en grendel gaan.

Hij keek nu niet meer met een glimlach, maar vol afkeer naar zijn vrouw. Zij keek ook naar hem, en ook met haat en wrok. Zij had haar eigen rooskleurige dromen, haar plannen en overwegingen; zij begreep opperbest waarover haar man droomde. Zij wist wie als eerste zijn klauwen naar het door haar gewonnen geld zou uitsteken.

Op andermans kosten is het zoet dromen, zei haar blik. Nee, heb het lef niet jij!

Haar man begreep die blik; de haat kolkte in zijn binnenste, en om zijn vrouw te ergeren keek hij opzettelijk vlug op de vierde bladzij van de krant en verkondigde triomfantelijk: ‘Serie 9499, lotnummer 46! Maar geen 26!’

De hoop en de haat waren in één klap verdwenen, en meteen leek het Ivan Dmitritsj en zijn vrouw alsof hun kamers donker, klein en laag waren, alsof het avondmaal dat ze ophadden hen niet verzadigd had en hun slechts een druk op de maag had bezorgd, en dat de avonden lang en saai waren...

‘De duivel mag weten wat hier gaande is,’ zei Ivan Dmitritsj, die nukkig begon te worden. ‘Waar je ook loopt, overal liggen er papiertjes onder je voeten, kruimels, schilletjes. Er wordt in de kamers ook nooit geveegd! Ik zal uit huis weg moeten, verdorie nog aan toe! Ik neem de benen en hang me op aan de eerste de beste esp die ik tegenkom.’

1. okrosjka – koude kwassoep met groenten en fijngesneden vlees.

2. vint – Russisch kaartspel, verwant aan whist.

3. Klin – stadje, gelegen op een kleine 90 kilometer ten noordwesten van Moskou.

Ivan Boenin

Een mooi leven

Mijn leven is mooi geweest, ik heb alles bereikt wat ik wilde. Ik bezit niet alleen onroerend goed – mijn oudje heeft het huis direct na ons huwelijk op mijn naam overgeschreven – maar ik hou ook paarden en twee koeien, en we hebben een zaak. Goed, het is geen grote zaak, het is een klein winkeltje, maar voor ons voorstadje zeer geschikt. Mij is altijd alles gelukt, maar ik ben dan ook vasthoudend van aard.

Mijn vader had me van alles bijgebracht. Ofschoon hij weduwnaar was en flink dronk, deed hij niet voor mij onder, hij was ontzettend verstandig, zakelijk en harteloos. Toen dus de lijfeigenschap werd afgeschaft, zei hij tegen me: ‘Nou meisje, nu ben ik mijn eigen baas, nu gaan we geld verdienen. We gaan geld verdienen, verhuizen naar de stad, kopen een huis en dan laat ik je trouwen met een echte heer, en dan neem ik het ervan. Hier bij onze landheren blijven zitten heeft geen enkele zin.’

Onze landheren waren weliswaar goedaardig maar heel erg arm, zo arm als bedelaars gewoon. We vertrokken naar een ander dorp en verkochten het huis, het vee en het huisraad. We vestigden ons in de buurt van de stad en pachtten een koolveld van freule Mesjtsjerina. Ze was hofdame aan het hof van de tsaar geweest, een lelijke, pokdalige vrouw, een grijze oude vrijster die niemand had willen hebben en die in alle rust haar dagen sleet. Wij pachtten dus een veld van haar en namen onze intrek, zoals het hoorde, in een boerenhuisje. Het was herfst en erg koud, maar dat deed ons weinig. Daar zaten we dan, we rekenden op een goede oogst en verwachtten niets kwaads. Maar het onheil lag op de loer, en wat voor een onheil! Onze zaak liep op rolletjes en toen ineens die verschrikkelijke geschiedenis. We hadden ontbeten – het was zondag – en ik stond naast het huis te kijken naar het volk dat uit de kerk kwam en over de wei liep. Mijn vader was naar het koolveld. Het was een heldere zij het winderige dag, ik stond zo te kijken en merkte niet dat er plotseling twee mannen op mij af kwamen: de ene was een geestelijke, een grote man in een grijze pij met een stok, een valig donker gezicht en lange manen die wapperden in de wind, net als bij een goed paard, en de andere was een gewone boer, zijn knecht. Ze liepen op het huisje toe. Ik werd verlegen, maakte een buiging en zei: ‘Goedemorgen, vader. Wij danken u dat het u heeft behaagd ons te bezoeken.’

Maar ik zag dat hij boos en somber gestemd was en niet eens naar me keek, hij stond daar en sloeg met zijn stok op het gras.

‘Waar is je vader?’ vroeg hij.

‘Die is naar het koolveld. Ik kan hem wel roepen als u dat wilt. Hij komt er zo aan.’

‘Nou, zeg hem dan maar dat hij zijn spullen en zijn rapperige samowar bij elkaar pakt en zo snel mogelijk vertrekt. Mijn opzichter komt vandaag nog hier.’

‘Hoezo opzichter?’ zei ik. ‘Wij hebben de freule toch betaald, zo’n negentig roebel. Wat wilt u, vader?’ (Ik was nog wel jong, maar al aardig bijdehand.) ‘Maakt u soms een grapje? U moet ons een document laten zien,’ zei ik.

‘Klets niet,’ riep hij. ‘De freule verhuist naar de stad, ik heb haar wei gekocht en deze grond is nu van mij.’

En hij zwaaide met zijn stok en sloeg ermee op de grond, voor je het weet had je een klap op je smoel te pakken.

Mijn vader had het voorval gezien en kwam aangerend – hij was een ontzettende driftkop – en vroeg: ‘Wat is dat voor een lawaai? Waarom schreeuwt u tegen haar, vader, zonder zelf te weten waarom? U moet niet met een stok staan zwaaien, maar gewoon uitleggen waarom, met welk recht, onze kool van u is. Wij zijn arme mensen, we brengen de zaak voor het gerecht. U bent een geestelijke, u mag geen vijandschap koesteren, voor zoiets mag iemand als u de heilige sacramenten niet meer aanraken.’

Mijn vader had eigenlijk geen onvertogen woord tegen de man gezegd, maar die was, hoewel priester, zo kwaad als de meest simpele, onontwikkelde boer, en werd bij het horen van die woorden spierwit, hij kon geen woord meer uitbrengen en zelfs zijn benen onder zijn pij trilden. Zoals die tekeerging en op mijn vader af kwam om hem met zijn stok een dreun op zijn hoofd te verkopen! Maar mijn vader dook weg, pakte de stok, rukte hem uit zijn hand en legde hem over zijn knie – en pats! De ander deed een uitval naar de stok, maar mijn vader greep de helften, wierp ze zo ver mogelijk weg en schreeuwde: ‘Kom in godsnaam niet dichterbij, eerwaarde! U mag dan boos zijn en potig,’ riep hij, ‘maar ik ben nog potiger!’

En hij pakte zijn handen vast!

Er kwam een proces en mijn vader werd vanwege die eh... geestelijke persoon verbannen. Ik bleef moederziel alleen achter en dacht bij mezelf: Wat nu? Op een eerlijke manier kom je er blijkbaar niet, je moet blijkbaar omzichtiger te werk gaan. Ik dacht een jaartje na, woonde bij mijn tante, en begreep dat er niets anders op zat dan zo gauw mogelijk te trouwen. Mijn vader had een goede vriend in de stad, een zadelmaker, en die had me een aanzoek gedaan. Ik kan niet zeggen dat hij een deftige bruidegom was, maar hij was geschikt. Er was weliswaar iemand die ik aardig vond, heel aardig zelfs, maar die was net zo arm als ik en verdiende bij anderen de kost, terwijl deze man zijn eigen baas was. Ik had nog geen kopeke als bruidsschat, maar ik begreep dat dat geen bezwaar was, hoe kon ik die gelegenheid voorbij laten gaan? Ik dacht en dacht en trouwde met hem, hoewel ik natuurlijk wist dat hij wat ouder was, een dronkaard en een heethoofd, kortom een schobbejak... Ik trouwde met hem en was niet langer zomaar een eenvoudig meisje, maar Nastasja Semjonovna Zjochova, uit de stedelijke burgerstand... Het spreekt vanzelf dat me dat streelde.

Met deze man heb ik me negen jaar afgetobd. Het heette wel de burgerstand, maar er heerste een armoede die eerder bij de boeren op zijn plaats was! En een ruzies en een scènes iedere dag opnieuw. Maar de Heer had erbarmen met me en nam hem tot zich. Zijn kinderen stierven allemaal, er bleven slechts twee jongetjes in leven, Vanja van acht en een kleintje dat nog gedragen moest worden. Een heel vrolijk, gezond jongetje, dat met tien maanden begon te lopen en te praten – zo waren al mijn kinderen, als ze tien maanden waren begonnen ze te lopen en te praten – hij kon zelf zijn thee drinken en soms hield hij het schoteltje zo stevig vast dat je het met geen mogelijkheid uit zijn handjes kon krijgen... Maar ook dat jongetje ging dood voor hij een jaar oud was. Ik kwam op een dag van het riviertje thuis en de zuster van mijn man – we woonden in hetzelfde huis – zei: ‘Jouw Kostja heeft vandaag de hele dag gehuild en gewoeld. Ik heb van alles voor hem gedaan, met mijn handen, en met mijn vingers geknipt, ik heb hem suikerwater gegeven, maar hij krijgt het niet door zijn keel, het water komt er door zijn neus weer uit. Hij is of verkouden of hij heeft iets ingeslikt, kinderen steken immers alles in hun mond, je kunt niet alles in de gaten houden.’