Otto de Kat

Freetown

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2018 OTTO DE KAT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8006 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

1

1

Maria

‘Hij was een Fula. Hij was, want ik zie hem niet meer, ik weet niet of hij nog leeft, of waar. Hij verdween zomaar.

Hij was een soort zoon. Mooi woord is dat toch, zoon, er zit verlangen in. Zodra ik het zeg, zie ik hem ons pad op komen lopen, met een helm op zijn hoofd. Het regende, het was vlak voor Kerstmis. Ja, ik geef toe, het lijkt op het begin van een smartlap.

Toen ik opendeed, stond hij met een kaartje in zijn hand te wachten tot hij zou worden wegbezuinigd – een en al aarzeling, zonder enige overtuiging.

Het dagblad Trouw wenst u goede feestdagen en een gelukkig Nieuwjaar.

Hij gaf het me zwijgend. Ik kon hem niet goed zien, het was donker, de klep van zijn helm was half voor zijn ogen gezakt. Het zwarte jasje en de zwarte broek maakten het allemaal niet opgewekter. Gelukkig Nieuwjaar, hoe somber kon je het iemand wensen.

Ik vroeg of hij z’n helm niet even wilde afzetten, dan kon ik beter met hem praten. De jongen deed het, en toen zag ik zijn gezicht. Klein en zwart, teruggetrokken, met ogen die niet naar mij keken, kort krullend haar.

“Vroeg op, hè, iedere dag, dan is er haast nog niemand op straat, toch?” Zoiets zei ik, praten lukte nog niet echt die eerste keer. Hij knikte alleen en glimlachte een beetje, een heel klein beetje. Met de regen erbij leek het meer op huilen. Ik gaf hem een tientje, en bedankte hem voor het brengen van de krant.

Hij wilde weggaan, hield wat onwennig het geld vast, frommelde het in zijn jaszak en gaf me toen met twee handen een hand. Ik zei dat hij terug moest komen als hij eens geen werk had. Ik zou hem misschien kunnen helpen. Waarom ik dat zei, ik heb het me vaak afgevraagd.

==

Dat er geen dag voorbijgaat dat ik hem niet mis, is toen begonnen. Een donkere jongen, helmdrager, opgegroeid aan de rand van de jungle, verzeild geraakt in een buitengebied van krantenlezende rijkdom. Natuurlijk keek hij me niet aan. Wat hij overal om zich heen zag, was al zo ongewoon.

De klank van zijn stem toen ik hem vroeg hoe hij heette.

Ishmaël. Licht nasaal sprak hij het uit, op de toonhoogte van een ander continent.

“Terugkomen hoor, wanneer je iets nodig hebt,” zei ik tegen hem. Wat was dat voor gekke zin? Wie nodigt nou toch een volkomen onbekende jongen uit om zomaar langs te komen. Was het impulsief, een opmerking vanuit een vreemde verlegenheid?

Toch was het precies zo bedoeld, zonder enige twijfel. De woorden overkwamen me, dat wil ik nog wel toegeven. Maar het was niet impulsief, ik weet zeker dat ze uitdrukten wat ik voelde.

Achteraf heb ik gedacht dat het te maken moet hebben gehad met de tijd van het jaar. Kerstmis, een vrolijk nieuwjaar voor de boeg. Alles was onder controle en ieder jaar ging het beter.

Dat is nu bijna acht jaar geleden. Acht, waarvan zeven gelukkig. Nou ja, natuurlijk niet voortdurend, zoiets bestaat niet. Maar ik zeg gelukkig, omdat het nu zo lijkt, het waren de jaren met Ishmaël, en als ik aan Ishmaël denk dan is het alsof iemand een lamp in me aandoet.

==

Wat verschrikkelijk lief van je, Vincent, dat je me wilt zien en aanhoren. En wat een goed idee om hier langs de dijk te gaan wandelen. Dat praat zoveel makkelijker en vrijer. Ik was al bang dat je me thuis in je studeerkamer zou ontvangen en dat ik dan ineens niet meer zou weten wat ik moest zeggen. Maar om zo met je te lopen, Vin, dat helpt om mijn gedachten te ordenen.

Vind je het goed dat ik je over Ishmaël vertel? Het lijkt wel of ik tot stilstand ben gekomen. Ik zoek een uitweg, probeer de geschiedenis met Ishmaël te begrijpen. Misschien kan jij eruit wijs, uit wat ik je wil vertellen, jij hebt je gespecialiseerd in andermans verhalen. Ik hoop dat jij me misschien kan uitleggen waarom hij is weggegaan.

==

Ik woon in een huis dat vrij ver van de weg af ligt. Jij kent het niet. Een jaar of zes geleden zijn Maarten en ik verhuisd, waarschijnlijk weet je dat niet eens. Dertig kilometer stroomopwaarts, en je bent in een heel ander gebied, met een andere stad waar je boodschappen doet, en waar bijna niets je herinnert aan waar je vroeger woonde.

Je moet een grindlaantje over, met meer gras dan grind, aan beide kanten staan bomen en struiken. De tuin is nogal groot, dat zei mijn rug al jaren. Ik ben gestopt met tuinieren, in ons vorige huis deed ik er nog aan, maar deze tuin is afschrikwekkend, daar valt niet tegenop te werken.

==

Ishmaël schoof zijn helm weer dicht en liep langzaam de regen in. Hij had zijn brommer tegen het hek gezet, ik zag hem erop klimmen. Ik was een eindje met hem opgelopen en stond hem na te kijken, een paraplu boven mijn hoofd. Met een korte boog verdween hij uit zicht. Ik zou hem vanzelfsprekend nooit meer zien. Het stemde me vreemd genoeg een beetje treurig.

Maar met een iets langere boog verscheen hij weer, drie maanden later. Het was koud, eind maart, de winter was voorbij, maar de lente nog niet echt begonnen. Een dooie tijd, waarin alles wacht.

Ik was bezig in de schuur, aanmaakhoutjes opstapelen of zoiets, toen ik hem zag staan aan het begin van het grindpad. Hij bewoog niet, hij durfde kennelijk niet ongevraagd de tuin in te gaan. Ik zwaaide naar hem, wenkte dat hij verder moest komen, en liep toen naar hem toe omdat hij zich nog altijd niet verroerde. Ik nam hem wat onwennig mee naar ons huis. Ik besefte ineens hoe imposant dat eruitzag, de tuin in golvende banen eromheen, de bomenrijen, rododendrons, hagen en heggen, geen buren te bekennen, een burcht van welgedaanheid. Daar kon je maar beter niet zomaar onaangekondigd aankloppen.

==

Dat hij moest langskomen. Hij had onthouden dat ik dat gezegd had, maakte hij me in gebrekkig Engels duidelijk. Er zat, geloof ik, nog geen woord Nederlands bij. Het gekke is dat je dan zelf ook onbeholpen gaat doen en naar woorden begint te zoeken. Ishmaël en ik met handen en voeten in gesprek. Als je ons van een afstandje had zien lopen, zou je aan twee doofstommen hebben gedacht.

De krant had hem opgezegd, hij had zich een keer verslapen. Ik kreeg onmiddellijk zin om de krant op te zeggen.

Af en toe ben ik vroeg op. Om zes uur ritselt er een volkomen andere wereld om je heen. Ik moet je bekennen dat ik wel vaker naar Ishmaël had uitgekeken, sinds hij bij ons aan de deur was geweest. Toen ik een oudere man bij het hek zag afstappen, had ik me afgevraagd waar hij was, en of hij misschien ziek was, of een andere wijk had gekregen.

Ik vroeg Ishmaël waar hij woonde. Bij een Afghaanse familie in de stad, maar daar moest hij plotseling weg. Z’n koffer hadden die Afghanen gewoon op de gaanderij gezet. Hij begreep het niet, hij had niets verkeerds gedaan, had zelfs nog af en toe op de kinderen gepast, en de huur vooruitbetaald. En nu had hij niets meer.

Hij zei het natuurlijk niet zo precies, maar ik kon het reconstrueren. Hij zei net genoeg om het te kunnen begrijpen. Ik heb dat sindsdien vaker gemerkt, hoe hij zichzelf verstaanbaar wist te maken met onduidelijke, half ingeslikte, verbrokkelde zinnen. Hij daagde me onbedoeld uit om zijn taal over te nemen en het ontbrekende aan te vullen. Het lukte hem bijna altijd om een verhaal te vertellen dat ik begreep.

De voordeur stond open, en ik vroeg hem binnen te komen. De gang door, mijn kamer in, mijn doodgewone kamer vol verzameld verleden. Zestig jaar spullen, plus honderd jaar overerfde zaakjes, schilderijen, een klok, foto’s van voor de oorlog. Nou ja, wat een mens zoal meezeult. Jij weet daar ook van, Vin, ik herinner me bijna alle dingen uit je kamer. We kunnen samen wel een winkeltje beginnen. Die noemen we dan “Meegezeuld”.

Ishmaël ging niet zitten. Hij stond beduusd, of verdoofd, dat zou ook wel kunnen, midden in de kamer. Ik had totaal geen plan, ik had hem min of meer werktuigelijk opgehaald en binnengeloodst. Maar wat nu?

De stilte werd tastbaar.

Op enig moment verbeeldde ik me dat hij zo stil was omdat hij het prettig vond bij me, dat het lekker rustig was zo. Later begreep ik dat ik volkomen ongelijk had. Hij heeft me ooit eens bekend wat er door z’n hoofd ging toen hij voor het eerst in ons huis stond. Hij had er zo snel mogelijk weg gewild. Wat moest ik eigenlijk van hem? Hij kon beter een vriend bellen bij wie hij zou kunnen slapen. Hij wilde me bedanken voor mijn aardige woorden, maar hij moest weg. En toen werd hij opeens zo dof in zijn hoofd en kreeg het gevoel dat hij zou vallen.

Hij vroeg me of hij even mocht zitten, en of ik misschien wat water voor hem had, dan zou hij daarna verder gaan.

Ishmaël zag eruit of hij in dagen niets had gegeten. Ik zei dat hij gauw moest gaan zitten, terwijl ik water haalde. Hij was kleiner dan ik me herinnerde, een broze jongen in de hoek van mijn bank.

Zoals ik me nu voel bij jou, broos, klein, huilerig, sorry.

Kijk me maar niet zo aan. Het zal af en toe gebeuren dat ik niet meer weet wat ik moet zeggen, je hoeft niet alles te weten, en dring vooral niet aan. Ach, nee, dat klinkt helemaal niet aardig, zo bedoel ik het niet. Er is er maar een die zo kan luisteren, en tegen wie ik me zo durf uit te spreken. Je moet juist wel aandringen, hoor. Je mag alles weten.

Ja, ik haalde water voor hem. Hij pakte het glas voorzichtig aan en dronk het direct helemaal leeg. En zei “dank u” met die ongelofelijke stem, die maar niet uit mijn hoofd gaat. Ken jij misschien methodes om dat soort dingen kwijt te raken, een stem, gebaren, een gezicht, ogen?

Nee, ik bedoel niet praten, praten lijkt zo vaak op vooruitschuiven, op geluid maken om de stilte niet te horen. Nee, wat zou echt helpen. Alles opschrijven? Maar ik wil er ook weer geen drama van maken, al heb ik de schijn tegen. Hoe kan ik lichtvoetig verder, hoe zijn de jaren met Ishmaël in te passen, hoe hou je het geluk dat ik ervoer zo simpel mogelijk intact. Is het niet vreemd dat wat ze geluk noemen, achteraf iets bitters heeft? Misschien begrijp jij het, maar ik niet.

==

Ik vroeg Ishmaël naar zijn achternaam.

Bah, zei hij. Bah? Het duurde even voordat ik doorhad dat het zijn naam was. Sindsdien schrijf ik die naam zonder enige bijgedachte, of liever, schreef, want ik schrijf hem niet meer. Ik zou niet weten waar hij nu woont, en brieven maakte hij bij voorkeur niet open. Hij hield niet van Nederlands. Ik heb het wel geprobeerd, hoor. Jarenlang zaten we naast elkaar woorden en zinnen te maken. Lezen ging wel zo’n beetje, maar in schrijven was weinig beweging te krijgen. Een paar blokletters, zijn eigen naam, een enkel woord: “Tot morgen”.

Ik dwaal af, waar was ik gebleven. Hij zat daar, en ik was voor het raam gaan staan en keek naar buiten, naar de kale eiken en de eeuwig groene hulststruiken. Alsof het antwoord daarvandaan moest komen.

Je mag wel zolang bij ons komen wonen, zei ik hem.

Een zin uit een boek. Niemand zegt dat zomaar. Ik deed het, een wilde inval. Ik had het niet met Maarten overlegd, al bleek later dat hij het er helemaal mee eens was.

Maar hij schudde van nee. Nee, nee, hij had een vriend, Sheppard, bij hem kon hij terecht. Daar was hij ook niet voor gekomen, hij was zijn werk kwijt en ik had gezegd dat ik hem misschien kon helpen. In brokstukjes vluchtelingentaal.

Ik had niet het flauwste idee wat hij kon of zou willen doen, laat staan dat ik zomaar ergens werk voor hem zou kunnen organiseren.

Toch zei ik tegen hem dat ik wel wat zou vinden, dat ik erover moest nadenken, dat ik het met mijn man zou bespreken.

Met mijn man bespreken, wat een braaf soort uitvlucht is dat eigenlijk. Mensen die dat zeggen, met mijn man overleggen, of met mijn vrouw, zoeken meestal een excuus om dingen uit te stellen en vervolgens niet te doen.

Ishmaël keek me voor het eerst aan. Niet ongelovig, eerder verbaasd. Of was het de blik van iemand die neemt wat op hem afkomt, omdat hij alles achter heeft gelaten?

Ach, ik probeer maar wat, hoe kan je nou weten hoe iemand kijkt. Een blik uit ogen die je nooit hebt gezien, daar kan je toch niet iets zinnigs over beweren. Ishmaël keek me aan, ja, en ik was er blij om, ineens was er een moment contact. Lang duurde het niet. Al heel snel draaide hij z’n hoofd weg, hij leek te schrikken. Er sloeg plotseling regen tegen het raam, ergens in het huis viel een deur dicht.

Jij brengt altijd regen mee, zei ik lachend tegen hem, maar hij reageerde niet. Lachen was niet erg aan hem besteed. Pas veel later leerde hij het enigszins, maar het is hem nooit goed afgegaan.

Ik spring van de hak op de tak, ik weet het, maar al springend kom ik hopelijk ergens. Die allereerste ontmoetingen met hem zijn al zo lang geleden. Ik heb het idee dat ik iets over het hoofd zie. Ergens in dat eerste bezoek ligt een aanwijzing over hoe het afliep, over zijn vertrek. Wat heb ik niet gezien?

==

Ishmaël bleek bij nader inzien niet geschrokken van de regen of van de dichtslaande deur, maar van onze hond die ongemerkt was binnengekomen en naast hem op de bank sprong. Afrikanen houden, geloof ik, niet erg van honden en krantenjongens al helemaal niet. Hij weerde haar af nog voor ze hem kon likken. Oerlieve hond is het, je hebt haar nooit gezien, Bijke heet ze. Dol op mensen, inclusief inbrekers.

Met Ishmaël is het zo gebleven: wanneer hij ’s morgens de tuin in liep, rende ze op hem af en wilde hem zo ongeveer omhelzen, maar hij hield zijn armen gestrekt voor zich uit om haar van zich af te duwen.

Ik deed een paar lampen aan en had de neiging om de haard aan te steken. Het was zo’n beetje halfdrie, slaperig moment van de dag, maar niet toen. Ik was nogal wakker, nogal erg. Maar ook onzeker. Ishmaël zat daar maar stil weg te kijken, bevroren en bevreesd voor de hond die hem tevergeefs een poot wilde geven.

Achteraf, ik heb er vaak over nagedacht, telkens opnieuw op zoek naar een oorzaak, naar iets wat me had moeten waarschuwen, achteraf dus heb ik bedacht dat ik hem misschien meteen al verkeerd heb benaderd. Ik had nooit moeten aanbieden dat hij bij ons kon komen wonen. Veel te direct, een idioot voorstel, veel te bedreigend en onverwacht. Vind je niet? Het is toch geen manier om iemand zo te overvallen. Allemaal te haastig, je kent het wel van me, ik had eerst rustig met hem moeten gaan zitten, zijn verhaal aanhoren voor zover mogelijk, en dan samen iets bedenken. Maar natuurlijk niet zo komen aanstormen met een aanbod om bij ons in te trekken. Hij kende ons helemaal niet. Wat zou hij met ons moeten? Ik zeg “ons”, maar Maarten had hij nog niet gezien.

In Afrika zijn er nooit mannen thuis, alleen vrouwen. Mannen zwerven daar, of ze zijn dood. Een man is vaak een passant. Een vader is van voorbijgaande aard, om het eens zo uit te drukken. Ik generaliseer, ik weet het. Afrika is niet overal hetzelfde, maar in Sierra Leone gaat het wel zo, volgens mij.

Sierra Leone, ja, daar kwam Ishmaël vandaan. Ik vroeg hem waar hij vroeger gewoond had, in de hoop dat hij iets zou zeggen, en om het aanbod dat ik zo bruusk had gedaan uit de kamer te verdrijven.

Zijn rechterhand hield hij beschermend opzij, om onze hond op haar plaats te houden. Ik zag zijn bleke handpalm met de donkere randen. Het duurde nog even voor hij zei: uit Sierra Leone. Ik probeerde te bedenken waar dat precies lag, dat land. Ik had nooit iemand ontmoet uit Sierra Leone, het was alleen een klank voor me, iets met diamanten en een burgeroorlog. Maar dat was lang geleden, en allang geen voorpaginanieuws meer. In het normale leven dacht je nooit aan Sierra Leone, echt nooit. Nu weet ik er veel meer van, ik heb mensen leren kennen die net als Ishmaël het land ontvlucht zijn, en weet ik dat die verschrikkelijke burgeroorlog nooit is verdwenen.

==

Ishmaël noemde overigens alleen maar de naam, bijna onhoorbaar, bijna verontschuldigend. Het klonk alsof ik er vooral geen betekenis aan moest geven, hij was daar niet, hij woonde daar niet meer, het was een land van voorbijgaande aard. Ja, net als een vader. Het lijkt gezocht, als ik dat zo zeg, maar ik heb erover nagedacht, ik zeg het niet om origineel te zijn. Ik heb werkelijk het idee dat als je geen vader hebt, dat je dan ook geen vaderland hebt. Je kaart is in de war, je kompas draait alle kanten op, je dwaalt.