Arthur Miller

Focus

Vertaald door Babet Mossel

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

==

==

Oorspronkelijke titel: Focus (Reynal & Hitchcock, Book Find Club, New York, 1945)

==

De vertaalster draagt deze vertaling op aan M.A.

==

© Copyright 2017 vertaling: BABET MOSSEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

© Copyright 1945, 2004 ARTHUR MILLER LITERARY AND DRAMATIC PROPERTY TRUST, C/O THE WYLIE AGENCY, LONDON

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8008 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

voor Mary en Jane Ellen

1

Uitgeput van de hitte was hij in slaap gevallen, met pijn in zijn botten. Lange tijd had hij doelgericht liggen wachten op een droom die hem de wereld van het onbewuste in zou trekken. Al wachtend sliep hij in, en er daagde een droom op.

Hij bevond zich in een soort lunapark. Er stond een menigte naar een klantenlokker te luisteren, wiens gezicht droop van het zweet. Hij wendde zich af van de menigte en begon zomaar wat te lopen. De oceaan was dichtbij. Plotseling verrees vlak voor hem een grote carrousel, wonderlijk versierd met vegen groen en paars. Om de een of andere reden was daar niemand. Tot in wijde omtrek was er geen mens te bekennen. En toch bewoog de carrousel. Leeg en wel draaiden de bont beschilderde koetsjes een ronde. Toen stopten ze en gingen achteruit terug. Waarna ze opnieuw stopten en weer vooruit gingen. Hij bleef verbluft naar het heen en weer gaan van de carrousel staan kijken, en opeens drong tot hem door dat daar onder de grond een reusachtige machinerie in werking was: een fabriek, besefte hij. Onder de carrousel werd iets geproduceerd, en terwijl hij probeerde te bedenken wat dat kon zijn, begon hij bang te worden. De verlaten carrousel bleef maar rondgaan, vooruit en weer achteruit, en hij stond op het punt om weg te lopen. Toen hoorde hij er voor het eerst een geluid vandaan komen, een aanzwellende klank, een kreet... ‘Aliesje! Aliesje! Aliesje!’

Hij schrok wakker. Het moest een vrouwenstem zijn geweest. Zo schel! Hij hijgde. Met wijd open ogen bleef hij op bed liggen luisteren.

De nacht was stil. De gordijnen wiegden heen en weer op een loom zomerbriesje. Hij keek naar zijn raam en had spijt dat hij het zo ver open had gelaten. Plotseling weer die kreten. ‘Aliesje! Aliesje!’ Zijn mollige armen drukten zich strak langs zijn zij. Hij verroerde zich niet. Opnieuw drongen de klanken zijn kamer binnen. ‘Aliesje!’ Ze kwamen van buiten. Zou hij nog dromen? Hij probeerde een been op te tillen. Dat ging. Hij stond op en liep op blote voeten de kamer uit en door de gang naar de ramen van de slaapkamer aan de voorkant. Geruisloos trok hij de jaloezieën omhoog.

Bij de lantaarnpaal aan de overkant bespeurde hij vaag twee bewegende gedaantes. Daar was die kreet weer, maar ditmaal kon hij de woorden verstaan: ‘Politie! Politie! Politie! Help!’ Hij tuurde ingespannen het donker in en ging heel stil op zijn hurken voor het raam zitten. Er leek daar een vrouw met een zo te zien forse man te worstelen. Nu kon hij de stem van de man horen. Een grauwende, dreigende, lage dronkemansstem. Toen rukte de vrouw zich los en rende de straat over, in de richting van zijn huis. Op het putdeksel halverwege de straat haalde de man haar in en gaf haar met zijn arm een klap tegen het hoofd. Het putdeksel rammelde onder zijn gewicht. Toen hij haar vastgreep begon ze schel te tieren in iets wat aan Spaans deed denken. Zou wel Portoricaans zijn, oordeelde Newman. De geluiden van de man daarentegen klonken Engels, stelde hij opgelucht vast. Weer verhief de arm van de dronkelap zich om haar te slaan en weer gilde ze om de politie. Maar ditmaal smeekte ze, snikte ze het uit naar de duisternis om haar heen. Newman, twintig meter bij haar vandaan, kon haar panische gehijg horen terwijl ze om de politie gilde. Nu keek ze in de richting van zijn raam. Ze had daarnet zijn jaloezieën zeker omhoog zien komen. Hij deed gauw een stap achteruit. ‘Politie!’ Nu dacht hij aan zijn blote voeten; je kon toch moeilijk verwachten dat hij zonder pantoffels naar buiten ging om hier een eind aan te maken. En trouwens, er was verder niemand van zijn blok op straat. Als hij de politie belde zouden de vrouw en de man waarschijnlijk alweer weg zijn tegen de tijd dat die arriveerde, en dan zou hij niet weten hoe hij moest uitleggen waarover hij al die drukte had gemaakt. Inmiddels stond het stel nog maar een meter of tien van zijn voortuintje te worstelen. Het gezicht van de vrouw kon hij niet waarnemen, ze had het licht van de lantaarn achter zich, maar hoewel het donker was en hij zo ruw uit zijn slaap was gehaald, meende hij haar ogen te zien. Het oogwit stak blinkend af tegen de donkere huid, en ze wierp hulpeloze blikken naar zijn huis en al die andere huizen vanwaar ongetwijfeld naar haar gekeken werd. Maar hij liep achterwaarts weg van het raam terwijl de vrouw ‘Politie! Politie!’ schreeuwde, met dat accent van haar. Hij draaide zich om en ging in het donker de kamer uit.

‘Politie!’ In zijn slaapkamer schoof hij het raam zo ver omlaag dat er niemand onderdoor kon kruipen. Hij ging op zijn rug liggen en luisterde. De nacht was weer stil. Hij wachtte lange tijd. Een eind verderop denderde en stampte de bovengrondse trein naar Manhattan. Van de straat kwam geen geluid meer. Hoofdschuddend probeerde hij zich voor te stellen wat voor vrouw zo laat in de nacht buiten zou zijn, alleen nog wel. Of, als ze niet alleen was, met zo’n soort man. Misschien was ze onderweg naar huis na een nachtdienst lastiggevallen door die man, een vreemde. Niet erg waarschijnlijk. Vanwege haar accent was Newman er zeker van dat ze niet met eerbare bedoelingen ’s nachts over straat liep, en wel voor zichzelf kon opkomen omdat ze zulk soort behandelingen gewend was. Daar waren het Portoricanen voor, wist hij.

Uitgeput, alweer suffig, zelfs nauwelijks meer beseffend dat hij wakker was geweest, sloot hij zijn ogen en probeerde in slaap te komen. Langzaam verslapten zijn korte dikke vingers en zakte zijn mond open, happend als een vissemond omdat zijn spitse neus niet genoeg lucht voor hem binnen kon halen. Als altijd lag hij plat op zijn rug met één hand op de bolling van zijn buik, zijn korte, enigszins kromme benen zo gestrekt dat zijn tenen het laken strak trokken. Zelfs in zijn slaap leek hij vast te houden aan zijn gevoel voor decorum, want toen het briesje even later ging liggen schoof zijn hand zachtjes het laken van zijn bovenlichaam af om daarna haar plekje op zijn warme buik weer in te nemen. Wanneer hij wakker werd zou in het beddengoed vrijwel geen kreukel zitten en zijn rossige haar, glad weggeleid van de scheiding ter linkerzijde, eigenlijk geen kam meer nodig hebben.

2

Er was een tijd geweest – tot voor een paar weken – dat hij ervan genoot om ’s ochtends zijn huis uit te komen. Dan stapte hij met de afgemeten kordate pasjes van een vogel zijn veranda over en placht, terwijl hij het bakstenen trapje af ging, de drie vierkante meter gras van zijn voortuintje af te speuren naar papiertjes die de nacht er mogelijk op had laten neerdwarrelen. In dat geval raapte hij alles gauw op, gooide het in zijn vuilnisemmer aan de stoeprand, wierp een korte maar warme blik op zijn huis en zette koers naar de metro. Hij liep altijd snel en vooroverhellend, zoals je weleens ziet bij honden die zonder links of rechts te kijken door een straat lopen. Hij scheen bang te zijn dat men hem anders voor een lanterfanter zou aanzien.

Maar toen hij deze ochtend zijn veranda betrad sloeg de hitte hem recht in het kinderlijk bolle, roze gezicht, waardoor hij aan zijn lichaam en zijn verwarring moest denken, en even voelde hij zich zwak en angstig. Hij liep naar de rand van het trapje en bleef staan toen hij iets hoorde knisperen onder zijn schoen. Diep vooroverbuigend tuurde hij naar de bakstenen verandavloer, tilde zijn glimmend gepoetste rondneuzige schoen op en zag een stukje cellofaan liggen. Hij raapte het op tussen twee vingers en ging het trapje af en over zijn betonpad naar de stoeprand, waar hij de vuilnisemmer opende en er het cellofaan in deponeerde. Hij bleef een moment staan, trok zijn marineblauwe zomercolbert glad over zijn buik – die op een landtong begon te lijken, zoals hij placht te zeggen – en voelde dat hij zweette onder zijn gesteven boordje. Afwezig keek hij naar het huis.

Iemand die niet in die straat woonde had geen enkel verschil kunnen zien tussen Newmans huis en de rest. Het was een aaneengesloten rij bakstenen huizen met één verdieping, een plat dak en een inpandige garage onder de hoge voorveranda. Voor elk huis verhief zich een slanke iep die niet dikker en nauwelijks dunner was dan zijn buurman, want ze waren allemaal in dezelfde week geplant, een jaar of zeven eerder, toen dit huizenblok af was. Maar in Newmans ogen waren er een paar wezenlijke verschillen. Hij bleef nog even bij zijn vuilnisemmer staan en keek vluchtig naar zijn luiken, die hij lichtgroen had geverfd. Alle andere huizen hadden donkergroene luiken. Toen gleed zijn blik naar zijn horren, die hij van opzij aan scharnieren had bevestigd zodat ze opengingen als deuren en niet van bovenaf naar buiten zwaaiden, zoals bij de andere huizen. In een lichtzinnige bui wilde hij weleens dat het hele huis van hout was en er dus meer te verven zou zijn. Nu kon hij alleen aan zijn auto klussen, die op betonblokken in de garage stond. Vóór de oorlog placht hij de auto ’s zondags de garage uit te rijden, vluchtig de buitenkant af te nemen met een wasdoek en de binnenkant uit te vegen, en dan zijn moeder naar de kerk te brengen. Maar hoewel hij het niet wilde toegeven beleefde hij veel meer plezier aan zijn auto nu ze op blokken stond, want zoals bekend vormt roest een geduchte bedreiging voor een ongebruikt automobiel. Nu het oorlog was haalde hij ’s zondags de smetteloze accu uit de kelder, waar hij hem altijd bewaarde, installeerde hem in de auto en liet de motor even draaien. En daarna ontkoppelde hij de accu, sjouwde hem weer naar de kelder, liep speurend naar roestplekjes om de auto heen, draaide met zijn handen wat aan de wielen om het lagervet soepel te houden, en deed al met al elke zondag wat de fabrikant had geadviseerd tweemaal per jaar te doen. Na gedane arbeid mocht hij graag met Gre-Solvent zijn handen wassen alvorens zich aan een stevig maal te zetten, zich volop bewust van zijn spieren en zijn gezonde gestel.

Nu controleerde hij met een snelle blik of de vuilnisemmer goed dichtzat en liep daarop gedecideerd als altijd de straat af. Maar ondanks zijn vaste tred en de zelfverzekerde, voorwaarts gerichte stand van zijn hoofd voelde hij dat zijn darmen van streek waren, en om tot rust te komen dacht hij aan zijn moeder, die op dit moment in zijn keuken zat te wachten tot het dienstmeisje kwam en haar ontbijt klaarmaakte. Ze was vanaf de heupen verlamd en had het altijd alleen maar over pijn en Californië. Hij probeerde zijn gedachten op haar te concentreren, maar toen hij het station naderde trok zijn onderbuik strak samen, en hij was blij dat hij even stil moest houden bij de sigarenwinkel op de hoek waar hij altijd zijn krant kocht. Hij wenste de eigenaar goedemorgen en betaalde hem, erop bedacht dat zijn handen niet met de zijne in aanraking kwamen. Niet dat hij er nu zo van had gegruwd als hij ze wel had aangeraakt, maar het idee stond hem tegen. Hij verbeeldde zich dat er een bepaald soort muf etensluchtje om Finkelstein heen hing. Hij wilde dat luchtje niet aanraken. Als altijd wenste Finkelstein hem goedemorgen en Newman ging de hoek om naar de ingang van de metro een paar meter verderop, bleef even staan om de trapleuning stevig vast te pakken en begaf zich omlaag.

Hij had een tweede muntje paraat voor de tourniquet en stak het in de gleuf na die geroutineerd tastend te hebben gevonden, hoewel hij er geen moeite voor had hoeven doen als hij zich had verwaardigd zijn hoofd te buigen. Hij werd liever niet met gebogen hoofd gezien.

Eenmaal op het perron sloeg hij linksaf en wandelde kalm verder, vaststellend dat de meeste mensen als gewoonlijk halverwege het perron samendromden. Zelf ging hij altijd naar de kop – wat zij ook hadden moeten doen als ze het benul hadden gehad om op te merken dat de voorste wagon altijd het leegst was. Toen er een meter of twintig tussen hem en de wachtenden lag, begon hij zijn pas te vertragen en ten slotte hield hij stil bij een stalen zuil. Onopvallend richtte hij er zijn blik op en bracht zijn gezicht tot op een handbreedte van het inspringende middenstuk van de stalen dubbele T-balk.

Met bijna dichtgeknepen ogen dwong hij zijn pupillen scherp te focussen. Van hoog naar laag kijkend speurde hij het witgeschilderde middenvlak van de zuil af. Toen verstrakte hij. Hier had iemand iets opgeschreven. Al lezend merkte hij dat zijn huid begon te prikken van verwachting. Er stond Kom LA 4-44-9 mooi en dom, haastig met potlood neergekrabbeld tussen aankomst en vertrek van een trein. Als zo vaak vroeg hij zich ook nu weer af of dit een advertentie was of een als grap vermomde wens. Een vleug avontuur beroerde hem, en hij zag een kamer voor zich, ergens... donker, naar vrouwen geurend...

Zijn blik zocht verder omlaag. Een goed getekend oor. Een aantal √√-symbolen. Het was een redelijk rijke zuil, vond hij. Dikwijls waren ze ’s ochtends al schoongemaakt voor hij er was. Toen hij Ik heet geen elsie tegenkwam schudde hij zijn hoofd en moest bijna lachen. Wat had Elsie – of hoe ze ook heette – dat boos opgeschreven. Waarom noemden ze haar Elsie? vroeg hij zich af. En waar was die Elsie nu? Lag ze ergens te slapen? Of was ze onderweg naar haar werk? Zou ze op dit moment blij zijn of verdrietig? Newman voelde een band, iets wat hem verbond met de mensen die op deze zuil schreven, want hij had de indruk dat ze echt meenden wat ze zeiden. Het was net zoiets als andermans post openen...

Nu stokte zijn blik. Vlak boven zijn hoofd stond in zorgvuldige blokletters De smouzen zijn de oorlog begonnen. Daaronder Dood aan de smouzen dood aan de smou... Kennelijk was de schrijver onderbroken door de aankomst van zijn trein. Newman slikte, en staarde ernaar alsof een hypnotiserende lichtbundel hem gevangen hield. Boven de barbaarse slogan stond de uitroep Fascisten!, met een pijl die omlaag wees naar de oproep tot moord.

Hij liep van de zuil weg en bleef omlaag naar de rails staan kijken. Zijn hart was groter geworden en zijn ademhaling ging sneller terwijl er een tintelend gevoel van gevaar in hem rondstuiterde. Alsof hij zojuist een bloedige knokpartij had gezien. De lucht rondom deze zuil was getuige geweest van een stille maar vreselijke strijd. Boven op straat was het verkeer rustig doorgereden en hadden de mensen de hele nacht doorgeslapen, en intussen was in de duisternis hierbeneden een wilde stroom gepasseerd die zijn sporen had achtergelaten en weer verdwenen was.

Zo stond hij daar, roerloos, als in trance. Nog nooit had hij iets gelezen dat hem met zo’n kracht gegrepen had als deze neergekalkte dreigementen. Voor hem waren ze een soort stomme getuigenis die de slapende stad automatisch noteerde; een geheime krant die publiceerde wat de mensen echt dachten, niet gehinderd door fatsoensnormen en opportunisme. Alsof je in de ontwijkende ogen van de stad keek en tot haar ware ziel doordrong. Het nog doffe gerommel van een naderende trein schudde hem wakker.

Hij liep terug naar de zuil als naar een afgehakt lichaamsdeel, en stond stil toen twee naar kersenzeep geurende vrouwen zich naast hem posteerden. Hij wierp een schuinse blik op hen. Waarom, vroeg hij zich af, waren het toch altijd zulke duidelijk onontwikkelde handen die deze dingen opschreven? Neem nu die twee vrouwen – ze zijn net zo kwaad als die sloganschrijver, maar het wordt aan het laagste gepeupel overgelaten om het voortouw te nemen en de waarheid te benoemen. Bij zijn benen begon lucht op te wervelen toen de trein als een piston het cilindervormige station binnen stoof. Newman ging een meter achteruit, waarbij zijn elleboog langs de jurk van een van de vrouwen streek. Even kwam de kersengeur sterk naar voren, en hij was blij dat het een gesoigneerde vrouw was. Hij zat graag met gesoigneerde mensen in de trein.

Sissend gleden de portieren open en de vrouwen stapten in. Newman wachtte nog een moment en volgde toen behoedzaam, denkend aan die keer een week eerder toen hij wilde instappen voordat de treinportieren helemaal open waren en hij ertegenaan was gebotst. Hij greep het porseleinen handvat dat boven hem hing, en bij de herinnering aan dat moment kleurde zijn roze gezicht nog rozer. Zijn hart begon snel te bonzen. Toen de trein zich in beweging zette liet hij zijn arm zakken en trok zijn witte manchet onder de mouw van zijn jasje uit. De trein snelde naar Manhattan, voerde hem onontkoombaar, onverbiddelijk naar dat eiland, en even sloot hij zijn ogen, als om zich te beheersen en zijn angst te bedwingen.

Zijn krant zat nog steeds onder zijn arm. Hij dacht er weer aan, vouwde hem open en deed of hij las. Er waren geen paginabrede koppen. Alles wemelde hem voor de ogen. Hij hield de krant zo vast dat hij erin leek op te gaan en keek over de rand naar de passagier die een zitplaats tegenover hem had. Pools-Oekraïens, stelde hij werktuiglijk vast. Hij nam de man zo goed mogelijk op. Arbeiderspet. Groezelig windjack. De ogen kon hij niet zien. Klein waarschijnlijk, vulde hij in. Pools-Oekraïens... zwijgzaam, harde werker, geneigd tot sterke drank en stompzinnigheid.

Zijn blik gleed naar de man die naast de arbeider zat. Neger. Zijn blik ging verder naar de volgende, en bleef daar hangen. Toen hij kans zag een stap dichterbij te komen verloor hij alle besef van zijn omgeving. Daar zat een man wiens type voor hem was wat een zeldzame klok voor een verzamelaar is. De man zat onverstoorbaar de Times te lezen. Zijn huid was licht, de nek kaarsrecht; het haar onder de splinternieuwe hoed waarschijnlijk blond, en met half dichtgeknepen ogen kon Newman vaststellen dat het object oogwallen à la Hindenburg had. Van de mond kreeg hij geen duidelijk beeld, dus vulde hij het zelf in: breed en met dikke lippen. Hij ontspande zich, met die voldoening die hem altijd bekroop als hij onderweg naar zijn werk dit heimelijke spelletje deed. Vermoedelijk was hij de enige in deze trein die wist dat deze keurige heer met het vierkante hoofd en de lichte huid geen Zweed, geen Duitser en geen Noor was, maar een jood.

Hij verplaatste zijn blik weer naar de neger en bleef staren. Ooit, bedacht hij – zoals altijd wanneer hij een negergezicht tegenover zich vond – ooit moest hij zich toch eens verdiepen in de verschillende soorten nikker. Het was puur theoretisch, dat wist hij, voor zijn werk had hij die informatie immers niet nodig, maar toch...

Plotseling voelde hij een hand op zijn schouder. Op slag verstijfde zijn lichaam en hij draaide zich om.

‘Hé Newman. Kijk ik net even op, zie ik jou.’

Met de minzame neerbuigendheid die steevast zijn gezicht transformeerde zodra hij Fred tegen het lijf liep, vroeg hij: ‘Hoe was het bij jullie vannacht, warm zeker?’

‘Wij krijgen altijd wel iets van wind door de achterramen.’ Fred woonde naast hem. ‘Jij niet dan?’ alsof hij in een winderiger gedeelte van de stad woonde.

‘O zeker wel,’ zei Newman, ‘ik heb onder een deken geslapen.’

‘Ik ga een bed in de kelder zetten,’ zei Fred, en gaf Newman een por. ‘Nu ik die heb opgeknapt is het daar zo koel als de neten.’

Newman dacht even na. ‘Zal wel vochtig zijn daar beneden.’

‘Sinds het is opgeknapt niet meer,’ zei Fred resoluut.

Newman wendde sceptisch zijn blik af. Ten eerste werkte Fred op de afdeling onderhoud van hetzelfde bedrijf, zij het in een ander gebouw, en ging hij in zijn monteursoverall en met dienovereenkomstige manieren naar zijn werk. Zoals wel vaker wanneer hij Fred voor zich had besloot Newman in zijn irritatie zijn eigen kelder ook te laten opknappen, of hij het kon betalen of niet. Hij had nooit kunnen begrijpen waarom het bedrijf dit onbehouwen zwijn tweemaal zoveel waard vond als hem, als je naging hoe belangrijk zijn werk was, en hoe uitzonderlijk zijn soort capaciteiten. Los daarvan werd hij in de trein niet graag gezien met Fred, die hem al pratend bovendien steevast in zijn zij porde.

‘Wat vond jij van die bonje op straat vannacht?’ vroeg Fred. Er lag een besmuikt dubbelzinnig lachje op zijn zware kakement, dat aan weerszijden door twee langgerekte diepe groeven met zijn gezicht werd verbonden.

‘Ik heb het gehoord, ja. Hoe is het afgelopen?’ vroeg Newman, zijn welgevormde onderlip deskundig naar voren gestoken, als altijd wanneer iets zijn aandacht wekte.

‘O, we zijn naar buiten gegaan en hebben Petey in bed gestopt. Man, was díe even lam.’

‘Hè, was dat Ahearn, op straat?’ fluisterde hij verbijsterd.

‘Jaja, hij was op weg naar huis met een stuk in zijn kraag en toen kreeg hij die latino-griet in de smiezen. Ze was lang niet kwaad zover ik kon zien.’ Fred had de tic om steeds even snel achterom te kijken als hij praatte.

‘Is de politie er nog bij geweest?’

‘Welnee, we hebben haar de straat uit getrapt en Pete in bed gestopt.’

De trein stopte bij een station, en ze werden korte tijd van elkaar gescheiden. Toen de deuren zich sloten kwam Fred terug naar Newman. Een poosje stonden ze zwijgend naast elkaar. Newman moest steeds naar Freds harige pols kijken, die heel dik en waarschijnlijk heel sterk was. Hij herinnerde zich van afgelopen zomer hoe goed Fred kon bowlen. Raar eigenlijk dat hij het best leuk vond om met Fred en Freds maten uit de buurt op te trekken, maar hem op dit soort momenten niet om zich heen kon velen. Hij herinnerde zich een picknick in Marine Park en die ruzie die Fred toen...

‘Wat vind jij van de toestand?’ Freds lachje was verdwenen maar de twee langgerekte groeven bleven in zijn wangen zitten, als littekens. Hij nam Newman onderzoekend op met zijn gezwollen spleetoogjes.

‘Wat voor toestand?’ vroeg Newman.

‘In de wijk. Straks sturen ze ons hier nog nikkers op ons dak.’

‘Ja, zo gaan die dingen, zou je zeggen.’

‘Iedereen heeft het over het nieuwe element dat maar overal naartoe verkast.’

‘Nee toch.’

‘De meesten uit de straat zijn helemaal hiernaartoe verhuisd om van dat element af te zijn, en nou komen ze zelfs hier achter ons aan. Ken je die Finkelstein?’

‘Van de snoepwinkel?’

‘Die heeft zijn hele familie naar het huis op de hoek gehaald. Links van de winkel.’ Hij keek snel achterom.

Dit fascineerde hem nu zo aan Fred. Je zou willen dat hij wat zachter sprak, maar toch hoopte je dat hij doorging omdat hij hardop zei wat jij ook vond maar niet durfde te zeggen. Wanneer Fred praatte overviel hem altijd het voorgevoel dat er iets te gebeuren stond. Het was hetzelfde gevoel dat hij bij die zuilen kreeg – dat er iets broeide in de stad, iets verpletterends en meeslepends.

‘We kijken of we een bijeenkomst op touw kunnen zetten. Jerry Buhl had het er nog over met Petey.’

‘Ik dacht dat die organisatie verleden tijd was.’

‘Wat nou verleden tijd,’ zei Fred trots en hij trok zijn mondhoeken neer. Vooral ’s ochtends waren zijn oogleden zo opgezet dat je zijn ogen haast niet meer zag. ‘Zodra de oorlog voorbij is en de jongens terug zijn komt er een trammelant hier in de buurt zoals je nog nooit gezien hebt. We houden ons nu alleen koest tot de jongens terugkomen. Die bijeenkomst kon weleens een eerste beginnetje zijn, snap je wel? Wie zal het zeggen, de oorlog kan elke dag afgelopen zijn, zoals het er nu uitziet. We moeten paraat staan. Toch?’ Kennelijk had hij behoefte aan Newmans bevestiging, want zijn blik werd onzeker.

‘Hm hm,’ mompelde Newman, wachtend tot hij verder ging.

‘Wil jij er ook heen? Dan zou je met me mee kunnen rijden.’

‘Die bijeenkomsten laat ik maar aan jullie over,’ glimlachte Newman bemoedigend, alsof hij boog voor Freds krachtige postuur. Maar in feite moest hij niets hebben van het soort mensen op die bijeenkomsten. De ene helft was geschift en de andere helft leek al in jaren geen nieuw pak meer te hebben gekocht. ‘Aan mij heb je niet zoveel op bijeenkomsten.’

Fred knikte, onverschillig. Zijn tong gleed langs zijn door sigaren aangetaste tanden en hij keek opzij naar de voorbijflitsende lichten.

‘Mij best,’ zei hij, en knipperde met zijn ogen, een tikje verbolgen, ‘ik dacht, ik vraag het even. We willen gewoon de buurt schoonvegen, dat is alles. Ik dacht, dat zal je wel interesseren. We hoeven ze alleen maar het leven zuur te maken, dan zijn ze hier zo opgehoepeld.’

‘Wie?’ hielp Newman hem gretig, zijn ronde gezicht een en al vriendelijke interesse.

‘De joden in onze straat. En daarna gaan we de jongens verderop een handje helpen met de latino’s. Voor je het weet staat het hier vol met handkarren.’ Het leek wel of hij zich aan Newman ergerde. Hij had een pokdalige kin waar nu rode bultjes op verschenen.

Weer overviel Newman dat tintelende gevoel van gevaar. Hij wilde net iets terugzeggen toen hij omlaag keek en zag dat de Hindenburg-jood hem observeerde. De man scheen aanstalten te maken om op te staan en hem weg te duwen of zoiets. Hij wendde zich tot Fred.

‘Ik laat het je nog wel weten. Misschien moet ik donderdag tot laat doorwerken,’ zei hij zachtjes, met zijn rug naar de jood. De trein reed het station binnen. Fred gaf hem een klopje op zijn arm en zei oké. De deuren gleden open en Newman stapte vlug op het perron. Zodra hij in de richting van zijn trap keek begon hij vanbinnen weer inwendig te trillen. De trein reed weg en hij liep naar zijn uitgang, oplettend dat hij niet te dicht bij de rand van het perron kwam.

Op het zonovergoten trottoir hield hij even stil en haalde diep adem. Toen hij zijn arm ophief om zijn panama vaster op zijn hoofd te drukken gleed een koele zweetdruppel van zijn oksel omlaag langs zijn ribben. De afgelopen weken hield hij hier elke dag even stil, bang voor wat hem op kantoor misschien te wachten stond, en ook ditmaal werd zijn huid weer klam, verhit door de zon en zijn verbeelding. Terwijl hij behoedzaam en met afgemeten pas verder liep over het nu al gloeiende trottoir, probeerde hij aan zijn straat te denken, aan al die eendere huizen die daar als hekpalen naast elkaar stonden. Het beeld van hun gelijksoortigheid stilde zijn verlangen naar orde, en op weg naar zijn kantoorgebouw raapte hij wijselijk al zijn geestkracht bijeen.

3

Op een paar oudere dames na had hij alle zeventig typistes aangesteld die aan de zeventig bureaus op de vijftiende verdieping van dat gebouw werkten.

Toen hij het naderde oogde hij gespannen en vertrok zijn mond zich krampachtig, als zocht ze een stand die hem een zelfbewust voorkomen zou geven. Op het moment dat hij de gotische entree van de wolkenkrabber van de Corporatie betrad, leken zijn lippen te verschrompelen en verstillen; toen de lift hem omhoog voerde verstarden ze, en toen hij op de vijftiende verdieping uitstapte waren ze stijf opeengeperst, alsof hij voedsel weigerde.

Deze transformatie dateerde van lang voor zijn huidige angst. Het was de ontzagwekkende omvang van de corporatie die hem daar nu al ruim twintig jaar aan onderwierp. Hij wist dat de firma honderd van dergelijke wolkenkrabbers bezat, in vrijwel elke staat en elk buitenland, en het besef van haar reikwijdte ontmoedigde, ja, bedrukte hem telkens als hij eraan dacht dat hij zich er misschien weleens tegen zou moeten verweren. Hij had gezien hoe andere mannen zich ertegen trachtten te verweren en ze vermorzeld zien worden, dus stapte hij op de vijftiende verdieping de lift uit met een gezicht dat louter zelfvertrouwen uitdrukte, als om iedereen die hem zag te tonen dat het werk van die ochtend hem nu al in beslag nam. Het was het gezicht van een dominee die zich bij een gewichtige gelegenheid naar het altaar begeeft, en omdat de plechtigheid nu elk moment kon beginnen wendden de typistes achter hun bureau hun blik af en verstomden.

Hij liep tussen de lange rijen bureaus het hele lokaal door en ging zijn kantoortje in. Nauwelijks had hij zijn hoed opgehangen of er begon een diepe ergernis aan hem te knagen. Hij zette zich aan zijn bureau. Hij sloeg zijn ogen neer alsof hij een vloek wilde inslikken en weigerde hardnekkig naar links of rechts te kijken. Iemand had hem destijds een afschuwelijke streek geleverd, en die iemand was hij.

Een paar jaar geleden had hij, in zijn ijver om zijn werkgevers op nog nooit vertoonde wijze van dienst te zijn, bedacht dat er aan de kop van het lokaal een kantoortje met glazen wanden zou moeten komen. Het plan was goedgekeurd, en sindsdien hoefde hij alleen maar even van zijn eigen bureau op te kijken om te controleren of alles in het lokaal ordentelijk verliep. Als een van de typistes iets wilde vragen hoefde ze niet meer van haar plaats te komen om pas een halfuur later, na een omweg via het damestoilet, met haar vraag in zijn kantoortje te belanden. Nu hoefde ze maar een hand op te steken of hij was al bij haar. Deze innovatie had het kantoor van een van zijn ernstigste kwalen genezen. Het was hem namelijk opgevallen dat een meisje dat haar plaats verliet direct door een ander gevolgd werd, en tegen twaalven werd het lokaal overheerst door het rusteloze komen en gaan van een kopstation.

Zijn in glas gevatte kantoortje had hem grote voldoening bezorgd. Dit had hij hier tot stand gebracht. Een jaar of negen geleden had een vice-president er zelfs een opmerking aan gewijd. Gedurende de crisis was hij er zeker van geweest dat zijn salaris alleen niet verlaagd werd omdat zijn superieuren beseften dat iemand die op een dergelijk idee kon komen onder geen voorwaarde mocht worden benadeeld.

Maar de laatste tijd was het een helse beproeving om in het volle zicht van de stenotypistes te zitten. Als hij opkeek zag hij namelijk niets meer aan de andere kant van het glas. Op dit moment zat er misschien wel iemand vruchteloos naar hem te gebaren. Zijn dagen bestonden uit heen en weer lopen tussen de rijen alsof hij gewichtige opdrachten te vervullen had, terwijl hij in feite slechts wanhopig zijn best deed om overal binnen stembereik te zijn.

Dus zat hij deze ochtend achter zijn bureau te wachten tot er genoeg tijd was verstreken om zich met goed fatsoen het lokaal in te kunnen wagen voor zo’n gewichtige opdracht. Hij wist dat de meisjes hem uitlachten om deze schijnvertoning. Maar toch begaf hij zich tussen hen. Het was vreselijk, maar hij ging, want naarmate de weken vergleden kreeg hij steeds sterker het gevoel dat zich in dit lokaal de onuitsprekelijke contouren van een reusachtige blunder begonnen af te tekenen. Een van die typistes hier zou een fout kunnen maken waarvan de gevolgen, na de labyrintische krochten van de Corporatie te zijn gepasseerd, weleens tot een catastrofale explosie konden leiden die hem de straat op zou slingeren – werkloos.

Hij deed alsof hij in een stapeltje documenten op zijn bureau verdiept was, en net toen hij wilde opstaan om naar de noord-westelijke hoek van het lokaal te lopen bracht de telefoonzoemer zijn bureau aan het trillen. Het volume was heel zacht gezet om de typistes niet te hinderen. Hij nam op alsof het doodgewoon was dat hij ’s ochtends vijf minuten nadat hij was binnengekomen een telefoontje kreeg. Maar het was niet gewoon, en het hart bonsde hem al in de keel.

‘Newman.’

‘Met juffrouw Keller.’

‘Ja, juffrouw Keller.’

‘De heer Gargan wil u spreken, op zijn kamer. Nu meteen, als het kan. Hij heeft straks een afspraak.’

‘Ik kom eraan.’

Hij hing op. Dat hij bang was viel onmogelijk te ontkennen. Hij stond op en liep dwars door het lokaal naar een crèmekleurige deur. Deze gaf toegang tot de kamer van juffrouw Keller. Met een opgewekte glimlach wees ze hem door naar een andere crèmekleurige deur. Die opende hij, waarna hij de kamer van Gargan betrad. Gargan zat achter zijn imposante bureau, met zijn rug naar een immens raam dat uitkeek op de rivier. Hij had een dikke, in het midden gescheiden zwarte haardos, die glansde in het ochtendlicht dat door het raam naar binnen viel. Het enige blijk van Gargans hoge status waren de twee foto’s op zijn bureau; niemand anders mocht persoonlijke voorwerpen op zijn bureau hebben. De ene foto was van Gargans motorbootje, dat hij in Oyster Bay, Long Island had liggen, en de andere was van zijn twee schnauzers. Achter de honden was het huis met de zes kamers te zien waar zijn vrouw en hij woonden, in de buurt van Elizabeth, New Jersey. Toen Newman binnenkwam zat Gargan alleen maar wat naar de rivier te kijken. Hij draaide zich om naar Newman.

‘Morgen,’ zei hij. Meer niet.

‘Hoe maakt u het, meneer Gargan?’

‘Prima. Ga zitten.’

Newman nam plaats in een lederen stoel naast Gargans bureau. Zo diep wegzakken vond hij onaangenaam. Hoogte verliezen bracht hem altijd uit zijn evenwicht. Gargan pakte een krant op die hij kennelijk had zitten lezen en wierp hem naar Newmans kant van het bureau.

‘Wat vind jij van dat bericht?’

Newman, erop gebrand een intelligent antwoord te geven, boog zich onmiddellijk over de krant. ‘Ik heb de krant nog niet ingezien vanochtend. Welk...?’

‘Je kunt het niet lezen, hè?’

Newman verstijfde. Hij keek naar Gargans ogen, die hem nu doordringend en diep verbolgen opnamen.

‘Waarom schaf je verdorie geen bril aan? Goeie god, man!’ riep Gargan getergd.

Newman hoorde niets maar begreep alles. Het zweet brak hem uit.

‘God allemachtig, zie je mij nu eigenlijk wel?’

Opeens kookte Newman van woede. ‘Zo erg ben ik er niet aan toe, ik heb alleen...’

‘Maar je bent er wel degelijk zo erg aan toe. Wel degelijk. Ik geloof er niets van dat je mij goed kan zien.’ Gargan leunde uitdagend naar voren.

‘Jazeker wel. Ik heb alleen een beetje...’

‘Die juffrouw Kapp die je afgelopen vrijdag hebt aangesteld, heb je die zelf gesproken?’

Ze praatten nu sneller.

‘Ik spreek iedereen altijd zelf. Ik heb nog nooit iemand aangesteld die ik niet zelf heb gesproken.’

‘Dan zie je mij op dit moment dus niet scherp.’ Gargan, nu overtuigd, leunde achterover.

Newman spande zich in om hem te zien. Bij de mond was het inderdaad wat wazig, maar goed, het licht scheen hier in zijn ogen...

‘Juffrouw Kapp is hier duidelijk niet op haar plaats, Newman. Ik bedoel, dat ziet een kind. Ze zal wel Kapinsky heten, of zoiets.’

‘Maar dat bestaat niet, ik...’

‘Ik ga hier echt niet met je zitten discussiëren...’

‘Nee, meneer Gargan, maar ik discussieer ook niet. Ik kan alleen niet geloven dat ze...’

‘Je kunt het niet zien, Newman. Wil je me nu eens zeggen waarom je verdorie geen bril neemt?’ Plotseling veranderde Gargan van toon. ‘Er is toch niets ernstigs aan de hand, hè? Ik wil je niet...’

‘Nee, ik heb er gewoon geen tijd voor gehad, dat is het enige. Oogdruppels en zo. Daar heb je een dag of wat last van...’ Newman hield zijn hoofd een beetje scheef en probeerde de ernst van zijn verzuim weg te lachen.

‘Nou, neem er dan de tijd voor. Je weet toch wat zoiets voor gevolgen heeft. Het hele kantoor raakt van de kaart als er zo iemand tussen zit. De meisjes staan de helft van hun tijd in het toilet over haar te praten. En je weet wat een gedoe het is om van die lui af te komen. Ik wil het niet meer hebben. Op dat soort mensen zijn we hier nu eenmaal niet ingesteld.’

‘O nee, zeker niet...’

Gargan liet zijn schouders zakken, bracht zijn hoofd wat dichter bij Newman en glimlachte innemend.

‘Goed dan, laat het niet weer gebeuren, hè?’

‘Zeker niet. Ik zal vandaag nog met haar praten.’

‘Laat maar, deze keer regel ik het wel,’ zei hij, tevredengesteld, en hij stond op. ‘Ik kan het beter uitleggen, denk ik. Je hebt erbij die dan altijd regelrecht met een of ander verhaal naar de kranten gaan of zoiets. Ik handel het wel af.’

Newman knikte. Ze waren weer een span, als vanouds – twee handen op één buik, om zo te zeggen. Beter geen woorden meer aan vuil maken. Er kwam een gewichtig gevoel over hem en hij fronste zijn wenkbrauwen in plaats van te glimlachen vanwege de blijdschap die hij voelde. Bij de deur keek Gargan hem neerbuigend aan.

‘Want dat kunnen we echt niet hebben. Je begrijpt wel wat ik bedoel.’

‘O, jazeker. Eind van de middag ga ik naar de dokter.’

‘Neem de dag vrij als het moet.’

‘Te veel werk op de plank. Ik ga wel om een uur of vier.’

‘Mooi.’ Onder de druk van Gargans hand ging de deur open. ‘Je vat het toch niet persoonlijk op, nietwaar?’

‘O god, welnee,’ lachte Newman.

Glimlachend begaf hij zich met snelle korte passen door juffrouw Kellers kamer naar het lokaal. Zodra hij de deur achter zich dicht had getrokken, verdwenen zijn glimlach en het gevoel van kameraadschap met Gargan als sneeuw voor de zon. Hij liep stil naar zijn hokje en bleef daar lang voor zich uit zitten staren. Werken was onmogelijk. Uiteindelijk kwam hij in beweging, hield zijn horloge vlak voor zijn neus en bestudeerde het. Nog maar zeven uur te gaan. Het horloge glipte uit zijn hand en viel op het bureau. Hij pakte het op, hield het even bij zijn oor en inspecteerde vervolgens de wijzerplaat, die glibberig was van het zweet.

4

Hij ging niet om vier uur. Hij wachtte tot vijf uur.

De praktijk van de oogarts bevond zich boven een zaak in luxe lederwaren. Newman trof de grote vierkante wachtkamer leeg aan. Aan één kant van het vertrek hing een groot zwart gordijn waarachter de deur naar de spreekkamer schuilging. Hij nam plaats op een stoel naast het brede winkelraam aan de voorkant, veegde met zijn tweede zakdoek van die dag de zweetband van zijn hoed droog en zette hem weer op, horizontaal, zoals hij hem bij voorkeur droeg. (Omdat zijn schedel aan weerszijden nogal plat was kon hij zijn hoeden niet schuin zetten, ze gleden binnen de kortste keren altijd weer in de horizontale stand. Allengs was hij gaan geloven – en anderen onvermoeibaar blijven verzekeren – dat een hoed zijn vorm verloor als je hem te vaak schuin zette.)

Hij legde zijn handen op zijn bovenbenen, waarbij hij oplette dat de vouw in zijn broek niet vochtig werd, en keek uit het brede raam omlaag naar de straat. Hij was wat suffig geworden van de hitte. Nu al dagenlang werd zijn keel droog van angst bij het vooruitzicht hier op de oogarts te moeten zitten wachten. Maar zoals een plant zich naar de zon keert, zo bood hij om het even welke situatie het hoofd zodra het licht des gezags op hem gericht werd. Gargan had gezegd dat hij hierheen moest, dus was hij hier, en zolang hij bleef doen wat hem gezegd werd kon zijn sluimerende paniek hem niet de baas worden. Hij wachtte, uit het raam starend naar wat voor hem wazige vlekken waren. Zijn gedachten namen hem op sleeptouw, en al denkend herinnerde hij zich de mannen die voor zichzelf waren begonnen en van de regen in de drup waren gekomen, terwijl hij bij het bedrijf was gebleven, onderbetaald maar eerzaam, en zowel de hele crisis als de hele oorlog was blijven werken. Omdat hij in het gareel had gelopen, zijn plicht had gedaan, zich staande had gehouden onder de eindeloze vernederingen van hogerhand. Hij had niets te vrezen, zou nooit iets te vrezen hebben. Misschien kon hij, als deze beestachtige oorlog eenmaal voorbij was, zelfs een vrouw vinden en gaan trouwen. Misschien viel zijn moeder over te halen om bij haar broer in Syracuse in te trekken. Misschien...

Terwijl hij in het stille vertrek naar een voor hem wazige straat zat te staren, kwam hem weer een merkwaardig maar hardnekkig beeld voor ogen – een vrouwengestalte. Ze was fors, bijna dik, en hoewel haar gezicht onduidelijk bleef wist hij dat ze bij hem paste. Ze was een oude bekende van zijn fantasie en scheen op dit soort momenten, wanneer zijn plicht op hem drukte, maar al te bereid om aan hem te verschijnen. En als altijd herinnerde de aanblik van haar lichaam hem aan de eerste keer dat ze naar hem toe kwam. Hij zat in een loopgraaf dicht bij de Franse grens, en zat daar al drie dagen in het water. Die nacht kwam kolonel Traffey de loopgraaf in met de mededeling dat ze bij het ochtendkrieken zouden aanvallen, en vertrok toen weer. Het was tijdens die paar uur voor zonsopkomst dat ze zichzelf voor Newman gestalte gaf, en haar dijen en rondingen bijna aanraakbaar waren. En toen het zover was en hij de borstwering beklom, zwoer hij dat hij zijn verlangen naar haar en alles wat ze voor hem betekende zou vasthouden, want zo’n prachtig verlangen had hij zijn hele leven nog niet gehad. Mocht hij ooit nog thuiskomen, dan zou hij een goede baan zoeken en hard werken voor een mooi huis, zo’n huis als in de advertenties, en dan zou ze van hem zijn, een vrouw die haar figuur had en zijn gelijke was. Maar toen hij weer thuiskwam in Brooklyn en met zijn moeder in hun huiskamer zat, achter de neergelaten zonneschermen, vertelde ze hem kalm dat ze de macht over haar benen begon te verliezen...

Opgeschrikt door stemmen in de kamer keek hij om. Hij zag niemand. Nu besefte hij dat de stemmen vanachter het zwarte gordijn aan de andere kant van het vertrek kwamen. Hij begon wel angstig scherpe oren te krijgen...

Hij keerde zich weer naar het raam. Zijn hele lichaam trilde. Wat zou er gebeuren, dacht hij, wanneer een man, een man zoals hij, domweg de straat op liep en verdween? Nooit meer aankwam waar hij verwacht werd? Domweg door het land trok op zoek naar geluk, naar... nou goed, naar de juiste vrouw? Stel dat hij op dit eigenste moment, door die deur daar...

Er kwam iemand binnen. Hij draaide zich snel om en zag de oogarts op zich afkomen. Er ging iemand – een vrouw? – de deur uit. Hij stond op, wilde bij god dat hij zich gelukkig voelde, en was vergeten of hij de oogarts met dokter moest aanspreken of met meneer.

‘Kijk eens aan! Ik vroeg me al af waar u bleef, meneer Newman. Heeft u zich goed weten te redden?’

‘Vrij goed, ja. Is mijn...?’

‘Ligt al drie weken klaar,’ de stem van de oogarts kwam vanachter een bureau aan de andere kant van het vertrek. Hij liep erheen en zag hem rommelen in een la vol enveloppen waarin brillen zaten. Hij vond Newmans envelop en haalde de bril eruit.

‘Hier, gaat u zitten.’ De oogarts wees naar een stoel voor het bureau en wilde een stoel voor zichzelf bijschuiven.

‘Ik heb haast, dokter, ik...’

‘Zó klaar, even kijken of hij goed zit.’

‘Dat hoeft niet. Ik heb het montuur vorige keer al gepast,’ zei hij ongeduldig. De oogarts wilde weer iets zeggen maar Newman had de bril al uit zijn hand getrokken en zei: ‘Ik moet nu echt weg. Het was toch achttien dollar, nietwaar?’ Hij reikte de oogarts de twee briefjes van tien aan die hij op kantoor al had opgerold.

De oogarts keek hem even aan, draaide zich om en liep met de biljetten in zijn hand naar de praktijkkamer.

Aan de muur naast het bureau hing een ronde spiegel. De oogarts was nog niet achter het zwarte gordijn verdwenen of Newman liep op zijn tenen naar de spiegel en zette de bril op. Het enige wat hij zag was een waterige wereld van kwikzilver waar de kleuren van zijn blauwe das in ronddreven. Toen hij achter het gordijn de stap van de oogarts hoorde rukte hij de bril van zijn neus en stopte hem vlug in zijn borstzak.

‘Ik heb nog eens nagedacht over uw geval,’ zei de oogarts terwijl hij Newman het wisselgeld overhandigde.

Newman onderdrukte zijn plotseling gewekte belangstelling en zei: ‘O ja?’

Intussen boog de oogarts zich voorover, pakte een doosje uit de bureaulade en haalde daar twee bolle plastic schijfjes uit. Hij legde ze in zijn handpalm, hield die horizontaal voor zijn buik en ging weer rechtop staan, met de woorden: ‘Er komt een tijd dat niemand meer een bril draagt, meneer Newman...’

‘Dat weet ik, maar...’

‘U hebt ze geen eerlijke kans gegeven. Een man die zo veel belang hecht aan het cosmetische aspect van de bril is het aan zichzelf verplicht om contactlenzen een eerlijke kans te geven.’

Alsof hij dit al zo vaak had gehoord maakte Newman aanstalten om op te stappen, en zei: ‘Ik heb ze vier weken lang elke avond ingehad. Ik verdraag ze nu eenmaal niet.’