Voltaire

Candide of het optimisme

Vertaald, van aantekeningen en een nawoord voorzien door Hans van Pinxteren

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel: Candide ou l’optimisme (1759)

==

© Copyright 2017 vertaling, aantekeningen en nawoord HANS VAN PINXTEREN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7706 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2017

Candide of het optimisme

==

Naar het Duits van dr. Ralph

Met de aantekeningen

die in de jaszak van de doctor

zijn gevonden toen hij stierf

in Minden A.D. 17591

1. 1759 – Candide verscheen voor het eerst in Genève, februari 1759. Op 2 maart 1759 veroordeelde de Raad van Genève de roman. Voltaire, die de bui had zien hangen, ontkende er de auteur van te zijn.

I
Hoe Candide werd opgevoed in een mooi kasteel en daar werd weggejaagd

In Westfalen, in het kasteel van de baron van Thunder-ten-Tronckh, leefde een jongeman die van nature een zeer mild karakter had. Je kon van zijn gezicht aflezen wat er in hem omging; hij had een vrij helder verstand en was heel eenvoudig van geest. Ik denk dat hij om die reden Candide2 werd genoemd. De oudste bedienden in huis vermoedden dat hij een zoon was van de zuster van de baron en een brave, eerzame edelman uit de buurt, met wie de freule nooit had willen trouwen, omdat hij niet had kunnen bewijzen dat hij meer dan eenenzeventig adellijke voorvaderen had, want de rest van zijn stamboom was weggeknaagd door de tand des tijds.

De baron was een van de machtigste heren van Westfalen, want hij had een kasteel met een deur en ramen, en in de grote zaal prijkte zelfs een wandtapijt. Met alle honden van zijn erf kon hij, als het moest, een meute vormen. Zijn staljongens deden als jachtknecht dienst en de dorpspastoor functioneerde als zijn hofkapelaan. Allen noemden hem mijnheer de baron en ze lachten als hij grapjes maakte.

Mevrouw de barones, die rond de 350 pond woog, was beslist een vrouw van groot gewicht, en haar aanzien werd nog verhoogd door de waardigheid waarmee zij in het kasteel de honneurs waarnam. Cunegonda, haar dochter van zeventien, was een mollige, aantrekkelijke verschijning met frisse, blozende wangen. De zoon van de baron leek in alle opzichten een waardige opvolger van zijn vader te worden. Pangloss,3 de huisleraar, was het orakel van het kasteel, en de jonge Candide luisterde naar zijn lessen met een overgave die paste bij zijn leeftijd en zijn goede karakter.

Pangloss gaf les in de metafysico-theologo-cosmozwammologie. Hij bewees op voorbeeldige wijze dat er geen gevolg is zonder oorzaak, en dat in deze beste van alle mogelijke werelden het kasteel van mijnheer de baron het mooiste was van alle kastelen en mevrouw de beste van alle mogelijke baronessen.

‘Het is bewezen,’ zei hij, ‘dat alles niet anders kan zijn dan het is. Want omdat alles voor een bepaald doel is gemaakt, is alles noodzakelijkerwijs voor het beste doel gemaakt. Kijk maar: een neus is geschapen om een bril te dragen; wij dragen dan ook brillen. Het is duidelijk dat wij voeten hebben om schoenen aan te doen; wij dragen dan ook schoenen. Rotsen zijn gevormd om stenen uit te houwen en er kastelen van te maken; mijnheer de baron heeft dan ook een heel mooi kasteel: de voornaamste baron van de hele provincie hoort nu eenmaal het best te zijn gehuisvest; en omdat varkens er zijn om opgegeten te worden, eten wij het hele jaar varkensvlees. Daarom begaan degenen die beweren dat alles goed is een dwaasheid. Ze zouden moeten zeggen: alles kan gewoon niet beter.’

Candide luisterde aandachtig en geloofde hem zonder meer; want hij vond freule Cunegonda beeldschoon, ook al had hij dit nooit tegen haar durven zeggen. Hij kwam tot de slotsom dat na het geluk als baron van Thunder-ten-Tronckh geboren te zijn het de tweede graad van geluk was freule Cunegonda te zijn; de derde haar elke dag te mogen zien; en de vierde te mogen luisteren naar meester Pangloss, de grootste filosoof van de provincie en dus van de hele wereld.

Op een dag zag Cunegonda tijdens een wandeling vlak bij het kasteel, in het bosje dat ‘het park’ werd genoemd, hoe meester Pangloss in het struikgewas lesgaf in proefondervindelijke natuurkunde aan het kamermeisje van haar moeder, een heel knappe, heel leergierige, kleine brunette. Omdat freule Cunegonda heel wetenschappelijk was aangelegd, bestudeerde zij met ingehouden adem de telkens herhaalde proefnemingen waarvan zij getuige was. En toen zij een duidelijk beeld had gekregen van de bevredigende reden4 van de geleerde, van de gevolgen en de oorzaken, keerde zij opgewonden huiswaarts, heel nadenkend en vol verlangen om ook zo geleerd te worden. En zij bedacht dat zij best de bevredigende reden van de jonge Candide zou kunnen zijn, en hij die van haar.

Op de terugweg naar het kasteel ontmoette zij Candide en bloosde. Candide bloosde ook; met verstikte stem zei ze hem gedag, en Candide sprak tegen haar zonder te beseffen wat hij zei. De volgende dag, toen na het diner iedereen van tafel opstond, troffen Cunegonda en Candide elkaar achter een kamerscherm. Cunegonda liet haar zakdoek vallen, Candide raapte hem op, zij pakte in alle onschuld zijn hand vast, en de jongeman kuste in alle onschuld de hand van de jongedame met een levendigheid, een gevoel en een gratie die heel bijzonder waren; hun lippen vonden elkaar, hun ogen begonnen te stralen, hun knieën knikten en hun handen dwaalden af. De baron van Thunder-ten-Tronckh liep langs het scherm, en toen hij die oorzaak en dat gevolg zag, joeg hij Candide met harde trappen voor zijn gat het kasteel uit. Cunegonda viel flauw; zodra zij bijkwam kreeg zij een draai om haar oren van de barones, en iedereen was heel ontdaan in het mooiste en heerlijkste van alle mogelijke kastelen.

2. Candide – het Franse woord candide betekent: oprecht, onbevangen, rein.

3. Pangloss – Voltaire parodieert in de ideeën van Pangloss (Grieks voor: een en al taal) de denkbeelden van de filosoof Wolff (1679–1754), een leerling van Leibniz.

4. de bevredigende reden – een van de principes bij Leibniz: er gebeurt niets op deze wereld zonder dat daar een oorzaak of althans een bevredigende reden voor is (een reden die de geest tevredenstelt).

II
Wat Candide overkwam bij de Bulgaren

Uit het aards paradijs verdreven liep Candide lange tijd door, zonder te weten waarheen. Huilend sloeg hij zijn ogen ten hemel en keek nog dikwijls om naar het mooiste van alle kastelen, waar het mooiste van alle baronesjes woonde. Zonder te hebben gegeten ging hij midden op het veld tussen twee voren liggen slapen, en dikke vlokken sneeuw vielen op hem neer. De volgende dag sleepte Candide zich, verstijfd van de kou, naar de dichtstbijzijnde stad, Waldberghof-trarbk-dikdorff genaamd. Hij had geen cent op zak, en halfdood van honger en vermoeidheid bleef hij treurig staan voor de deur van een herberg. Twee in het blauw geklede mannen5 zagen hem daar staan, en de een zei tegen de ander:

‘Kameraad, die jongen daar is goed uit de kluiten gewassen, en hij heeft de vereiste lengte.’

Zij liepen op Candide af en nodigden hem heel hoffelijk uit met hen te dineren.

‘Heren,’ antwoordde Candide met een bescheidenheid die hem sierde, ‘het is mij een grote eer, maar ik heb geen geld om mijn deel in de kosten te betalen.’

‘Och, mijnheer,’ zei een van de mannen in het blauw, ‘iemand met uw voorkomen en kwaliteiten hoeft nooit te betalen. U bent toch één meter tachtig lang?’

‘Zeker heren, dat ben ik,’ zei hij, en hij maakte een lichte buiging.

‘Nou, mijnheer! Schuift u maar bij! Wij betalen wel, en wij zullen nooit toestaan dat iemand als u zonder geld zit. Wij zijn toch op de wereld om elkaar te helpen?’

‘U hebt gelijk,’ zei Candide. ‘Dat zei meester Pangloss ook altijd tegen mij, en ik zie nu wel dat alles gewoon niet beter kan.’

Ze vroegen hem een paar daalders van hen aan te nemen; dat deed hij graag, en hij wilde een schuldbekentenis uitschrijven. Daar wilden ze niets van horen, en ze gingen aan tafel.

‘Houdt u niet heel veel van...’

‘O, ja!’ antwoordde hij. ‘Ik ben dol op freule Cunegonda.’

‘Nee,’ zei een van de heren, ‘wij bedoelen of u niet heel veel van de koning der Bulgaren houdt.’

‘Helemaal niet,’ zei hij, ‘want die heb ik nog nooit ontmoet.’

‘Wat! Dat is een bovenste beste koning. We moeten op zijn gezondheid drinken.’

‘O, heel graag, heren.’

En hij dronk.

‘Zo is het wel genoeg,’ zeiden ze, ‘nu bent u de steun en toeverlaat, de verdediger en de held van de Bulgaren; uw kostje is gekocht en uw roem verzekerd.’

En meteen kreeg hij boeien aan zijn voeten en werd hij naar het regiment gebracht. Daar moest hij links- en rechtsomkeert maken, de laadstok hanteren, het geweer presenteren, richten, schieten en marcheren; en hij kreeg dertig stokslagen. De volgende dag exerceerde hij al wat minder slecht en kreeg nog maar twintig slagen, de dag daarop nog maar tien, en zijn kameraden hielden hem voor een genie.

Candide was verbijsterd en begreep zijn rol als held nog niet zo goed. Op een mooie lentedag besloot hij wat te gaan wandelen, en in de mening dat mens en dier het voorrecht hadden hun benen te gebruiken zoals zij dat zelf willen, liep hij steeds maar recht voor zich uit. Hij was nog geen twee mijl verder toen hij werd ingehaald door vier andere helden van een meter tachtig, die hem in de boeien sloegen en in het cachot gooiden. Van rechtswege werd hem gevraagd wat hij liever wilde: zesendertig keer door het hele regiment gegeseld worden of ineens twaalf loden kogels door zijn hersenen. En ook al zei hij dat de mens een vrije wil heeft, en dat hij het een noch het ander wilde, hij móést kiezen. Daarop besloot hij, gebruikmakend van de goddelijke gave die vrijheid wordt genoemd, zesendertig keer spitsroeden te lopen. Hij doorstond twee ronden. Het regiment telde tweeduizend man. Dat kwam neer op vierduizend geselslagen; en van kop tot kont werden al zijn spieren en pezen blootgelegd. Toen Candide de derde reeks geselslagen moest ondergaan, kón hij niet meer en vroeg om een gunst: of ze zo goed wilden zijn om zijn hersenpan te verbrijzelen; deze gunst werd hem verleend. Ze deden hem een blinddoek voor en lieten hem neerknielen. Op dat moment kwam de koning der Bulgaren langs en vroeg wat voor misdaad hij had begaan. Deze vorst had een groot verstand, en uit al wat hij van Candide te horen kreeg, leidde hij af dat het een jonge, wereldvreemde beoefenaar van de metafysica was. En hij verleende hem gratie met een mildheid die tot in lengte van dagen in alle kranten geprezen zal worden. Een brave heelmeester genas Candide in drie weken met zalven die worden aangeraden door Dioscorides.6 Zijn huid begon alweer wat te herstellen en hij kon alweer lopen, toen de koning der Bulgaren slag leverde met de koning der Abaren.7

5. in het blauw geklede mannen – de ronselaars van het Pruisische leger waren gekleed in blauwe uniformen.

6. Dioscorides – beroemde farmacoloog uit de eerste eeuw na Chr. Zijn werk Materia medica had grote invloed tot in de middeleeuwen aan toe.

7. Abaren – een Tartaarse stam woonachtig aan de oevers van de Donau.

III
Hoe Candide wegvluchtte bij de Bulgaren en hoe het hem verder verging

Wat was dat een mooi gezicht, die twee legers die zo sierlijk en stralend in slagorde stonden opgesteld! Trompetten, fluiten, hobo’s, trommels en kanonnen brachten zó’n harmonie teweeg als zelfs in de hel nog nooit had geklonken. Eerst kegelden de kanonnen ongeveer zesduizend man aan weerszijden omver; daarna werd met behulp van musketvuur de beste van alle werelden bevrijd van zo’n negen-, tienduizend schelmen die het aardoppervlak onveilig maakten. Ten slotte diende ook de bajonet als bevredigende reden voor de dood van nog een paar duizend man. Alles bij elkaar waren dat zo’n dertigduizend zielen. Candide, die beefde als een filosoof, verschool zich tijdens deze heroïsche slachtpartij zo goed mogelijk.

Toen uiteindelijk de beide koningen – ieder in zijn eigen kamp – het Te Deum lieten aanheffen, besloot Candide ergens anders te gaan redeneren over de oorzaken en de gevolgen. Hij stapte over stapels doden en stervenden heen en kwam in een naburig dorp dat in de as was gelegd. Het was een Abaars dorp, dat de Bulgaren in brand hadden gestoken volgens de wetten van het gewoonterecht. Hier keken murw geslagen grijsaards naar de doodsstrijd van de afgeslachte vrouwen, met hun baby’s nog aan de bebloede borst; daar bliezen meisjes, wier buiken waren opengereten nadat ze de natuurlijke behoeften van een reeks helden hadden bevredigd, de laatste adem uit; weer anderen gilden en smeekten, half verbrand, uit hun lijden verlost te worden; en overal op de grond lagen hersenen en afgeslagen armen en benen.

Candide vluchtte zo snel mogelijk naar een ander dorp; dat was van de Bulgaren, en de Abaarse helden hadden daar op dezelfde wijze huisgehouden. Candide liep steeds verder, over lillende ledematen en tussen de puinhopen door, en liet ten slotte het krijgstoneel achter zich. In zijn knapzak had hij nog een beetje proviand, en hij dacht voortdurend aan freule Cunegonda. Toen hij in Holland kwam, was hij door zijn voorraad heen. Maar hij had gehoord dat ze in dit land allemaal rijk waren en goede christenen, en hij twijfelde er niet aan of hij zou hier even goed worden behandeld als in het kasteel van de baron, voor hij daar was weggejaagd om de mooie ogen van Cunegonda.

Hij vroeg verscheidene ernstig kijkende mannen om een aalmoes, maar ze zeiden tegen hem dat hij als hij zo doorging met bedelen naar een verbeteringsgesticht werd gestuurd: daar zou hij wel leren hoe hij zich gedragen moest.

Toen richtte hij zich tot een man die net in zijn eentje voor een grote menigte een uur lang over naastenliefde had gesproken. De redenaar keek hem misnoegd aan en zei:

‘Wat moet je? Kom je hier voor de goede zaak?’

‘Er is geen gevolg zonder oorzaak,’ antwoordde Candide bescheiden. ‘Alles is noodzakelijkerwijs met elkaar verbonden en zit op de best mogelijke wijze in elkaar. Het stond vast dat ik bij freule Cunegonda zou worden weggejaagd, dat ik spitsroeden moest lopen en dat ik nu om brood moet bedelen tot ik het zelf kan verdienen. Alle dingen zijn nu eenmaal zoals ze zijn.’

‘Beste vriend,’ zei de redenaar, ‘geloof je dat de paus de antichrist is?’

‘Dat heeft geen mens me ooit verteld,’ zei Candide. ‘Maar of hij het nu wel of niet is, ik heb brood nodig.’

‘Jij verdient geen eten,’ zei de ander. ‘Weg jij, hondsvot, ellendeling, uit mijn ogen! En laat ik je hier nooit meer zien!’

De vrouw van de redenaar keek juist uit het raam, en toen zij iemand zag die eraan twijfelde dat de paus de antichrist was, gooide zij over zijn hoofd een pot vol... Hemel, tot wat voor wandaden zijn vrouwen in hun geloofsijver niet in staat!

Een man die niet gedoopt was, een brave anabaptist, Jacques geheten, zag hoe wreed en schandalig een van zijn broeders werd behandeld, een wezen op twee benen, zonder veren, met een ziel.8 Hij nam hem mee naar huis, waste hem, gaf hem brood en bier, schonk hem twee gulden en wilde hem zelfs bij hem op de fabriek leren hoe je de Perzische stoffen vervaardigt die in Holland worden gemaakt. Candide wierp zich bijna voor hem op de grond en riep:

‘Meester Pangloss had gelijk: alles kan gewoon niet beter in deze wereld, want ik ben veel meer getroffen door uw uitzonderlijke goedheid dan door de hardvochtigheid van die in het zwart geklede heer en zijn vrouw.’

Toen hij de volgende dag ging wandelen, kwam hij een bedelaar tegen die onder de zweren zat. Hij had uitgebluste ogen, een scheefgetrokken mond, de punt van zijn neus was weggerot en zijn tanden zagen zwart. Hij sprak met een grafstem en hoestte akelig, en bij elke hoestbui spuwde hij een tand uit.

8. ...met een ziel – toespeling op de door Diogenes Laërtius vertelde anekdote over Diogenes: toen Plato de mens had gedefinieerd als een dier op twee benen, zonder veren, liet Diogenes aan zijn leerlingen een geplukte haan zien, en zei: ‘Dit is de mens volgens Plato.’ Daarop voegde Plato aan zijn definitie toe: ‘en die platte, brede nagels heeft.’

IV
Hoe Candide zijn oude filosofieleraar, meester Pangloss, tegenkwam en wat er toen gebeurde

Candide voelde eerder nog medelijden dan afschuw voor deze spookachtige verschijning en gaf de bedelaar de twee gulden die hij van Jacques, de goede anabaptist, had gekregen. Het spook staarde hem aan, barstte in tranen uit en viel hem om de hals. Geschrokken deinsde Candide terug.

‘Ach!’ zei de ene stakker tegen de andere, ‘herken je dan je eigen Pangloss niet meer?’

‘Wat?! Bent u het, mijn beste meester? Wat voor ongeluk is u overkomen dat u er zo vreselijk aan toe bent? Waarom woont u niet meer in het mooiste van alle kastelen? Hoe is het met freule Cunegonda, die parel onder de meisjes, dat meesterwerk van de natuur?’

‘Ik kan niet meer,’ steunde Pangloss.

Haastig bracht Candide hem naar de stal van de anabaptist en gaf hem een stuk brood te eten. Toen Pangloss een beetje op krachten was gekomen, vroeg Candide weer:

‘Hoe is het nu met Cunegonda?’

‘Die is dood,’ antwoordde de ander.

Bij deze woorden viel Candide flauw. Zijn vriend bracht hem weer bij met wat slechte azijn, die hij toevallig in de stal vond. Candide sloeg zijn ogen weer op.

‘Cunegonda dood! Ach, beste van alle werelden, waar ben je gebleven? Maar aan wat voor ziekte is ze gestorven? Komt het soms doordat ze heeft gezien hoe ik met harde trappen werd weggejaagd uit het mooie kasteel van haar vader?’

‘Nee,’ zei Pangloss, ‘Bulgaarse soldaten hebben haar buik opengereten, nadat ze op alle mogelijke manieren was verkracht. Ze hebben de baron, die haar wilde verdedigen, de hersens ingeslagen en de barones aan repen gesneden. Mijn arme leerling is het net zo vergaan als zijn zuster, en van het kasteel is geen steen op de ander blijven staan; geen schuur, geen schaap, geen eend, geen boom werd gespaard. Maar we zijn gewroken, want de Abaren hebben net zo huisgehouden in een naburige baronie van een Bulgaars edelman.’

Bij deze woorden viel Candide opnieuw flauw. Maar toen hij weer was bijgekomen en alles had gezegd wat hij te zeggen had, informeerde hij naar de oorzaak, het gevolg en de bevredigende reden waardoor Pangloss in zo’n ellendige toestand was gekomen.

‘Ach,’ zei de ander, ‘dat komt door de liefde: de liefde die de mensheid vertroost en het heelal in stand houdt, de tedere liefde, de ziel van alle gevoelsmensen.’

‘Ach, ja,’ zei Candide, ‘die heb ik ook leren kennen, de liefde, die over de harten heerst, die ziel van onze ziel. Ik ben er nooit meer dan één kus en twintig trappen voor mijn gat wijzer van geworden. Hoe heeft zo’n mooie oorzaak nu zo’n ellendig gevolg voor u kunnen hebben?’

‘Ach, beste Candide,’ antwoordde Pangloss, ‘je hebt Madeliefje toch wel gekend, dat leuke dienstmeisje van onze edele barones? In haar armen heb ik de paradijselijke genietingen gekend die de helse kwellingen hebben veroorzaakt waardoor ik nu word verteerd. Madeliefje was ermee besmet; zij is er misschien wel aan gestorven. Zij had dit cadeau gekregen van een zeer geleerde franciscaan, die was teruggegaan tot de oorsprong van het kwaad, want hij had het van een oude gravin, die het van een kapitein van de cavalerie had, die het te danken had aan een markiezin, die het van haar page had, die het van een jezuïet had, die het tijdens zijn noviciaat rechtstreeks had gekregen van een van Columbus’ metgezellen. En ik zal het aan niemand geven, want ik ga dood.’

‘O Pangloss,’ riep Candide, ‘dat is een vreemde stamboom! Komt die soms uit de koker van de duivel zelf?’

‘Helemaal niet,’ antwoordde de grote man, ‘het was iets onvermijdelijks in de beste van alle werelden, een noodzakelijk kwaad, want als Columbus niet op een eiland in Amerika deze ziekte had opgelopen, die de bron van de voortplanting besmet, die vaak zelfs de geslachtsdaad belet, en die duidelijk in strijd is met het grote doel van de natuur, zouden wij nu geen chocolade en karmijn hebben. Daarbij komt dat tot vandaag de dag deze ziekte speciaal bij ons, Europeanen, voorkomt, net als de godsdiensttwisten. De Turken, Indiërs, Perzen en Chinezen, de Siamezen en Japanners kennen haar nog niet; maar er is een bevredigende reden dat zij op hun beurt er over een paar eeuwen ook alles van zullen weten. Intussen heeft deze ziekte zich bij ons op een wonderbare wijze vermenigvuldigd, vooral in de grote, uit eerzame, welopgevoede huurlingen bestaande legers, die over het lot van de staten beslissen. Je kunt er zeker van zijn dat als er dertigduizend man slag leveren met troepen die evenveel man tellen, er aan weerszijden zo’n twintigduizend aan syfilis lijden.’

‘Dat is ongelofelijk,’ zei Candide, ‘maar u moet naar een dokter.’

‘Waarvan dan wel?’ vroeg Pangloss. ‘Ik heb geen cent, beste jongen. En in de hele wereld is er geen dokter die je aderlaat of een lavement toedient, als je daar niet voor betaalt of iemand hebt die voor jou betaalt.’

Deze laatste woorden brachten Candide tot daden.