Anton P. Tsjechov

Verzamelde werken

DEEL IV

VERHALEN 1889 – 1894

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2008 T. EEKMAN, A. PRINS, A. STOFFEL en UITGEVERIJ G.A. VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7614 7

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2016

Verhalen
1889 – 1894

De weddenschap

I

==

Het was een donkere herfstnacht. De oude bankier liep door zijn werkkamer te ijsberen en dacht terug aan een feestje dat hij vijftien jaar geleden in de herfst had gegeven. Er hadden zich die avond veel intelligente mensen verzameld en er waren interessante gesprekken gevoerd. Men praatte onder andere over de doodstraf. De gasten, onder wie heel wat geleerden en journalisten, stonden in meerderheid negatief tegenover de doodstraf. Ze vonden die manier van straffen verouderd, ongepast in christelijke naties en immoreel. Volgens enkelen van hen moest de doodstraf overal vervangen worden door levenslange opsluiting.

‘Dat ben ik niet met u eens,’ zei de gastheer, de bankier. ‘Ik heb nooit de doodstraf of levenslange opsluiting gesmaakt, maar als ik a priori mag oordelen, dan is de doodstraf naar mijn mening zedelijker en humaner dan opsluiting. Een executie doodt onmiddellijk, levenslang doodt langzaam. Welke beul is menselijker? Degene die u in enkele minuten doodt of degene die het leven gedurende vele jaren uit u trekt?’

‘Beide zijn even immoreel,’ merkte een der gasten op, ‘want ze hebben één en hetzelfde doel: een leven te nemen. De overheid is niet God. Zij heeft niet het recht weg te nemen wat ze niet kan teruggeven als ze dat wil.’

Onder de gasten was een jurist, een jongeman van een jaar of vijfentwintig. Toen men hem naar zijn mening vroeg zei hij: ‘De doodstraf en levenslange opsluiting zijn even immoreel, maar als ze mij zouden laten kiezen tussen executie en levenslang, dan koos ik natuurlijk het tweede. Ieder leven is beter dan geen leven.’

Er ontstond een levendig debat. De bankier, toen nog wat jonger en impulsiever, verloor opeens zijn zelfbeheersing, sloeg met zijn vuist op tafel en riep tot de jonge jurist: ‘Niet waar! Ik wed om twee miljoen roebel dat u het geen vijf jaar in een cel uithoudt.’

‘Als dat serieus gemeend is,’ antwoordde de jurist, ‘dan wed ik dat ik het er geen vijf, maar vijftien jaar uithoud.’

‘Vijftien jaar? Aangenomen!’ riep de bankier. ‘Heren, ik zet twee miljoen in!’

‘Akkoord! U zet uw miljoenen in, en ik mijn vrijheid!’ zei de jurist.

En zo werd die bizarre, onzinnige weddenschap gesloten! De bankier, een verwend en lichtzinnig man, die destijds zijn miljoenen niet kon tellen, was opgetogen over de weddenschap. Aan het souper spotte hij met de jurist en zei: ‘Kom tot bezinning, jongeman, zolang het nog niet te laat is. Voor mij zijn twee miljoen een kleinigheid, maar u loopt het risico drie, vier van de beste jaren van uw leven te verliezen. Ik zeg “drie, vier”, want langer houdt u het niet uit. Vergeet ook niet, ongelukkige, dat vrijwillige opsluiting veel zwaarder is dan gedwongen opsluiting. De gedachte dat u ieder moment het recht hebt de vrijheid te kiezen, zal in de cel uw hele bestaan vergallen. Ik heb met u te doen!’

En terwijl de bankier zo door zijn kamer beende, dacht hij aan dit alles terug en hij vroeg zich af: waar is die weddenschap goed voor? Wat heeft het voor zin dat die jurist vijftien jaar van zijn leven kwijt is en dat ik twee miljoen weggooi? Kan dat de mensheid soms bewijzen dat de doodstraf slechter of beter is dan levenslange opsluiting? Nee, beslist niet. Onzin, dwaasheid. Van mijn kant was het een gril van een verzadigd man, en van die jurist was het pure geldzucht...

Verder dacht hij terug aan wat er na de beschreven avond was gebeurd. Men besloot dat de jurist zijn opsluiting onder het strengste toezicht zou doorbrengen in een van de tuinhuizen van de bankier. Men kwam overeen dat hem gedurende vijftien jaar het recht ontzegd zou zijn de drempel van het huisje te overschrijden, levende mensen te zien, mensenstemmen te horen en brieven en kranten te ontvangen. Hij mocht een muziekinstrument hebben, boeken lezen, brieven schrijven, wijn drinken en roken. Tot de voorwaarden behoorde dat hij met de buitenwereld geen ander contact kon hebben dan zwijgend, door een speciaal daarvoor aangebracht raampje. Alles wat hij nodig had: boeken, bladmuziek, wijn enz. kon hij schriftelijk bestellen in elke hoeveelheid die hij wenste, maar alleen door het raampje. De overeenkomst voorzag in alle bijzonderheden en details, die zijn opsluiting strikt eenzaam maakten, en verplichtte de jurist exact vijftien jaar te zitten, van 14 november 1870 twaalf uur tot 14 november 1885 twaalf uur. De geringste poging van de kant van de jurist om de voorwaarden te schenden, ook al was het twee minuten vóór de gestelde termijn, zou de bankier ontheffen van de verplichting hem de twee miljoen te betalen.

Het eerste jaar van zijn opsluiting had de jurist het, voor zover men uit zijn korte briefjes kon opmaken, erg moeilijk met de eenzaamheid en de verveling. Uit zijn huisje klonk dag en nacht pianomuziek. Hij zag af van wijn en tabak. Wijn, zo schreef hij, wekt verlangens op, en verlangens zijn de ergste vijanden van een gevangene; bovendien is niets vervelender dan goede wijn drinken zonder iemand te zien. En tabak bedierf de lucht in zijn kamer. In dat eerste jaar stuurde men hem voornamelijk boeken van het lichte genre: romans met een gecompliceerde liefdesintrige, misdaadverhalen, fantastische vertellingen, komedies enz.

Al in het tweede jaar verstomde de muziek in het huisje en de jurist verlangde in zijn briefjes louter klassieke schrijvers. In het vijfde jaar klonk er weer muziek en vroeg de gevangene om wijn. Degenen die via het raampje toezicht op hem hielden, zeiden dat hij dat hele jaar alleen maar at, dronk en op zijn bed lag, veel geeuwde en boos in zichzelf praatte. Boeken las hij niet. Soms zat hij ’s nachts lang te schrijven en tegen de ochtend scheurde hij al het geschrevene in snippers. Herhaaldelijk hoorden ze hem huilen.

In de tweede helft van het zesde jaar zette de gevangene zich ijverig aan de talenstudie, de filosofie en de geschiedenis. Hij verdiepte zich zo gretig in deze vakken dat de bankier hem nauwelijks kon bijhouden met het bestellen van boeken. In de loop van vier jaar werden er op zijn verzoek ongeveer zeshonderd boeken aangeschaft. Tijdens deze passie kreeg de bankier onder andere deze brief van zijn gevangene: ‘Mijn beste cipier! Ik schrijf u deze regels in zes talen. Geef ze deskundigen te lezen. Als ze niet één fout vinden, laat dan alstublieft in de tuin een geweer afvuren. Dat schot zal me vertellen dat mijn inspanningen niet voor niets zijn geweest. Genieën van alle eeuwen en landen spreken verschillende talen, maar in allen brandt dezelfde vlam. O, als u eens wist welk een bovenaards geluk mijn ziel ervaart nu ik hen kan begrijpen!’ De wens van de gevangene werd ingewilligd. De bankier liet in de tuin twee schoten afvuren.

Vervolgens, na het tiende jaar, zat de jurist onbeweeglijk aan tafel en las alleen het evangelie. Het kwam de bankier vreemd voor dat iemand die in vier jaar zeshonderd ingewikkelde boekwerken had doorgeploegd, nu een jaar besteedde aan het lezen van één makkelijk te begrijpen en niet echt dik boek. Na het evangelie volgden godsdienstgeschiedenis en theologie.

Gedurende de laatste twee jaar van zijn opsluiting las de gevangene buitengewoon veel, zonder enig systeem. Nu eens boog hij zich over de natuurwetenschappen, dan weer liet hij Byron of Shakespeare komen. Er kwamen briefjes van hem waarin hij tegelijkertijd om scheikunde, een medisch leerboek, een roman en een of ander filosofisch of theologisch traktaat vroeg. Met zijn lezen was het net alsof hij rondzwom in een zee te midden van de wrakstukken van een schip en, om zijn leven te redden, zich gretig nu eens aan het ene, dan weer aan het andere wrakstuk vastklampte!

==

==

II

==

De oude bankier haalde zich dit alles voor de geest en dacht: Morgen om twaalf uur krijgt hij de vrijheid. Volgens de afspraak moet ik hem twee miljoen betalen. Als ik dat doe is alles verloren: dan ben ik totaal geruïneerd...

Vijftien jaar geleden had hij zijn miljoenen niet kunnen tellen, nu durfde hij zich niet af te vragen wat hij meer had: geld of schulden. Zijn gokspel aan de beurs, riskante speculaties en zijn onstuimigheid, die hij zelfs op zijn oude dag niet had kunnen afzweren, hadden zijn zaken allengs te gronde gericht, en de onverschrokken, zelfingenomen, trotse rijkaard was veranderd in een middelmatig bankiertje dat sidderde bij elke stijging of daling van de fondsen.

‘Die vervloekte weddenschap!’ gromde de oude man, en hij greep wanhopig naar zijn hoofd. ‘Waarom is die man niet doodgegaan? Hij is pas veertig. Hij pakt me mijn laatste bezit af, gaat trouwen, van het leven genieten, op de beurs speculeren, terwijl ik als een bedelaar jaloers kan toekijken en iedere dag van hem dezelfde woorden moet aanhoren: “Ik heb aan u mijn levensgeluk te danken, sta me toe u te helpen!” Nee, dat is te erg! De enige redding van bankroet en schande is de dood van die man!’

Het sloeg drie uur. De bankier spitste zijn oren: iedereen in huis sliep, het enige dat je hoorde was het ruisen van de verkleumde bomen achter de ruiten. Zijn best doend geen geluid te maken haalde hij uit de brandkast de sleutel van de deur die vijftien jaar lang niet geopend was, trok zijn jas aan en verliet het huis.

In de tuin was het donker en koud. Het regende. Een harde, vochtige wind joeg loeiend door de hele tuin en gunde de bomen geen rust. De bankier spande zijn ogen in, maar kon noch de grond noch de witte beelden, het huisje of de bomen zien. Aangekomen bij de plek waar het huisje stond, riep hij tweemaal de wachter. Hij kreeg geen antwoord. Kennelijk was de man gaan schuilen voor het noodweer en sliep hij nu ergens in de keuken of de oranjerie.

Als ik genoeg moed heb om mijn plan uit te voeren, dacht de bankier, dan zal de verdenking allereerst op de wachter vallen.

Hij vond in het donker op de tast de stoep en de deur en ging de entree van het gebouwtje binnen, vervolgens betrad hij tastend de korte gang en stak een lucifer aan. Geen levende ziel te bekennen. Er stond een bed zonder beddegoed en in de hoek tekende zich een donker gietijzeren kacheltje af. De zegels op de deur naar de kamer van de gevangene waren intact.

Toen de lucifer was uitgedoofd, keek de oude man trillend van opwinding door het raampje.

In de kamer van de gevangene brandde flauwtjes een kaars. Hijzelf zat aan de tafel. Alleen zijn rug, haardos en armen waren te zien. Op de tafel, op twee leunstoelen en op het vloerkleed bij de tafel lagen opengeslagen boeken.

Vijf minuten verstreken, waarin de gevangene niet één keer bewoog. De vijftien jaar opsluiting hadden hem geleerd onbeweeglijk te zitten. De bankier tikte met een vinger op het raampje, maar de gevangene reageerde met geen enkele beweging op het geluid. Toen trok de bankier voorzichtig de zegels van de deur en stak de sleutel in het sleutelgat. Het verroeste slot gaf een schor geluid en de deur kraakte. De bankier verwachtte meteen een verbaasde kreet en voetstappen te horen, maar een minuut of drie ging voorbij en achter de deur bleef het stil. Hij besloot de kamer binnen te gaan.

Aan de tafel zat een onbeweeglijke man die niets van een gewoon mens had. Het was een met huid overtrokken geraamte met lange vrouwenkrullen en een ruige baard. Over zijn gele gelaatskleur lag een grauw waas, zijn wangen waren ingevallen, zijn rug was lang en smal, en de hand waarmee hij zijn harige hoofd ondersteunde was zo dun en mager dat het akelig was om naar te kijken. Zijn haar had al een grijze zilverglans en wie zijn uitgeputte oudemannengezicht zag, zou nooit geloven dat hij pas veertig was. Hij sliep... Voor zijn gebogen hoofd lag op tafel een vel papier, waarop met kleine lettertjes iets geschreven stond.

Arme kerel! dacht de bankier. Hij slaapt en droomt waarschijnlijk van miljoenen! Ik hoef dat halve lijk maar op te tillen, hem op het bed te gooien en zachtjes met het kussen te smoren, en zelfs de meest nauwgezette expertise zal geen sporen van een gewelddadige dood ontdekken. Maar laten we eerst lezen wat hij daar geschreven heeft.

De bankier nam het papier op en las het volgende: ‘Morgen om twaalf uur word ik in vrijheid gesteld en herkrijg ik het recht met mensen te verkeren. Maar alvorens deze kamer te verlaten en de zon te zien, acht ik het noodzakelijk een paar woorden tot u te richten. Met een zuiver geweten en voor God die mij ziet, verklaar ik dat ik verachting voel voor zowel de vrijheid als voor het leven, gezondheid en alles wat uw boeken als de zegeningen van de wereld bestempelen.

Vijftien jaar heb ik het aardse leven aandachtig bestudeerd. Ik zag de wereld en de mensen weliswaar niet, maar in uw boeken heb ik geurige wijn gedronken, liederen gezongen, in de bossen op herten en wilde zwijnen gejaagd, vrouwen bemind... Schoonheden, ijl als wolken, geschapen door de betovering van uw geniale dichters, hebben mij ’s nachts bezocht en me heerlijke sprookjes toegefluisterd waarvan mijn hoofd bedwelmd raakte. In uw boeken ben ik naar de toppen van de Elbroes en de Mont Blanc geklommen en heb daarvandaan gezien hoe de zon ’s ochtends opkwam en hoe zij ’s avonds de hemel, de oceaan en de bergtoppen met een scharlakengouden gloed overgoot; ik heb vandaar gezien hoe boven mij flitsende bliksemschichten de wolken kliefden; ik heb groene bossen, velden, rivieren, meren, steden gezien, sirenengezang en het spel van herdersfluiten gehoord; ik heb de vleugels van schitterende duivels beroerd die naar me toe gevlogen kwamen om over God te praten... In uw boeken heb ik me in bodemloze afgronden gestort, wonderen verricht, moorden gepleegd, steden verbrand, nieuwe godsdiensten gepredikt, hele keizerrijken veroverd...

Uw boeken hebben mij wijsheid geschonken. Alles wat het onvermoeibare menselijk denken door de eeuwen heen geschapen heeft, is in mijn schedel tot een klompje samengeperst. Ik weet dat ik wijzer ben dan u allemaal.

En ik veracht uw boeken, veracht alle zegeningen van de wereld en alle wijsheid. Alles is nietig, vergankelijk, onwerkelijk en bedrieglijk als een fata morgana. Ook al bent u trots, wijs en prachtig, de dood zal u van het aardoppervlak wegvagen tegelijk met de huismuizen; en uw nageslacht, uw geschiedenis, de onsterfelijkheid van uw genieën, het zal met de aardbol bevriezen of verbranden.

U bent uw verstand kwijt en volgt het verkeerde pad. U neemt leugen voor waarheid aan en wanstaltigheid voor schoonheid. U zou zich verbazen als onder invloed van bepaalde omstandigheden aan appel- en sinaasappelbomen in plaats van vruchten ineens kikkers en hagedissen zouden groeien, of als rozen de lucht van een bezweet paard zouden uitwasemen; zo verbaas ik me over u, die de hemel heeft ingewisseld voor de aarde. Ik wil u niet begrijpen.

Om u metterdaad mijn minachting te tonen voor datgene waarvoor u leeft, zie ik af van de twee miljoen waarvan ik ooit droomde als van het paradijs en die ik nu veracht. Om mijzelf het recht erop te ontnemen ga ik hier vijf uur vóór de gestelde termijn weg en schend ik zo de afspraak...’

==

Toen hij dit gelezen had, legde de bankier het papier op tafel, kuste de vreemde figuur op zijn hoofd en verliet huilend het huisje. Nooit eerder, zelfs niet na ernstige verliezen op de beurs, had hij zo’n minachting voor zichzelf gevoeld als nu. Thuisgekomen ging hij op bed liggen, maar de opwinding en de tranen verhinderden hem lang de slaap te vatten...

De volgende ochtend kwamen de wachters met bleke gezichten aanlopen en vertelden hem dat ze gezien hadden hoe de man die het huisje bewoonde door het venster de tuin in was gekropen, naar de poort was gelopen en vervolgens was verdwenen. Samen met zijn bedienden begaf de bankier zich onmiddellijk naar het gebouwtje en constateerde de vlucht van zijn gevangene. Om overbodige praatjes te vermijden pakte hij het papier met de afstandsverklaring van tafel en borg het, eenmaal thuisgekomen, in de brandkast op.

==

De vorstin

Door de grote zogeheten ‘staatsiepoort’ van het mannenklooster van N. reed een rijtuig, bespannen met vier mooie, weldoorvoede paarden; de priestermonniken en novices, die in een grote groep bij het voor de adel bestemde gedeelte van het gastenverblijf stonden, herkenden aan de koetsier en de paarden al van verre in de dame in het rijtuig hun goede kennis vorstin Vera Gavrilovna.

De oude koetsier in livrei sprong van de bok en hielp de vorstin uitstappen. Zij deed haar donkere voile omhoog en ging langzaam alle monniken af om zich te laten zegenen, knikte toen vriendelijk naar de novices en begaf zich naar binnen.

‘En, hebben jullie je vorstin gemist?’ vroeg ze aan de monniken die haar bagage binnenbrachten. ‘Ik ben een hele maand niet bij jullie geweest. Nu, hier ben ik weer – kijken jullie je vorstin maar eens goed aan! Waar is vader archimandriet? Mijn God, ik brand van ongeduld! Het is zo’n kostelijke, kostelijke oude man! Jullie moeten trots zijn dat jullie zo’n archimandriet hebben.’

Toen de archimandriet binnenkwam, gaf de vorstin een verrukt kreetje, kruiste haar armen op haar borst en liep op hem toe om de zegen te krijgen.

‘Nee, nee! Laat me uw hand kussen!’ zei ze terwijl ze zijn hand pakte en die gretig driemaal kuste. ‘Wat ben ik blij dat ik u eindelijk zie, heilige vader! U bent uw vorstin vast vergeten, maar ik heb in gedachten iedere minuut in uw lieve klooster doorgebracht. Wat is het hier heerlijk bij u! Dit leven voor God, ver van de ijdelheden van de wereld, heeft een speciale bekoring, heilige vader, die ik met heel mijn ziel aanvoel, maar die ik niet in woorden kan uitdrukken!’

De vorstin kreeg een kleur en tranen welden op in haar ogen. Ze praatte zonder ophouden, vol vuur, terwijl de archimandriet, een ernstige, lelijke, bedeesde grijsaard van een jaar of zeventig, zweeg en slechts nu en dan hortend, als een militair antwoordde: ‘Jawel, uwe doorluchtigheid... tot uw orders... begrepen...’

‘Bent u van plan ons lang met uw bezoek te verblijden?’ vroeg hij.

‘Vandaag blijf ik bij u overnachten, morgen ga ik naar Klavdia Nikolajevna – ik heb haar lang niet gezien, en overmorgen kom ik weer bij u voor een dag of drie, vier. Ik wil bij u geestelijk tot rust komen, heilige vader...’

De vorstin kwam graag in het klooster van N. De laatste twee jaar was ze van die plaats gaan houden, ze kwam er bijna elke zomermaand en bleef dan twee, drie dagen, en soms ook een week. De schuchtere novices, de stilte, de lage plafonds, de cipressegeur, de bescheiden maaltjes, de goedkope gordijntjes in de vensters – dat alles roerde haar, vertederde haar en bracht haar in de stemming voor meditatie en goede gedachten. Ze hoefde maar een half uur in deze vertrekken te verblijven of ze kreeg het gevoel dat zij ook bedeesd en bescheiden was, dat ook zij naar cipres rook; het verleden verdween ergens in de verte, verloor zijn waarde, en ze begon te denken dat zij, hoewel pas negenentwintig jaar oud, erg op de oude archimandriet leek en net als hij niet geboren was voor rijkdom, aardse praal en liefde, maar voor een stil leven, verborgen voor de wereld, en schemerig als deze vertrekken...

Het gebeurt wel dat in de donkere cel van een in gebed verzonken boeteling ineens zomaar een zonnestraal doordringt, of dat bij het raam van de cel een vogeltje neerstrijkt en zijn lied aanheft; de strenge boeteling glimlacht onwillekeurig en in zijn borst begint vanonder de diepe smart om zijn zonden, als een beekje vanonder een steen, ineens een zachte, zondeloze vreugde te stromen. De vorstin had het gevoel dat zij uit de buitenwereld net zo’n troost meebracht als die straal of dat vogeltje. Haar vriendelijke, vrolijke glimlach, haar deemoedige blik, haar stem, haar grapjes, kortom, heel dit kleine welgevormde wezentje in haar eenvoudige zwarte japon moest door haar verschijning bij die eenvoudige, strenge mannen een gevoel van vertedering en vreugde opwekken. Ieder van hen moest, als hij naar haar keek, denken: God heeft ons een engel gezonden... En omdat ze voelde dat ieder van hen onwillekeurig zo dacht, glimlachte ze nog vriendelijker en trachtte ze op een vogeltje te lijken.

Toen ze zich aan thee te goed had gedaan en was uitgerust, ging ze wandelen. De zon was al onder. Van het bloemperk in de kloostertuin woei de geurige, vochtige lucht van pas begoten reseda naar haar toe; uit de kerk kwam het zachte gezang van mannenstemmen, dat zo op een afstand heel aangenaam en droevig klonk. De vigilie was aan de gang. De donkere ramen, waarin deemoedige iconenlampjes flonkerden, de schaduwen, de figuur van de oude monnik die met een collectebus bij de icoon in het kerkportaal zat – het ademde zoveel vredige rust dat de vorstin om een of andere reden wilde huilen...

Buiten de poort, in de laan tussen de muur en de berken, waar bankjes stonden, was het al helemaal avond. De lucht werd snel, heel snel donker... De vorstin liep de laan op en neer, ging op een bankje zitten en verzonk in gepeins.

Ze peinsde dat het goed zou zijn voorgoed haar intrek in dit klooster te nemen, waar het leven vredig en rustig was als een zomeravond; het zou goed zijn alles te vergeten: de ondankbare, losbandige vorst, haar enorme vermogen, de schuldeisers die haar iedere dag lastigvielen, haar tegenspoed, het kamermeisje Dasja, dat vanochtend zo’n brutaal gezicht had gezet. Het zou goed zijn haar hele leven hier op het bankje te zitten en tussen de berkestammen door te kijken hoe beneden, aan de voet van de berg, de avondnevel in slierten rondzweefde, hoe heel ver weg boven het bos, als een zwarte wolk die op een voile leek, roeken naar hun slaapplaats vlogen, hoe twee novices – de een op een gevlekt paard, de ander te voet – de paarden naar hun nachtverblijf dreven en, blij met hun vrijheid, dartelden als kleine kinderen; hun jonge stemmen schalden luid in de onbeweeglijke lucht en je kon elk woord verstaan. Het was goed om hier te zitten en naar de stilte te luisteren: nu eens stak er een briesje op dat langs de toppen van de berken streek, dan weer ritselde een kikvors in het gebladerte van vorig jaar, dan weer sloeg de torenklok achter de muur een kwartier... Bewegingloos zitten, luisteren en denken, denken, denken...

Een oud vrouwtje met een knapzak kwam voorbij. De vorstin bedacht dat het goed zou zijn haar staande te houden en haar iets vriendelijks, hartelijks toe te voegen, haar te helpen... Maar het oudje keek niet één keer om en verdween om de hoek.

Even later verscheen in de laan een lange man met een grijze baard en een strohoed op. Toen hij ter hoogte van de vorstin was gekomen, nam hij zijn hoed af en boog, en aan de grote kale plek op zijn schedel en zijn puntige kromme neus herkende de vorstin dokter Michail Ivanovitsj, die een jaar of vijf geleden op haar landgoed Doebovki in dienst was geweest. Zij herinnerde zich dat iemand haar had verteld dat deze dokter vorig jaar zijn vrouw had verloren; ze wilde haar deelneming betuigen en hem troosten.

‘Dokter, u herkent me waarschijnlijk niet?’ vroeg ze vriendelijk glimlachend.

‘Jawel, vorstin, ik heb u herkend,’ zei de dokter, nogmaals zijn hoed afnemend.

‘Nou, gelukkig, ik dacht al dat ook u uw vorstin was vergeten. De mensen herinneren zich alleen hun vijanden, maar hun vrienden vergeten ze. Bent u hier ook gekomen om te bidden?’

‘Ik overnacht hier elke zaterdag, vanwege mijn werk. Ik ben hier dokter.’

‘En hoe maakt u het?’ vroeg de vorstin met een zucht. ‘Ik heb gehoord dat uw echtgenote is overleden! Wat verschrikkelijk!’

‘Ja, vorstin, voor mij is dat verschrikkelijk.’

‘Wat doe je eraan! We moeten het ongeluk ootmoedig dragen. Zonder de wil van de voorzienigheid valt er geen haar van iemands hoofd.’

‘Nee, vorstin.’

Op de vriendelijke, deemoedige glimlach van de vorstin en haar zuchten antwoordde de dokter koel en droog: ‘Nee, vorstin.’ Ook zijn gelaatsuitdrukking was koel en droog.

Wat zou ik hem nog meer kunnen zeggen? dacht de vorstin.

‘Maar wat hebben we elkaar lang niet gezien!’ zei ze. ‘Vijf jaar! Wat is er in die tijd een water naar de zee gestroomd, wat is er veel veranderd, je moet er niet aan denken! U weet, ik ben getrouwd... van gravin ben ik vorstin geworden. En ik ben alweer van mijn man gescheiden.’

‘Ja, dat heb ik gehoord.’

‘God heeft me heel wat beproevingen opgelegd! U hebt waarschijnlijk ook gehoord dat ik bijna geruïneerd ben. Wegens de schulden van mijn ongelukkige man is mijn Doebovki verkocht, én Kirjakovo, én Sofjino. Ik heb alleen nog maar Baranovo en Michaltsevo. Het is afschuwelijk om terug te kijken: zoveel veranderingen, al die tegenslagen, zoveel fouten!’

‘Ja, vorstin, veel fouten.’

De vorstin raakte een beetje van de wijs. Ze kende haar eigen fouten; die waren allemaal zo intiem dat alleen zij erover kon denken en praten. Ze kon niet nalaten te vragen: ‘Aan welke fouten denkt u?’

‘U zegt het, dus u zult het wel weten...’ zei de dokter met een grijns. ‘Wat heeft het voor zin daarover te praten?’

‘Nee, dokter, zeg het. Ik zal u heel dankbaar zijn! En windt u er met mij alstublieft geen doekjes om. Ik houd ervan de waarheid te horen.’

‘Ik ben uw rechter niet, vorstin.’

‘Mijn rechter niet? De toon waarop u dat zegt betekent dat u iets weet. Zeg het!’

‘Als u erop aandringt, vooruit dan maar. Alleen, ik kan helaas niet goed spreken en word niet altijd begrepen.’

De dokter dacht even na en begon: ‘Er zijn veel fouten gemaakt, maar de voornaamste is eigenlijk, volgens mij, de algemene geest waarmee... die op al uw landgoederen heerste. U ziet, ik kan me niet goed uitdrukken. Dat wil zeggen, het voornaamste is de liefdeloosheid, de afkeer van mensen die beslist in alles te voelen was. Op die afkeer was bij u de hele manier van leven gegrondvest. Een afkeer van de menselijke stem, van gezichten, achterhoofden, voetstappen... kortom, van alles wat de mens vormt. Bij alle deuren en op de trappen staan weldoorvoede, grove en luie heidukken in livrei om onfatsoenlijk geklede mensen te weren; in de vestibule staan stoelen met hoge rugleuningen, zodat tijdens de bals en ontvangsten de lakeien het behang niet bezoedelen met hun achterhoofden; in alle kamers liggen dikke tapijten, zodat je geen menselijke voetstappen hoort; iedereen die binnenkomt wordt steevast gewaarschuwd dat hij zo zacht en zo weinig mogelijk moet spreken en geen dingen moet zeggen die een slechte uitwerking op de verbeelding en de zenuwen kunnen hebben. En in uw kantoor krijgt een mens geen hand en geen stoel, net zoals u mij daarnet geen hand gaf en me niet vroeg te gaan zitten...’

‘O, alstublieft, als u dat wilt!’ zei de vorstin terwijl ze haar hand uitstak en glimlachte. ‘Werkelijk, om boos te worden om zo’n kleinigheid...’

‘Word ik dan boos?’ lachte de dokter, maar direct daarop bloosde hij hevig, hij nam zijn hoed af, zwaaide ermee en zei heftig: ‘Eerlijk gezegd wacht ik al lang op een gelegenheid om u alles, alles te zeggen... Ik bedoel, ik wil zeggen dat u naar alle mensen kijkt als een Napoleon, als naar kanonnenvlees. Maar Napoleon had tenminste nog een idee, en u hebt niets dan afkeer!’

‘Ik heb een afkeer van mensen?’ zei de vorstin met een glimlach, en ze haalde verbaasd haar schouders op. ‘Ik?’

‘Ja, u! Wilt u feiten? Goed! In Michaltsevo leven drie vroegere koks van u, die in uw keukens blind geworden zijn door de hete ovens, van aalmoezen. Alles wat er op uw tienduizenden bunders land aan gezonds, sterks en moois voorkomt is door u en uw klaplopers gebruikt om er heidukken, lakeien en koetsiers van te maken. Al die tweebenige have is opgevoed in slaafsheid, heeft zich vet gegeten, is verruwd, kortom, heeft beeld en gelijkenis verloren... Jonge medici, agronomen, onderwijzers en andere hoofdarbeiders, grote God, die worden van hun werk afgehaald, van hun eerlijke arbeid, en voor hun broodwinning gedwongen deel te nemen aan allerlei poppenkast waarvoor ieder fatsoenlijk mens zich schaamt! Menige jonge kerel is nog geen drie jaar bij u in dienst of hij wordt een huichelaar, strooplikker, verklikker... Is dat soms in de haak? Uw Poolse rentmeesters, die gemene spionnen, al die Kazimirs en Kajetans, speuren dag en nacht uw tienduizenden bunders af en proberen u te plezieren door van één os drie huiden te stropen. Neemt u me niet kwalijk, ik spring van de hak op de tak, maar dat maakt niet uit! Het gewone volk wordt bij u niet als mensen beschouwd. En de vorsten, graven en bisschoppen die bij u op bezoek kwamen werden door u alleen als decoratie gezien, niet als levende mensen. Maar het ergste... het ergste, wat me het meest verontwaardigt, is een vermogen van ruim een miljoen bezitten en niets, maar dan ook niets voor de mensen doen!’

De vorstin zat er verbaasd, verschrikt en beledigd bij, niet wetend wat te zeggen en hoe zich te gedragen. Nog nooit had iemand op zo’n toon met haar gesproken. De onaangename, boze stem van de dokter en zijn onbehouwen, hakkelende woorden veroorzaakten in haar oren en haar hoofd een schel, bonkend geraas, en algauw kreeg ze het gevoel dat de gesticulerende dokter haar met zijn hoed op het hoofd sloeg.

‘Niet waar!’ bracht ze uit met een zachte, smekende stem. ‘Ik heb veel goeds voor de mensen gedaan, dat weet u zelf!’

‘Houdt u toch op!’ riep de dokter. ‘Blijft u nu heus uw liefdadigheidswerk beschouwen als iets serieus en nuttigs, en niet als poppenkast? Dat was toch van begin tot eind een komedie, het was gespeelde naastenliefde, zo duidelijk een spel dat zelfs kinderen en domme boerenvrouwen het doorzagen! Of neem eens dat – hoe heette het ook weer? – dat hospitium voor eenzame oude vrouwen, waarin u mij dwong zoiets als hoofdarts te zijn, en zelf was u erevoogdes. O, Heer onze God, wat een sympathieke instelling was dat! Er werd een huis gebouwd met parketvloeren en een windhaan op het dak, uit de dorpen werd een tiental oudjes gehaald, en die werden gedwongen onder moltondekens op lakens van Hollands linnen te slapen en zuurtjes te eten.’

De dokter proestte vol leedvermaak in zijn hoed en vervolgde snel en hakkelend: ‘Het was een spel! Het lagere personeel van het tehuis borg de lakens en dekens achter slot en grendel, zodat de oudjes ze niet zouden bevuilen – laat ze maar op de grond slapen, die ouwe taarten! Zo’n oudje waagde het niet op haar bed te zitten, een vestje aan te trekken, over het gladde parket te lopen. Alles werd bewaard voor de parade en voor de oudjes verstopt alsof ze dieven waren; de oudjes liepen stiekem te bedelen om aan eten en kleding te komen en smeekten God dag en nacht hen zo gauw mogelijk te verlossen uit de gevangenschap en van de stichtelijke vermaningen van de volgevreten schurken aan wie u het toezicht over hen had opgedragen. En wat deden de hogere rangen? Dat was helemaal geweldig! Zo’n twee keer per week kwamen er ’s avonds vijfendertigduizend koeriers1 aangalopperen met de mededeling dat de volgende dag de vorstin, u dus, het tehuis zou bezoeken. Dat betekende dat ik de volgende dag mijn patiënten in de steek moest laten, me netjes moest kleden en op de parade moest verschijnen. Goed, ik verschijn. De oudjes zijn al in nieuwe en schone kleren opgesteld en wachten. Om hen heen loopt een gepensioneerde garnizoensrat, de opzichter met zijn zoetsappige, verraderlijke glimlachje. De oudjes gapen en kijken elkaar aan, maar durven niet te morren. We wachten. Daar komt de jongste rentmeester aangegaloppeerd. Een half uur na hem de oudste rentmeester, daarna de hoofdrentmeester van het landbouwkantoor, dan nog iemand en nog iemand... er komt geen eind aan het galopperen! Allemaal hebben ze geheimzinnige, plechtige gezichten. We wachten en wachten, gaan van het ene been op het andere staan, kijken op de klok – en dat alles in doodse stilte, want we haten elkaar allemaal en zouden elkaar kunnen verscheuren. Er gaat een uur voorbij, nog een, en daar verschijnt eindelijk in de verte een rijtuig en... en....’

De dokter barstte in een schril lachen uit en zei met een iel stemmetje: ‘U stapt uit het rijtuig, en de oude heksen beginnen op commando van de garnizoensrat te zingen: “Hoe heerlijk is onze God in Sion, geen tong die Hem bezingen kan...” Niet gek, hè?’

De dokter schaterde het nu uit met een basstem en zwaaide met zijn arm alsof hij wilde beduiden dat hij van het lachen geen woord kon uitbrengen. Hij lachte zwaar, scherp, met stevig opeengeklemde kaken, zoals boosaardige mensen lachen, en uit zijn stem, zijn gezicht en zijn glinsterende, ietwat brutale ogen viel op te maken dat hij zowel de vorstin als het tehuis en de oudjes diep verachtte. Niets van wat hij zo onbeholpen en grof verteld had bevatte iets grappigs of vrolijks, maar hij schaterde met genoegen en zelfs met blijdschap.

‘En de school?’ vervolgde hij hijgend van het lachen. ‘Weet u nog hoe u zelf boerenkinderen les wilde geven? Dat moet u wel prima zijn afgegaan, want algauw liepen alle jongetjes weg, zodat ze later afgeranseld moesten worden en geld toe moesten krijgen om nog bij u te komen. En weet u nog hoe u eigenhandig met een speen zuigelingen wilde voeden van wie de moeders op het land werkten? U liep door het dorp en huilde dat er niet zulke zuigelingen tot uw beschikking stonden: alle moeders namen ze mee naar de akker. Toen heeft de dorpsoudste die moeders bevolen om de beurt hun kinderen voor uw vermaak achter te laten. Wonderlijke zaak! Iedereen liep weg voor uw weldaden als muizen voor een kat! En waarom? Heel eenvoudig! Niet omdat het volk bij ons dom en ondankbaar is, zoals u het altijd verklaarde, maar omdat er in al die verzinsels van u, het spijt me dat ik het zeg, geen greintje liefde en barmhartigheid zat! Er was alleen het verlangen u te amuseren met levende poppen, anders niets... Wie geen mensen van schoothondjes kan onderscheiden, moet niet aan liefdadigheid doen. Ik kan u verzekeren: tussen mensen en schoothondjes is een groot verschil!’

Het hart van de vorstin klopte hevig; het bonsde in haar oren en nog steeds had ze het gevoel dat de dokter haar met zijn hoed op het hoofd mepte. De dokter sprak snel, vurig en niet erg fraai, hakkelend en met te veel gebaren; tot haar drong alleen door dat er een grove, onopgevoede, boze, ondankbare man tegen haar sprak, maar wat hij van haar wilde en waarover hij het had, begreep ze niet.

‘Gaat u weg!’ zei ze met een jammerende stem, en ze hief haar armen om haar hoofd te beschermen tegen de hoed van de dokter. ‘Gaat u weg!’

‘En hoe u met uw personeel omgaat!’ vervolgde de dokter verontwaardigd. ‘U beschouwt ze niet als mensen en behandelt ze als het ergste uitvaagsel. Mag ik u bijvoorbeeld vragen waarom u mij ontslagen hebt? Ik heb tien jaar voor uw vader gewerkt, daarna voor u, in alle eer en deugd, zonder vrije dagen of verlof te kennen, ik heb me ieders liefde verworven tot op honderd werst in het rond, en op een goeie dag wordt me ineens meegedeeld dat ik niet meer in dienst ben! Waarom niet? Dat begrijp ik nog steeds niet! Ik, een doctor in de medicijnen, van adel, afgestudeerd aan de universiteit van Moskou, echtgenoot en vader, ben zo’n lage en nietige prul dat ik er zonder opgaaf van redenen uitgetrapt kan worden! Waarom zou u plichtplegingen met mij maken? Ik heb later gehoord dat mijn vrouw zonder mijn medeweten een keer of drie stilletjes naar u is toe gegaan om voor mij te pleiten, en dat u haar niet één keer hebt ontvangen. Ze zeggen dat ze in de vestibule stond te huilen. Dat zal ik wijlen mijn vrouw nooit vergeven! Nooit!’

De dokter zweeg en klemde zijn kaken op elkaar, ingespannen nadenkend wat voor onaangenaams en haatdragends hij nog meer kon zeggen. Hij bedacht iets, en zijn sombere, kille gezicht klaarde ineens op.

‘Neem bijvoorbeeld uw betrekkingen tot dit klooster!’ begon hij weer gretig. ‘U hebt nooit iemand ontzien, en hoe heiliger de plaats is, hoe groter de kans dat die de volle laag van uw mededogen en engelachtige deemoedigheid krijgt. Waarom komt u hier? Wat hebt u hier bij de monniken te zoeken, als ik vragen mag? Wat moet u met Hecuba, en wat moet Hecuba met u?2 Ook hier weer vermaak, een spel, godslasterlijke spot met de menselijke persoonlijkheid en meer niet. Want in de God van de monniken gelooft u niet, u hebt in uw hart uw eigen God, tot wie u op eigen houtje bent gekomen op spiritistische seances; u kijkt neer op de kerkelijke ceremoniën, naar de vespers en de vigilie gaat u niet, u slaapt tot het middaguur... waarom komt u hier dan?.. U gaat met uw eigen god naar andermans klooster en denkt dat het klooster dat een geweldige eer vindt! Ja, dat zal wel! U zou eens moeten vragen wat uw visites de monniken kosten. Het behaagde u vanavond hier aan te komen, maar eergisteren was hier al een man te paard, gestuurd door uw administratie, om te melden dat u van plan was te komen. Gisteren hebben ze de hele dag vertrekken voor u in orde gemaakt en gewacht. Vandaag kwam de voorhoede – een brutaal kamermeisje dat steeds maar over de binnenplaats loopt, met haar rokken ruist, lastige vragen stelt en de lakens uitdeelt... ik kan dat niet uitstaan! De monniken waren de hele dag op hun hoede, want als ze u niet met ceremonieel ontvangen, dan zwaait er wat! Dan gaat u bij de bisschop klagen! “De monniken houden niet van mij, hoogeerwaarde. Ik weet niet waarmee ik hun toorn gewekt heb. Ik ben wel een grote zondares, maar ik ben zo ongelukkig!” Er heeft al eens een klooster door u een uitbrander gekregen. De archimandriet heeft het druk, hij is een geleerd man, hij heeft geen minuut vrij, maar u ontbiedt hem om de haverklap in uw vertrekken. Geen enkel respect voor zijn ouderdom of zijn rang. Als u nu nog royaal offerde, dan zou het allemaal nog te verduren zijn, maar al die tijd hebben de monniken nog geen honderd roebel van u gekregen!’

Wanneer de vorstin lastiggevallen, niet begrepen of gekrenkt werd en wanneer ze niet wist wat ze moest zeggen en doen, begon ze gewoonlijk te huilen. Ook nu bedekte ze ten slotte haar gezicht en begon met een hoog kinderstemmetje te huilen. De dokter zweeg op slag en keek haar aan. Zijn gezicht betrok en werd streng.

‘Neemt u me niet kwalijk, vorstin,’ zei hij dof. ‘Ik heb aan een boos gevoel toegegeven en me laten gaan. Dat was niet goed.’

Hij kuchte in verwarring en liep snel weg, waarbij hij vergat zijn hoed op te zetten.

Aan de hemel fonkelden al sterren. Vermoedelijk kwam aan de andere kant van het klooster de maan op, want de hemel was helder, transparant en teer. Langs de witte kloostermuur vlogen geluidloos vleermuizen.

De klok sloeg langzaam kwart voor, waarschijnlijk kwart voor negen. De vorstin stond op en liep langzaam naar de poort. Ze voelde zich gekrenkt en huilde, en ze had het gevoel dat de bomen, de sterren en de vleermuizen met haar te doen hadden en dat de klok zo melodieus luidde alleen om haar zijn medeleven te tonen. Ze huilde en bedacht hoe goed het zou zijn haar verdere leven in een klooster te slijten: op stille zomeravonden zou ze eenzaam door de lanen lopen, gekrenkt, beledigd, onbegrepen door de mensen, en alleen God en de sterrenhemel zouden de tranen van de lijdende zien. In de kerk was de vigilie nog aan de gang. De vorstin bleef staan en luisterde naar het zingen; wat mooi klonk dat in de roerloze, donkere lucht! Hoe zoet was het om bij dat zingen te huilen en te lijden!

Toen ze in haar vertrekken kwam, keek ze in de spiegel naar haar behuilde gezicht en poederde zich, daarna zette ze zich aan het avondmaal. De monniken wisten dat ze hield van gemarineerde sterlet, kleine paddestoeltjes, malaga en gewone honingkoeken, waardoor je mond naar cipres ging ruiken, en elke keer als zij te gast was zetten ze haar dat allemaal voor. Terwijl ze de paddestoeltjes at en er malaga bij dronk, fantaseerde de vorstin hoe ze definitief geruïneerd en verlaten zou worden, hoe al haar rentmeesters, beheerders, kantoorklerken en dienstmeisjes, voor wie ze zoveel gedaan had, haar ontrouw zouden worden, haar grofheden zouden gaan toevoegen, hoe alle mensen op aarde haar zouden aanvallen, belasteren en uitlachen; zij zou afstand doen van haar vorstelijke titel, van de weelde en de society, in een klooster gaan en niemand ook maar iets verwijten; zij zou voor haar vijanden bidden, en dan zouden allen haar plotseling begrijpen en haar om vergiffenis komen vragen, maar dan zou het te laat zijn...

Na het avondmaal knielde ze neer in de hoek voor de icoon en las twee hoofdstukken uit het evangelie. Toen maakte het kamermeisje haar bed op en zij ging slapen. Terwijl ze zich onder de witte deken uitstrekte, zuchtte ze diep en behaaglijk, zoals men zucht na te hebben gehuild, sloot haar ogen en viel in slaap...

De volgende ochtend ontwaakte ze en keek op haar horloge: het was half tien. Op het kleed voor haar bed lag een smalle, heldere streep licht die door het raam kwam en de kamer enigszins verlichtte. Achter het zwarte gordijntje voor het raam zoemden vliegen.

Het is nog vroeg! dacht de vorstin en sloot haar ogen.

Terwijl ze zich genietend in bed uitrekte, dacht ze terug aan de ontmoeting van de vorige dag met de dokter en alle gedachten waarmee ze was ingeslapen; ze herinnerde zich dat ze ongelukkig was. Toen kwam haar man haar in gedachten, die in Petersburg woonde, toen de rentmeesters, de doktoren, de buren, de ambtenaren onder haar kennissen... Een lange rij mannelijke kennissen gleed aan haar geestesoog voorbij. Ze glimlachte en dacht dat, als al die mannen in haar ziel konden doordringen en haar konden begrijpen, ze allemaal aan haar voeten zouden liggen...

Om half twaalf riep ze het kamermeisje.

‘Help me eens aankleden, Dasja,’ zei ze loom. ‘Of nee, ga eerst zeggen dat ze de paarden inspannen. Ik moet naar Klavdia Nikolajevna.’

Toen ze uit haar vertrekken kwam om in het rijtuig plaats te nemen kneep ze haar ogen dicht voor het helle daglicht en lachte ze van plezier: het was een prachtige dag! Met half toegeknepen ogen nam ze de monniken op die bij de stoep bijeengekomen waren om haar uitgeleide te doen, ze knikte hun vriendelijk toe en zei: ‘Tot ziens, mijn vrienden! Tot overmorgen.’

Het trof haar aangenaam dat samen met de monniken ook de dokter bij de stoep stond. Zijn gezicht was bleek en streng.

‘Vorstin,’ zei hij, zijn hoed afnemend en schuldbewust glimlachend, ‘ik wacht hier al lang op u. Vergeeft u me om godswil... Een verkeerd, wraakzuchtig gevoel heeft me gisteren meegesleept, en ik heb u... dwaasheden naar het hoofd geslingerd. Om kort te gaan: ik vraag u om vergiffenis.’

De vorstin glimlachte vriendelijk en stak haar hand uit naar zijn lippen. Hij kuste die en bloosde.

Trachtend op een vogeltje te lijken, fladderde de vorstin het rijtuig in en knikte ze alle kanten uit. Het was haar vrolijk, helder en warm te moede en ze voelde dat haar glimlach buitengewoon lief en zacht was. Toen het rijtuig naar de poort toe reed en daarna over de stoffige weg langs boerenhutten en tuinen, langs lange karavanen ossekarren en pelgrims die in rijen naar het klooster liepen, zat zij nog steeds met half toegeknepen ogen mild te glimlachen. Ze bedacht dat er geen hoger genot bestond dan overal warmte, licht en vreugde te brengen, beledigingen te vergeven en je vijanden vriendelijk toe te lachen. Tegemoetkomende boeren bogen voor haar, het rijtuig maakte een zacht schurend geluid, van onder de wielen woeien stofwolken op, die door de wind naar de gouden rogge werden geblazen, en de vorstin had het gevoel dat haar lichaam niet op de kussens van een rijtuig, maar op wolken deinde en dat zijzelf op een luchtig, transparant wolkje leek...

‘Wat ben ik gelukkig!’ fluisterde ze, haar ogen sluitend. ‘Wat ben ik gelukkig!’

1. vijfendertigduizend koeriers – verwijzing naar Gogols toneelstuk De revisor, waarin de oplichter Chlestakov pocht dat er ooit vijfendertigduizend koeriers op uit waren gestuurd om hem te vinden.

2. Wat moet u met Hecuba... – naar een monoloog van Hamlet in de gelijknamige tragedie van Shakespeare: ‘What’s Hecuba to him or he to Hecuba / That he should weep for her?’

Een vervelende geschiedenis
Uit de aantekeningen van een oude man

I

==

Er is in Rusland een hoogleraar van verdienste,3 Nikolaj Stepanovitsj zus-en-zo, geheimraad en geridderde; hij bezit zoveel Russische en buitenlandse onderscheidingen dat wanneer hij ze moet dragen, de studenten hem ‘de iconostase’ noemen. Hij heeft een uiterst aristocratische kennissenkring; al minstens vijfentwintig, dertig jaar is er in Rusland geen beroemde geleerde die hij niet van nabij kent. Nu heeft hij niemand meer om bevriend mee te zijn, maar wat het verleden aangaat eindigt de lange lijst van zijn vermaarde vrienden met namen als Pirogov, Kavelin en de dichter Nekrasov,4 die hem hun meest oprechte en warme vriendschap geschonken hebben. Hij is verbonden aan alle Russische en drie buitenlandse universiteiten. Enzovoorts enzovoorts. Dit alles en nog veel meer wat gezegd zou kunnen worden vormt tezamen dat wat ‘mijn naam’ heet.

Die naam van mij is populair. In Rusland kent iedereen hem die geen analfabeet is, en in het buitenland wordt hij vanaf katheders uitgesproken met de toevoeging ‘bekende’ en ‘geëerde’. Hij behoort tot die weinige gelukkige namen waarvan het afkammen of in het openbaar of in de pers ijdel vermelden een teken van slechte smaak geacht wordt. En zo moet het ook zijn. Nauw verbonden met mijn naam is immers de voorstelling van een beroemd, rijkbegaafd en ongetwijfeld nuttig mens. Ik ben werklustig en taai als een kameel, dat is belangrijk, en heb talent, en dat is nog belangrijker. Bovendien ben ik, mag ik wel zeggen, een welopgevoede, bescheiden en eerlijke figuur. Nooit heb ik mijn neus in de literatuur of in de politiek gestoken, populariteit nagestreefd in polemieken met uilskuikens of redevoeringen afgestoken aan diners of aan de graven van collega’s... Kortom, op mijn naam als geleerde rust geen enkele smet en hij heeft niets te klagen. Het is een fortuinlijke naam.

De drager van die naam, ik dus, is een man van tweeënzestig jaar met een kaal hoofd, een kunstgebit en een ongeneeslijke tic. Zo stralend en fraai als mijn naam is, zo kleurloos en lelijk ben ik zelf. Mijn hoofd en mijn handen trillen van zwakte; mijn hals lijkt als bij een heldin van Toergenjev op de hals van een contrabas,5 ik heb een ingevallen borst en een smalle rug. Als ik spreek of college geef trekt mijn mond scheef; als ik glimlach wordt mijn hele gezicht overdekt met de rimpels van een wandelend lijk. Mijn zielige figuur heeft niets imposants; alleen als ik last heb van die tic krijg ik een speciale uitdrukking, die ongetwijfeld bij iedereen die naar me kijkt een grimmige, imposante gedachte oproept: die man gaat vast gauw dood.

Ik geef nog altijd niet slecht college; ik kan nog net als vroeger de aandacht van de studenten twee uur lang vasthouden. Mijn bezieling, het literaire peil van mijn uitleg en mijn humor verdoezelen bijna de tekortkomingen van mijn stem, die droog, schel en zangerig is als van een kwezel. Ik schrijf echter miserabel. Het hoekje van mijn hersens waar de kunst van het schrijven zetelt weigert nog langer dienst te doen. Mijn geheugen is achteruitgegaan, mijn gedachten missen voldoende samenhang en wanneer ik ze op papier uiteenzet komt het me telkens voor dat ik het gevoel voor hun organische verband kwijt ben, hun constructie is monotoon, de stijl armzalig en zonder durf. Ik schrijf vaak iets anders dan ik wil; als ik aan het eind ben, weet ik het begin niet meer. Vaak vergeet ik gewone woorden en het kost me altijd veel energie om me te hoeden voor overtollige frasen en onnodige tussenzinnen – wat allebei duidelijk op een verval van geestelijke vermogens wijst. En het is opmerkelijk: hoe eenvoudiger een tekst, des te kwellender mijn inspanning. Schrijf ik een wetenschappelijk referaat, dan voel ik me veel vrijer en intelligenter dan wanneer het een felicitatiebrief of een rapport is. En nog iets: ik vind het gemakkelijker Duits of Engels te schrijven dan Russisch.

Wat mijn huidige levenswijze betreft moet ik in de eerste plaats de slapeloosheid noemen waaraan ik de laatste tijd lijd. Als iemand mij zou vragen wat nu het voornaamste en kardinale aspect van mijn bestaan vormt, zou ik antwoorden: slapeloosheid. Net als vroeger kleed ik me uit gewoonte precies om middernacht uit en ga naar bed. Ik slaap vlug in, maar tussen één en twee uur word ik wakker, met een gevoel alsof ik nog helemaal niet geslapen heb. Ik moet dan opstaan en de lamp aansteken. Eén of twee uur lang loop ik op en neer door de kamer en kijk naar de overbekende schilderijen en foto’s. Als dat ijsberen me verveelt, ga ik aan mijn bureau zitten. Daar zit ik dan onbeweeglijk, zonder aan iets te denken en zonder iets te wensen; als er een boek voor mijn neus ligt haal ik het machinaal naar me toe en lees er zonder enige belangstelling in. Zo heb ik laatst in één nacht machinaal een hele roman met de vreemde titel Waarover de zwaluw zong6 uitgelezen. Of ik dwing mezelf tot duizend te tellen, om mijn aandacht ergens op te concentreren; of ik haal me het gezicht van een van mijn collega’s voor de geest en probeer me te herinneren in welk jaar en onder welke omstandigheden hij benoemd is. Ik luister graag naar geluiden. Nu eens hoor ik twee kamers van mij vandaan mijn dochter Liza iets brabbelen in haar slaap, dan weer loopt mijn vrouw met een kaars door de salon en laat steevast een doosje lucifers vallen, dan weer kraakt het uitgedroogde hout van een kast of begint de brander van een lamp onverwacht te snorren; en om een of andere reden winden al die geluiden me op.

’s Nachts niet slapen, dat betekent elk ogenblik beseffen dat je abnormaal bent – daarom wacht ik ongeduldig op de ochtend en de dag, wanneer ik het recht heb niet te slapen. Veel martelende tijd verstrijkt voordat buiten de haan begint te kraaien. Dat is mijn eerste geluksbode. Zodra die kraait weet ik dat een uur later de portier beneden wakker wordt en, boos hoestend, voor het een of ander de trap op komt stommelen. Dan wordt de lucht achter de ramen langzamerhand bleker, op straat gaan stemmen klinken...

Mijn dag begint met de komst van mijn vrouw. Ze loopt bij me binnen in haar onderrok, ongekamd maar al gewassen, geurend naar een bloemenluchtje en kijkend alsof ze per ongeluk binnenkomt, en iedere keer zegt ze hetzelfde: ‘Neem me niet kwalijk, eventjes maar... Heb je weer niet geslapen?’

Dan doet ze de lamp uit, gaat naast het bureau zitten en begint te praten. Ik ben geen profeet, maar ik weet van tevoren waarover het zal gaan. Elke ochtend hetzelfde. Gewoonlijk moet ze, na wat bezorgde vragen naar mijn gezondheid, ineens aan onze zoon denken die als officier in Warschau dient. Na de twintigste van elke maand sturen we hem vijftig roebel, en dat dient als hoofdthema van ons gesprek.

‘Natuurlijk, het valt ons zwaar,’ zucht mijn vrouw, ‘maar zolang hij nog niet goed en wel op eigen benen staat zijn we verplicht hem te helpen. De jongen is in een vreemd land en zijn tractement is laag... Maar goed, als je wilt sturen we hem volgende maand geen vijftig, maar veertig roebel. Wat vind jij?’

De dagelijkse ervaring had mijn vrouw kunnen leren dat onze uitgaven niet slinken door er vaak over te praten; maar mijn vrouw gelooft niet in ervaring en heeft het steevast iedere ochtend over onze officier en over het brood dat goddank goedkoper is geworden en de suiker die twee kopeke duurder is – en dat alles op een toon alsof ze me iets nieuws meedeelt.

Ik hoor haar aan, stem machinaal in, en waarschijnlijk omdat ik niet geslapen heb maken zich vreemde, nutteloze gedachten van me meester. Verwonderd als een kind kijk ik naar mijn vrouw. Ik vraag me verbaasd af: is die oude, zeer gezette, plompe vrouw met die botte gelaatsuitdrukking van kleine zorgjes en angst om een snee brood, met die blik die dof is van voortdurende gedachten aan schulden en geldgebrek, die alleen maar kan praten over uitgaven en alleen maar kan glimlachen om een koopje – is die vrouw werkelijk eens diezelfde slanke Varja geweest die ik hartstochtelijk lief kreeg om haar goede, heldere verstand, haar zuivere ziel, haar schoonheid en, zoals Othello Desdemona lief kreeg, om haar ‘medeleven’ met mijn wetenschap? Is dit werkelijk mijn vrouw Varja, die mij eens een zoon heeft geschonken?

Ik tuur gespannen naar het gezicht van dat pafferige, plompe oudje, ik probeer mijn Varja in haar te zien, maar van het verleden rest niets dan haar angst om mijn gezondheid, en dan nog haar gewoonte om mijn salaris ‘ons salaris’ te noemen, mijn muts ‘onze muts’. Het doet me pijn naar haar te kijken, en om haar tenminste een beetje te troosten laat ik haar zeggen wat ze maar wil, ik zwijg zelfs wanneer ze onbillijk over mensen oordeelt of me voor de voeten werpt dat ik geen praktijk houd en geen leerboeken uitgeef.

Ons gesprek eindigt altijd op dezelfde manier. Mijn vrouw komt plotseling tot de ontdekking dat ik nog geen thee heb gehad en schrikt op.

‘Wat zit ik hier te zitten?’ zegt ze en komt overeind. ‘De samowar staat allang op tafel, en ik zit hier maar te kletsen. Lieve hemel, wat ben ik vergeetachtig geworden!’

Ze loopt snel naar de deur en staat daar stil om te zeggen: ‘We zijn Jegor vijf maanden loon schuldig. Weet je dat? Je hoort het loon voor je personeel niet zo op te laten lopen, hoe vaak heb ik dat niet gezegd! Het is veel makkelijker tien roebel per maand te betalen dan vijftig in vijf maanden!’

Op de drempel blijft ze weer staan en zegt: ‘Ik heb met niemand zo te doen als met onze arme Liza. Het kind studeert op het conservatorium, is voortdurend in goed gezelschap, maar ze gaat allerbelabberdst gekleed. Dat bontjasje, ze schaamt zich gewoon om zich er op straat in te vertonen. Als ze nou uit een andere familie kwam, dan was het nog tot daar aan toe, maar iedereen weet dat haar vader een beroemde professor is, een geheimraad!’

Na mij zo verwijten om mijn naam en titel te hebben gemaakt gaat ze eindelijk weg. Zo begint mijn dag. Het verdere verloop is niet beter.

Terwijl ik theedrink komt mijn Liza bij me binnen, met haar bontjasje aan, haar muts op en muziek onder de arm, al helemaal klaar om naar het conservatorium te gaan. Ze is tweeëntwintig. Ze ziet er jonger uit, is knap en lijkt een beetje op mijn vrouw toen die jong was. Ze kust me teder op mijn slaap en mijn hand en zegt: ‘Goeiemorgen, papa. Gaat het goed met je?’

Als kind was ze dol op ijs en ik moest haar vaak meenemen naar de lunchroom. IJs was voor haar de maatstaf van al het goede en schone. Als ze me een pluimpje wou geven zei ze: ‘Je bent een roomijsje, papa!’ Eén van haar vingertjes noemde ze pistache-ijsje, een ander roomijsje, een derde frambozenijsje enz. Als ze me ’s morgens kwam begroeten zette ik haar gewoonlijk op mijn schoot, kuste haar vingertjes en zei: ‘Roomijsje... pistache-ijsje... citroenijsje...’

Ook nu nog kus ik oudergewoonte Liza’s vingers en mompel: ‘Pistache... room... citroen...’ maar het is niet meer wat het was. Ik ben koud als een ijsje en ik schaam me. Als mijn dochter bij me binnenkomt en met haar lippen mijn slaap aanraakt huiver ik alsof een bij me steekt, ik glimlach gedwongen en wend mijn gezicht af. Sinds ik aan slapeloosheid lijd wordt mijn brein constant geplaagd door de vraag: mijn dochter ziet vaak hoe ik, oude, beroemde man, bloos van ellende omdat ik een lakei geld schuldig ben; ze ziet hoe de zorg over kleine schulden me dwingt mijn werk in de steek te laten en urenlang te ijsberen en te piekeren – maar waarom is ze geen enkele maal buiten haar moeder om bij me gekomen om me toe te fluisteren: ‘Vader, hier is mijn horloge, hier zijn mijn armbanden, mijn oorbellen, mijn jurken... Beleen dat allemaal, je hebt geld nodig...’? Waarom ziet zij, wetend hoe haar moeder en ik uit valse schaamte onze armoede voor de buitenwereld trachten te verbergen, niet af van de dure luxe van die muziekstudie? Ik zou geen horloge, geen armbanden en geen offers van haar accepteren, God beware me, daar gaat het me niet om.

Nu moet ik ook aan mijn zoon de Warschause officier denken. Dat is een intelligente, eerlijke en nuchtere kerel. Maar dat is voor mij niet genoeg. Ik geloof dat als ik een oude vader had en wist dat hij momenten had waarop hij zich voor zijn armoede schaamde, ik mijn officiersfunctie aan iemand anders zou overdoen en me als werkman zou verhuren. Dergelijke gedachten over mijn kinderen vergiftigen me. Waar dienen ze toe? Wrokgevoelens koesteren tegen gewone mensen omdat ze geen helden zijn, dat kan alleen een benepen of verbitterd iemand. Maar genoeg daarover.

Om kwart voor tien moet ik naar mijn lieve jongens om college te geven. Ik doe mijn jas aan en loop de weg die ik al dertig jaar ken en die voor mij zijn geschiedenis heeft. Daar is het grote grijze gebouw met de apotheek; vroeger stond daar een klein huisje waarin een bierhuis was gevestigd; in dat bierhuis heb ik mijn dissertatie overdacht en mijn eerste liefdesbrief aan Varja geschreven. In potlood, op een vel papier met de kop Historia morbi. Daar is het kruidenierswinkeltje; vroeger werd het gedreven door een jodenman die me op de pof sigaretten verkocht, daarna door een dikke vrouw die de studenten graag mocht omdat ‘ze allemaal een moeder hebben’; nu zit er een rossige koopman in, een heel onverschillige man die thee drinkt uit een koperen theepot. En daar is de sombere, in tijden niet gerepareerde universiteitspoort; de verveelde conciërge in zijn schapepels, de bezem, hopen sneeuw... Op een pas uit de provincie aangekomen jongen die zich verbeeldt dat een tempel der wetenschap werkelijk een tempel is, kan zo’n poort geen beste indruk maken. Al met al nemen in de geschiedenis van het Russische pessimisme de bouwvalligheid van de universiteitsgebouwen, de duisternis van de gangen, het roet op de muren, het gebrek aan licht en de sombere aanblik van de trappen, de kapstokken en banken een van de eerste plaatsen in onder de predisponerende oorzaken... Daar heb je ook onze tuin. Die is er sinds ik student was, geloof ik, niet beter en niet slechter op geworden. Ik houd er niet van. Het zou veel verstandiger geweest zijn als hier in plaats van die kwijnende linden, die gele acacia en die armetierige gesnoeide sering hoge pijnbomen en fraaie eiken groeiden. De student, wiens stemming meestal door de omgeving bepaald wordt, dient daar waar hij studeert bij elke stap slechts het hoge, krachtige en sierlijke voor zich te zien... God behoede hem voor scharminkelige bomen, kapotte vensters, grauwe muren en met rafelig wasdoek beklede deuren.

Als ik naar mijn stoep toe loop, zwaait de deur open en word ik verwelkomd door mijn oude medewerker, leeftijd- en naamgenoot de portier Nikolaj. Hij laat me binnen, schraapt zijn keel en zegt: ‘Het vriest aardig, excellentie!’

Ofwel, als mijn bontjas nat is: ‘Regentje, excellentie!’

Daarop rent hij voor me uit en opent alle deuren op mijn weg. In mijn kamer ontdoet hij me zorgzaam van mijn bontjas en ziet kans me intussen een of ander universiteitsnieuwtje mee te delen. Dankzij de nauwe banden die tussen alle portiers en bewakers van de universiteit bestaan is hij bekend met alles wat zich afspeelt in de vier faculteiten, op het secretariaat, in het kabinet van de rector, in de bibliotheek. Wat die man al niet weet! Als bij ons bijvoorbeeld de pensionering van de rector of een decaan het gesprek van de dag is, hoor ik hem in gesprekken met jonge bewakers de nieuwe kandidaten noemen en meteen uitleggen dat die-en-die niet door de minister bekrachtigd zal worden, dat die-en-die zelf zal weigeren, waarna hij in fantastische details treedt over geheimzinnige papieren die op het secretariaat ontvangen zijn betreffende een geheim gesprek dat de minister met de curator gehad zou hebben en zo meer. Afgezien van deze details krijgt hij voor het overige bijna altijd gelijk. De karakterschetsen die hij van elk der kandidaten geeft zijn origineel, maar ook juist. Indien u moet weten in welk jaar iemand zijn dissertatie verdedigde, in dienst trad, met pensioen ging of gestorven is – roep dan het enorme geheugen van deze soldaat te hulp en hij zal niet alleen het jaar, de maand en de dag noemen, maar ook bijzonderheden vermelden waarmee deze of gene gebeurtenis gepaard ging. Zo’n geheugen heeft alleen iemand die door liefde gedreven wordt.

Hij is de bewaarder van universitaire overleveringen. Van de portiers die hem voorgingen heeft hij vele legenden uit het universitaire leven geërfd, aan die rijkdom heeft hij veel van zijn eigen, tijdens zijn dienstjaren opgedane ervaringen toegevoegd, en als u wilt zal hij u vele lange en korte verhalen vertellen. Hij kan vertellen over buitengewone wijzen die alles wisten, over buitengewone zwoegers die wekenlang niet sliepen, over talrijke martelaren en slachtoffers van de wetenschap; goed triomfeert bij hem over kwaad, de zwakke wint het altijd van de sterke, de wijze van de domme, de bescheidene van de trotse, de jonge van de oude... Het is niet noodzakelijk al die legenden en fabels voor zoete koek aan te nemen, maar zeeft u ze, dan zal op het filter achterblijven waar het om gaat: onze goede tradities en de namen van ware helden die door ieder erkend worden.

In onze samenleving is alle kennis van de wereld der geleerden uitgeput met anekdoten over de buitengewone verstrooidheid van oude professoren en twee, drie kwinkslagen die aan Gruber, Baboechin7 of aan mij worden toegeschreven. Voor een beschaafde samenleving is dat niet veel. Als die zoveel van wetenschap, geleerden en studenten hield als Nikolaj, zou haar literatuur allang hele epen, sagen en vitae rijk zijn, die zij nu helaas ontbeert.

Nadat hij me een nieuwtje heeft meegedeeld, zet Nikolaj een streng gezicht, en we beginnen een gesprek over het werk. Als op dat moment een buitenstaander zou horen hoe vlot Nikolaj met de terminologie omspringt zou hij misschien denken dat het een geleerde is die zich vermomd heeft als een soldaat. Overigens zijn de praatjes over de geleerdheid van universiteitswachters sterk overdreven. Weliswaar kent Nikolaj meer dan honderd Latijnse namen, kan hij een skelet in elkaar zetten, soms een preparaat klaarmaken, studenten aan het lachen maken met een of ander lang, geleerd citaat, maar de toch verre van ingewikkelde theorie van de bloedsomloop bijvoorbeeld is hem nu nog even duister als twintig jaar geleden.

Aan het bureau in mijn kamer zit, diep gebogen over een boek of preparaat, mijn prosector Pjotr Ignatjevitsj, een vlijtige, bescheiden, maar talentloze man van vijfendertig jaar, al kaal en met een dikke buik. Hij werkt van de ochtend tot de nacht, hij leest een massa, herinnert zich al het gelezene uitstekend, en in dat opzicht is hij zijn gewicht in goud waard; maar voor de rest is hij een trekpaard of, zoals men ook wel zegt, een geleerde botterik. De typische eigenaardigheid van een trekpaard, die het onderscheidt van een talent, is dat zijn gezichtskring eng is en sterk beperkt wordt door zijn specialisme: daarbuiten is hij naïef als een kind. Ik weet nog dat ik op een ochtend de kamer binnenkwam en zei: ‘Moet u horen wat een ramp: ze zeggen dat Skobelev8 gestorven is.’

Nikolaj sloeg een kruis, maar Pjotr Ignatjevitsj draaide zich naar mij om en vroeg: ‘Wie is Skobelev?’

Een andere keer – kort daarvóór – deelde ik mee dat professor Perov9 was overleden. De brave Pjotr Ignatjevitsj vroeg: ‘Waar gaf die college in?’

Ik geloof dat als Patti10 vlak bij zijn oor gezongen had, als er horden Chinezen Rusland waren binnengevallen of als er een aardbeving was geweest, hij geen vin verroerd zou hebben en doodgemoedereerd met één oog in zijn microscoop was blijven turen. Kortom, aan Hecuba heeft hij geen boodschap. Ik zou er wat voor over hebben om te zien hoe die droogpruim met zijn vrouw in bed ligt.

Nog zo’n karaktertrek: een fanatiek geloof in de onfeilbaarheid van de wetenschap en vooral van alles wat de Duitsers schrijven. Hij is zeker van zichzelf, van zijn preparaten, kent het doel van het leven en heeft geen flauw idee van de twijfels en ontgoochelingen die talenten grijze haren bezorgen. Slaafse aanbidding van autoriteiten en geen enkele behoefte om zelfstandig te denken. Hem van een idee afbrengen is moeilijk, met hem disputeren onmogelijk. Gaat u maar eens discussiëren met iemand die er heilig van overtuigd is dat de beste wetenschap de geneeskunde is, dat artsen de beste mensen zijn en de beste tradities de medische. Uit het kwalijke verleden van de geneeskunde is maar één traditie bewaard gebleven – de witte stropdas11 die de doktoren tegenwoordig dragen; voor geleerden en andere ontwikkelde mensen kunnen er slechts algemeen-universitaire tradities bestaan, zonder onderverdeling in medische, juridische e.d., maar Pjotr Ignatjevitsj kan daar moeilijk mee instemmen en hij is bereid er tot de dag des oordeels met u over te discussiëren.

Zijn toekomst zie ik duidelijk voor me. Gedurende zijn hele leven zal hij enkele honderden preparaten van buitengewone zuiverheid klaarmaken, hij zal talrijke droge, heel behoorlijke referaten schrijven, een tiental degelijke vertalingen leveren, maar het buskruit zal hij niet uitvinden. Voor buskruit zijn fantasie, vindingrijkheid en intuïtie vereist, en die zijn bij Pjotr Ignatjevitsj ver te zoeken. Om kort te gaan, hij is geen meester in de wetenschap, maar een zwoeger.

Pjotr Ignatjevitsj, Nikolaj en ik praten halfluid. We voelen ons niet helemaal op ons gemak. Het doet je iets wanneer je achter de deur een volle zaal als een zee hoort ruisen. In al die dertig jaar ben ik niet gewend geraakt aan dat gevoel en ik onderga het elke ochtend. Ik knoop zenuwachtig mijn pandjesjas dicht, stel Nikolaj overbodige vragen, maak me boos... Het lijkt of ik bang ben, maar het is geen angst, het is iets anders, dat ik niet bij naam kan noemen of beschrijven.

Zonder enige noodzaak kijk ik op mijn horloge en zeg: ‘Nou? We moeten gaan.’

En we schrijden binnen, in deze volgorde: voorop loopt Nikolaj met preparaten of atlassen, na hem kom ik, en achter mij stapt met bescheiden gebogen hoofd het trekpaard; of als het nodig is, wordt voorop een lijk op een draagbaar binnengedragen, daarachter komt Nikolaj enz. Bij mijn verschijning staan de studenten op, gaan dan weer zitten, en het zeegeruis verstomt plotseling. Er treedt een windstilte in.

Ik weet waarover ik college zal geven, maar nog niet hoe, waarmee ik zal beginnen en waarmee ik zal eindigen. Er zit geen enkele afgeronde zin in mijn hoofd. Maar ik hoef het auditorium maar aan te kijken (de zaal waar ik college geef heeft de vorm van een amfitheater) en het stereotiepe ‘de vorige keer waren we gebleven bij...’ uit te spreken of de zinnen vliegen als een lange zwerm uit mijn binnenste – en het hek is van de dam! Ik spreek snel, onbedwingbaar, hartstochtelijk, en er is ogenschijnlijk geen kracht die de vloed van mijn woorden zou kunnen stuiten. Om goed college te geven, dus niet saai en zo dat de toehoorders er iets aan hebben, moet je behalve talent ook nog handigheid en routine bezitten, je moet beschikken over een heel duidelijk begrip van je eigen krachten, van het gehoor dat je tegenover je hebt en van het thema dat je behandelt. Bovendien moet je gewiekst zijn, drommels goed opletten en geen seconde je overzicht verliezen.

Een goede dirigent die de gedachten van een componist vertolkt, doet twintig dingen tegelijk: hij leest de partituur, zwaait met zijn stokje, let op de zanger, maakt een gebaar naar de trom, dan naar de hoorn enz. Zo gaat het ook bij mij als ik college geef. Ik heb honderdvijftig gezichten voor me, waarvan geen op een ander lijkt, en driehonderd ogen die me recht aankijken. Mijn doel is het die veelkoppige hydra te bedwingen. Als ik iedere minuut dat ik aan het woord ben een duidelijke voorstelling heb van de mate van haar aandacht en de graad van haar begrip, is ze in mijn macht. Mijn andere tegenstander zit in mezelf. Dat is de eindeloze verscheidenheid van vormen, verschijnselen en wetten en de massa daaruit voortvloeiende denkbeelden van mijzelf en anderen. Elk ogenblik moet ik zo handig zijn om uit dat enorme materiaal het belangrijkste en noodzakelijkste te halen en even snel als mijn woorden stromen, mijn gedachten in vormen te gieten die begrijpelijk zijn voor de hydra en haar aandacht prikkelen, waarbij ik er scherp op moet toezien die gedachten niet weer te geven zoals ze bij me opkomen, maar in een bepaalde volgorde, die nodig is voor de juiste compositie van het beeld dat ik wil schetsen. Verder probeer ik mijn taal literair te laten zijn, mijn omschrijvingen kort en precies, en mijn zinsbouw zo eenvoudig en elegant mogelijk. Telkens moet ik me in bedwang houden en beseffen dat ik maar een uur en veertig minuten tot mijn beschikking heb. Kortom, een heel werk. Je moet tegelijkertijd geleerde, pedagoog en redenaar zijn, en het gaat mis als de redenaar in u de pedagoog en de geleerde overstemt of omgekeerd.

Je bent een kwartier, een half uur aan het woord en merkt dat de studenten naar het plafond beginnen te kijken, of naar Pjotr Ignatjevitsj, de een pakt zijn zakdoek, een ander gaat wat gemakkelijker zitten, een derde glimlacht om zijn eigen gedachten... Dat betekent dat de aandacht verslapt. Je moet maatregelen nemen. Ik grijp de eerste de beste gelegenheid aan om een woordspeling te maken. Alle honderdvijftig gezichten vertonen een brede glimlach, de ogen glinsteren vrolijk, even hoor je de zee ruisen... Ik lach ook. De aandacht is verkwikt en ik kan doorgaan.

Geen enkele sport, geen enkele verstrooiing of spel hebben me ooit zoveel plezier gedaan als college geven. Alleen op college kon ik me helemaal aan mijn hartstocht overgeven en begreep ik dat inspiratie geen verzinsel van dichters is, maar echt bestaat. Ik geloof dat Hercules na de meest pikante van zijn heldendaden niet zo’n zoete afmatting voelde als ik telkens onderging na mijn colleges.

Zo was het vroeger. Tegenwoordig zijn mijn colleges alleen maar een kwelling voor me. Er verloopt nog geen half uur of ik begin een onoverkomelijke zwakte in mijn benen en schouders te voelen; ik ga in een stoel zitten, maar ben niet gewend om zittend college te geven; na een minuut sta ik op, ga staande door en ga dan weer zitten. Mijn mond is uitgedroogd, mijn stem wordt schor, het duizelt me... Om mijn toestand voor mijn gehoor verborgen te houden drink ik telkens wat water, ik hoest, snuit vaak mijn neus, alsof een verkoudheid me dwarszit, ik debiteer te pas en te onpas woordspelingen, en ten slotte kondig ik te vroeg de pauze aan. Maar het ergste is dat ik me schaam.

Mijn geweten en mijn verstand zeggen me dat het beste wat ik nu kan doen, is een afscheidscollege voor de jongens houden, hun mijn laatste woorden toevoegen, ze mijn zegen geven en mijn plaats afstaan aan iemand die jonger en sterker is dan ik. Maar God mag me veroordelen, ik heb de moed niet naar mijn geweten te handelen.

Ik ben helaas geen filosoof en geen theoloog. Ik ben me er goed van bewust dat ik niet langer dan een half jaar te leven heb; je zou denken dat mij nu vooral kwesties moesten bezighouden als het duister na de dood en de visioenen die mijn doodsslaap zullen bezoeken. Maar om wat voor reden dan ook wil mijn ziel niets van die kwesties weten, al erkent mijn verstand ten volle het belang ervan. Net als twintig, dertig jaar geleden interesseert mij ook nu mijn dood nadert uitsluitend de wetenschap. Wanneer ik mijn laatste adem uitblaas zal ik toch geloven dat wetenschap het voornaamste, het mooiste en noodzakelijkste in een mensenleven is, dat zij altijd de hoogste uiting van liefde was en zal blijven, en dat alleen door haar de mens de natuur en zichzelf zal overwinnen. Dat geloof is misschien naïef en onjuist gefundeerd, maar ik kan het niet helpen dat ik zo geloof en niet anders; dat geloof in mezelf onderdrukken kan ik niet.

Maar daar gaat het niet om. Ik vraag alleen consideratie te hebben met mijn zwakte en te begrijpen dat het ontnemen van de leerstoel en de leerlingen aan iemand die zich meer interesseert voor de lotgevallen van het beenmerg dan voor het uiteindelijke doel van de schepping, gelijkstaat met zijn kist boven hem dichtspijkeren zonder zijn dood af te wachten.

Door mijn slapeloosheid en het ingespannen gevecht met mijn toenemende zwakte gebeurt er iets vreemds met me. Midden in mijn college krijg ik ineens een brok in mijn keel, mijn ogen gaan kriebelen en ik voel een hartstochtelijk, hysterisch verlangen mijn armen naar voren te strekken en hardop te jammeren. Ik wil met luide stem schreeuwen dat het lot mij, een beroemd man, tot de doodstraf heeft veroordeeld, dat er over een half jaar of zo een ander in deze zaal de scepter zal zwaaien. Ik wil schreeuwen dat ik vergiftigd ben; nieuwe gedachten, waar ik vroeger geen weet van had, hebben de laatste dagen van mijn leven vergiftigd en houden niet op als muskieten in mijn hersens te steken... Op zulke momenten komt mijn toestand me zo afschuwelijk voor dat ik zou willen dat al mijn toehoorders ontzet zouden zijn, zouden opspringen en in panische angst wanhopig schreeuwend naar de uitgang zouden stormen.

Het is niet makkelijk zulke ogenblikken door te komen.

==

==

II

==

Na het college zit ik thuis te werken. Ik lees tijdschriften, dissertaties, of ik bereid me voor op het volgende college; soms schrijf ik wat. Ik werk met onderbrekingen, want ik moet ook bezoekers ontvangen.

De bel gaat. Het is een collega die over het werk komt praten. Hij betreedt mijn kamer met zijn hoed en wandelstok, strekt beide naar me uit en zegt: ‘Ik kom maar voor een ogenblik! Blijf toch zitten, collega! Een paar woordjes maar!’

We doen in de eerste plaats ons best om elkaar te tonen dat we beiden buitengewoon beleefd zijn en heel verheugd elkaar te zien. Ik laat hem in een stoel plaatsnemen en hij mij; daarbij strijken we elkaar voorzichtig over het middel en raken elkaars knopen aan, en het lijkt of we elkaar aftasten en bang zijn ons te branden. We lachen allebei, ofschoon we niets lachwekkends zeggen. Als we zitten, buigen we onze hoofden naar elkaar en beginnen halfluid te praten. Hoe hartelijk onze gevoelens jegens elkaar ook zijn, we kunnen toch niet nalaten onze woorden op te luisteren met allerhande Chinese beleefdheden van het soort ‘zoals u beliefde op te merken’ of ‘zoals ik al de eer had u te zeggen’, we kunnen niet anders dan schaterlachen als een van ons een grapje maakt, al is het nog zo flauw. Als we uitgesproken zijn over het werk staat de collega bruusk op, zwaait met zijn hoed in de richting van mijn werk en begint afscheid te nemen. Weer betasten we elkaar en lachen we. Ik begeleid hem tot de vestibule; daar help ik hem in zijn bontjas, hoewel hij die hoge eer op alle mogelijke manieren afslaat. Daarna, als Jegor de deur opendoet, verzekert de collega me dat ik kou zal vatten, maar ik doe of ik zelfs bereid ben tot op straat met hem mee te lopen. Als ik eindelijk in mijn studeerkamer terugkom staat er nog steeds een glimlach op mijn gezicht, vermoedelijk uit inertie.

Even later gaat weer de bel. Iemand komt de vestibule in, is lang bezig zijn jas uit te trekken en te hoesten. Jegor meldt dat er een student voor me is. Ik zeg: ‘Laat maar binnenkomen.’ Even later verschijnt er een jongeman met een innemend uiterlijk. Hij en ik verkeren nu al een jaar op gespannen voet: hij geeft op examens allerberoerdste antwoorden en ik geef hem enen. Van zulke jongeheren, die ik, om het in studententaal uit te drukken, laat sjezen of stralen, zijn er elk jaar een stuk of zeven. Degenen die zakken wegens incompetentie of ziekte dragen hun kruis meestal geduldig en marchanderen niet met me; marchanderen en bij me thuis komen doen alleen de sanguinische, joviale naturen die door verprutste examens hun eetlust verliezen of er hinder van ondervinden bij hun vaste operabezoek. Tegenover de eersten ben ik coulant, de laatsten zit ik het hele jaar achter de vodden.

‘Gaat u zitten,’ zeg ik tegen de bezoeker. ‘Wat hebt u me te vertellen?’

‘Neemt u me niet kwalijk, professor, dat ik u lastigval...’ begint hij hakkelend en zonder me aan te kijken. ‘Ik zou u niet durven storen als het niet... Ik heb al vijfmaal examen bij u afgelegd en... ben steeds gezakt. Ik wou u vragen om zo goed te zijn mij een voldoende te geven, want...’

Het argument waarmee alle luilakken aankomen is altijd hetzelfde: ze hebben uitstekende examens afgelegd in alle vakken, alleen bij mij zijn ze gezakt, en dat verbaast hen des te meer omdat ze voor mijn vak altijd heel hard gestudeerd hebben en de examenstof door en door kennen; ze zijn gezakt door een of ander onbegrijpelijk misverstand.

‘Neem me niet kwalijk, mijn vriend,’ zeg ik tegen de bezoeker, ‘ik kan u geen voldoende geven. Neem de collegestof nog eens door en kom dan terug. Dan zullen we zien.’

Pauze. Ik voel de lust in me opkomen de student een beetje te kwellen omdat hij meer van bier en de opera houdt dan van de wetenschap, en ik zeg met een zucht: ‘Volgens mij is het beste wat u nu kunt doen de medicijnenstudie helemaal vaarwel zeggen. Als het u, met uw capaciteiten, steeds maar niet lukt het examen te halen, hebt u kennelijk het verlangen noch de roeping om arts te worden.’

Het gezicht van de sanguinicus rekt zich uit.

‘Excuseer, professor,’ grijnst hij, ‘maar dat zou van mijn kant op zijn minst vreemd zijn. Vijf jaar studeren en dan ineens... afhaken!’

‘Ach wat! Beter vijf jaar weggooien dan later je hele leven een vak uitoefenen waar je niet van houdt.’

Maar ik krijg op hetzelfde moment medelijden met hem, en ik haast me te zeggen: ‘Maar u moet het zelf weten. Dus neem nog wat stof door en kom dan terug.’

‘Wanneer?’ vraagt de luilak dof.

‘Wanneer u wilt. Al was het morgen.’

En in zijn goedmoedige ogen lees ik: ik kan wel komen, maar jij rotzak laat me toch weer sjezen!

‘U wordt er natuurlijk niet geleerder van,’ zeg ik, ‘als u nog vijftien keer door mij wordt geëxamineerd, maar het staalt uw karakter. Daar mag u ook al blij om zijn.’

Er treedt een stilte in. Ik sta op en wacht tot de bezoeker weggaat, maar hij staat naar het raam te kijken, plukt aan zijn baardje en denkt na. Het wordt vervelend.

De sanguinicus heeft een aangename, melodieuze stem, pientere, spottende ogen, een prettig gezicht dat wat verfomfaaid is van het veelvuldige bier drinken en het lange liggen op de sofa; hij zou me vast veel interessants kunnen vertellen over de opera, over zijn liefdesavonturen, over zijn studiegenoten van wie hij houdt, maar helaas hoort het niet om daarover te praten. Ik had er graag naar geluisterd.

‘Professor! Ik geef u mijn erewoord dat als u mij een voldoende geeft, ik...’

Zodra dat ‘erewoord’ ter sprake komt zwaai ik met mijn armen en ga aan mijn bureau zitten. De student denkt nog even na en zegt mistroostig: ‘In dat geval, tot ziens... Mijn excuses.’

‘Tot ziens, mijn vriend. Het beste.’

Hij loopt onzeker naar de vestibule, trekt daar langzaam zijn jas aan en denkt als hij buiten staat waarschijnlijk weer lang na; als hij niets anders bedacht heeft dan ‘ouwe duivel’ aan mijn adres, gaat hij een slecht restaurant binnen om bier te drinken en te eten, en dan naar huis om te slapen. Rust in vrede, eerlijke werker!

Een derde bel. Er komt een jonge dokter binnen in een nieuw zwart pak, met een gouden bril en natuurlijk een witte stropdas. Hij stelt zich voor. Ik verzoek hem te gaan zitten en vraag wat er van zijn dienst is. De jonge dienaar der wetenschap begint enigszins geagiteerd te vertellen dat hij dit jaar zijn doctoraalexamen heeft gehaald en nu alleen nog zijn proefschrift moet schrijven. Hij zou bij mij willen werken, onder mijn leiding, en ik zou hem ten zeerste verplichten als ik hem een onderwerp voor zijn dissertatie aan de hand zou doen.

‘Ik zou u erg graag van dienst zijn, collega,’ zeg ik, ‘maar laten we het er allereerst over eens worden wat een dissertatie eigenlijk is. Onder die term wordt een werk verstaan dat het product is van zelfstandige arbeid. Nietwaar? Een werk geschreven over andermans onderwerp en onder andermans leiding heeft een andere naam...’

De doctorandus zwijgt. Ik word driftig en spring op van mijn stoel.

‘Waarom komen jullie allemaal bij mij – ik begrijp dat niet!’ roep ik boos. ‘Houd ik er soms een winkeltje op na? Ik handel niet in onderwerpen! Voor de duizend en zoveelste keer vraag ik jullie allemaal mij met rust te laten! Neemt u mij m’n onkiese optreden niet kwalijk, maar dit hangt me nu toch de keel uit!’

De doctorandus zegt niets, er verschijnt alleen een lichte blos bij zijn jukbeenderen. Zijn gezicht drukt hoge achting voor mijn beroemde naam en mijn geleerdheid uit, maar aan zijn ogen zie ik dat hij verachting heeft voor mijn stem, mijn deerniswekkende figuur en mijn nerveuze gebaren. In mijn toorn kom ik hem voor als een zonderling.

‘Ik heb geen winkeltje!’ zeg ik boos. ‘En ik sta perplex: waarom willen jullie niet zelfstandig zijn? Wat hebben jullie tegen vrijheid?’

Ik zeg een heleboel, en hij blijft zwijgen. Ten slotte kom ik langzamerhand tot bedaren, en natuurlijk geef ik toe. De doctorandus krijgt van mij een onderwerp dat geen stuiver waard is, hij zal onder mijn toezicht een proefschrift schrijven waar geen mens op zit te wachten, het in een doodsaai dispuut met waardigheid verdedigen en een wetenschappelijke graad krijgen waar hij niets aan heeft.

De bel kan ononderbroken rinkelen, maar ik beperk me hier tot vier bezoekers. De vierde bel gaat, en ik hoor bekende voetstappen, geritsel van een jurk, een lieve stem...

Achttien jaar geleden is een collega van me gestorven, een oogarts, die een zevenjarig dochtertje Katja en ongeveer zestigduizend roebel naliet. In zijn testament had hij mij tot voogd benoemd. Tot haar tiende heeft Katja in mijn gezin gewoond, daarna is ze in een kostschool ondergebracht en woonde ze alleen de zomermaanden bij mij, tijdens de vakantie. Ik had geen tijd me met haar opvoeding bezig te houden, ik heb haar maar bij tussenpozen gadegeslagen en daarom kan ik over haar kinderjaren heel weinig zeggen.

Het eerste wat in me opkomt en wat ik me graag herinner is het buitengewone vertrouwen waarmee ze mijn huis betrad en waarmee ze zich door dokters liet behandelen – een vertrouwen dat altijd van haar gezichtje straalde. Ook wanneer ze ergens in een hoekje zat met een verband om haar wang, zat ze steevast aandachtig naar iets te kijken; of ze dan zag hoe ik schreef en in boeken bladerde, of hoe mijn vrouw liep te redderen, of hoe de keukenmeid in de keuken aardappels schilde, of hoe de hond speelde, haar ogen drukten onveranderlijk een en hetzelfde uit: alles wat op deze wereld gebeurt is allemaal prachtig en verstandig. Ze was nieuwsgierig en praatte erg graag met mij. Dan kwam ze aan mijn bureau tegenover me zitten, volgde mijn bewegingen en stelde me vragen. Het interesseerde haar wat ik las, wat ik op de universiteit deed, of ik niet bang was voor lijken, wat ik met mijn salaris deed.

‘Vechten de studenten wel eens op de universiteit?’ vroeg ze.

‘Ja hoor, liefje.’

‘En laat u ze dan op hun knieën zitten?’

‘Jazeker.’

Ze vond het grappig dat de studenten vochten en dat ik ze op hun knieën liet zitten, en ze lachte. Het was een zachtaardig, geduldig en goedhartig kind. Ik heb heel wat keren moeten aanzien dat er iets van haar werd afgepakt, dat men haar zonder reden strafte of haar nieuwsgierigheid niet bevredigde; op zo’n moment raakte de constante uitdrukking van vertrouwen op haar gezicht vermengd met droefheid – meer niet. Ik verstond de kunst niet voor haar in de bres te springen, maar als ik die droefheid zag kreeg ik het verlangen haar naar me toe te trekken en haar op de toon van een oude kindermeid te beklagen: ‘Mijn lieve weesje!’

Ik herinner me ook nog dat ze ervan hield zich mooi aan te kleden en zich met parfum te besprenkelen. In dat opzicht leek ze op mij. Ik houd ook van mooie kleren en fijne parfums.

Het spijt me dat ik geen tijd en zin had het begin en de ontwikkeling te volgen van Katja’s passie, die haar geheel in zijn greep had toen ze veertien, vijftien jaar was. Ik bedoel haar hartstochtelijke liefde voor het toneel. Wanneer ze van kostschool haar vakantie bij ons kwam doorbrengen, praatte ze over niets met zoveel plezier en zoveel vuur als over toneelstukken en acteurs. Ze vermoeide ons met haar voortdurende gepraat over het theater. Mijn vrouw en de kinderen luisterden niet naar haar. Alleen ik miste de moed om haar mijn aandacht te onthouden. Wanneer de wens bij haar opkwam haar enthousiasme met iemand te delen, kwam ze mijn studeerkamer binnen en zei op smekende toon: ‘Nikolaj Stepanytsj, mag ik met u over toneel praten?’

Ik wees haar op de klok en zei: ‘Ik geef je een half uur. Begin maar.’

Naderhand bracht ze dozijnen portretten mee van acteurs en actrices die ze verafgoodde; weer later trachtte ze enige malen in amateurvoorstellingen mee te doen en ten slotte, toen ze haar opleiding af had, deelde ze me mee dat ze geboren was om toneelspeelster te worden.

Ik heb Katja’s voorliefde voor het toneel nooit gedeeld. Als een stuk goed is, hoef je volgens mij geen acteurs te belasten om de verlangde indruk te maken: men kan zich beperken tot lezen alleen. En als het stuk slecht is, maakt geen enkel toneelspel het goed.

In mijn jonge jaren ging ik vaak naar de schouwburg, en tegenwoordig bespreekt mijn gezin zo’n tweemaal per jaar een loge en word ik meegenomen ‘om er eens uit te zijn’. Dat is natuurlijk onvoldoende om het recht te hebben over toneel te oordelen; maar ik zal er toch iets over zeggen. Naar mijn mening is het toneel niet beter dan het dertig, veertig jaar geleden was. Net als vroeger kan ik in de schouwburggangen of foyers nergens een glas gewoon water bemachtigen. Net als vroeger laten de zaalwachters me twintig kopeken boete betalen voor mijn bontjas, terwijl er toch niets op tegen kan zijn om ’s winters warme kleren te dragen. Net als vroeger klinkt er in de pauzes zonder enige noodzaak muziek, die aan de indruk die je van het stuk gekregen hebt een nieuwe toevoegt waar je niet om gevraagd hebt. Net als vroeger gaan de mannen in de pauzes in de koffiekamer aan de drank. Als er geen verbetering te zien is in kleinigheden, hoef ik er in het groot niet naar te zoeken. Wanneer een acteur, van onder tot boven doordrenkt met toneeltradities en vooroordelen, probeert om een eenvoudige, gewone monoloog zoals ‘Te zijn of niet te zijn’ niet gewoon uit te spreken, maar beslist met gesis en stuiptrekkingen over zijn hele lichaam, of wanneer hij me koste wat kost probeert te overtuigen dat Tsjatski,12 die veel met idioten praat en verliefd is op een zottin, een heel intelligent persoon is en dat Lijden door verstand geen vervelend stuk is, dan waait me vanaf het toneel dezelfde routine tegemoet die me veertig jaar geleden al de keel uithing, toen ik getrakteerd werd op klassiek gejammer en slagen op de borst. En iedere keer kom ik conservatiever uit het theater dan ik er inging.

De sentimentele en goedgelovige massa kan ervan overtuigd worden dat het toneel in zijn huidige vorm een leerschool is. Maar wie bekend is met scholing in de ware betekenis trapt daar niet in. Ik weet niet hoe het over vijftig of honderd jaar zal zijn, maar zoals het nu is, kan het toneel slechts tot vermaak dienen. Maar dat vermaak is te duur om er gebruik van te blijven maken. Het berooft de staat van duizenden jonge, gezonde en begaafde mannen en vrouwen die, als ze zich niet aan het theater hadden gewijd, goede artsen, graanbouwers, leraressen en officieren hadden kunnen zijn; het berooft het publiek van de avonduren, de beste tijd voor geestelijke arbeid en collegiale gesprekken. En dan spreek ik nog niet over de geldverspilling en de zedelijke schade die de toeschouwer lijdt wanneer hij op het toneel moord, overspel en laster helemaal verkeerd ziet uitgebeeld.

Katja dacht er echter heel anders over. Ze verzekerde me dat het toneel, zelfs in zijn huidige vorm, hoger stond dan collegezalen, hoger dan boeken, hoger dan wat ook ter wereld. Het toneel – dat was een macht die in z’n eentje alle kunsten in zich verenigde, en toneelspelers waren zendelingen. Geen enkele kunst of wetenschap afzonderlijk was in staat zo sterk en zo waarachtig op de menselijke ziel in te werken als het toneel, en daarom was het niet voor niets dat een acteur van middelmatig formaat in het land een veel grotere populariteit genoot dan de beste geleerde of kunstenaar. En geen enkele publieke activiteit kon zoveel genot en bevrediging schenken als de toneelkunst.

En op een goede dag sloot Katja zich bij een gezelschap aan en vertrok, ik geloof naar Oefa, met medeneming van veel geld, een massa rooskleurige verwachtingen en een aristocratische kijk op de zaak.

Haar eerste brieven van onderweg waren verrassend. Bij het lezen ervan stond ik versteld dat die kleine velletjes papier zoveel jeugd, zuiverheid van hart en heilige naïviteit konden bevatten en tegelijk zoveel subtiele, zakelijke redeneringen die een goed mannelijk verstand tot eer hadden kunnen strekken. De Wolga, de natuur, de steden die ze bezocht, haar collega’s, haar successen en tegenslagen beschreef ze niet, maar bezong ze; elk regeltje ademde het vertrouwen dat ik gewend was op haar gezicht te zien – en dat met een massa taalfouten; leestekens ontbraken vrijwel geheel.

Er ging nog geen half jaar voorbij of ik ontving een hoogst poëtische en geëxalteerde brief, die begon met de woorden ‘Ik ben verliefd’. Bij de brief was een foto gevoegd van een jonge man met een gladgeschoren gezicht, een breedgerande hoed op en een plaid over zijn schouder. De daaropvolgende brieven waren even prachtig als de vorige, maar er stonden nu leestekens in, de taalfouten waren verdwenen en ze verrieden sterk een mannelijke invloed. Katja begon me te schrijven dat het een goed idee zou zijn ergens aan de Wolga een groot theater te bouwen, louter gefinancierd met een aandelenkapitaal, en bij die onderneming rijke kooplieden en reders te betrekken; dat zou veel geld opleveren, de recettes zouden enorm zijn, de spelers zouden op coöperatieve basis werken... Misschien was het ook werkelijk een goed plan, maar ik denk dat dergelijke verzinsels alleen aan een mannenbrein kunnen ontspruiten.

Hoe het ook zij, zo’n anderhalf, twee jaar leek alles goed te gaan: Katja had lief, geloofde in haar werk en was gelukkig; maar toen begon ik in haar brieven onmiskenbare tekenen van achteruitgang te ontdekken. Het begon ermee dat Katja bij mij over haar collega’s klaagde – dat was het eerste en meest onheilspellende symptoom: wanneer een jonge geleerde of literator zijn loopbaan begint met bittere klachten over geleerden of literatoren, dan wijst dat erop dat hij opgebrand is en niet meer geschikt voor zijn taak. Katja schreef dat haar collega’s niet op de repetities kwamen en nooit hun rollen kenden; uit de onzinnige stukken die ze opvoerden en hun gedrag op het toneel sprak bij elk van hen een volledige minachting voor het publiek; ter wille van de recette, het enige waarover ze spraken, verlaagden dramatische actrices zich tot het zingen van chansonnetjes, en tragediespelers zongen cabaretliedjes waarin bedrogen echtgenoten en zwangere ontrouwe vrouwen werden bespot enz. Al met al moest je verbaasd zijn dat dat provinciale gedoe nog steeds niet ten onder was gegaan en dat het aan zo’n dun en vergaan draadje kon blijven hangen.

Als antwoord zond ik Katja een lange en, ik moet het toegeven, erg vervelende brief. Ik schreef haar onder andere: ‘Ik heb me heel wat met oude toneelspelers mogen onderhouden, beste brave lieden die mij hun genegenheid geschonken hebben; uit de gesprekken met hen kon ik opmaken dat hun werkzaamheden niet zozeer door hun eigen verstand en hun vrije keus werden geleid als wel door de mode en de stemming van het publiek; de besten van hen hadden tijdens hun carrière in tragedies gespeeld, maar ook in operettes, Parijse kluchten en feeërieën, en telkens hadden ze evenzeer gemeend dat ze een rechte koers volgden en zich nuttig maakten. Dus je ziet, de wortel van het kwaad moet je niet bij de acteurs zoeken, maar dieper, in de kunst zelf en de houding daartegenover van de hele maatschappij.’ Die brief van mij ergerde Katja alleen maar. Ze antwoordde: ‘U en ik zingen uit verschillende opera’s. Ik schreef u niet over die beste brave lieden die u hun genegenheid hebben geschonken, maar over een bende schobbejakken die niets met braafheid gemeen hebben. Het is een troep wildemannen die alleen bij het toneel zijn beland omdat ze nergens anders zouden worden aangenomen, en die zichzelf alleen artiesten noemen omdat ze zo onbeschaamd zijn. Geen enkel talent, maar veel klungels, dronkelappen, intriganten en roddelaars. Ik kan u niet zeggen hoe bitter het voor mij is dat de kunst, waar ik zo van houd, in handen is gevallen van mensen die ik haat, dat de beste mensen het kwaad alleen van een afstand zien, het niet van nabij willen bekijken, en in plaats van tussenbeide te komen in een zwaarwichtige stijl gemeenplaatsen schrijven en een moraal prediken waar niemand op zit te wachten...’ enzovoort, alles in die trant.

Er ging niet veel tijd voorbij of ik kreeg een brief van deze inhoud: ‘Ik ben onmenselijk bedrogen. Ik kan het leven niet langer aan. Doet u maar met mijn geld zoals u nodig acht. Ik heb van u gehouden als van een vader en mijn enige vriend. Vergeef me.’

Het bleek dat haar hij tot de ‘troep wildemannen’ behoorde. Later heb ik uit zekere toespelingen kunnen opmaken dat Katja een poging tot zelfmoord heeft gedaan. Het schijnt dat ze zich wilde vergiftigen. Vermoedelijk was ze daarna ernstig ziek, want de volgende brief kreeg ik uit Jalta, waar de doktoren haar naar alle waarschijnlijkheid heen gestuurd hadden. Haar laatste brief aan mij bevatte het verzoek zo snel mogelijk duizend roebel naar Jalta te sturen, en hij eindigde zo: ‘Neem me niet kwalijk dat mijn brief zo somber is. Gisteren heb ik mijn kind begraven.’ Ze bracht ongeveer een jaar op de Krim door en kwam toen naar huis.

Ze heeft een jaar of vier rondgereisd, en gedurende die vier jaar heb ik tegenover haar, zo moet ik bekennen, een niet erg benijdenswaardige, vreemde rol gespeeld. Toen ze me eerst vertelde dat ze toneelspeelster ging worden en me daarna over haar liefde schreef, toen ze periodiek door een geest van spilzucht werd overmand en ik haar telkens, op haar aandringen, nu eens duizend, dan weer tweeduizend roebel moest sturen, toen ze me schreef over haar plan om een eind aan haar leven te maken en daarna over de dood van haar kind, raakte ik elke keer in verwarring, en mijn hele medeleven met haar lot kwam alleen daarin tot uitdrukking dat ik veel nadacht en lange, vervelende brieven schreef, die ik net zo goed niet had kunnen schrijven. Terwijl ik voor haar toch de rol van vader vervulde en van haar hield als van een dochter!

Katja woont nu een halve werst bij mij vandaan. Ze heeft een vijfkamerwoning gehuurd en zich tamelijk comfortabel ingericht, met de haar eigen goede smaak. Als iemand het op zich zou nemen haar interieur te schetsen zou de overheersende stemming van het tafereel luiheid zijn. Voor het luie lijf zijn er zachte canapés en zachte krukjes, voor luie voeten zijn er tapijten, voor luie ogen fletse, doffe of matte kleuren; voor de luie ziel is er een veelvoud aan goedkope waaiers en kleine schilderijtjes aan de muren, waarvan de originele uitvoering de inhoud overtreft; een overdaad aan tafeltjes en plankjes die vol staan met volkomen onnodige en waardeloze spulletjes, vormeloze lappen in plaats van gordijnen... Dat alles tezamen met een angst voor helle kleuren, voor symmetrie en ruimte getuigt behalve van geestelijke luiheid ook nog van een verwrongen natuurlijke smaak. Hele dagen lang ligt Katja op een canapé te lezen, bij voorkeur romans en verhalen. Ze gaat maar eens per dag het huis uit, in de middag, om mij op te zoeken.

Ik werk, en Katja zit niet ver bij me vandaan op een sofa en zwijgt, gehuld in een sjaal, alsof ze het koud heeft. Ik weet niet of het is omdat ze me sympathiek is of omdat ik gewend ben aan haar geregelde bezoeken toen ze nog een klein meisje was, maar haar aanwezigheid belet me niet me te concentreren. Af en toe vraag ik haar machinaal iets, zij antwoordt me heel kort; of ik draai me om naar haar om even uit te rusten en zie haar, in gedachten verzonken, een medisch tijdschrift of een krant doorkijken. Op zo’n moment merk ik dat haar gezicht niet meer de vroegere uitdrukking van vertrouwen vertoont. Haar uitdrukking is nu koud, onverschillig, verstrooid, als bij passagiers die lang op een trein moeten wachten. Ze is net als vroeger smaakvol en eenvoudig gekleed, maar achteloos; het is te zien dat haar kleding en haar kapsel heel wat te lijden hebben onder de canapés en schommelstoelen waarop ze hele dagen ligt. En ze is niet nieuwsgierig meer, zoals vroeger. Ze stelt me geen vragen meer, alsof ze alles in het leven al heeft meegemaakt en niet verwacht ooit nog iets nieuws te horen.

Tegen vier uur komt er wat leven in de salon en de huiskamer. Dan is Liza uit het conservatorium thuisgekomen en heeft een paar vriendinnen meegebracht. Je hoort pianospelen, het oefenen van stemmen en geschater; in de eetkamer is Jegor de tafel aan het dekken en met het servies aan het rinkelen.

‘Tot ziens,’ zegt Katja. ‘Ik ga vandaag niet naar ze toe. Ze moeten me maar excuseren. Ik heb geen tijd. Kom eens langs.’

Als ik haar tot de vestibule begeleid neemt ze me streng van hoofd tot voeten op en zegt misprijzend: ‘U wordt steeds magerder! Waarom laat u zich niet eens onderzoeken? Ik zal naar Sergej Fjodorovitsj toegaan en hem laten komen. Laat hij naar u kijken.’

‘Hoeft niet, Katja.’

‘Ik begrijp niet waar die familie van u haar ogen heeft! Fijne lui, zeg dat wel.’

Ze trekt met een bruuske beweging haar bontjasje aan, en daarbij vallen uit haar slordig opgemaakte kapsel steevast twee, drie spelden op de grond. Ze is te lui en heeft geen tijd om haar kapsel op orde te brengen; ze stopt de losgeraakte lokken onverschillig onder haar mutsje en gaat weg.

Als ik de eetkamer binnenkom vraagt mijn vrouw me: ‘Was Katja daarnet bij je? Waarom is ze niet bij ons binnengekomen? Vreemd hoor...’

‘Mama!’ zegt Liza verwijtend. ‘Als ze niet wil, laat haar dan. Wij hoeven niet voor haar op onze knieën te gaan.’

‘Je kunt zeggen wat je wilt, maar dit is een teken van minachting. Dat zit drie uur in de studeerkamer, maar vergeet ons helemaal. Enfin, ze moet het zelf weten.’

Varja en Liza hebben allebei een hekel aan Katja. Die hekel is onbegrijpelijk voor mij – om zoiets te begrijpen moet je waarschijnlijk een vrouw zijn. Ik verwed er mijn hoofd onder dat van de honderdvijftig jonge mannen die ik bijna dagelijks in mijn collegezaal zie, en van de honderd ouderen die ik wekelijks tegenkom, er nog niet één is die iets zou begrijpen van deze haat jegens Katja en die afkeer van haar verleden: haar buitenechtelijke zwangerschap en haar onwettige kind; en tegelijk kan ik me geen enkele mij bekende vrouw of meisje te binnen brengen die die gevoelens, bewust of instinctief, niet zou hebben. En dat niet omdat de vrouw deugdzamer en zuiverder zou zijn dan de man; want deugd en zuiverheid verschillen weinig van zondigheid als ze niet vrij zijn van kwaadaardige gevoelens. Ik verklaar het gewoon door de achterlijkheid van de vrouw. Het mistroostige gevoel van medelijden en gewetenswroeging dat de moderne man heeft bij de aanblik van ellende zegt mij veel meer over cultuur en morele wasdom dan haat en afkeer. De moderne vrouw is nog even huilerig en grofbesnaard als in de middeleeuwen. En volgens mij doen degenen die haar aanraden dezelfde opvoeding te krijgen als de man daar heel verstandig aan.

Mijn vrouw heeft ook een hekel aan Katja omdat die ooit actrice was, vanwege haar ondankbaarheid, haar trots, haar excentrieke gedrag en vanwege al die ontelbare ondeugden die de ene vrouw altijd in de andere weet te vinden.

Behalve mijn gezin en ik eten bij ons nog twee, drie vriendinnen van mijn dochter en Aleksandr Adolfovitsj Gnekker, Liza’s aanbidder en huwelijkskandidaat. Het is een jongeman met blond haar, niet ouder dan dertig, van gemiddelde lengte, zeer gezet, breedgeschouderd, met rossige bakkebaardjes bij zijn oren en een geverfd snorretje, dat zijn gladde bolle gezicht iets van een pop geeft. Hij gaat gekleed in een heel kort colbertje, een gekleurd vest, een pantalon met een patroon van grote ruiten, heel wijd van boven en heel nauw van onderen, en hij draagt gele schoenen zonder hakken. Hij heeft uitpuilende kreefteogen, zijn das lijkt op een kreeftestaart, en ik verbeeld me zelfs dat de hele jongeman een lucht van kreeftensoep verspreidt. Hij komt dagelijks bij ons, maar niemand in de familie weet van wat voor komaf hij is, wat voor opleiding hij gehad heeft en wat zijn middelen van bestaan zijn. Hij bespeelt geen instrument en zingt niet, maar heeft iets te maken met muziek en zang, verkoopt weleens een vleugel voor iemand, komt vaak in het conservatorium, kent alle beroemdheden en regelt van alles als er concerten zijn; hij oordeelt met veel autoriteit over muziek, en ik heb gemerkt dat allen graag met hem instemmen.

Rijke mensen hebben altijd klaplopers om zich heen; zo ook de wetenschappen en de kunsten. Ik geloof dat er geen kunst of wetenschap in de wereld is die vrij is van ‘vreemde lichamen’ als deze meneer Gnekker. Ik ben geen musicus en misschien vergis ik me over Gnekker, die ik ook slecht ken. Maar mij komen de autoriteit en de waardigheid waarmee hij bij de vleugel staat en luistert als er iemand speelt of zingt, nogal verdacht voor.

U kunt honderdmaal gentleman en geheimraad zijn, maar als u een dochter hebt, is er niets dat u vrijwaart voor de kleinburgerlijkheid die dikwijls door hofmakerij, verloving en bruiloft wordt overgedragen op uw woning en uw humeur. Ik kan me bijvoorbeeld maar niet verzoenen met de plechtige uitdrukking die mijn vrouw elke keer heeft als Gnekker bij ons zit, noch met de flessen Lafitte,13 port en sherry die alleen voor hem op tafel komen, zodat hij zich met eigen ogen kan overtuigen hoe breed en luxueus wij het hebben. Ik kan ook Liza’s hortende lach niet uitstaan, die ze op het conservatorium geleerd heeft, en haar manier om haar ogen half dicht te knijpen wanneer er mannenbezoek is. Maar het voornaamste is dat ik absoluut niet kan begrijpen waarom iedere dag een schepsel bij me over de vloer komt en mee-eet dat volkomen vreemd is aan mijn gewoonten, mijn wetenschap, mijn hele levenswijze en dat helemaal niet lijkt op de mensen van wie ik houd. Mijn vrouw en het personeel fluisteren dat dit ‘de aanstaande’ is, maar toch snap ik niets van zijn aanwezigheid, die mij hetzelfde gevoel van onthutsing geeft als wanneer er een Zoeloe naast me aan tafel zou worden gezet. Het komt me ook vreemd voor dat mijn dochter, die ik nog gewend ben als een kind te zien, zou houden van die das, die ogen, die zachte wangen...

Vroeger hield ik van het middagmaal of liet het me koud, maar nu brengt het niets dan verveling en ergernis in me teweeg. Sinds ik excellentie ben en decaan van de faculteit ben geweest vindt mijn gezin het om een of andere reden nodig ons menu en onze eetgewoonten volkomen te veranderen. In plaats van de eenvoudige gerechten waaraan ik gewend was toen ik student en arts was wordt me nu pureesoep voorgezet waarin witte sliertjes drijven, en niertjes in madera. Mijn generaalstitel14 en bekendheid hebben me voorgoed de koolsoep en de lekkere pasteien en de gans met appels en de brasem met grutten ontnomen. Ze hebben me ook onze gedienstige Agasja afgenomen, dat praatgrage en goedlachse oudje: in haar plaats dient nu Jegor het eten op, een stomme en arrogante kerel met een witte handschoen aan zijn rechterhand. De pauzes tussen de gangen zijn kort maar lijken abnormaal lang omdat er niets is om ze mee te vullen. Verdwenen zijn de vroegere vrolijkheid, de ongedwongen gesprekken, de grapjes, het gelach, weg zijn de vriendelijkheden over en weer en de blijdschap die de kinderen, mijn vrouw en mij altijd aanstak als we in de eetkamer bij elkaar kwamen; voor een drukbezet man als ik was het middageten de tijd van rust en weerzien, en voor mijn vrouw en de kinderen was het een feest, een weliswaar kort, maar licht en vrolijk moment, waarop ze wisten dat ik voor een half uur niet aan de wetenschap, niet aan de studenten toebehoorde, maar alleen aan hen en niemand anders. Weg is de kunst om dronken te worden van één glaasje, weg is Agasja, weg is de brasem met grutten, weg is de herrie waarmee kleine incidenten tijdens het eten altijd gepaard gingen, zoals bijvoorbeeld een vechtpartij onder tafel tussen de kat en de hond, of als er een compres van Katja’s wang in haar bord met soep viel.

Het tegenwoordige middagmaal beschrijven is even smakeloos als het nuttigen. Het gezicht van mijn vrouw drukt plechtigheid uit, een gemaakte gewichtigheid, naast haar gebruikelijke bezorgdheid. Ze kijkt ongerust naar onze borden en zegt: ‘Ik zie dat jullie het vlees niet lekker vinden... Zeg eens: smaakt het jullie niet?’ En ik moet dan antwoorden: ‘Je maakt je zorgen om niets, lieve, het vlees is heel lekker.’ Waarop zij: ‘Jij neemt het altijd voor me op, Nikolaj Stepanytsj, maar je zegt nooit de waarheid. Waarom heeft Aleksandr Adolfovitsj dan zo weinig gegeten?’ en zo gaat dat tijdens het hele middagmaal door. Liza zit hortend te schateren en knijpt haar ogen half dicht. Ik kijk naar hen beiden, en nu pas, aan tafel, wordt het mij volkomen duidelijk dat het innerlijke leven van die twee zich allang aan mijn waarneming heeft onttrokken. Ik krijg het gevoel alsof ik ooit thuis woonde met mijn echte gezin, terwijl ik nu als een gast aan tafel zit bij een vrouw die de mijne niet is en kijk naar een niet echte Liza. Er heeft in beiden een hele ommekeer plaatsgehad, en ik heb het lange proces dat deze ommekeer heeft bewerkstelligd niet opgemerkt; geen wonder dat ik er niets van snap. Waarom heeft die verandering plaatsgehad? Ik weet het niet. Misschien zit hem de hele narigheid daarin dat God mijn vrouw en dochter niet zoveel kracht heeft gegeven als mij. Van kindsbeen af ben ik gewend invloeden van buitenaf te weerstaan en heb ik me behoorlijk gehard; catastrofes in het leven als bekendheid, een generaalstitel, de overgang van betrekkelijke welstand naar een leven boven mijn stand, kennismaking met de hogere kringen en zo meer – dat heeft mij nauwelijks aangeraakt, ik ben er heel en ongeschonden onder gebleven; maar op mijn vrouw en Liza, die zwak en niet gehard zijn, is het allemaal neergekomen als een grote klomp sneeuw, en het heeft ze verstikt.

De jongedames en Gnekker praten over fuga’s en contrapunten, over zangers en pianisten, over Bach en Brahms, en mijn vrouw, bang voor een muzikale weetniet aangezien te worden, glimlacht meevoelend en mompelt: ‘Dat is een verrukkelijk stuk... Het is toch niet waar? Wat u zegt...’ Gnekker zit gewichtig te eten, maakt gewichtig grapjes en hoort de opmerkingen van de jongedames minzaam aan. Af en toe krijgt hij een verlangen om slecht Frans te spreken, en dan acht hij het om een of andere reden noodzakelijk mij votre excellence te noemen.

En ik ben nors. Kennelijk zit ik hun allemaal in de weg, en zij zitten mij in de weg. Ik heb vroeger nooit echt iets geweten van het antagonisme tussen de standen, maar nu word ik door iets van dien aard gekweld. Ik probeer in Gnekker alleen maar slechte eigenschappen te ontdekken, die vind ik al snel, en het vreet aan me dat er op zijn plaats als huwelijkskandidaat iemand zit die niet tot mijn kring behoort. Zijn aanwezigheid heeft in nog een ander opzicht een slechte uitwerking op me. Als ik alleen ben of in gezelschap van mensen die ik graag mag, denk ik nooit aan mijn verdiensten, of als ik er al aan denk schijnen ze me nietig toe, alsof ik pas sinds gisteren een geleerde ben; maar in bijzijn van mensen als Gnekker komen mijn verdiensten me voor als een formidabele berg waarvan de top in de wolken verdwijnt, terwijl aan de voet, voor het oog nauwelijks waarneembaar, de Gnekkers bewegen.

Na het middagmaal ga ik naar mijn studeerkamer en rook daar mijn pijp, de enige die ik de hele dag rook, overblijfsel van mijn slechte gewoonte van lang geleden om van de ochtend tot de nacht te paffen. Terwijl ik rook komt mijn vrouw binnen en gaat zitten om met me te praten. Net als ’s morgens weet ik van tevoren waarover ons gesprek zal gaan.

‘Wij moeten eens ernstig met elkaar praten, Nikolaj Stepanytsj,’ begint ze. ‘Ik heb het over Liza... Waarom heb jij daar geen aandacht voor?’

‘Wat bedoel je?’

‘Je doet of je niets in de gaten hebt, maar dat is niet in de haak. Je mag er niet licht over denken... Gnekker heeft plannen met Liza... Wat zeg jij daarvan?’

‘Ik kan niet beweren dat hij een slecht mens is, want ik ken hem niet, maar dat ik hem niet mag, dat heb ik je al duizendmaal gezegd.’

‘Maar zo gaat dat niet... dat kan niet...’

Ze staat op en loopt opgewonden door de kamer.

‘Zo kun je niet redeneren als het om een serieuze stap gaat...’ zegt ze. ‘Als het geluk van je dochter op het spel staat moet je alle persoonlijke overwegingen laten vallen. Ik weet dat hij je niet sympathiek is... Goed... Als we hem nu afwijzen en alles in de war gooien, sta jij er dan voor in dat Liza ons dat niet haar hele leven kwalijk zal nemen? Bruidegoms liggen tegenwoordig niet voor het oprapen en het zou kunnen gebeuren dat zich geen andere partij meer voordoet... Hij houdt erg van Liza en zij lijkt op hem gesteld te zijn... Hij heeft natuurlijk geen vaste positie, maar wat doe je daaraan? Met Gods hulp zal hij mettertijd wel ergens vaste voet aan de grond krijgen. Hij komt uit een goede familie en is welgesteld.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Heeft hij gezegd. Zijn vader heeft in Charkov een groot huis en dicht bij Charkov een landgoed. Kortom, Nikolaj Stepanytsj, je zult absoluut naar Charkov moeten.’

‘Waarom?’

‘Om daar je licht op te steken... Je kent daar professoren, die zullen je helpen. Ik zou zelf wel gaan, maar ik ben een vrouw. Dat kan niet...’

‘Ik ga niet naar Charkov,’ zeg ik grimmig.

Mijn vrouw schrikt en op haar gezicht verschijnt een uitdrukking van kwellende pijn.

‘Om godswil, Nikolaj Stepanytsj!’ smeekt ze snikkend. ‘Om godswil, verlos me van deze zware last! Ik lijd er zo onder!’

Het doet me pijn haar zo te zien.

‘Nou goed, Varja,’ zeg ik vriendelijk. ‘Als je dat graag hebt, best, dan ga ik naar Charkov en doe ik alles wat je maar wilt.’

Ze drukt haar zakdoekje tegen haar ogen en gaat naar haar kamer om te huilen. Ik blijf alleen achter.

Even later wordt het licht gebracht. Op de muren en de vloer verschijnen de bekende schaduwen van de stoelen en de lampekap, die me allang de keel uithangen, en als ik ernaar kijk, schijnt het me toe dat het al nacht is en dat mijn vervloekte slapeloosheid al begint. Ik ga op bed liggen, sta dan op en loop wat rond, ga dan weer liggen... Gewoonlijk bereikt mijn nerveuze spanning zijn hoogtepunt na het middageten, vóór de avond valt. Ik moet zomaar huilen en verstop mijn hoofd onder het kussen... Op zo’n moment ben ik bang dat er iemand binnenkomt, bang plotseling te sterven, ik schaam me voor mijn tranen en al met al voltrekt zich in mijn binnenste iets ondraaglijks. Ik voel dat ik mijn lamp, de boeken, de schaduwen op de vloer niet langer kan aanzien en de stemmen die uit de huiskamer klinken niet langer kan aanhoren. Een onzichtbare en onbevattelijke kracht jaagt me ruw mijn woning uit. Ik spring op, kleed me haastig aan en ga stilletjes, zodat mijn huisgenoten het niet merken, de straat op. Waar moet ik heen?

Het antwoord op die vraag zit allang in mijn hoofd: naar Katja.

==

==

III

==

Ze ligt zoals gewoonlijk op de divan of de canapé iets te lezen. Als ze me ziet richt ze lui haar hoofd op, gaat zitten en reikt me haar hand.

‘En jij ligt maar,’ zeg ik nadat ik even gezwegen heb en wat op adem ben gekomen. ‘Dat is niet gezond. Je zou wat moeten uitvoeren.’

‘Wat?’

‘Je zou wat moeten uitvoeren, zeg ik.’

‘Wat dan? Een vrouw kan alleen een gewone arbeidster worden of een actrice.’

‘Nou, en? Als je geen arbeidster kunt zijn, word dan actrice.’

Ze zwijgt.

‘Je zou moeten trouwen,’ zeg ik half schertsend.

‘Er is niemand. En het heeft geen zin.’

‘Maar zo kun je niet blijven leven.’

‘Zonder echtgenoot? ’t Mocht wat! Mannen bij de vleet, maar je moet er maar zin in hebben.’

‘Dat is niet mooi, Katja.’

‘Wat is niet mooi?’

‘Wat je daarnet zei.’

Katja merkt dat ik onaangenaam getroffen ben, en om de slechte indruk uit te wissen zegt ze: ‘Kom mee. Deze kant op. Kijk.’

Ze brengt me naar een klein, heel knus kamertje en zegt, wijzend op een bureau: ‘Kijk... Dat heb ik voor u ingericht. Hier kunt u werken. Kom elke dag hier en breng uw werk mee. Daar bij u thuis vallen ze u alleen maar lastig. Dus komt u hier werken? Wilt u dat?’

Om haar niet met een weigering te verdrieten antwoord ik dat ik bij haar zal komen werken en dat het gezellige kamertje me heel goed bevalt. Dan gaan we er beiden zitten en beginnen te praten.

De warmte, de knusse inrichting en de aanwezigheid van een mij sympathiek wezen brengen me nu niet in een tevreden stemming, zoals vroeger, maar wekken een sterke behoefte om te klagen en te mopperen. Om een of andere reden komt het me voor dat ik me door te jammeren en te foeteren beter zal voelen.

‘Het is slecht met me gesteld, lieverd!’ begin ik met een zucht. ‘Heel slecht...’

‘Wat is er aan de hand?’

‘Zie je, dit is er aan de hand, mijn kind. Het beste en heiligste recht van koningen is het recht om genade te schenken. En ik heb mezelf altijd een koning gevoeld, want ik maakte onbeperkt gebruik van dat recht. Ik heb nooit veroordeeld, ik was inschikkelijk en vergaf iedereen rechts en links graag. Waar anderen protesteerden en zich opwonden gaf ik alleen goede raad en trachtte ik te overtuigen. Mijn hele leven heb ik alleen maar geprobeerd mijn aanwezigheid draaglijk te maken voor mijn gezin, de studenten, mijn collega’s en het personeel. En die houding tegenover mijn medemensen heeft op degenen die om mij heen verkeerden een opvoedkundige werking gehad, dat weet ik. Maar ik ben geen koning meer. Er voltrekt zich in mij iets dat alleen slaven past: in mijn hoofd zwermen dag en nacht kwaadaardige gedachten en in mijn hart hebben zich gevoelens genesteld die ik vroeger nooit heb gekend. Ik haat en veracht en ben verontwaardigd en opstandig en bang. Ik ben overdreven streng, veeleisend, prikkelbaar, onvriendelijk, achterdochtig geworden. Zelfs dingen die me vroeger alleen maar aanleiding gaven een extra grapje te maken en goedhartig te lachen roepen nu sombere gevoelens in me op. Ook mijn logica is veranderd: vroeger verachtte ik alleen geld, nu keert mijn wrok zich niet tegen geld, maar tegen rijkaards, alsof het hun schuld is; vroeger haatte ik geweld en willekeur, nu diegenen die geweld gebruiken, alsof alleen zij schuldig zijn, en niet wij allen, die elkaar niet kunnen opvoeden. Wat heeft dit te betekenen? Als die nieuwe gedachten en gevoelens uit een verandering van overtuigingen voortkomen, waar kan die verandering dan vandaan komen? Is de wereld slechter geworden en ik beter, of was ik vroeger blind en onverschillig? Of, als die verandering voortkomt uit een algemeen verval van fysieke en geestelijke krachten – ik ben immers ziek en verlies elke dag gewicht – dan is mijn toestand jammerlijk: dan betekent het dat mijn nieuwe gedachten abnormaal en ongezond zijn, dan moet ik me ervoor schamen en ze waardeloos vinden...’

‘Uw ziekte heeft er niets mee te maken,’ valt Katja me in de rede. ‘Uw ogen zijn gewoon opengegaan, dat is alles. U bent gaan zien wat u vroeger om een of andere reden niet wilde opmerken. Volgens mij moet u in de eerste plaats definitief breken met uw gezin en weggaan.’

‘Je praat onzin.’

‘U houdt niet meer van ze, waarom uzelf dan een rad voor ogen draaien? En is dat nu een gezin? Het zijn nullen! Zouden ze vandaag sterven, dan zou morgen geen mens hun afwezigheid opmerken.’

Katja veracht mijn vrouw en dochter even erg als zij een hekel aan haar hebben. Je mag in onze tijd niet echt spreken over het recht van mensen om elkaar te verachten. Maar wanneer je op Katja’s standpunt gaat staan en erkent dat dit recht bestaat, zul je toch inzien dat ze net zoveel recht heeft mijn vrouw en Liza te minachten als zij hebben haar te haten.

‘Nullen!’ herhaalt ze. ‘Hebt u vandaag middageten gehad? Hoe is het mogelijk dat ze niet vergeten zijn u aan tafel te roepen! Dat ze zich uw bestaan nog herinneren!’

‘Katja,’ zeg ik streng, ‘ik verzoek je je mond te houden.’

‘Denkt u dat ik het leuk vind over hen te praten? Ik zou blij zijn als ik ze helemaal niet gekend had. Luister naar mij, mijn beste: laat alles in de steek en vertrek. Ga naar het buitenland. Hoe eerder hoe beter.’

‘Wat een onzin! En de universiteit?’

‘De universiteit ook. Wat hebt u eraan? Het levert toch allemaal niets op. U geeft al dertig jaar college, maar waar zijn uw leerlingen? Hebt u veel gerenommeerde geleerden afgeleverd? Tel ze maar eens! En om het aantal dokters te vermenigvuldigen die de onwetendheid van de mensen exploiteren en honderdduizenden roebels in de wacht slepen, daarvoor hoef je geen talentvol en goed mens te zijn. U bent daar overbodig.’

‘Mijn hemel, wat ben je venijnig!’ zeg ik geschrokken. ‘Wat ben je venijnig! Hou je mond, of ik ga weg! Op zulke venijnigheden heb ik geen antwoord.’

Het dienstmeisje komt binnen en roept voor de thee. Bij de samowar verandert het gespreksonderwerp gelukkig. Nadat ik mijn klachten de vrije loop heb gelaten, heb ik nu zin toe te geven aan een andere zwakte van de oude dag: herinneringen. Ik vertel Katja over mijn verleden, en tot mijn grote verbazing maak ik haar deelgenoot van details waarvan ik zelfs niet vermoedde dat ze in mijn geheugen nog intact waren. Ze luistert met vertedering en trots en met ingehouden adem naar me. Ik vertel haar vooral graag over het seminarie waarop ik heb gezeten en mijn droom om op de universiteit te komen.

‘Ik liep dan rond in onze seminarietuin...’ vertel ik. ‘De wind voert uit een verre kroeg het gejank van een harmonica en een liedje aan, of er snelt een trojka met belletjes langs de schutting van het seminarie, en dat was al meer dan genoeg om mijn borst, en zelfs mijn buik, mijn armen en benen ineens met een geluksgevoel te vervullen... Je luistert naar die harmonica of die wegstervende belletjes, en je denkt je in dat je arts bent en ziet taferelen voor je, het ene al mooier dan het andere. En mijn dromen zijn uitgekomen zoals je ziet. Ik heb meer ontvangen dan ik durfde te hopen. Dertig jaar lang ben ik een geliefd hoogleraar geweest, ik had voortreffelijke collega’s, genoot roem en eer. Ik werd verliefd, trouwde uit hartstochtelijke liefde, had kinderen. Kortom, als ik terugkijk doet mijn hele leven zich aan me voor als een mooie, met talent samengestelde compositie. Nu moet ik alleen nog zien de finale niet te bederven. Daarvoor moet ik zien te sterven als een man. Als de dood inderdaad dreigt, dan moet die tegemoetgetreden worden zoals het een leraar, een geleerde en een burger van een christelijke staat past: welgemoed en met rustige ziel. Maar ik bederf de finale. Ik verdrink, ren naar jou, smeek om hulp – en jij zegt: verdrink maar, zo hoort het.’

Maar daar gaat de bel in de vestibule. Katja en ik herkennen het geluid en zeggen: ‘Dat moet Michail Fjodorovitsj zijn.’

En inderdaad komt even later mijn collega, de filoloog Michail Fjodorovitsj binnen, een lange, goedgebouwde man van een jaar of vijftig met een dikke grijze bos haar, zwarte wenkbrauwen en een gladgeschoren gezicht. Het is een beste man en een puike collega. Hij stamt uit een oude adelsfamilie die tamelijk gelukkig en begaafd is en een aanzienlijke rol in de geschiedenis van onze literatuur en beschaving heeft gespeeld. Hij is intelligent, begaafd, zeer ontwikkeld, maar niet zonder eigenaardigheden. Tot op zekere hoogte zijn wij allemaal vreemde snuiters en zonderlingen, maar zijn eigenaardigheden zijn uitzonderlijk en niet zonder gevaar voor zijn kennissen. Onder die laatsten ken ik er heel wat die door zijn vreemde kuren volslagen blind zijn voor zijn talrijke verdiensten.

Binnentredend trekt hij langzaam zijn handschoenen uit en zegt met een fluwelen basstem: ‘Hallo! Jullie drinken thee? Dat komt goed uit! Het is bitter koud.’

Daarop gaat hij aan tafel zitten, pakt een glas en begint meteen te praten. Het meest typische in zijn manier van spreken is zijn constant badinerende toon, een soort mengsel van filosofie en spot, net als bij Shakespeare’s doodgravers. Hij heeft het altijd over ernstige zaken, maar spreekt nooit in ernst. Zijn oordelen zijn altijd bijtend, agressief, maar dankzij zijn zachte, gelijkmatige, schertsende toon doet dat bijtende en agressieve geen pijn aan je oren, en je went er gauw aan. Iedere avond komt hij met vijf, zes anekdoten uit het universitaire leven, en daarmee begint hij gewoonlijk zodra hij aan tafel zit.

‘Lieve hemel!’ zucht hij, terwijl hij spottend zijn zwarte wenkbrauwen op en neer laat gaan. ‘Er zijn me toch een komieken op deze wereld!’

‘Hoezo?’ vraagt Katja.

‘Ik kom vandaag van college en ontmoet op de trap die oude idioot, onze NN... Hij loopt zoals gewoonlijk met zijn paardenkin vooruitgestoken en zoekt iemand om tegen te klagen over zijn migraine, zijn vrouw en de studenten, die zijn colleges niet willen volgen. O jé, denk ik, hij heeft me gezien – nu ben ik de klos, geen ontkomen meer aan...’

En zo gaat het door in dezelfde trant. Ofwel hij begint zo: ‘Ik was gisteren op de openbare lezing van onze ZZ. Ik sta verbaasd hoe onze alma mater er, o gruwel, toe komt het publiek zulke onbenullen en gepatenteerde sukkels als die ZZ voor te schotelen. Dat is toch een idioot van Europees formaat! Lieve help, een tweede in zijn soort kun je in heel Europa met geen lantarentje vinden! Hij geeft college, kunt u zich dat voorstellen, alsof hij op een zuurtje zuigt: sjoe-sjoe-sjoe... De moed is hem in de schoenen gezakt, hij kan zijn eigen handschrift nauwelijks ontcijferen, zijn gedachtetjes komen nauwelijks vooruit, met de snelheid van een fietsende archimandriet, en wat het ergste is: je komt er absoluut niet achter wat hij nou eigenlijk wil zeggen. Verschrikkelijk saai, de vliegen vallen er dood bij neer. Zoiets saais is alleen te vergelijken met de jaarsluiting in de aula als de traditionele rede wordt uitgesproken, de duivel mag hem halen.’

En meteen daarop een plotselinge overgang: ‘Een jaar of drie geleden, Nikolaj Stepanovitsj zal het zich herinneren, was het mijn beurt die rede te houden. Het was smoorheet, drukkend, mijn uniform knelde onder mijn oksels – om dood te gaan! Ik lees mijn tekst voor, een half uur, een uur, anderhalf, twee uur... Nou, denk ik, goddank, nog maar tien bladzijden. En aan het eind zaten vier bladzijden die ik best kon overslaan, dus ik nam me voor ze weg te laten. Dus nog maar zes bladzijden, denk ik. Maar stel je voor, ik kijk vluchtig vóór me en zie op de voorste rij naast elkaar een generaal met een sjerp en een bisschop zitten. De stakkers waren verstijfd van verveling, ze sperden hun ogen open om niet in slaap te vallen, en toch trachtten ze hun gezichten een uitdrukking van aandacht te geven en te doen of ze mijn lezing begrepen en interessant vonden. Nou, dacht ik, als jullie het interessant vinden, zullen jullie ervan lusten! Ik zal jullie krijgen! En ik las ook die vier bladzijden nog voor.’

Wanneer hij spreekt glimlachen bij hem, zoals gewoonlijk bij spotlustige lieden, alleen zijn ogen en wenkbrauwen. In die ogen zit dan geen haat, geen nijd, maar veel spitsvondigheid en die speciale vosachtige sluwheid die je alleen bij mensen met een grote opmerkingsgave kunt aantreffen. Om nog even op die ogen door te gaan, ik heb nog een bijzonderheid opgemerkt. Als hij een glas van Katja aanneemt, naar een opmerking van haar luistert of haar met zijn blik volgt als ze even de kamer uitgaat, zie ik in zijn ogen iets teders, smekends en zuivers doorschemeren...

Het dienstmeisje ruimt de samowar op en serveert een groot stuk kaas, fruit en een fles Krim-champagne, tamelijk slechte wijn, waarvan Katja is gaan houden toen ze op de Krim woonde. Michail Fjodorovitsj neemt twee kaartspelen van de etagère en gaat een patience leggen. Naar hij verzekert vereisen sommige patiencespelen veel scherpzinnigheid en concentratie; niettemin houdt hij tijdens het spelen niet op zich te vermaken met gepraat. Katja volgt zijn kaarten aandachtig en helpt hem, meer door haar mimiek dan door woorden. Ze drinkt de hele avond niet meer dan twee glaasjes wijn; ik drink een kwart glas; de rest van de fles valt Michail Fjodorovitsj ten deel, die veel kan drinken en nooit dronken wordt.

Terwijl hij aan zijn patience zit bespreken we allerlei problemen, meestal van hogere orde, waarbij datgene wat we het meeste liefhebben, de wetenschap, er het meest van langs krijgt.

‘De wetenschap heeft goddank haar tijd gehad,’ zegt Michail Fjodorovitsj langzaam. ‘Haar liedje is uit. Jawel. De mensheid begint al de behoefte te voelen haar door iets anders te vervangen. Ze is groot geworden op grond van vooroordelen, door vooroordelen gevoed, en vormt nu net zo’n kwintessens van vooroordelen als haar afgeleefde grootmoeders: alchemie, metafysica en filosofie. En inderdaad, wat heeft ze de mensheid gegeven? Tussen geleerde Europeanen en Chinezen, die helemaal niet aan wetenschap doen, bestaat maar een minuscuul, puur uiterlijk verschil. De Chinezen hebben nooit wetenschap gekend, maar wat hebben ze daardoor gemist?’

‘Vliegen kennen ook geen wetenschap,’ zeg ik, ‘wat bewijst dat?’

‘U maakt u ten onrechte boos, Nikolaj Stepanytsj. Ik zeg dat immers hier, onder ons... Ik ben voorzichtiger dan u denkt, ik ga dat niet publiekelijk beweren, godbewaarme! Onder de massa leeft het vooroordeel dat de wetenschappen en kunsten hoger staan dan landbouw, handel en nijverheid. Onze sekte voedt zich met dat vooroordeel, en het is niet aan ons om het uit te roeien. Godbewaarme!’

Tijdens zijn patience krijgt ook de jeugd een veeg uit de pan.

‘Ons publiek is tegenwoordig vervlakt,’ zucht Michail Fjodorovitsj. ‘Ik heb het nu niet eens over idealen en zo, maar als ze maar goed konden werken en denken! “Bedroefd van hart bezie ik onze generatie”15 – zo is het precies.’

‘Ja, ze zijn verschrikkelijk vervlakt,’ valt Katja hem bij. ‘Zegt u eens, hebt u de laatste vijf, tien jaar ook maar één buitengewone student gehad?’

‘Ik weet niet hoe het bij andere hoogleraren is, maar ik kan me er geen herinneren.’

‘Ik heb in mijn leven heel wat studenten, heel wat jonge geleerden van u gezien, en heel wat toneelspelers... en tja, ik heb nooit het geluk gehad een held, een talent of zelfs maar een interessant mens te ontmoeten. Het is allemaal grijs, onbegaafd, gezwollen en pretentieus...’

Al die gesprekken over de vervlakking van de jeugd maken op mij telkens de indruk dat ik toevallig een misprijzend gesprek over mijn dochter afluister. Het kwetst me dat de beschuldigingen zo algemeen zijn, dat ze berusten op zulke allang versleten gemeenplaatsen, zulke schrikbeelden als vervlakking en de afwezigheid van idealen, of dat ze verwijzen naar het luisterrijke verleden. Iedere beschuldiging, zelfs als die in damesgezelschap wordt geuit, moet zo precies mogelijk worden geformuleerd, anders is het geen beschuldiging, maar ongefundeerde laster, fatsoenlijke mensen onwaardig.

Ik ben oud, ben al dertig jaar in functie, maar ik merk niets van vervlakking of van de afwezigheid van idealen, ik vind niet dat het nu slechter is dan voorheen. Mijn portier, Nikolaj, wiens ervaring in dit geval van waarde is, zegt dat de tegenwoordige studenten niet beter en niet slechter zijn dan die van vroeger.

Als ze mij zouden vragen wat me niet bevalt in mijn huidige leerlingen, zou ik daar niet onmiddellijk en niet veel op antwoorden, maar wel in tamelijk exacte termen. Ik ken hun tekortkomingen en dus hoef ik me niet in een wolk van gemeenplaatsen te hullen. Wat mij niet bevalt is dat ze roken, alcohol gebruiken en laat trouwen; dat ze zorgeloos zijn en vaak zo onverschillig dat ze hongerlijdende studenten in hun midden niet helpen en hun schuld aan de Vereniging tot Bijstand aan Studenten niet afbetalen. Ze kennen geen moderne talen en drukken zich slecht uit in het Russisch; gisteren nog klaagde een collega, een hygiënist, tegen mij dat hij tweemaal zoveel colleges moet geven als vroeger omdat ze weinig weten van natuurkunde en helemaal niets van meteorologie. Ze laten zich graag beïnvloeden door moderne schrijvers, ook de mindere, maar staan volkomen onverschillig tegenover klassieken als Shakespeare, Marcus Aurelius, Epictetus of Pascal; en dat onvermogen om het grote van het kleine te onderscheiden verraadt bovenal hun onpraktische kijk op het leven. Alle lastige kwesties van een min of meer maatschappelijk karakter (de migratiekwestie bijvoorbeeld) proberen ze op te lossen met handtekeningenlijsten, niet door middel van wetenschappelijk onderzoek en experiment, hoewel die laatste methode hun geheel ter beschikking staat en het meest aan hun roeping beantwoordt. Ze worden graag specialist in opleiding, assistent, laborant, stagiair, en zijn bereid die posities tot hun veertigste te bekleden, hoewel zelfstandigheid, een gevoel van vrijheid en persoonlijk initiatief in de wetenschap niet minder nodig zijn dan bijvoorbeeld in de kunst of de handel. Ik heb leerlingen en toehoorders, maar geen medewerkers en opvolgers; daarom: ik mag ze graag, heb een zwak voor ze, maar ik ben niet trots op ze. Enzovoort, enzovoort...

Dergelijke tekortkomingen, hoe talrijk ze ook mogen zijn, kunnen alleen een kleinhartig en vreesachtig iemand een pessimistische of twistzieke stemming bezorgen. Ze zijn van toevallige, voorbijgaande aard en hangen geheel af van de levensomstandigheden; er is niet meer dan een jaar of tien voor nodig om ze te laten verdwijnen of plaats te laten maken voor andere, nieuwe tekortkomingen, die onvermijdelijk zijn en op hun beurt kleinhartige lieden schrik zullen aanjagen. De studentenzonden ergeren me vaak genoeg, maar die ergernis is niets vergeleken met de vreugde die ik al dertig jaar ondervind wanneer ik met leerlingen in gesprek ben, hun college geef, hun onderlinge verhoudingen observeer en ze vergelijk met mensen uit andere kringen.

Michail Fjodorovitsj roddelt, Katja luistert, en geen van tweeën merken ze in wat voor diepe afgrond ze langzaam maar zeker getrokken worden door zo’n ogenschijnlijk onschuldig vermaak als het veroordelen van je naasten. Ze voelen niet dat een gewoon gesprek allengs overgaat in hoon en spotternij en dat ze allebei zelfs lasterlijke methodes beginnen te gebruiken.

‘Je komt soms rare kwasten tegen,’ zegt Michail Fjodorovitsj. ‘Gisteren kom ik bij onze Jegor Petrovitsj en tref daar een studentje aan, een van uw medici, ik geloof een derdejaars. Zo’n facie... in de stijl van Dobroljoebov,16 op zijn voorhoofd het stempel van diepzinnigheid. We raakten in gesprek. “Ja ja, het is me wat, meneertje,” zeg ik. “Ik heb gelezen,” zeg ik, “dat een of andere Duitser – ik ben zijn naam vergeten – uit menselijke hersens een nieuw alkaloïde verkregen heeft: idiotine.” En wat denkt u? Hij geloofde het en toverde zelfs een uitdrukking van ontzag op zijn gezicht: wat wij medici al niet kunnen! Of laatst kom ik in de schouwburg. Ik ga zitten. Pal vóór me, op de volgende rij, zitten er twee: een van het uitverkoren volk, kennelijk een jurist, en de ander, met wilde haren, was een medisch student. Die was zo dronken als een kanon. Lette helemaal niet op wat er op het toneel gebeurde. Zat maar te knikkebollen en te soezen. Maar zodra een speler luid een monoloog begon te declameren of alleen maar zijn stem verhief, ging er een rilling door de medicus heen, hij stootte zijn metgezel in de ribben en vroeg: “Wat zegt hij? Is het verheven?” “Jazeker,” antwoordde die van het uitverkoren volk. “Brrravo!” brulde de medicus. “Verheven! Bravo!” Die dronkelap was niet naar de schouwburg gekomen voor de kunst, moet je weten, maar voor het verhevene. Verhevenheid was wat hij zocht.’

Katja luistert en lacht. Ze heeft een vreemde lach: ritmisch en snel ademt ze regelmatig in en uit, het lijkt wel of ze op een harmonica speelt – en op haar gezicht lachen alleen de neusgaten. Ik word er moedeloos van en weet niet wat ik zeggen moet. Ik houd het niet meer, ik plof, spring op en roep: ‘Houden jullie nu eens eindelijk je mond! Wat zitten jullie hier als twee padden de lucht met je adem te vergiftigen? Nu is het genoeg!’

En zonder af te wachten wanneer ze hun geroddel zullen staken maak ik me klaar om naar huis te gaan. Het is trouwens tijd: over tienen.

‘Ik blijf nog even zitten,’ zegt Michail Fjodorovitsj. ‘Goed, Jekaterina Vladimirovna?’

‘Ja hoor,’ antwoordt Katja.

‘Bene. Laat in dat geval nog een flesje komen.’

Beiden begeleiden me met kaarsen naar de vestibule, en terwijl ik mijn bontjas aantrek zegt Michail Fjodorovitsj: ‘U bent de laatste tijd vreselijk mager en oud geworden, Nikolaj Stepanovitsj. Wat hebt u? Bent u ziek?’

‘Ja, een beetje.’

‘En hij laat zich niet behandelen...’ voegt Katja er nors aan toe.

‘Waarom niet? Hoe kunt u daar zo mee door blijven lopen? God behoedt de behoedzamen, lieve man. De groeten thuis en brengt u mijn excuses over dat ik lang niet geweest ben. Een dezer dagen, voor mijn vertrek naar het buitenland, kom ik afscheid nemen. Vast en zeker! Ik vertrek volgende week.’

Ik ga geërgerd bij Katja weg, angstig gemaakt door het gepraat over mijn gezondheid en ontevreden over mezelf. Ik vraag me af of ik me niet inderdaad door een van mijn collega’s moet laten onderzoeken. Maar meteen zie ik voor me hoe de collega me aanhoort, zwijgend naar het raam loopt, even nadenkt, zich dan naar mij omkeert en, pogend te voorkomen dat ik de waarheid op zijn gezicht zal lezen, op onverschillige toon zegt: ‘Op het ogenblik zie ik niets bijzonders, collega, maar ik zou u toch aanraden uw werkzaamheden te staken...’ En dat zal mijn laatste hoop de bodem inslaan.