Sander Kollaard

Levensberichten

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2018 SANDER KOLLAARD, SALA, ZWEDEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8009 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

Voor mijn vader, Udo Herman Kollaard

There is no life that can be recaptured wholly; as it was. Which is to say that all biography is ultimately fiction. What does that tell you about the nature of life, and does one really want to know?

Bernard Malamud, Dubin’s Lives

De man bijt de grote hond

... and the wind

Pours by like destiny, bending

Everything in one direction.

Sylvia Plath, Wuthering Heights

==

==

De herinnering overviel hem op straat, van de supermarkt op weg naar huis, een roltas met wat boodschappen voor het weekend in zijn rechterhand. Hij bleef stokstijf staan, bevangen door het tafereel dat hij van het ene op het andere moment haarscherp voor zich zag. Hij was wakker geworden omdat er een straaltje melk uit Jeltjes borsten langs zijn rug liep. Hij rook het ook, haar melk, die wat zoete geur, en op hetzelfde moment drong het zachte krijten van de baby tot hem door. Hij sloeg de deken terug, liep naar de wieg en pakte het kind op, twee maanden oud, en hield het in zijn armen, dicht tegen zich aan, wiegde het en zong het zachtjes toe, zoals hij dat Jeltje zo vaak hoorde doen. Tot zijn verrassing stierf het gekrijt weg. Het was benauwd warm in de kamer, maar de gelekte melk voelde kil aan op zijn rug. Hij zou het kind aan Jeltje moeten geven om hem te laten drinken, maar hij bleef staan, aangedaan omdat hij voor het eerst zijn zoon had weten te troosten. Door een opening tussen de gordijnen viel maanlicht naar binnen en terwijl hij daar stond, het kind warm in zijn armen, zag hij hoe Jeltje zich op haar rug draaide, hoe daardoor haar borsten zichtbaar werden en hoe er nog altijd melk uit haar tepels lekte.

Met de herinneringsvlaag, een leven later, stokte zijn adem, alsof hij getuige was van een gebeurtenis die op dat moment plaatsvond, pal voor zijn ogen: de door de maan verlichte kamer, de jonge vader met het kind in zijn armen, de moeder met haar gezwollen, geaderde borsten. Zijn ademhaling kwam weer op gang, gevolgd door een kleine werveling van gedachten: hoe scherp de herinnering was, hoe direct de toegang tot een gebeurtenis die jaren ontoegankelijk was geweest, bedolven onder alles wat er sindsdien was gebeurd. En terwijl hij daar nog altijd als bevroren op de stoep stond, lichtten een paar andere herinneringen op, niet meer dan flitsen maar elke flits haarscherp: het ventje spelend in het groentetuintje, kort na zijn eerste verjaardag; Jeltje met een pan geschilde aardappelen, lachend, alsof iemand juist op dat moment een foto van haar nam; een tekening die hij als jongen had gemaakt van het station in Den Helder. Toen ook die beelden vervaagden werd hij zich weer bewust van waar hij was, de stad, de straat, de stoep, en zag hij dat door de scherpte van de herinneringen ook het heden aan scherpte had gewonnen. De wereld was helder en fris. Ze vervulde hem met een kracht die hij lang niet had gevoeld en die hem ertoe aanzette weer in beweging te komen. En zo vervolgde hij zijn weg, verbluffend energiek, alle zintuigen alert, een glimlach op de lippen en zich bij elke stap bewust van het leven dat meeklonk in het niet aflatende gedruis van de stad.

==

* * *

==

De volgende dag reisde hij met de trein naar Den Helder. De wereld was nog altijd fris, niet zozeer nieuw, maar alsof ze nog één keer al haar moed had verzameld om de belofte van een toekomst op haar schouders te nemen. Ze deed zich voor als een onbeschreven lei: alles was nog mogelijk.

Het was vroeg in het voorjaar. Het licht schitterde op het water van het IJ. In het blauw van een wolkenloze hemel dreven sneeuwwitte meeuwen. In de polders na Krommenie dwarrelden kieviten. Voorbij Alkmaar scheen de zon op bloeiende bollenvelden. Hij nam alles met welbehagen in zich op, als zuurstof, en hield zo zijn herwonnen vitaliteit in stand.

Ergens in die bollenvelden kwam de trein tot stilstand. Er volgde geen uitleg. De reizigers keken op hun mobieltjes en haalden toen de schouders op. Hier en daar begon men een gesprek. Tegenover hem zat een jongeman, blond, met een streng kapsel en een ernstig gezicht. Hij droeg een militair uniform en bladerde in een map met papieren. Toen ze elkaars blik vingen, tikte de jongen met een vinger op zijn polshorloge, bozig.

‘Nu kom ik te laat.’

‘Heb je een afspraak?’

‘Ja. Bij de marine. Ik doe een cursus. En u?’

‘Ik heb geen afspraak. Den Helder is mijn geboorteplaats. Ik ben er al heel lang niet meer geweest, maar nu...’

Hij viel stil: hij had geen idee wat hij in Den Helder zocht.

‘Maar nu komen de herinneringen terug,’ zei de jongen.

‘Ja, zoiets... Het zullen de jaren zijn...’

‘Hoe oud bent u?’

‘Ik ben 87. Wat voor cursus doe je?’

‘Het ondervragen van onwillige getuigen. Dat is oud. Bent u lang niet in Den Helder geweest?’

‘Sinds de zomer van 1940. Zijn getuigen niet altijd onwillig?’

‘Vaak wel,’ zei de jongen. Hij dacht na. ‘U bent dus 67 jaar niet terug geweest. Er is vast veel veranderd.’

‘Dat zal wel.’

‘Ik bedoel, ze blijven maar bouwen. Nieuwe wijken, wegen, van alles. Overal.’

Hij keek uit het raam en zag de ruimte van het polderlandschap en dacht: nee, niet overal, nog niet.

Ze zwegen een tijdje. De trein voelde doods aan. Hij veronderstelde dat ze lang zouden blijven staan. Her en der hadden mensen raampjes opengeklapt, zodat een geur van grond in de trein doordrong, van voorjaar. Hij keek opnieuw naar de bollenvelden, aanvankelijk met aandacht, maar gaandeweg verloor hij zich in herinneringen: de door een oom getimmerde zandbak in de achtertuin waarin hij op zijn rug lag en naar de wolken keek die langs de hemel gingen; de adelborsten die op zomeravonden door de straten van het stadje zwierven; de watervliegtuigen die landden in de zuidelijke punt van de haven.

Uiteindelijk gingen zijn gedachten naar een zuster van zijn moeder, tante Marit, die esperantist was. Ze had donker haar en donkere wenkbrauwen, maar blauwe ogen. Dat was een van de zeven schoonheden, vertelde ze hem. Ze leerde hem een paar woorden Esperanto. La viro mordas grandan hundon. Als iedereen dezelfde taal spreekt, legde ze uit, begrijpen we elkaar beter en zal er vrede komen. Esperanto betekent iemand die hoopt. Hoop, zei ze, met een lachje om haar mond, is een van de zeven innerlijke schoonheden. Ze was verpleegster en rook naar zeep en ontsmettingsmiddel. In 1937 ging ze naar Spanje om te helpen in de strijd tegen Franco. Daar ontmoette ze een Amerikaanse schrijver, Ernest Hemingway, die een film maakte met een Nederlandse filmmaker, Joris Ivens. Marit speelde er een kleine rol in. Tijdens de opnames begon ze een affaire met Hemingway, maar ze brak deze al na een paar weken weer af. Het was een onaangename man, schreef ze hem later. Na de Slag bij de Ebro keerde ze niet terug naar Nederland, maar vluchtte via Marokko naar de VS, waar ze trouwde met een filmmagnaat. Ze stierf in 1972, in een groot, wit huis in Californië, waarvan ze hem niet lang voor haar dood een foto stuurde. Op de achterzijde stond een tekst.

‘La viro mordas grandan hundon.’

‘Wat zegt u?’

‘Dat was Esperanto. Het betekent De man bijt de grote hond.’

De jongen keek hem wantrouwend aan. ‘Welke man? En welke hond?’

Hij glimlachte, maar gaf geen antwoord. De trein kwam tot leven met een zachte siddering en een licht zoemen. Even later kwamen ze in beweging. Toen ze Den Helder binnenreden herkende hij niet veel, maar eenmaal op het stationsplein herinnerde hij zich dat het er altijd waaide. Voor zijn ogen steeg een oude krant op, waardig, een tikje vermoeid, als een reiger. Hij keek het onwaarschijnlijke dier na, dat langzaam maar zeker hoogte won en ten slotte over de daken van de huizen aan de overkant van het plein uit zicht verdween.

==

* * *

==

Wat deed hij hier? Hij dacht wel vaker aan zijn jonggestorven vrouw en kind, zij het dat de herinnering zelden zo helder was. Het bracht hem doorgaans een vaag verdriet, maar al decennia geen pijn meer. Na hun dood was hij uit Den Helder vertrokken. Hij was naar Engeland gevlucht en had zich aangemeld bij de RAF. Na de oorlog werkte hij als ambtenaar, achtereenvolgens in Spijkenisse, Zwolle, Haarlem en Amsterdam. Ondertussen was hij opnieuw getrouwd en vader geworden. Zijn vrouw was elf jaar geleden overleden aan een leverziekte. Een van zijn zoons woonde in Duitsland, de ander in de VS. Hij bezocht ze twee, drie keer per jaar, speelde de rol van vader en grootvader, en keerde na een paar dagen of een kleine week opgelucht weer terug naar de flat in Buitenveldert die hij na de dood van zijn vrouw had gekocht.

Dus vanwaar deze reis? Wat zocht hij? Hij vroeg het zich af terwijl hij straten volgde die hij weliswaar herkende, maar die hem tegelijk ten diepste vreemd waren. Hij keek goed, nam details in zich op en snoof zo nu en dan de lucht op waarin de zee stilletjes aanwezig was. Soms bleef hij staan omdat hij werd bekropen door herinneringen die echter weigerden meer te worden dan vage beelden en indrukken, hoezeer hij zich ook concentreerde. Hij veronderstelde dat hij geen reële band meer had met deze stad. Hij was er geboren en opgegroeid en had er een gezin gesticht en verloren, maar wat hij zag riep niet veel op, als boeken die hij zich herinnerde gelezen te hebben zonder dat hij de inhoud ervan kon terughalen. Misschien, dacht hij, terwijl hij een door bomen omzoomde gracht volgde, hechten we te veel belang aan zaken als afkomst en herkomst, aan wortels, aan identiteit. Wat zijn dat soort dingen meer dan verhalen? En als het louter verhalen zijn, wat weerhoudt ons er dan van om ze te vervangen door andere verhalen? Hooguit een gebrek aan fantasie.

Nee, besloot hij, hij zocht niets. Hij was gister in beweging gebracht en die beweging zou voortduren totdat ze zichzelf uitputte, zoals een golf die aanzwelt, schuim verzamelt en op het strand stort, om vervolgens uit te waaieren en in het zand te verdwijnen. Zo eenvoudig was het. Hij ademde met welbehagen die door de zee bezwangerde lucht in en voelde opnieuw zijn herwonnen vitaliteit, die drift om te bewegen.

En dus bewoog hij. Hij volgde een licht gebogen straat die hem naar het kerkje voerde waar hij als jongen twee keer per zondag anderhalf uur lang had doorgebracht, op harde kerkbanken, terwijl hij de orgelpijpen telde of alvast de maandagpsalm uit het hoofd leerde. Vervolgens dwaalde hij min of meer parallel aan de zeedijk door het buurtje waar hij met Jeltje en Victor had gewoond. Hij herkende niets, los van een glimp, zo nu en dan, van de massieve walvisrug van de zeedijk, waarover hij soms meeliep met de mensen die hun vaders en zonen en ooms uitzwaaiden, zo lang ze konden, totdat het schip niet meer was dan een vlek op zee. Van het enkele rijtje arbeiderswoningen was niets over. Na de oorlog waren de deels ingestorte en uitgebrande woningen gesloopt en vervangen door de deprimerende rijtjeswoningen van de naoorlogse welvaart. Hij wandelde langs de oude vesting naar het zuiden. Eenmaal in het wijkje waar hij was geboren en opgegroeid, eerst in de Krugerstraat, later in de Ambonstraat, klaarde zijn geheugen op. Hij bleef staan op een pleintje en herinnerde zich dat hij er ooit had gerend. Met die herinnering kwamen er nog een paar, als in een parade, al zag hij geen verband: hoe hij ooit per ongeluk een bal door een ruit had gegooid; het matrozenpakje dat hij soms droeg; een oefenzin bij Nederlands: het verwende meisje vleide haar pappaatje om een kaakje. Terwijl hij verder liep kregen zijn herinneringen meer scherpte, maar tegelijk week wat hij zag in schaal en tint af van de beelden die in hem opdoemden, op een licht verontrustende manier, alsof deze wijk hem zijn herinneringen niet gunde. Hij was, veronderstelde hij, te lang afwezig geweest.

==

* * *

==

Hij at een uitsmijter met ham en kaas in een lunchroom in een goeddeels uitgestorven winkelstraat, waar de helle voorjaarszon alles op zich leek uit te lichten, zodat elk verband verloren ging: het schaakpatroon van de straatsteentjes; het blauw en witte motief op de gevel van het restaurant aan de overkant (Dionysos); een rek met kleding; een reclamebord dat meebewoog in de wind (Pak die Megajackpot!). Achter het raam waar hij zat was het warm. Na enige aarzeling bestelde hij een glas bier dat de serveerster met een glimlach voor hem op tafel zette.

‘Alstublieft.’

‘Dank je.’

‘Alles naar wens?’

Goede vraag, dacht hij. Hij knikte. Het meisje liep terug naar de counter. Haar paardestaart wipte op en neer.

Terwijl hij zijn uitsmijter at kwamen de herinneringen opnieuw, sneller nu, en zonder samenhang: de fluweelzachte voetjes van zijn kind; de scherpe geuren van de groentetuin van zijn vader; het bollende oppervlak van de beklinkerde straten dat hij indertijd als bewijs zag van de bolvormige aarde. Oh ja, dacht hij, terwijl hij zijn lege bord wegschoof, de dood is nabij.

Hij dronk het bier en wenkte het meisje.

‘Heb je de rekening voor me?’

Toen ze de rekening op tafel legde, vroeg hij of ze in Den Helder woonde.

‘Ja, in De Kooy. En u?’

Hij legde uit dat hij in Den Helder geboren was, maar er niet meer woonde. Ze bleef staan, geduldig, bereid om een gesprek te voeren als de klant dat wilde.

‘Ik ben hier voor... Nou ja, een soort sentimental journey... Zo zeg je dat toch? Een reis terug in de tijd. Oude plekken opzoeken, herinneringen ophalen...’

‘Uw geboortehuis en zo.’

‘Ja. En de school, de kerk...’

‘De speeltuin.’

‘Die waren er toen nog niet. We speelden gewoon op straat.’

Ze knikte. Ze was, schatte hij, niet veel jonger dan zijn moeder bij zijn geboorte. Toen ze wegliep probeerde hij zijn moeder voor zich te zien, niet de stokoude vrouw die ze uiteindelijk was geworden, maar de nog jonge vrouw. Het lukte niet maar wel herinnerde hij zich de rieten mand die ze droeg als ze naar het strand gingen. Vaak nam hij de mand van haar over omdat ze moeite had met de duinovergang. Ze ploegde hijgend door het rulle zand en bleef geregeld staan om op adem te komen. Mijn hart, legde ze hem een keer uit. Later zou ze een pacemaker krijgen. Het apparaat dwong haar hart tot een ijzeren ritme dat pas stopte toen ze diep in de negentig was en niet meer wist wie en wat ze was, haar hersenen opnieuw een blanke lei, nu niet onbeschreven maar gewist.

Hij betaalde aan de counter.

‘Dank je wel. Het was heerlijk.’

‘U ook bedankt. Een fijne dag nog.’

Hij volgde de nog altijd verlaten winkelstraat naar het zuiden, zijn gedachten nog bij de strandmand. De meegenomen boterhammen wikkelde ze in een theedoek, maar toch kwam er soms zand tussen dat knisperde tussen je tanden. Het maakte niet uit. Niets kon hem en zijn broers iets schelen. Niets kon hun dag bederven. Ze speelden in de golven. Ze hielden hun vader in de gaten die zich verder uit de kust waagde dan veilig leek. Ze bouwden kastelen en forten in een spel van zand, water en tij. Ze vliegerden met de van houtjes en vliegerpapier gebouwde vliegers. En zo nu en dan staakte hij zijn spel om naar Lange Jaap te kijken, de vuurtoren, even naar het noorden. Hij benijdde de vanzelfsprekendheid van de opwaartse beweging, dat reiken naar de hemel, de drieste wil om zo hoog te gaan.

==

* * *

==

Bij de ingang van het kerkhof hoorde hij een merkwaardig, snel aanzwellend geluid. Een paar tellen later kwam er een blauwgrijze helikopter over, veel lager dan gepast leek, met een ratelend geraas dat hem uit evenwicht bracht. Hij moest een paar tussenstappen maken om niet te vallen.

De vorige keer dat hij hier was, in de vroege zomer van 1940, begroef hij zijn vrouw en zoon. Ook toen was het een warme, winderige dag; ook toen scharrelden er mussen onder de hagen; ook toen lagen er rijen met doden. Na de begrafenis was hij van het kerkhof gelopen in de zekerheid dat hij er nooit meer zou terugkeren, maar nu was hij hier weer, op drift geraakt door een paar herinneringen.

De slachtoffers van de bombardementen lagen op een erehof. Een stenen plakkaat herinnerde aan de gebeurtenissen. De tekst beperkte zich tot de naakte feiten.

==

Ter nagedachtenis aan de burgerslachtoffers

van de bombardementen

op Den Helder in de Tweede Wereldoorlog

1940–1945

Mannen, vrouwen en kinderen die daarbij

om het leven kwamen,

liggen hier begraven.

==

Het graf van Jeltje en Victor – een eenvoudige steen, het graf zelf afgebakend met een laag hekje – lag er wat verwaarloosd bij, maar minder vergeten dan hij had gevreesd. Kennelijk werden de graven enigszins bijgehouden. Tot zijn verrassing trof hij er de rieten mand van zijn moeder aan, de strandmand, goeddeels vergaan en half verzonken in de aarde, maar herkenbaar aan het hengsel. Iemand had er recent nieuwe viooltjes in geplant die een wat merkwaardige indruk maakten, zoals een kunstgebit dat doet bij oude mensen.

==

Hier rusten mijn vrouw en zoon

Jeltje Banhard

17 maart 1919 – 24 juni 1940

Victor Banhard

16 maart 1939 – 24 juni 1940

==

De mand – indertijd gevuld met Zeeuwse babbelaars – was een cadeau van een dankbare patiënte, een jonge vrouw die aan melancholie leed en regelmatig door zijn moeder was verpleegd. Het was een vierkante mand met een dubbel deksel. Hij veronderstelde dat de mand veel voor zijn moeder had betekend en dat ze hem daarom bij het graf had achtergelaten, al had ze misschien ook een zekere opluchting gevoeld: ze zou er nooit meer mee door het mulle zand hoeven te zeulen.

Ze had haar hart kapot gefietst op de Zeeuwse wegen, beweerde ze, toen ze als beginnend wijkverpleegster van boerderij naar boerderij ging. Ze vertelde hoezeer ze daar een hekel aan had, dat fietsen, vooral in de herfst als de bieten werden geoogst en de klinkerweggetjes spekglad waren van de klei, zodat ze geregeld viel. Vaak was ze koud, moe, hongerig; soms was ze bang; ze had aan die ervaringen naar eigen zeggen een levenslange hekel aan fietsen overgehouden. In 1917 ging ze vanuit Zeeland naar Amsterdam. Ze werkte in de Valeriuskliniek en verzorgde daar de krankzinnigen en zenuwlijders, zoals de stakkers toen nog heetten. Het was een zware tijd. Hoewel Nederland buiten de oorlog bleef, waren allerlei zaken schaars, waaronder voedsel. Geregeld maakte ze werkdagen van een half etmaal op niet meer dan een boterham en een glas waterige melk. Soms was ze duizelig van de honger. Toch waren het haar gloriejaren. Ze vertelde er vaak over. Ze deed belangrijk werk. Ze telde mee. Ze kon ondanks de lange en inspannende werkdagen vriendschappen opbouwen en onderhouden. En ze kreeg iets mee van het leven in Amsterdam, dat ondanks de oorlog meer kleur en klank had dan ze ooit had gezien.

In het laatste oorlogsjaar werd ze ingezet bij de verpleging van de slachtoffers van het mosterdgas dat de Duitsers bij Ieper hadden gebruikt, die naar het neutrale Nederland waren overgebracht. Ze zag afgrijselijke taferelen. Hij herinnerde zich enkele details uit haar verhalen: het geschreeuw van de slachtoffers dat dag en nacht doorging; de bittere geur van bederf, urine en opgedroogd bloed, aangelengd met de zoete bedwelming van het alomaanwezige chloroform. Maar hij herinnerde zich ook dat ze ondanks de verschrikkingen in de huidverkleuringen van die kermende jongens figuren herkende, niet alleen alledaagse zaken zoals een pan, een roos, een kat, maar ook beelden die ze beschreef als visioenen. Het waren rijke beelden, legde ze uit, die soms leken te bewegen, alsof ze leefden. Toch had ze hem nooit willen of kunnen vertellen wat ze precies zag. Als hij ernaar vroeg, haalde ze de schouders op, en zei dat ze het zich niet precies herinnerde. Waarschijnlijk, zei ze als hij aandrong, waren het onbeduidende beelden, het betekenisloze resultaat van haar door de voortdurende honger en inademing van chloroform overprikkelde verbeelding. Maar nu, aan het graf van zijn eerste vrouw en kind, met de blik op die halfvergane mand, stelde hij zich voor dat ze in die visioenen wel degelijk iets zag, hoe vaag ook: dat de beelden op de een of andere manier haar levenslust vertolkten en daarom zo’n indruk maakten. Ongetwijfeld was haar leven anders gelopen dan ze het toen meende te zien. Na de oorlog trouwde ze en moest ze zich schikken in de rol van moeder en huisvrouw, in een huwelijk, in een klein stadje waar iedereen elkaar kende. Toch vond hij het een bemoedigende gedachte dat ze in elk geval één keer in haar leven een periode van belofte had gekend, als jonge vrouw van achttien of negentien jaar, zo ongeveer de leeftijd van die serveerster in de lunchroom; en hoewel deze belofte stond geschreven in een gruwelijk schrift op de verminkte lichamen van die stervende soldaten, nauwelijks ouder dan zij, wist hij zeker dat die belofte haar indertijd had vervuld van hoop, van moed, van overtuiging.

==

* * *

==

Waar ooit de tent van Biersteker stond, stond nu een strandpaviljoen, Beach Club Citadel. Eenmaal op het strand woei het zand ritselend tegen zijn broekspijpen. Het kwam van ver, begreep hij, en wist van geen wijken. Hij ploegde door het rulle deel totdat hij bij een vlakker, steviger deel kwam, waar het zand nog harder tegen zijn broekspijpen woei, vrijwel ongehinderd, al waren her en der stuifduintjes ontstaan: achter een uit het zand stekend plastic deksel, ooit rood, nu bleekroze; achter een door het zeewater geloogd stuk hout; achter een groen bierflesje. Een eindje uit de kust ontdekte hij de blauwgrijze helikopter die hem bij de begraafplaats had verrast. De machine hing roerloos boven het water, niet ver uit de kust, maar desondanks onhoorbaar: elk geluid ging verloren in de wind. Een oefening, veronderstelde hij, want zwemmers kon hij zich zo vroeg in het seizoen niet voorstellen.

Hij bleef staan op de winderige vlakte, handen in de zakken van de korte, beige jas die de hele dag te warm was geweest maar nu te weinig bescherming bood. De golven van de opkomende vloed hadden schuim op de koppen en trokken hooliganachtig op naar het strand. Zo nu en dan sproeide het water tegen zijn gezicht.