Plato’s oplossing voor de planeet

Samengesteld en vertaald door Gerard Koolschijn

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Eerste druk december 2017

==

© Copyright 2017 GERARD KOOLSCHIJN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8005 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

De voetnoten verwijzen naar de traditionele paginering (binnen de aangegeven nummering is de tekst herhaaldelijk ingekort).

##

ANNO DOMINI 2017

==

Na het aantreden van een nieuwe president van de Verenigde Staten is de Doomsday Clock door het Bulletin of the Atomic Scientists dertig seconden vooruitgezet. Volgens het Bulletin staat de klok nu op twee en een halve minuut voor middernacht.

Al enkele miljoenen jaren lopen over de aardbol mensachtigen rond. Homo sapiens, onze eigen soort, is er zo’n driehonderdduizend jaar. Onlangs, zo’n vijfduizend jaar geleden, heeft deze mensensoort voor het eerst zijn gedachten op schrift gesteld.

Sindsdien is veel onheil voorspeld.

Nu macht zonder schijn van fatsoen weer veld wint, grijpt een heel kleine minderheid van ontwikkelde homines sapientes naar utopieën, onheilspellend of niet.

Hoog tijd nog eens te wijzen op de woorden van zo’n recente utopist. Plato schreef tweeëneenhalf millennium geleden, maar als we de tweeduizend jaar intellectuele stilstand tussen de vernietiging van de democratie door Alexander de Grote en de politieke filosofie van Hobbes in aanmerking nemen komt dat neer op nog geen vierhonderd jaar. Vijfhonderd als we Machiavelli’s cynisme meetellen. En in literair opzicht nog minder.

==

ROND 380 VOOR CHRISTUS

Vooraf

De Athener Plato (427–347) schreef een dertigtal boeken, waaronder twee omvangrijke over politiek: De ideale staat en Wetten. Vaak hebben ze de vorm van een discussie waarin zijn leraar Sokrates (469–399) de boventoon voert, al maakt een levendige weergave van gesprekken die werkelijk kunnen zijn gevoerd geleidelijk plaats voor theoretische uiteenzettingen waarbij de gesprekspartner niet veel meer doet dan ja knikken. Algemeen wordt aangenomen dat Plato in zijn vroege werk een beeld van Sokrates geeft dat niet ver van de historische feiten is verwijderd, en hem later steeds meer zijn eigen opvattingen in de mond legt.

Plato was als jonge student met Sokrates in aanraking gekomen, enkele jaren voor het eind van de Peloponnesische Oorlog tussen Athene en Sparta (431–404), die met een vernederende nederlaag van Athene zou eindigen. Sokrates was toen ongeveer zestig. Tijdens de oorlog was hij al bekend genoeg om hoofdpersoon te zijn van komedies als Wolken (423) van Aristofanes, die hem ten tonele voert als een karikaturaal prototype van de intellectueel. Hij ging onder meer om met rijke aristocraten die een grote rol zouden spelen bij de Dertig Dictatoren, die na de verloren oorlog met Spartaanse steun de democratie voor korte tijd omverwierpen. Onder hen waren ook familieleden van Plato. Sokrates’ omgang met antidemocratische politici heeft ongetwijfeld een rol gespeeld toen hij vijf jaar na de oorlog op beschuldiging van religieuze nieuwlichterij en het ondermijnen van de jeugd werd terechtgesteld. Hij was toen zeventig, Plato bijna dertig. Wat Sokrates’ bijdrage ook is geweest, Plato’s werk vertoont in elk geval een duidelijke eenheid.

Plato was veertien, toen een grootscheepse Atheense invasie van het verre Sicilië door een ondoordacht en impulsief besluit van de volksvergadering – de organisator en opperbevelhebber van de expeditie werd om politieke redenen teruggeroepen – eindigde in een rampzalige nederlaag, waarvan Athene zich niet meer zou herstellen. Negen jaar later was de oorlog verloren en bezette Sparta de stad.

Impulsieve besluiten had de Atheense volksvergadering vaker genomen, sinds de gematigde democraat Perikles, die dertig jaar lang het beleid had bepaald, in het begin van de oorlog was overleden. Radicale democraten hadden zijn plaats ingenomen, die er niet voor terugdeinsden bij afvallige bondgenoten de mannelijke bevolking terecht te stellen en de vrouwen en kinderen als slaaf te verkopen. In de Griekse wereld woedde een meedogenloze partijstrijd tussen democraten en aristocraten, waarvan de gruwelen door de eigentijdse historici Thucydides en Xenofon zijn beschreven.

De kritiek van Plato en andere aristocraten was niet alleen op de radicalen gericht, maar op de democratie in het algemeen. Ook Perikles werd aangevallen. Vooral onder diens leiding was de Egeïsche Verdrags Organisatie, waarmee de dertig jaar oude Atheense democratie samen met het aristocratische Sparta de aanvallen van het dictatoriale Perzië had afgeslagen (480), van een bondgenootschap voor een verdedigingsoorlog veranderd in een imperium onder heerschappij van Athene, dat zijn eigen handelsbelangen verdedigde.

Sinds de Atheners de landbouw – terrein van de aristocraten – verwaarloosden en, gefinancierd door bankiers, handel drijvend de zee op waren gegaan, was oorlog een economische noodzaak geworden. In het midden van de vijfde eeuw werd door de stad overal in het oosten van de Middellandse Zee gevochten en het aantal gesneuvelden was jaarlijks groter dan in de hele verdedigingsoorlog tegen de Perzen.

Democratische politiek, stelde Plato vast, is kortetermijnbeleid in dienst van economische groei. Wijziging van dat beleid is onmogelijk, omdat in een democratie de politici die weigeren om als stromannen van intelligente, materialistische zakenmensen de financiële belangen voorop te stellen worden weggestemd.

De overheid zou het volk moeten dienen. Dat heeft eerder belang bij welzijn dan bij welvaart. Maar om dat te begrijpen is kennis nodig. Die kan alleen worden verworven – en zo’n beleid kan dus alleen worden gevoerd – door de kleine groep mensen die in staat is de door Plato ontworpen dertigjarige wetenschappelijke en praktische opleiding te voltooien en daarbij, tijdens de vijftien jaar durende overheidsstages, een karakter toont dat niet voor materialistische verleidingen bezwijkt.

==

In dit boek zijn de teksten bijeengebracht die Plato’s politieke denkbeelden in grote lijnen aangeven, in vijf hoofdstukken.

‘De democratische ideologie’ bevat een licht ironische beschrijving van het democratische ideaal. Mensen hebben zich geleidelijk ontwikkeld tot sociale wezens. Zij zijn in staat elkaar tot goede burgers op te voeden. Onderwijs speelt een belangrijke, maar niet beslissende rol. Wetten leggen het juiste sociale gedrag vast. Kennis is nodig voor beroepen, maar niet in de politiek. Daar telt ieders mening.

‘De rechtse aanval op de moraal’ toont de schijnheiligheid van het democratische ideaal in pleidooien voor een leven van ongeremde uitbuiting en uitspatting, die Plato zijn tegenstanders in de mond legt. In feite zou altijd, ook in een democratie, het recht van de sterkste gelden. Het doel van de sterkste is genot.

‘De argumenten voor de moraal en de ideale staat’ is gewijd aan de psychologische theorie waarmee Plato de rechtse aanval uit het vorige hoofdstuk denkt te weerleggen, en aan de politieke voorstellen die daarop zijn gebaseerd.

‘Politieke en psychische degeneratie’ beschrijft hoe de ideale staatsvorm en de bijpassende mens in vier als modellen beschreven generaties veranderen in de slechtste staatsvorm, de dictatuur, waarvan de democratie een voorbode is, en de bijpassende verslaafde mens.

Het boek eindigt met ‘Verdediging’, dat delen bevat van Sokrates’ pleidooi voor zijn rechters, en ook gelezen kan worden als Plato’s verdediging van zijn eigen politieke houding.

==

De boeken van Plato’s eigentijdse tegenstanders zijn verloren gegaan en hun verdediging van de democratie is tijdens het autoritaire Romeinse Rijk en de christelijke middeleeuwen onderdrukt of vergeten. Plato had lange tijd het rijk alleen en zijn Sokrates kon uitgroeien tot een soort christelijke martelaar. Pas in de negentiende en vooral twintigste eeuw is met de democratie en een van religie bevrijde filosofie ook de kritiek op Plato teruggekeerd, met als hoogtepunt Poppers The Open Society and Its Enemies (1945), geschreven tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen Plato met fascisme in verband werd gebracht. Een reactie op het boek van Popper en andere critici is te vinden in R.B. Levinsons veelomvattende In Defense of Plato (1953).

De teksten in deze bundel, afkomstig uit negen boeken uit verschillende perioden van Plato’s leven, zijn niet in de vermoede historische volgorde opgenomen. Daarmee is niet gezegd dat zijn filosofie geen ontwikkeling kende, wel dat zijn denkbeelden op ethisch-politiek gebied in de kern gelijk bleven.

De vertaling is vrij. Vaak zijn teksten samengevoegd of strakker gemaakt door het kunstmatige vraag- en antwoordspel te beperken en herhalingen te schrappen.

De democratische ideologie

Tot ver in de vijfde eeuw voor Christus kenden de Grieken na wat wij nu basisschool zouden noemen hooguit een voortgezet literair-muzikaal onderwijs voor een elite. In de bloeitijd van het democratische Athene, zo’n twee generaties voor Plato, kwam hierin verandering. Rond 450 verschenen de zogenaamde ‘sofisten’, die tegen forse betaling lessen gaven als voorbereiding op een maatschappelijke carrière. Vooral jongens uit de rijke bovenlaag wendden zich tot deze ‘professoren’, onder meer voor een cursus spreken in het openbaar die hen in staat moest stellen een rol te spelen in de democratische politiek.

Plato vocht tegen dit onderwijs. Zijn bezwaar gold het conformistische karakter. Hij vond dat onderwijs een kritische houding moest kweken, vooral tegenover de democratische samenleving, die meer op welvaart dan op welzijn was gericht.

Een van de eerste ‘professoren’ was Protagoras uit Abdera in Noord-Griekenland. Hij werd bekend door zijn kentheorie, die geen absolute waarheid aanneemt. Zijn ideeën boden een grondslag voor de democratische ideologie.1

==

In Plato’s dialoog Protagoras gaat het om de vraag of je kunt leren een goed mens te zijn. In de tekst die hieronder volgt is Protagoras een zestiger. Sokrates, in de dialoog de verteller, is ongeveer vijfendertig.

Een zekere Hippokrates is bij het eerste ochtendgloren Sokrates uit bed komen halen, opgewonden omdat hij heeft gehoord dat de beroemde Protagoras in de stad is. De jongen hoopt van Protagoras les te kunnen krijgen. Sokrates loopt, pratend en Hippokrates’ enthousiasme relativerend, met hem rond op zijn erf, wachtend tot het licht is geworden en ze de beroemdheid kunnen bezoeken. Ze treffen Protagoras op zijn logeeradres, waar hij op de binnenplaats heen en weer wandelt, gevolgd door betoverde toehoorders, die telkens wanneer hij zich omdraait uiteenwijken en weer keurig achter hem aansluiten.

Sokrates vraagt hem wat de jonge Hippokrates van hem zou kunnen leren. Protagoras antwoordt.

==

‘Dat zal ik u zeggen, Sokrates. Wanneer hij zich tot mij wendt zal hij precies het onderwijs ontvangen waarvoor hij komt. Dat wil zeggen dat hij zal leren zijn verstand te gebruiken zowel over zijn eigen zaken, hoe hij zijn vermogen het best kan beheren, als over staatszaken, hoe hij zijn talent moet gebruiken om in het openbare leven een actieve rol te kunnen spelen.’

‘Begrijp ik goed dat u doelt op politieke kwaliteiten en jonge mensen in het vooruitzicht stelt ze tot goede staatsburgers op te leiden?’

‘Ja, dat is precies wat ik in mijn vak aanbied, Sokrates.’

‘Nu, een prachtig vak beheerst u dan, als dat zo is. Ja, ik zal eerlijk zeggen wat ik denk. Ik heb altijd gedacht, Protagoras, dat zoiets niet te leren is. Als u het zegt moet ik het wel geloven, maar toch voel ik me geroepen uit te leggen hoe ik erbij kom te denken dat je zoiets niet kunt leren of van de ene mens op de andere overdragen.

Kijk, van de Atheners denk ik, net als de andere Grieken, dat ze verstandig zijn. Nu zie ik, wanneer we hier in vergadering bijeenkomen, dat zij voor beslissingen op het gebied van huizenbouw het advies inwinnen van architecten en op het gebied van scheepsbouw het advies van scheepsbouwers. En zo gaat het met alles waarvan ze menen dat het iets is wat geleerd en onderwezen kan worden. Als iemand dan zonder kennis van zaken daarbij een advies probeert te geven, hoe rijk en aanzienlijk hij ook is, hoeveel persoonlijke kwaliteiten hij ook heeft, zien ze geen enkele reden naar hem te luisteren. Ze protesteren en lachen hem uit, totdat hij uit zichzelf het spreekgestoelte verlaat omdat hij zich niet verstaanbaar kan maken, of de politie hem in opdracht van de voorzitter van het podium verwijdert. Maar wanneer het om een politieke beslissing gaat geeft iedereen die het woord neemt advies, of het nu een timmerman is of een smid, een schoenmaker, koopman of reder, of hij nu rijk is of arm, van hoge of van lage afkomst. Dan protesteert niemand dat zo iemand advies probeert te geven zonder dat hij het onderwerp heeft bestudeerd of van iemand les heeft gekregen. Blijkbaar menen ze dat bij politieke beslissingen kennis geen rol speelt.

Dat geldt trouwens niet alleen voor de politiek. Ook in hun privéleven zijn bij ons heel intelligente, begaafde mensen niet in staat hun persoonlijke kwaliteiten aan anderen over te dragen. Zo heeft Perikles zijn zonen een degelijke opleiding gegeven in alles wat een mens maar kan leren, maar zijn eigen kwaliteiten heeft hij hun niet bijgebracht, evenmin als hij ze aan een ander heeft weten over te dragen. Die jongens worden aan hun lot overgelaten en grazen maar wat rond als loslopende dieren, in de hoop ergens vanzelf goede eigenschappen te vinden.

Dat zijn dus de redenen waarom ik meen, Protagoras, dat je iemand niet kunt leren een goed mens te zijn. Maar nu ik u hoor twijfel ik. U zult dat toch niet zomaar beweren. U hebt stellig veel ervaring opgedaan, veel van anderen geleerd en andere dingen zelf ontdekt. Dus als u ons duidelijk kunt maken hoe je iemand leert een goed mens te worden, weest u dan zo goed ons dat uit te leggen.’

‘O, met alle plezier, Sokrates. Maar wilt u mijn uitleg horen in de vorm van een verhaal, zoals je aan jongeren vertelt, of als een logische argumentatie?’

Veel aanwezigen drongen erop aan dat hij het deed op de manier die hemzelf het beste leek.

‘Nu,’ zei hij, ‘mij lijkt het aardiger u een verhaal te vertellen. Kijk, er was eens een tijd dat er alleen goden waren, geen sterfelijke wezens. Toen ook voor die sterfelijke wezens het moment was gekomen om geboren te worden, werden ze binnen de aarde door de goden samengesteld uit een mengsel van aarde en vuur en alles wat met vuur en aarde een verbinding aangaat. Toen de goden hen dan in het licht wilden brengen gaven ze Prometheus en Epimetheus de opdracht elk sterfelijk wezen van passende uitrusting en vermogens te voorzien. Epimetheus verzoekt dan Prometheus of hijzelf voor de verdeling mag zorgen. “Laat mij nu uitdelen,” zegt hij. “Dan controleer jij.” Hij krijgt zijn zin en begint uit te delen.

Sommige wezens verleende hij kracht, en de zwakkere rustte hij uit met snelheid. Sommige bewapende hij, andere gaf hij een ander middel om zich in leven te houden. Zo voorzag hij dieren die hij een kleine gestalte gaf van een onderaardse woning of van vleugels om te vluchten. Andere redde hij alleen al doordat hij hun een grotere omvang gaf. Zo zorgde hij steeds voor een evenwichtige verdeling, een regeling waarmee hij wilde voorkomen dat een bepaalde soort zou worden uitgeroeid. Nadat hij ze aan middelen had geholpen om onderlinge vernietiging te vermijden, verzon hij een oplossing voor de seizoenen die door Zeus worden gestuurd. Hij gaf hun als kleding dichte beharing en een stevige huid, die voldoende bescherming boden tegen winterkou en zonnehitte en, wanneer ze gingen slapen, voor ieder dienden als eigen, aangeboren matras. Als schoeisel gaf hij hun hoeven of beharing en een harde bloedeloze huid. Vervolgens verschafte hij hun verschillende soorten voedsel, aan sommige gras uit de aarde, aan andere boomvruchten, aan weer andere wortels. Ook waren er voor wie hij het vlees van andere dieren tot voedsel bestemde. Die verleende hij dan geringe vruchtbaarheid en de dieren die door hen werden verbruikt grote vruchtbaarheid, om zo het behoud van de soort te verzekeren.

Aangezien Epimetheus nu eenmaal niet bijster intelligent was, ontging het hem dat hij alle vermogens verbruikte voor de redeloze wezens. Zo waren voor de menselijke soort geen voorzieningen overgebleven. Hij zat met de handen in het haar. Op dat moment verschijnt Prometheus om zijn verdeling te controleren. Hij ziet alle wezens in alle opzichten behoorlijk voorzien, maar de mens naakt en ongeschoeid, onbedekt en ongewapend. En de dag brak al aan waarop ook de mens voorbestemd was uit de aarde in het licht te komen.

Omdat hij geen oplossing ziet hoe hij voor het behoud van de mens kan zorgen, steelt Prometheus dan van Hefaistos en Athene de techniek, tegelijk met het vuur, want niemand kan ooit techniek bezitten of benutten zonder vuur, en schenkt hij beide aan de mens. Zo kreeg de mens dus om te overleven de techniek. Maar de politieke techniek had hij niet, want die was bij Zeus, en Prometheus was niet meer in de gelegenheid de citadel waar Zeus woont binnen te komen. Bovendien waren Zeus’ wachtposten ook angstwekkend. Wel weet hij ongemerkt binnen te gaan in de gemeenschappelijke woning van Athene en Hefaistos, waar zij zich beiden aan de technieken wijden. Van Hefaistos steelt hij de techniek van het vuur en van Athene de overige technieken en hij geeft ze aan de mens, waardoor die met succes in zijn levensonderhoud kan voorzien. Wel werd Prometheus later, door Epimetheus’ toedoen, volgens het verhaal voor zijn diefstal gestraft.

Omdat de mens een aandeel in het goddelijk lot had gekregen, geloofde hij om te beginnen door zijn verwantschap met het goddelijke als enige levende wezen in goden en zette hij zich eraan altaren en godenbeelden op te richten. Verder lukte het hem met behulp van zijn vakkennis snel een stem en woorden te ontwikkelen. Hij vond ook woningen uit, kleding, schoenen, matrassen en voedsel uit de aarde.

Met die voorzieningen uitgerust woonden de mensen aanvankelijk verspreid. Staten waren er niet. Maar doordat ze in alle opzichten zwakker waren werden ze door de dieren gedood. Hun technische kennis bood voldoende hulp voor hun voeding, maar schoot tekort voor de oorlog tegen de dieren, want politieke techniek hadden ze nog niet en daarvan is oorlogstechniek een onderdeel. Dus probeerden ze hun krachten te bundelen en zichzelf te redden door het stichten van staten. Maar wanneer ze eenmaal bijeen waren gekomen behandelden ze elkaar, bij gebrek aan politieke techniek, zo slecht dat ze zich weer verspreidden, zodat de vernietiging voortging.

Nu wordt Zeus bang dat onze soort geheel verloren zal gaan. Hij stuurt Hermes om de mensen respect en rechtsgevoel bij te brengen, zodat ze hun staten ordelijk kunnen inrichten en vriendschapsbanden kunnen sluiten. Hermes vraagt daarbij aan Zeus op welke manier hij de mensen eigenlijk respect en rechtsgevoel moet geven: “Moet ik die eigenschappen uitdelen zoals ook de technieken zijn verdeeld? Als bijvoorbeeld één persoon de techniek van het genezen beheerst, is dat toereikend voor een groot aantal leken. En zo is het ook met de andere vakken. Moet ik rechtsgevoel en respect dus op dezelfde manier onder de mensen brengen? Of moet ik ze uitdelen aan iedereen?” “Aan iedereen,” zei Zeus. “Iedereen moet erover beschikken. Er zouden nooit staten kunnen ontstaan als maar weinig mensen erover beschikten, zoals bij de andere vakken. En voer dan als wet van mij in dat iemand die niet in staat is tot respect en rechtsgevoel moet worden gedood als een ziekte van de gemeenschap.”

Zo komt het dus, Sokrates, om die redenen, dat onder andere de Atheners menen dat als het om architectuur of een andere techniek gaat maar weinig mensen in aanmerking komen om een advies uit te brengen. En als dan iemand anders een voorstel doet hebben ze daar zoals u zegt geen oor voor, terecht volgens mij. Maar wanneer een beslissing over politieke kwaliteit aan de orde is, waarbij alles moet afhangen van goed en kwaad en een morele keus, dan staan ze terecht voor ieders mening open, omdat iedereen moreel besef dient te hebben, willen er staten kunnen bestaan. Dat, Sokrates, is daarvan de reden.

En dat u gerust mag aannemen dat in feite iedereen ervan overtuigd is dat elk mens moreel besef en andere sociale eigenschappen bezit, daarvoor hebt u hier nog een bewijs. Bij de andere kwaliteiten, als iemand beweert een goed fluitspeler te zijn of een willekeurig ander vak te beheersen terwijl dat niet het geval is, lachen zij hem uit, zoals u zegt, en worden ze kwaad en zijn familie komt naar hem toe, wijst hem terecht en zegt dat hij niet goed wijs is. Maar bij moreel besef en de andere sociale eigenschappen ligt het anders. Ook al weten ze dat iemand een slecht mens is, toch vinden zij, als hij daarvoor eerlijk uitkomt, de bescheidenheid die ze anders zo waarderen plotseling krankzinnig. Ze vinden dat iedereen altijd moet zeggen dat hij een goed mens is, of het nu waar is of niet. Je zou wel gek zijn als je in dat geval niet deed alsof, want iedereen moet op een of andere manier wel een zeker moreel besef hebben, wil hij onder de mensen kunnen verkeren. Daarom spreekt het volgens mij dus vanzelf dat ze voor ieders mening open staan wanneer een politieke beslissing moet worden genomen, want ze zijn van oordeel dat iedereen in het besef van goed en kwaad deelt.

Dat ze verder menen dat dit besef niet van nature aanwezig is of vanzelf ontstaat, maar aangeleerd en met zorg ontwikkeld kan worden, dat zal ik u nu proberen aan te tonen. Kijk, mensen ergeren zich nooit aan gebreken waarvan ze menen dat iemand ze van nature of door een ongeval heeft. Dan komen ze niet met kritiek, hebben geen behoefte zo iemand de les te lezen en leggen hem ook geen straf op om te zorgen dat hij anders wordt. Ze hebben medelijden. Neem lelijke mensen of kleine of zieke, niemand haalt het toch in zijn hoofd hen zo te behandelen, want van die dingen weet natuurlijk iedereen dat mensen ze van nature en door toeval krijgen, zowel het mooie als het tegenovergestelde. Maar als iemand kwaliteiten mist waarvan ze menen dat die door studie en oefening zijn te leren, en dan toch op dat punt in gebreke blijft, dan winden ze zich wel op. Dan hebben ze kritiek en straffen. Daaronder vallen eigenschappen als onrechtvaardigheid en respectloosheid en om kort te gaan al het tegenovergestelde van sociale kwaliteiten. Dan ergert iedereen zich daaraan en maakt zo iemand verwijten, kennelijk omdat die eigenschappen door zorg en onderwijs zijn te verwerven.

Als u eens wilt nadenken, Sokrates, over het straffen van mensen die zich misdragen, wat daarvan eigenlijk de zin is, dan zult u vanzelf begrijpen dat de mensen in elk geval menen dat morele kwaliteiten kunnen worden ontwikkeld. Niemand straft degenen die zich misdragen louter vanwege het feit dat ze zich hebben misdragen. Dat zou wraak nemen zijn als een dier, zonder nadenken. Wie het straffen met verstand aanpakt straft niet wegens misdragingen in het verleden – want wat gebeurd is kan toch niet meer ongedaan worden gemaakt – maar met het oog op de toekomst, om nieuwe misdragingen te voorkomen, van de betrokkene of van anderen die hebben gezien dat hij is gestraft. Ook zo’n beleid gaat uit van de opvatting dat je door opvoeding een goed mens kunt worden. In elk geval is afschrikking dus het doel van de straf. Zo denkt iedereen die straft erover, ook in het persoonlijk leven. En strafmaatregelen tegen mensen van wie men vindt dat ze zich misdragen worden overal genomen, niet het minst door uw landgenoten in Athene. Dus volgens deze redenering behoren ook de Atheners tot de mensen die menen dat morele kwaliteiten kunnen worden ontwikkeld. Hiermee hebt u volgens mij afdoende bewijs, Sokrates, dat het vanzelf spreekt dat uw landgenoten bij politieke beslissingen openstaan voor het advies van een smid en een schoenmaker.

Rest dus nog het probleem dat u hebt met de vooraanstaande personen. Waarom laten voortreffelijke mannen hun kinderen eigenlijk alles leren wat er te leren is, maar slagen ze er niet in de kwaliteiten waardoor zij zelf uitblinken aan hen over te dragen? Hierover zal ik u geen verhaal meer laten horen, Sokrates, maar een logische argumentatie.

U moet het zo zien. Bestaat er één ding waarover alle leden van een gemeenschap noodzakelijkerwijs moeten beschikken, wil die gemeenschap kunnen bestaan? Hier ligt de oplossing van het probleem dat u ervaart, en nergens anders. Want als er zoiets is en het is niet de kundigheid van een architect of een smid of een pottenbakker, maar rechtvaardigheid, zelfbeheersing, zuiverheid, en samengevat noem ik dat ene ding morele kwaliteit, als dát het is waarin iedereen moet delen en als ieder mens, wat hij ook wil leren of doen, dáármee moet handelen en zonder dat niet, of hij moet worden onderwezen en bestraft, kind, man of vrouw, totdat hij door die bestraffing beter is geworden, of als hij niet gehoorzaamt ongeneeslijk worden verklaard en uit de gemeenschap worden verwijderd of gedood – als het zo is en de voortreffelijke mensen onder die omstandigheden wel andere dingen aan hun zonen laten onderwijzen, maar dát niet, bedenk dan hoe wonderlijk die aanzienlijke mensen zich dan gedragen. Want dat ze er in het persoonlijke en maatschappelijke leven van uitgaan dat die kwaliteit kan worden aangeleerd en ontwikkeld hebben we bewezen. Zouden ze dan hun zonen blijkbaar de andere dingen laten leren, waarop niet de dood of een boete staat als ze die niet weten, maar datgene waarvoor de dood of verbanning de straf voor hun kinderen is als ze het niet hebben geleerd en geen morele kwaliteit hebben ontwikkeld, en afgezien van de dood nog de verbeurdverklaring van goederen en daarmee eigenlijk om kort te gaan de algehele ondergang van hun familie, zouden zij hun die dingen dan niet laten leren en daaraan niet alle aandacht besteden? U weet wel beter, Sokrates.

Van jongs af aan geven ze daarin les en hun leven lang blijven ze daarvoor waarschuwen. Zodra een kind begrijpt wat er gezegd wordt doen voedsters, moeders, kinderverzorgers en de vaders zelf hun uiterste best het zo goed mogelijk te laten worden. Met alles wat ze zeggen en doen geven ze les, steeds wijzen ze erop dat het één goed is, het ander slecht, dít waardevol, dát minderwaardig, dít fatsoenlijk, dát schandalig en dat je het één moet doen en het ander moet laten. En kinderen kunnen maar beter uit zichzelf gehoorzamen, anders worden ze behandeld als een stuk hout dat krom en verbogen is en met dreigementen en klappen recht wordt gemaakt.

Wanneer zij daarna naar school worden gestuurd krijgen de onderwijzers de opdracht nog meer aandacht aan hun gedrag te besteden dan aan lezen, schrijven en muziek. En behalve dat de onderwijzers daaraan aandacht besteden leggen zij de kinderen, wanneer die dan hebben leren lezen en schrijven en ook het gesproken woord beginnen te begrijpen zoals eerder de stem, op hun banken ook het werk van goede dichters voor en verplichten ze hen teksten uit het hoofd te leren waarin veel waarschuwingen staan en veel passages met lof en waardering voor mensen die zich in het verleden hebben onderscheiden, zodat het kind uit bewondering een voorbeeld aan hen zal nemen en ernaar zal streven ook zo te worden. Iets dergelijks doen ook de muziekleraren weer. Ze zorgen niet alleen voor zelfbeheersing en dat de jongeren zich niet misdragen, maar bovendien onderwijzen zij hun, wanneer ze hebben leren spelen, composities van weer andere goede, lyrische dichters, waarbij zij die op muziek zetten, en ze dwingen de geest van de kinderen zich maat en melodie eigen te maken, zodat ze zachter zullen worden en, doordat hun gevoel voor harmonie en ritme is ontwikkeld, met succes leren spreken en handelen. Want heel het leven van de mens heeft maatgevoel en gevoel voor verhoudingen nodig. En dan sturen ze kinderen ook nog naar de sportschool, zodat ze met betere lichamen de aanwijzingen van hun degelijke verstand kunnen volgen en niet door gebrek aan lichaamskracht worden gedwongen zich in de oorlog of bij andere activiteiten laf te gedragen.

Wanneer ze dan van school zijn gekomen, verplicht de gemeenschap hen weer om de wetten te leren en hun leven naar die wetten in te richten, zodat ze niet maar doen wat hun in de zin komt. Precies zoals onderwijzers kinderen die nog niet goed zijn in schrijven, voordat ze hun de lei geven, de letters met hun stift voortekenen en hen verplichten bij het schrijven de lijnen van die letters te volgen, zo schrijft de gemeenschap wetten voor die in het verleden door voortreffelijke wetgevers zijn ontworpen, en verplicht hen volgens die wetten te leven. Wie ze overtreedt wordt gestraft en – zoals men bij u en in veel andere landen zegt – “berecht”, omdat daarbij iets recht wordt gezet.

Maar hoe komt het nu dat kinderen van voortreffelijke vaders vaak onbeduidende mensen zijn? Ook dat zal ik u weer uitleggen. Daar is namelijk niets vreemds aan als ik gelijk had met wat ik zei, dat niemand, wil een gemeenschap kunnen bestaan, op het gebied van de moraal een leek mag zijn. Want als het dus is zoals ik zeg, en dat is ongetwijfeld zo, neem dan eens in plaats van morele kwaliteit een willekeurige andere bekwaamheid of activiteit en kijk wat er dan gebeurt. Stel bijvoorbeeld dat een gemeenschap niet kon bestaan als wij niet allemaal fluitspelers waren, elk op zijn eigen niveau. Dan zou fluitspelen in het particuliere leven en ook van staatswege door alle mensen aan elkaar worden geleerd. Wie niet goed fluitspeelde zou worden bekritiseerd en niemand zou zijn kennis voor zichzelf willen houden, zoals nu geen mens zijn rechtsgevoel en andere morele kwaliteiten voor zichzelf houdt of verbergt, iets wat wel met andere talenten gebeurt. Wij zijn er nu eenmaal duidelijk bij gebaat dat ook anderen sociale en morele kwaliteiten bezitten. Iedereen praat daarom graag met elkaar daarover en geeft les in wat rechtvaardig en wettig is. Maar stel dat wij ook altijd zo enthousiast klaarstonden om elkaar les te geven in fluitspelen, denkt u dan, Sokrates, dat kinderen van goede fluitisten de beste fluitspelers zouden worden? Natuurlijk niet. Alleen degenen die toevallig veel aanleg zouden hebben voor het fluitspel zouden bekend en beroemd worden. Het zou niets uitmaken of je vader een goede of een slechte fluitspeler was, maar wel zouden we allemaal behoorlijke fluitspelers zijn, vergeleken bij mensen die van fluitspelen helemaal geen verstand hebben.

Zo moet u nu ook aannemen dat zelfs de ogenschijnlijk meest immorele mens die onder wetten en mensen is opgegroeid moreel besef heeft en een deskundige is op het gebied van goed en kwaad, als je hem moest beoordelen naast mensen die helemaal geen opvoeding hebben gehad en niets weten van rechtbanken, wetten of enige verplichting die je dwingt je toch vooral goed te gedragen, zoals de wilden die Ferekrates vorig jaar bij het Dionysosfeest op het toneel bracht. Als u was terechtgekomen onder het soort mensen als de mensenhaters in dat stuk zou u heel tevreden zijn als u Eurybatos en Frynondes tegenkwam en u zou huilen van heimwee naar de slechtheid van de mensen hier. Een luxe leven leidt u nu, Sokrates, doordat hier alle mensen lesgeven in moreel besef, zo goed als ieder kan, terwijl u denkt niemand. Het is net als wanneer u zou zoeken naar mensen die lesgeven in Grieks. Dan zou u natuurlijk ook niemand vinden, net zomin als wanneer u voor de zoon van een vakman een leraar zocht in het vak dat hij juist van zijn vader heeft geleerd zo goed als die en zijn bevriende vakgenoten het hem konden uitleggen. Want wie zou zo iemand nog iets kunnen leren, Sokrates? Dat zal natuurlijk niet makkelijk zijn. En zo is het ook met morele kwaliteit.

Nee, als er iemand is die zich onder ons onderscheidt doordat hij ook maar een kleine bijdrage kan leveren aan morele ontwikkeling, moeten we al tevreden zijn. En van die mensen ben ik er dus één, geloof ik. Daar hebt u dus mijn verhaal en mijn argumentatie, Sokrates, om aan te tonen dat je kunt leren een goed mens te worden, dat de Atheners er zo over denken en dat het helemaal niet verwonderlijk is dat voortreffelijke vaders onbeduidende zonen krijgen en andersom.’

Hiermee was een eind gekomen aan Protagoras’ uitvoerige en opmerkelijke uiteenzetting. Lange tijd was ik nog onder de betovering en ik bleef hem aankijken of hij nog iets zou zeggen, zozeer verlangde ik meer te horen. Toen het eindelijk tot me doordrong dat hij werkelijk was opgehouden, slaagde ik er op een of andere manier in me te herstellen en ik zei, met een blik op Hippokrates: ‘Nu, ik ben je wel dankbaar dat ik Protagoras heb gehoord. Tot dusver had ik altijd gedacht dat moreel besef niet door menselijk toedoen kan worden ontwikkeld, maar nu denk ik er anders over. Alleen één kleinigheid zit me nog dwars, maar dat zal Protagoras na wat hij allemaal heeft uitgelegd vast ook nog makkelijk kunnen uitleggen.

Het is dit. Als je over ditzelfde onderwerp een willekeurige democratische politicus ondervroeg zou je vermoedelijk ook zulke woorden te horen krijgen, van Perikles of een andere begaafde spreker. Maar als je dan doorvroeg zou blijken dat zulke mensen, net als een boek, geen antwoord kunnen geven en zelf ook geen vragen kunnen stellen. Bij het geringste extra vraagje over wat er gezegd is zijn politici net een koperen gong. Als je daarop slaat blijft hij nagalmen en doorgaan tot je hem beetpakt. Zo geven ook politici op elke kleine vraag een marathonantwoord. Maar Protagoras hier is niet alleen in staat om prachtige redevoeringen te houden, zoals nu is gebleken, maar ook om op een vraag een kort antwoord te geven en wanneer hij zelf een vraag heeft gesteld te wachten tot hij antwoord heeft gekregen, iets wat maar weinig mensen kunnen opbrengen.