Marjoleine de Vos

Doe je best

Lof van het ongrijpbare leven

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2018 MARJOLEINE DE VOS

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 7707 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

Haastig en onervaren

Over de goden en het grillige lot van de mensen

Ooit vroeg iemand mij plompverloren, hij was een beroemde dichter en ik een tamelijk verlegen 27-jarige: ‘En waar gaat het jou nou om in het leven?’

De rest van zijn leven ben ik bang geweest voor deze dichter, en wat ik geantwoord heb, weet ik niet meer. Maar later, geleidelijk aan, wist ik het wel.

De waarheid. Daar ging het mij om.

Maar wat is de waarheid? Die komt in soorten uiteraard en houdt zich met zeer uiteenlopende zaken bezig. Ze is tegenwoordig wat in diskrediet gebracht en gaat al gauw door voor ‘een mening’, ook als het gaat om de waarheid van de wetenschap, de meetbare, testbare, toetsbare waarheid. Maar om die waarheid, hoe belangrijk ook, is het me niet te doen. Het gaat mij om zoiets als de waarheid over ons bestaan. Wat kunnen we weten, in hoeverre hebben we ons leven in de hand, wat begrijpen we, wat willen we geloven of willen we niet geloven maar denken we stiekem toch? Dat soort vragen.

Die waarheid is nergens te verkrijgen, er is geen definitief antwoord op dat soort vragen. Maar dat heeft in de eeuwen der eeuwen nooit iemand verhinderd om ernaar op zoek te gaan en al komt het grote antwoord nooit, deelantwoorden komen er wel, meestal in de vorm van verhalen over goden en mythische tijden.

Het is, las ik bij de filosoof en essayist Samuel IJsseling, een voor ons deel van de wereld bepalend idee dat er zoiets zou zijn als ‘een volledige onverborgenheid van de werkelijkheid, van alles wat is, was en zal zijn’ en hij zegt: ‘[de gedachte van] een onverborgenheid voor een god of voor de goden, is vermoedelijk een van de meest fascinerende maar tegelijk ook meest problematische gedachten van heel het westerse denken dat met de Grieken is begonnen.’

Van die gedachte, dat vermoeden spreken de mythen.

==

Meestal als iemand het woord mythe gebruikt, klinkt dat enigszins negatief. Dan moet er iets worden doorgeprikt of ontmaskerd of op een andere manier kleingekregen worden omdat de mythe de waarheid zou verhullen en verdraaien. Maar zoiets bedoel ik niet. Ik bedoel: verhalen over mensen en goden. Verhalen die gaan over waar die goden vandaan komen, hoe de mensen en de aarde zijn ontstaan, en vooral over de relatie tussen het mensenleven en die bovenmenselijke machten. En wat die verhalen zeggen over hoe we naar het leven kijken, over hoe we denken dat het is, en dat ‘is’ is dan iets wezenlijks of fundamenteels – iets wat met waarheid te maken heeft. Vandaar ook dat deze verhalen ‘buiten de tijd’ liggen, ze spelen zich af in een mythische voortijd. Het doet er voor de mythe niet toe wannéér nu precies Apollo de nimf Dafne achtervolgde en zij al rennend in een laurierstruik veranderde. Het doet ertoe dat er een tijd was dat de goden op aarde woonden en het doet er ook toe dat er iets menselijks en iets goddelijks zit in een struik of een bloem (de jongeling Hyakinthos), of een vogel (Leda werd bevrucht door een zwaan). Dat is een beeldende manier van spreken – want natuurlijk is een overvliegende zwaan niet eigenlijk Zeus – die soms toch beter kan uitdrukken wat iemands gevoel is over wat hem of haar overkomt, of over wat je ziet, of aan betekenis meent te ontwaren, dan feitelijk spreken.

In mythische geschiedenissen kan het lot van een sterveling een enorme wending nemen door een god: het is iets heel anders om een vrolijke nimf te zijn, spelend langs de rivier, of een laurierboom die niet meer van haar plaats kan komen. Zo’n soort beeld bedoel ik. Dat kan je eigen situatie soms heel wat preciezer weergeven dan: ik ben wel gered, want genezen, maar ik kan nu geen kant meer op.

Zodra je over mythen gaat spreken ga je verhalen vertellen. En het prettige aan de Griekse mythen is dat je dat ook vrij staat. Er zijn geen canonieke mythische teksten. Je kunt de verhalen als het ware niet ‘verkeerd’ vertellen, ze bestaan omdat ze steeds weer opnieuw worden verteld, niet omdat ze in een heilig boek zijn vastgelegd. Pausanias, de man die in de tweede eeuw van onze jaartelling door Griekenland reisde en verslag deed van wat hem interesseerde, schrijft ergens: ‘Nooit zijn de Grieken het eens over een mythisch verhaal.’ De mythen kennen allemaal ongelooflijk veel varianten, soms zijn die klein, soms groot, maar fout zijn ze niet, want er is geen heilig boek dat zegt: zó is het gebeurd. De tragedieschrijver Euripides kan dus zonder enig bezwaar teruggrijpen op een variant van de mythische verhalen die zich rond de Trojaanse Oorlog afspelen, en een toneelstuk schrijven waarin hij het oude verhaal dat Helena helemaal nooit in Troje is geweest, uitwerkt. Dat was maar een schijngestalte. Zelf zat ze in Egypte.

Dat is eigenlijk een schitterend verzinsel, dat in een oogwenk duidelijk maakt dat het helemaal niet om Helena ging, die oorlog, maar om de idee Helena, om de gedachte dat er iets is afgenomen wat teruggehaald moet worden en dat dit iets misschien nog meer de aangetaste eer van de mannen is dan de levende vrouw.

Het gaat duidelijk niet om een letterlijk te nemen waarheid, het gaat om de waarde die wordt toegekend aan het verhaal. ‘Alle mythologieën en alle religies zijn waar (al is de ene beter dan de andere),’ schreef de Vlaamse dichteres Christine D’haen. ‘Het zijn gedachten en beelden: zo stelt de mens zich voor dat de antwoorden op zijn vragen zouden kunnen zijn. Als de Beelden verdwijnen, verdwijnen alle rijke zielsinhouden waaruit wij leven.’

==

De schrijver Willem Brakman zei eens, althans dat heb ik me zo herinnerd want ik kan het citaat niet terugvinden: ‘De waarheid is vertellend van karakter.’ In een verhaal worden dingen duidelijk die je zonder verhaal niet kunt zeggen. Hoewel, zo duidelijk wordt het vaak niet, maar dan toch geeft een verhaal zin, betekenis, verklaring, voor wat er allemaal onverklaarbaar en zinloos lijkt te zijn. De verklaringen in het verhaal, bijvoorbeeld dat er een god in het spel was, of een droombeeld, hoeven helemaal niet het soort verklaringen te zijn dat we in de werkelijkheid zouden kunnen gebruiken. Maar dat geeft niet, want vormgeven, en vertellen is vormgeven, is een manier van zingeven. Vormeloosheid en chaos zijn bij uitstek zinloos. Zoiets bedoelde Brakman zeker ook, gevoelig als hij was voor de dreiging van de zinloosheid. Maar hij bedoelde meer dan dat, hij bedoelde ook dat je heel veel moet vertellen, alle kanten op, met allerhande al dan niet krankzinnige of rare details, om iets van de waarheid boven water te krijgen. De waarheid zit hem niet in een samenvatting, hoe graag je dat ook vaak zou willen. De waarheid wordt gevormd door de manier waarop je iets vertelt. En die manier kan zogenaamde feiten in een totaal ander licht plaatsen.

Mythen zijn dikwijls onderhoudende verhalen die van alles zeggen over hoe de wereld in elkaar zit, compleet met tegenstrijdigheden. Ze moeten grillig en inconsequent en beeldend zijn, want ze gaan over de dingen waar geen woorden voor zijn, over het ongevormde, het geheime, het onbegrijpelijke van alles. Zoals Cees Nooteboom eens schreef: ‘In een mythe wordt een onmogelijk antwoord gegeven op onbeantwoordbare vragen.’

Daarom gebruiken we zo graag mythische beelden om over onszelf en ons lot te praten. Verklaringen – echte, rationele – verklaren iets heel precies en sluiten andere mogelijkheden uit. Als de bliksem een sterke elektrische ontlading is, is bliksem niet ook het wapen van een god of een woedende reactie van de hemel op een gebeurtenis op aarde. Maar er wordt verteld dat er na de kruisdood van Jezus een geweldig onweer losbrak. De hemel was woedend, al is de god die de vader van Jezus zou zijn helemaal niet voorzien van een bliksem. Mensen vertellen graag zoiets, dat er na de dood van een bijzonder persoon noodweer uitbrak, storm, overstroming, bliksem. De natuur huilt mee. Onweer in een verhaal zegt iets over kosmische ontzetting, niet iets over meteorologie.

Een wetenschappelijk juiste verklaring raakt niet wat gevoeld wordt, een beeldende verklaring wel. Vandaar dat we doodleuk náást ons wetenschappelijke wereldbeeld een mythisch of toch in ieder geval verhalend wereldbeeld volhouden, soms maar in flarden en restjes, soms nogal expliciet. Mensen houden er nog steeds van om over het lot te vertellen, ook als ze zich heus geen Achilles of Oidipous wanen, figuren van wie het lot van tevoren vastlag en die het ongeluk hadden om dat te weten.

==

In de krant las ik het verhaal van twee mensen die elkaar op een lotgenotenwebsite hadden ontmoet, kort nadat ze ieder hun partner verloren hadden. Twee jaar later waren ze getrouwd. Dat was niet zomaar, zeiden ze. Ze kenden elkaar al, zo voelde het, zei de man. De vrouw had gedroomd dat God gezegd had: jullie zijn voor elkaar bestemd, maar eerst moeten jullie nog een taak volvoeren. Die taak was het zorgen voor de vorige partners, die alle twee zo hun moeilijkheden hadden gehad, lichamelijk en geestelijk. Nu hadden ze de opdracht vervuld en waren ze samen.

Het was een regelrecht mythische verklaring, compleet met een god, een lot, een opdracht. Achteraf was duidelijk waarom het niet anders had kunnen lopen dan zo en waarom dus ook niemand er iets van zou kunnen zeggen dat ze zo snel alweer hertrouwd waren – gesteld dat zulke kritiek in hun omgeving had geklonken. Het was hun lot. Onafwendbaar. Hun huwelijk was al in de hemel gesloten. Het was een mythisch huwelijk.

Zo hoor je mensen vaak praten. ‘Het moest gebeuren,’ zeggen ze. Of: ‘Ik denk dat dit om een reden gebeurd is.’ Als iemand sterft zeggen ze: ‘Het was zijn tijd. Hij moest gaan.’ En zelfs verkoopsters in een winkel zeggen als je een jurk past die je goed staat: ‘Die hing er voor u. Die was voor u bestemd.’

Geen van die mensen zal, desgevraagd, willen beamen dat er ergens schikgodinnen zitten te spinnen of te wiggelen om ons jurken, doden en kansen te geven. Maar toch. Wij leven liever niet zomaar. Naast alle rationele verklaringen die we kennen en die we belangrijk vinden, leven we ook nog gemakkelijk vanuit een mythe. Omdat de mythe appelleert aan hoe we de waarheid voelen.

Vandaar dat ik wil volhouden dat de mythe niet zozeer een sluier is die de waarheid verhult en die dus weggetrokken moet worden om zicht te krijgen op hoe het nu echt is. Nee, de mythe is de waarheid. Maar om die waarheid te zien moeten we de mythen steeds weer vertellen en interpreteren. Anders heb je aan die waarheid niets.

==

Ooit was er een mythologische held met een zwakke plek en die zwakke plek was zijn hiel. Dat kwam omdat zijn moeder, die een godin was, Thetis genaamd, haar zoon onsterfelijk wilde maken. Achilles had een sterfelijke vader – in mythen zijn kinderen met een sterfelijke en een goddelijke ouder nooit onsterfelijk. Alleen de goden zelf zijn dat. Dus hield Thetis haar zoon in het water van de Styx, de onderwereldrivier. Ze had hem vast bij zijn hiel – op die plek bleef hij dus sterfelijk.

Maar dat is een latere versie van het verhaal. Een oudere versie zegt dat Thetis een langduriger proces in gang zette, waarbij ze haar zoontje elke avond in het vuur en de rook hield om hem onsterfelijk te maken. Daar kreeg haar man, de sterveling Peleus, lucht van en hij beval zijn vrouw onmiddellijk te stoppen met haar gevaarlijke kunsten – een baby in de vlammen houden leek hem echt geen goed idee. Dus toen was Achilles toch niet onsterfelijk. Integendeel eigenlijk. Want het lot wilde dat Achilles of lang maar roemloos zou leven, of kort en overladen met eer. Dat wist Thetis. En ze wist ook wat haar zoon zou kiezen. Maar Peleus, onwetend over wat het lot in petto heeft, wist het niet. En zo veroorzaakte hij dat zou gebeuren wat alleen een god had kunnen voorkomen.

==

VERSTORING

==

Het werk van de goden verstoren wij,

haastige en onervaren wezens van het ogenblik.

In de paleizen van Eleusis en Fthia

beginnen Demeter en Thetis goede werken

in grote vlammen en dikke rook. Maar

altijd stormt Metaneira uit de kamers

van de koning, haren los, ontzet,

en altijd wordt Peleus bang en komt tussenbeide.

==

(eigen vertaling)

==

In dit gedicht van K.P. Kaváfis zien we Thetis, zoals verteld, aan het werk in het paleis van haar man, koning Peleus in Fthia, om haar zoon onsterfelijk te maken. En we zien nog een andere godin, Demeter, die hetzelfde doet met een ander mensenkind: Metaneira’s zoon, uit wie ze het sterfelijke probeert weg te branden in het paleis in Eleusis, uit dankbaarheid voor de gastvrijheid van Metaneira en haar man.

Maar zo ziet Metaneira het niet. Die is, net als Peleus, slechts een mens. En mensen, zegt Kaváfis, zijn ‘haastige en onervaren wezens van het ogenblik’. Je moet ook wel veel ervaring hebben met goden en godenzaken om te begrijpen wat hier gebeurt. Wat hier had kúnnen gebeuren, want het is niet gebeurd, zoals altijd is het ook hier weer eens mislukt: de mensen zijn niet onsterfelijk geworden. De goden zouden wel gewild hebben, maar wij mensen hebben het weer eens bedorven. We hebben het goddelijke niet begrepen.

‘Altijd stormt Metaneira uit de kamers van de koning’ en ‘altijd wordt Peleus bang’, zegt Kaváfis. Dat is zo ontzaglijk goed aan dit gedicht, dat ‘altijd’. Er is helemaal geen altijd: het is maar één keer geweest dat Thetis Achilles onsterfelijk probeerde te maken en dat Peleus dat verhinderde. De godin Thetis heeft geprobeerd om haar zoon godgelijk te maken – er is een tijd geweest, vertelt het verhaal, dat mensen en goden samen kinderen kregen (de Bijbel vertelt dat ook trouwens, dat er een tijd was dat de goden op aarde woonden en paarden met de dochters van de mensen – godinnen worden daar niet genoemd) en in die tijd zou het mogelijk geweest zijn dat een godin zoiets geweldigs zou willen en kunnen doen. Maar mensen zoals Peleus zijn er zelf de oorzaak van dat dat mislukt is. Steeds weer. Die ene keer is tegelijkertijd ‘altijd’ omdat wij nu eenmaal ‘altijd’ het werk van de goden verstoren, omdat onze menselijke conditie zo is dat wij ín de tijd leven, kortstondig, niet erbuiten. Daaruit kunnen wij niet gered worden. Kaváfis zegt het in termen van onvermijdelijkheid. Het komt door onze onervarenheid en haastigheid, en die komt weer doordat we nu eenmaal niet onsterfelijk zijn en zo is alles onontkoombaar geworden. En dus verstoren wij nu eenmaal altijd het werk van goden over wie wij wel kunnen vertellen maar die ons nooit écht onsterfelijk zouden kunnen maken.

Kaváfis baseert zich op de Homerische hymne over Demeter, waarin Demeter, nadat Metaneira van ontzetting heeft gegild, zegt: ‘Verdwaasd en dom zijn de mensen, die geen vermoeden hebben van het goede dat nadert en evenmin van het kwaad dat komt.’ Dat is zo. Wij wéten te weinig. Wij praten altijd achteraf.

De goden weten wel. Dat is een van de redenen waarom wij ze steeds aanroepen. Zij hebben kennis die wij niet kunnen hebben. Kennis over ons lot bijvoorbeeld, zelfs al kunnen de goden aan dat lot ook vaak niet veel veranderen. Soms ook weer wel, dan zijn zij het met hun grillen die ons te gronde richten. Soms zijn wij het zelf die ons, ondanks waarschuwingen van hogerhand, te gronde richten. Maar onontkoombaar is het lot altijd voor ons, haastige en onervaren wezens van het ogenblik, die geen vermoeden hebben van het goede dat nadert en evenmin van het kwaad dat komt.

Mensen willen weten hoe de dingen gekomen zijn, ze willen weten wat er gebeurd is en waarom. De verhalen die werden verteld over wat een god of meerdere goden wilden en deden, zijn altijd achteraf verteld en vormen gebeurtenissen om tot onvermijdelijkheden. Dat een god daarbij dikwijls allesbehalve consequent is, is niet belangrijk. Het punt is dat de god gehandeld of gesproken heeft en dat er dus iets is gebeurd wat niet meer ongedaan kan worden gemaakt.

Een schitterend voorbeeld is het paradijsverhaal, waarin een god twee mensen verbiedt om van de boom der kennis te eten. Die mensen deden het natuurlijk toch, en daarmee is alles veranderd: ze zijn uit het paradijs verdreven én ze weten dingen, zij het lang niet alles. Mensen willen nu eenmaal dingen weten. Ze zijn nieuwsgierig, ze hongeren naar kennis. De mythen zeggen: kennis is gevaarlijk. De sirenen, die zo veel mannen in het verderf stortten, zongen prachtig, maar ze zongen ook van dingen die de mensen niet weten kunnen. Ze boden, net als de muzen met wie ze vaak vereenzelvigd zijn, kennis aan: ‘Wij weten al wat gebeurt op de velen voedende aarde.’ Maar niet alle kennis kun je overleven. Hoewel wij mensen graag zouden willen weten wat ons lot zal zijn, komen we daar niet achter en zijn we tegelijkertijd bang voor die kennis. Denk aan Kassandra, de zieneres die de toekomst altijd juist voorspelde maar door de mensen nooit geloofd werd. Dat was een straf van Apollo. Zoiets is heel realistisch: we willen helemaal niet horen dat iets misgaat en verkeerd afloopt. Nog steeds niet. We willen horen dat alles zich nog ten goede zou kunnen keren als we maar juist handelen.

In haar ‘Monoloog voor Kassandra’ laat Wisława Szymborska de zieneres, nadat de vernietiging van Troje zich voltrokken heeft, precies zoals ze dat heeft voorspeld, spreken over wat het betekent een zieneres te zijn. Ze zegt dat ze inderdaad gelijk heeft gekregen, zoals dat alleen gebeurt met profeten die men niet gelooft. En ze zegt dat zij als het ware al in de toekomst leefde en vandaaruit terugkeek naar de mensen, die, onwetend als ze waren, geloofden in hun leven. En dat de mensen haar ontweken.

==

(...)

Ik hield van ze.

Maar vanuit de hoogte.

Van boven het leven.

Vanuit de toekomst. Waar het altijd leeg is,

en wat is makkelijker dan daarvandaan de dood te zien.

Het spijt me dat mijn stem zo hard was.

Beschouw uzelf vanaf de sterren – riep ik –

beschouw uzelf vanaf de sterren.

Ze hoorden het en sloegen hun ogen neer.

==

Zij leefden in het leven.

Door grote wind doorwaaid.

Gedoemd.

Vanaf hun geboorte in hun afscheidslichaam.

Maar in hen zat een of andere vochtige hoop,

een vlammetje door zijn eigen flikkering gevoed.

Zij wisten wat het ogenblik was,

ach, één ogenblik alsjeblieft, wat voor een ook maar

voordat –

(...)

==

(vertaling Gerard Rasch)

==

Een of andere vochtige hoop. Die maakt dat de andere mensen niet, zoals Kassandra, voortdurend wanhopig zijn. Ze denken niet in het groot, ze voelen zich niet steeds in hun afscheidslichaam, ze kennen de toekomst niet. Dat is, zegt Szymborska hier via haar Kassandra, niet alleen een tragische onwetendheid maar ook een gelukkige, die het mogelijk maakt van het ogenblik te genieten. Zouden we weten wat Kassandra weet, dan zou alle vreugde ver te zoeken zijn.

==

Meestal geloven we enorm in kennis en menen we er helemaal niet bang voor te hoeven zijn. Integendeel, juist de kennis, de rede en het recht hebben ons bevrijd uit de greep van het mythische noodlot. Wij wéten van alles, wij zijn niet meer afhankelijk van goden om ziektes en plagen af te wenden, dat doen we zelf. We zijn niet meer onderworpen aan de onredelijke eisen en straffen van goden, we hebben onze eigen regels en wetten die ons beschermen tegen willekeur en onrecht.

Toch is de triomf daarover ook vaak ver te zoeken: in Kafka’s Het proces zijn wet en rechtspraak geen greintje doorgrondelijker dan de wil van de goden ooit was, de wet is daar een mythische, opzichzelfstaande, andere wereld die een individu verplettert. Je hoort tegenwoordig wel vaker zo over de wet spreken, als een duistere, gevaarlijke kracht, in naam waarvan mensen zomaar gearresteerd kunnen worden, op grond van verdenkingen die niet geëxpliciteerd hoeven te worden en zonder dat ze het recht hebben om zich te verdedigen. Ineens is iemand een mogelijke terrorist en kan hij zonder verdere aanklacht worden vastgehouden, zijn banktegoed kan worden bevroren, zijn paspoort ingetrokken. Zulke verhalen zijn zo eng (welnee, dat kán hier helemaal niet gebeuren) dat we ze niet willen geloven of onthouden.

==

God zette de nieuwsgierige mensen het paradijs uit. Met andere woorden: toen de mensen eenmaal dingen wisten, was er geen paradijs meer. Dat is een uiterst redelijk en aannemelijk verhaal. Als je weet waartoe de mensen in staat zijn, als je weet hoe het leven in elkaar zit, word je uit het paradijs van het vertrouwen en de zorgeloosheid verdreven.

De vraag is echt niet: wat vinden wij van een god die ons verbiedt om een appeltje te eten en ons vervolgens het paradijs uit zet? De vraag is: hoe kan het toch dat wij niet in vrede weten te leven met onze omgeving, met elkaar, met onszelf? En het antwoord is gelegen in het paradijsverhaal.

Dat is niet één antwoord. De antwoorden luiden onder meer: wij hebben geen vrede meer omdat wij uit het paradijs gezet zijn. Dat is omdat we dingen wilden weten. Er is een slang die ons verleidt, een kwaad, buiten ons. Het komt doordat wij ons láten verleiden. Het komt doordat vrouwen onbetrouwbaar zijn, vrouwen verleiden mannen.

Al die verklaringen biedt het paradijsverhaal, en meer. Het verklaart waarom we het gevoel hebben dat er een paradijs zou kunnen zijn. Het zegt daarover namelijk: het was er ook, maar het is weg. Dat is een mythe, geen historie. Het paradijs bestaat, zeker, maar het ligt altijd ergens in het verleden of zelfs alleen in verhalen over het verleden, in hoe wij achteraf het verleden omzetten in een vertelling.

Hooguit kun je, een enkele keer, op de drempel van het paradijs nog terugkijken en denken: dit was het. Maar er bestaat geen paradijs waarin je kunt blijven. ‘Er zijn geen andere paradijzen dan de verloren paradijzen,’ schreef Jorge Luis Borges, en zo is het.

==

Wanneer Homeros de muzen aanroept, doet hij dat zo: ‘U bent godinnen, die overal bij aanwezig zijn en alles kunnen weten...Wij echter horen alleen geruchten en weten maar weinig...’ De al eerder genoemde filosoof Samuel IJsseling wijst erop dat dit een heel belangrijke zinsnede is, omdat die betekent dat bijna alles waarover wij praten kennis van horen zeggen is. Kennis bestaat uit woorden, en maar zelden uit ervaring: we praten over de oorlog in Vietnam, Irak of Syrië en hoe dat was of is, zonder daar ooit geweest te zijn, we vertellen elkaar wat we meegemaakt hebben en vertellen de belevenissen van de ander door, we praten over wat we lezen in de krant en over wat we meenden te zien op televisie – meenden omdat er altijd een commentaar bij zit dat ons zegt wat we eigenlijk zien. Onze kennis bestaat voor een groot deel uit verhalen. Mythen zijn ook een taal. Een taal waarin andere dingen uitgedrukt kunnen worden dan in de taal van de politiek of die van de krant of de wetenschap.

Het mythische wereldbeeld, waarin alles zo ongeveer bezield was, is wat uit zicht geraakt. Maar de verhalen over de man die zijn geliefde terugvoerde uit de dood, althans bijna, over de vele vrouwen die zwanger werden van een god, de verhalen over de listige Odysseus, wiens leven bestond uit een reis, over de zoon of de dochter die gedoemd is te sterven, omdat de goden dat willen, al die verhalen vertellen we nog steeds, soms bijna onbewust.

En als wij het niet zelf doen, dan doen de dichters en schrijvers het voor ons. Die vlechten mythische patronen in hun verhalen en gedichten en laten ons via die omweg zien hoe anderen en ook wijzelf waren, en nog steeds zijn.

In haar gedicht ‘Thetis’ hiel’ schrijft Hester Knibbe over het lot van Achilles, die vroeg zou sterven, en vooral ook over het lot van zijn moeder, die haar zoon zou verliezen.

==

THETIS’ HIEL

==

Zelfs goden, ze worden geboren

in hoofden, doven uit tot een mythe.

==

Zoals niemand de bron van de bron

kan duiden of later op zee kan vertellen: dit

==

is het water dat diep in de aarde, dát

wat hoog op de bergen stroomde, zo

==

stromen stervelingen en goden.

==

Van mijn oorsprong weet ik dus

niets, ik huwde de aarde, in mij

==

groeide een kind, viel

uit me ten slotte, en ik

==

murmelde: mormeltje mijn, ik

noem je, dompel je in onkwetsbaarheid.

==

Het lachte naar mij, hield me vast

bij de hiel toen het mamma zei.

==

De zwakke plek, de achilleshiel, is hier toebedeeld aan de moeder. Het is niet strikt noodzakelijk om te weten dat ook Hester Knibbe haar zoon verloor, hij kreeg als jongeman kanker en overleed. Het maakt het gedicht wel schrijnender. Achteraf bezien was zij Thetis. Elke moeder is Thetis, want elke moeder wil haar kind onkwetsbaar maken, onsterfelijk.

Dit gedicht laat goed zien dat mythen niet alleen maar verhalen zijn van toen, maar ook een taal waarin we ons nu nog kunnen uitdrukken. Doordat we het verhaal van Achilles kennen is meteen duidelijk wat hier gezegd wordt. De mythe zorgt voor een ruimte waarin gebeurtenissen en emoties weerklinken. Er zijn veel wanhopige moeders in de mythen te vinden, moeders van wie de goden hun zonen afnemen.

Het gedicht van Hester Knibbe zegt ook nog iets anders: dat goden ‘uitdoven’ tot een mythe. Mythen bestaan uit woorden, niet uit goden. Dat is iets heel belangrijks. De dingen die we kunnen vertellen hoeven niet werkelijk plaats te vinden. Een godin die een zoon onsterfelijk probeert te maken, is een beeld dat in een hoofd kan ontstaan en we kunnen het vervolgens als zinvol beeld met ons meedragen. Het blijven wel woorden. Over iets wat we misschien wel zouden wensen. Omdat wat er gebeurt, een jongeman die sterft, zo onbegrijpelijk en onverteerbaar is dat het verhaal van een godin die iemand onsterfelijk had willen maken, als het ware greep geeft op de vormeloze en afschuwelijke gang van zaken.

Over Thetis wordt gezegd dat ze een godin is die voortdurend van gestalte kan veranderen, ze is daardoor vrijwel ongrijpbaar. Het heeft Peleus moeite gekost om haar te bevruchten. Maar één ding is niet ongrijpbaar aan Thetis: haar zorg om haar zoon.

==

De waarheid is, zoals gezegd, niet een ding dat ergens te vinden is. De waarheid kan gevoeld worden door te vertellen hoe het toegaat in het leven, in het klein of het groot. De waarheid komt dus ook nooit vast te liggen, er zijn steeds andere verhalen, of andere manieren om de oude verhalen te vertellen. Roberto Calasso, de Italiaanse essayist die het mooie boek De bruiloft van Cadmus en Harmonia schreef, een lange, levendige, interpreterende hervertelling van allerlei mythen en vooral van de manier waarop de goden en de mensen betrekkingen onderhouden, schrijft: ‘De varianten zijn de bloedsomloop van de mythe.’ Zonder varianten gaan de mythen dood. Dat zijn ze nog niet, al lijken ze een wat kwijnend bestaan te leiden.