Junpei Gomikawa

Menselijke voorwaarden

Uit het Japans vertaald door Jacques Westerhoven

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Deze uitgave kwam mede tot stand dankzij een subsidie van The Japan Foundation

==

==

Oorspronkelijke titel Ningen no jōken

© Copyright 1956–1958 THE HEIRS OF JUNPEI GOMIKAWA

© Copyright 2018 Vertaling JACQUES WESTERHOVEN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 8011 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

Deze vertaling is voor Riku en Yūjin Westerhoven Mikami

Woord vooraf

Ik kreeg het briljante idee te willen bestuderen of iemand onder bepaalde voorwaarden nog wel mens kan zijn. Voor ik begon, wist ik al hoe krankzinnig dit plan was, maar omdat verreweg de meesten van ons, al was het misschien indirect, aan de oorlog hebben deelgenomen en zo ons steentje hebben bijgedragen aan de geschiedenis die tot de dag van vandaag heeft geleid, bleef de gedachte maar aan me knagen dat ik geen stap verder zou komen als ik me daar niet nog eens vanuit mijn eigen, persoonlijke hoek in verdiepte. Nu is het werk achter de rug, maar ik betwijfel of ik een bevredigend antwoord heb kunnen vinden. Het enige wat vaststaat is dat ik gedurende de afgelopen jaren samen met de personages in deze roman in het duister heb getast. En dan is er nog een droevig feit waaraan niet valt te ontkomen: ook al veranderen en verbeteren mensen de voorwaarden waaronder ze leven, de verloren gegane tijd komt nooit meer terug.

De titel Menselijke voorwaarden lijkt als twee druppels water op La condition humaine1 van André Malraux. Dat bevalt me allerminst, maar ik kon echt geen betere bedenken.

Natuurlijk is dit boek fictie. Geen van de figuren die er een rol in spelen heeft echt bestaan, te beginnen bij Kaji. Maar zoals in elk tijdperk is geschiedenis veel ingewikkelder en dramatischer dan fictie. Daar helpt geen lievemoederen aan, want geschiedenis is een grandioos maatschappelijk spektakel, voorbereid en opgevoerd door een ellenlange lijst spelers, ten koste van onnoemelijk veel tijd. Wie met zoiets geconfronteerd niet zijn toevlucht neemt tot fictie zal er nooit in slagen één stapje dichter bij de waarheid te komen.

Ik heb dit verhaal in de oorlogsjaren geplaatst, maar als geschiedenis in staat is zich tot op zekere hoogte te herhalen, zal misschien blijken dat de ellende die wij tijdens de oorlog hebben meegemaakt ook van belang is voor de naoorlogse generatie. Wij hadden die oorlog van de vorige generatie geërfd, en hoewel we hem in pijn en wanhoop hebben gevoerd, hangt zijn vreeswekkende nalatenschap ons nu weer boven het hoofd. Als mijn lezers door het lezen van dit boek enigszins met ons mee kunnen leven, heb ik mijn doel bereikt.

Overigens sta ik op het onwrikbare standpunt dat je alles wat je schrijft, maar vooral een verhaal, zo boeiend mogelijk moet maken. (Niet dat ik daarmee wil zeggen dat ik daarin ben geslaagd.) Met ‘boeiend’ bedoel ik hier iets waar literaire deskundigen waarschijnlijk op zullen afgeven als ‘vulgair’. Ik zoek naar iets wat beantwoordt aan de gezonde verlangens van de gewone man en hem boeit en bevredigt. Of dat opportunistisch kan worden genoemd heeft meer te maken met de kwaliteit van het onderwerp dan met de vraag of een boek boeiend is geschreven. Ik heb hoogstens de pretentie dat ik geprobeerd heb boeiend te schrijven. Desondanks staat het boek vol obscure, harkerige passages. Ik schiet als schrijver nog steeds tekort. Mijn talent was te klein, mijn onderwerp te groot.

Hajime Takemura, de hoofdredacteur van San-Ichi Publishing Company, ben ik bijzonder erkentelijk voor al het advies dat hij mij heeft gegeven. Tot dit werk voltooid was heb ik ook veel steun en kritiek mogen ontvangen van Ryōhei Komiyama van de uitgeverij Rironsha, mijn grootvader en van Shōji Hayakawa van de Mingei Theatre Company. Vooral Hayakawa heb ik sinds ik aan dit boek begon veel lastiggevallen. Zonder hun belangstelling en vriendschap was dit werk van een onbekende schrijver nooit in druk verschenen. Ik wil hun naam, en mijn grote dank, daarom niet onvermeld laten.

==

11 juli 1956

Junpei Gomikawa

1. La Condition humaine – roman van André Malraux uit 1933, door E. du Perron in het Nederlands vertaald als Het menselijk tekort (1934). De Japanse vertaling van deze roman geeft het woord ‘condition’ de betekenis ‘voorwaarde’, terwijl Malraux waarschijnlijk juist de andere betekenis, die van ‘staat, toestand, gesteldheid’, bedoelde.

Deel een

De mijn

Boek een

1

Ze konden eindeloos doorlopen zonder dat ze een stap verder kwamen. Zo ging het altijd als ze samen uitgingen. Ze praatten over van alles en nog wat, maar waar het eigenlijk om begonnen was, vermeden ze angstvallig. Daar bleven ze van af, hoewel ze het allebei het liefst over niets anders wilden hebben.

Donzige vlokken sneeuw dwarrelden stilletjes uit de donkere avondlucht. Koud was het niet. Dit soort sneeuw zag je in Mantsjoerije niet vaak. Meestal was hij korrelig als zand en hij stak als de wind hem tegen je huid joeg. Maar nu omhulde hij hen als een zachte deken.

Op een hoek bleven ze staan. Er waren weinig mensen op straat. De sneeuw begon zich vast te zetten op de raamkozijnen. Achter de ruiten blonken warme lichtjes. Hier scheidden hun wegen zich.

‘Zal ik dan maar gaan?’ zei Michiko, het tegenovergestelde van wat ze in haar hart voelde.

Kaji staarde over haar schouder naar de etalage van de meubelwinkel op de hoek. Michiko volgde zijn blik en zag dat hij naar een wandbord keek dat De kus van Rodin afbeeldde – een naakte man en vrouw, omstrengeld in een innige omhelzing.

Kaji wendde zijn ogen af en staarde in de verte. Michiko voelde onmiddellijk aan wat er door hem heen ging.

‘Zo ken ik je niet!’

‘Hoe niet?’

‘Je draait om de problemen heen.’

Kaji’s ogen gloeiden in het lamplicht. Hij keek haar aan, en het was alsof haar hart brak.

‘Ik kan je niet volgen. Het mag dan honderd keer oorlog zijn, maar is dat een reden om niet te trouwen als je van elkaar houdt?’

‘... Ik vind van wel.’

‘Maar waarom?’

‘Ik begrijp het zelf ook niet goed.’

Kaji keek weer naar het wandbord. Michiko veegde de sneeuw van de brede schouders van zijn jas en nam zijn kraag zachtjes in haar handen.

‘Wil je me... soms niet?’

‘Jou? Niet willen?’

Alle begeerte in zijn jonge hart lag in die hartstochtelijke uitbarsting.

‘En ik wil jou! Waarom trouwen we dan niet?’

‘Hoe vaak moet ik het zeggen voor je me begrijpt?’

‘Dat weet ik niet... En ik wil het niet meer horen ook!’ Ze schudde haar hoofd zo hevig dat de sneeuw van haar hoofddoek viel. ‘Je weet niet wanneer je wordt opgeroepen. Misschien krijg je morgen je rode papiertje al. Dat zeg je toch altijd? Nou, dat interesseert me niet! Ik ben een gewone vrouw, en ik wil trouwen met de man van wie ik hou. Een andere manier om gelukkig te worden kan ik me niet voorstellen. Als we trouwen en de volgende ochtend komt dat papiertje al, zal ik er nóg geen spijt van hebben. O, ik zal huilen, geloof me maar. Ik zal huilen tot ik denk dat ik doodga. En toch kan ik me geen groter geluk voorstellen!’

Kaji was blij. Hij was trots. En hij wist niet wat hij moest doen. Rood of wit, hij zou een papiertje krijgen, en wel heel binnenkort. Stel je voor dat hij nooit terug zou komen! Die grimmige gedachte verdrong alle andere. Hij kon het niet helpen. Statistisch gezien was die mogelijkheid overweldigend groot. Was het dan niet beter om toe te geven aan zijn begeerte en het geluk te grijpen dat nu binnen zijn bereik leek? Al was het maar tijdelijk en zou het misschien niet langer duren dan tot morgen, Michiko zei dat ze erop was voorbereid.

‘Goed. Dan, eh...’ begon hij op onzekere toon. ‘Dan gaan we nu naar mijn kamer. Of heb je er bezwaar tegen om vannacht te blijven slapen?’

Even sloeg ze haar ogen neer; toen begonnen ze te stralen.

‘Bezwaar? Wat dacht je? Ik ga met je mee!’

En ze was al op weg naar het personeelsverblijf voor vrijgezellen. Kaji bewoog zich echter niet.

‘Het spijt me. Je moet toch maar teruggaan naar je eigen kamer... Het is beter zo.’

Michiko bleef staan en keerde zich met een ruk om. Door de duisternis die tussen hen in lag leek haar gezicht donker en verwrongen.

‘Je wilde het even proberen, hè? Proberen wat eigenlijk niet mag.’ Haar stem beefde, maar werd opeens sterker. ‘Waar ben je bang voor? Dat dit een smet werpt op je staat van dienst als modelemployé? Je bent een lafaard! Held op sokken! Idioot!’

Michiko rende weg, de andere straat in. Kaji keek omhoog. De sneeuw viel bij bakken uit de zwarte hemel.

Lafaard? Held op sokken? Daar had ze gelijk in. Maar niet in wat ze had gezegd over zijn staat van dienst. Kaji trilde, zowel van liefdespijn als van woede. Het liefst had hij Michiko de kleren van haar lijf gerukt en zijn lusten op haar botgevierd. Hij wilde zich begraven in haar weelderige lichaam om zich te kunnen koesteren aan de illusie van geluk. Hij wilde de oorlog eventjes vergeten. En zichzelf ook. Want morgen, overmorgen, op een dag zouden ze hem vinden, en dan werd hij weggestuurd – daarheen.

Hij keek nog eens naar het wandbord in de etalage. De naakte lichamen van de man en de vrouw omhelsden elkaar extatisch. Waarom zouden zíj dat niet mogen, al was het oorlog? Hij had nu misschien voorgoed de kans verloren om dit ooit met Michiko te kunnen doen. Hij kreunde van onblusbaar verlangen. In de verbeelding van een jonge man neemt het geluk bijna altijd de vorm aan van een jong, wit, naakt vrouwenlichaam. Waarom had hij niet geprobeerd haar in zijn armen tegen zijn borst te knellen? De vrouw wilde het zelf nog wel!

2

In het ruime afdelingskantoor stonden genoeg bureaus voor vijftig man, maar er waren maar weinig mensen die hun werk echt serieus namen. Op elke onderneming van zulke reusachtige afmetingen is het ongeveer hetzelfde: je klokt op het juiste tijdstip in en uit, en als je in de uren daartussen je tijd een beetje creatief verspilt, zijn je natje en je droogje in elk geval gegarandeerd. En bij een bedrijf gevestigd in een kolonie is deze tendens wel bijzonder sterk.

De verwarming werkte goed, dus het was heet binnen. Iedereen had zijn jasje uit en zat met mouwbeschermers om brieven te schrijven op briefpapier van de zaak, ellenlange telefoongesprekken te voeren of gewoon te kletsen. Overal walmde de rook van sigaretten omhoog. De geur veroorzaakte een rare kriebel in je keel. Dat kwam doordat de gerantsoeneerde sigaretten op waren en iedereen het moest doen met goedkope Mantsjoerijse tabak.

‘Ik had nooit gedacht dat de Duitsers het zouden verliezen in Stalingrad,’ zei de aspirant-employé in Kaji’s sectie, een man van middelbare leeftijd, tegen de collega naast hem. ‘Als dit zo doorgaat, hoeven we niet meer op Duitsland te rekenen.’

‘De vraag is: wat gaan de Russen nu doen?’

Het werd lachend gezegd, maar de vraag drukte openlijk de vrees uit die hen van dag tot dag vervulde. Mantsjoekwo lag niet aan de Stille Oceaan, dus niemand zat bijzonder in over een oorlog met de Verenigde Staten. Het land had echter wel een oneindig lange grens met de Sovjet-Unie. Dus wat gingen de Russen doen? Die vraag was veel en veel dringender.

‘Maak je geen zorgen,’ zei een jonge aspirant-employé aan het bureau tegenover hen. ‘Sinds de Speciale Manoeuvres staat het Kwantungleger pal. Je hoeft het echt niet in je broek te doen.’

Hij had met verheffing van stem gesproken, en nu wierp hij een steelse blik in de richting van Kaji, die bezig was aan een onderzoeksrapport met de titel De invloed van diverse factoren op de productie van gietijzer.

‘Staat korporaal Ōnishi pal, zul je bedoelen,’ zei iemand, en Ōnishi, reservekorporaal bij het Kwantungleger, lachte trots als een pauw. De jonge man zou er de rest van zijn leven vast prat op gaan dat hij zich in Shanxi zo heldhaftig had gedragen.

‘Ja, maar waarom hebben wíj toen niets gedaan?’ mengde de al wat oudere collega vlak naast Kaji zich in het gesprek. ‘Toen de Duitse legers nog in volle opmars waren, hadden wij Siberië binnen moeten vallen. Dan hadden de Russen in de tang gezeten. Dat was makkelijk gelukt. Na de Speciale Manoeuvres was het Kwantungleger daar best toe in staat geweest.’

Hier stokte het gesprek. Iedereen besefte, al was het vaag, dat Japan niet echt bij machte was om een tweefrontenoorlog in het noorden en het zuiden te voeren. Maar ze hadden ook allemaal het gevoel dat Japan vlug zou kunnen winnen als het hiertoe overging. En was dit niet de eenvoudigste manier om de rode dreiging af te wenden? Kantoorwerkers zoals zij konden natuurlijk niet begrijpen wat de eigenlijke bedoeling was van de enorme mobilisatie die in 1941 had plaatsgevonden onder de naam ‘Speciale Kwantunglegermanoeuvres’. Japan had geloofd dat Duitsland de Sovjet-Unie zou verslaan. Je zou zelfs kunnen zeggen dat Japan bang was dat Duitsland te vlug zou winnen. Japan vreesde dat de zegevierende Duitse legers als een orkaan door heel Rusland zouden trekken, alles voor zich uit vegend tot ze de grens met Mantsjoekwo bereikten en dat het dan oog in oog zou staan met die fenomenale oorlogsmachine.

Kaji werkte verder aan zijn rapport zonder zich in het gesprek te mengen. Hij prees zich gelukkig dat er geen soldaten naar Siberië waren gestuurd, want in dat geval waren er nu heel veel jonge mannen niet meer in leven geweest, waaronder misschien hijzelf.

‘Maar hoe gaat het in het zuiden?’ vroeg een andere collega zachtjes. ‘Ze zeggen wel dat Guadalcanal is ontruimd, maar...’

We zijn in de pan gehakt, zei Kaji bij zichzelf terwijl hij verder schreef. Daar komt het op neer. We mogen van geluk spreken dat er nog soldaten over waren om te evacueren.

‘Dat was een strategische terugtocht,’ zei Ōnishi gedecideerd. Hij sprak net zo luid als eerst. ‘De Amerikanen dachten dat ze het eindelijk gewonnen hadden, maar het enige wat ze in handen hebben is een leeg eiland. En in de tussentijd valt het Japanse leger aan vanuit een nog gunstiger positie. Wacht maar af!’

Bij die laatste woorden keek hij naar Kaji, als om te zeggen: En dít kun je in je zak steken. Kaji keek op. Hun blikken kruisten elkaar – twee mannen, de een vóór de oorlog, de ander tegen, die het waarschijnlijk nooit met elkaar zouden kunnen vinden. Kaji keek meteen een andere kant op, want bij de deur had hij een man gezien die zich nu met een glimlach om de lippen tussen de bureaus door een weg in zijn richting baande.

‘Aha! Zoals altijd noest en vlijtig aan de arbeid, zie ik,’ spotte Kageyama toen hij dichterbij was gekomen. Ondanks zijn dikke wenkbrauwen en ruige uiterlijk gaven zijn gave witte tanden hem toch een sympathiek voorkomen.

Hij wierp een blik op de omslag van Kaji’s rapport en grijnsde. ‘Wat is dit? De invloed van diverse factoren op de productie van gietijzer. Waarom schrijf je niet over de invloed van het oorlogsproces op het liefdeleven, Kaji? Dat is toch een veel beter onderwerp?’

Was dit soms een toespeling op Michiko? Kaji werd overspoeld door een bitterzoet gevoel. Hij had haar in drie dagen niet gesproken. Ze werkte in de typekamer, recht boven dit kantoor, slechts van hem gescheiden door een dikke laag beton. Het liefst had hij omhoog gekeken, naar het plafond. In plaats daarvan keek hij des te meer omlaag.

‘Wat kom je doen?’

‘Afscheid nemen. Ik ben een heel klein beetje sentimenteel vandaag.’

Dus jij hebt ook je briefje gekregen, had Kaji er bijna uitgeflapt.

‘Wanneer vertrek je?’

‘Morgenochtend,’ zei Kageyama. Hij streek met zijn hand over zijn dikke haar. Nog een paar uur en het zou allemaal worden gemillimeterd. Het duurde misschien jaren, misschien wel een eeuwigheid, voor het zijn oude lengte weer terug had.

‘Toen ik vroeger soldaatje speelde met mijn vriendjes was ik altijd de aanvoerder. Nu ik met grote mensen soldaatje mag spelen, zal ik me dus ook wel redden.’

‘Maar morgen al...’ Kaji voelde zich zo gedeprimeerd alsof hijzelf moest vertrekken. ‘Dan hebben we niet eens tijd om nog eens rustig te praten.’

‘Ik kreeg het vijf dagen geleden en sindsdien heb ik elke avond in m’n eentje de kroegen platgelopen. Tot ik op het eind ineens aan jou dacht. Tussen haakjes, wat ben je van plan?’

Kageyama wees met zijn duim naar het plafond, waarboven Michiko op dit ogenblik misschien wel heen en weer liep. Kaji smaakte weer dat bitterzoete gevoel, alleen was het nu bijna ondragelijk zwaar.

‘Morgen ga jij. Wie garandeert me dat ik overmorgen niet aan de beurt ben?’

‘Maar gaan staat niet noodzakelijk gelijk aan doodgaan. Nou ja, ik zeg dat omdat ik nu eenmaal een geboren optimist ben. In tegenstelling tot jou heb ik in de vier jaar dat ik hier werk mijn verantwoordelijkheden stelselmatig verwaarloosd. Ik heb deze jaren heel wat afgezopen, en ik geloof niet dat er één pleziertje is dat ik me heb laten ontgaan. Maar als iemand als ik ergens spijt van zou hebben, dan is het dat ik nooit een vrouw heb kunnen vinden van wie ik genoeg hield om met haar te trouwen. Ik had haar graag een druppeltje leven in de buik gespoten – en in de roos geschoten, natuurlijk.’

Kageyama nam bepaald geen blad voor de mond, en de mensen om hen heen, die deze conversatie buitengewoon interessant vonden, schoten in de lach. Kaji had wilde visioenen van Michiko, zo pijnlijk dat ze hem bijna de adem afsneden.

‘“Gestalte geven aan de energie van het gewone volk” heet dat geloof ik in geleerde taal. “Uiting geven aan een onvoorwaardelijk geloof in de toekomst.” Hè, Kaji?’

‘Als ik aan de beurt ben, denk ik er misschien net zo over. Maar ik kan geen optimist zijn, weet je..’

Kageyama dempte opeens zijn stem. ‘Wat denk je? Hoelang gaat het nog duren?’ zei hij zachtjes.

Kaji bestudeerde het gezicht van zijn vriend, dat zeldzaam ernstig stond. Zelfs al maakte hij de oorlog nog zo kort, daarmee kon hij niet garanderen dat Kageyama levend terug zou komen. Maar misschien stak hij hem er een hart mee onder de riem.

‘Niet zo lang, denk ik.’

‘Drie jaar?’

‘Wie zal het zeggen?’

Kaji tikte met het tipje van een sigaret op zijn bureau en keek zijn sectie rond: iedereen luisterde mee, al deden ze of hun neus bloedde. Het was gevaarlijk om in oorlogstijd pessimistische uitlatingen te doen, zeker in een bedrijf dat materieel leverde aan het leger. Maar hij wilde zeggen wat hij op zijn hart had. Reservekorporaal Ōnishi, de held van Shanxi, zat naar hem te loeren. Hoe leuk had die het gevonden om Chinese vrouwen te verkrachten? Hoe simpel om mensen de dood in te jagen? Je zet een geweerloop tegen hun achterhoofd, haalt de trekker over, en ze storten als zoutzakken in elkaar. Dat was het enige wat Ōnishi van de oorlog begreep. Je kunt de pot op, Ōnishi. Ik zeg het gewoon. De volgende keer ben ik tóch aan de beurt. Wat heb ik te verliezen?

‘Na Pearl Harbor zei ik het al, en ik heb er een enorme uitbrander voor gekregen: als Amerika twintig oorlogsschepen verliest en wij maar één, is de kans dat we het gaan winnen al verkeken. Japan heeft een verschrikkelijk blad in het boek der geschiedenis geschreven.’

Dit zeggende keek Kaji even naar de afdelingschef, die bij een raam aan het andere eind van het kantoor zat. De chef wierp hem over zijn bril een misprijzende blik toe.

‘Het is een heel eenvoudig optelsommetje. Hun staalproductie is 100 miljoen ton, de onze 5 miljoen. Die vergelijking drukt de gevechtskracht wel niet uit, maar wél het militaire potentieel. En bij staal staan we er nog gunstig voor. Het verschil in olie en elektriciteit is zo lachwekkend groot, daar praat ik niet eens over. Maar daarmee proberen we toch te winnen, en dat betekent overwerk voor de “Japanse geest”. Die moet zich omzetten in staal, en olie, en allerlei voorraden en wapentuig. Nee, de Japanse geest heeft het bar druk.’

Kageyama grinnikte. Kaji stak een sigaret op. Hij voelde Ōnishi’s vijandige ogen branden. De klootzak! Wel moedig genoeg om oude Chinese vrouwen neer te maaien met zijn machinegeweer, maar niet om de onvermijdelijke nederlaag onder ogen te zien.

‘Nadat ik die uitbrander had gekregen, heb ik de statistieken eens bij elkaar gezocht en de cijfers op een rijtje gezet,’ vervolgde Kaji. ‘Volgens mijn berekeningen zal de gecombineerde productie van ijzer en staal in Japan en Mantsjoekwo in de eerste helft van 1943 zijn laagste peil bereiken. Het is nu maart, en we zitten nog niet zo laag, maar dat zal wel komen doordat mijn berekeningen niet helemaal kloppen. Maar we gáán lager, daar kun je donder op zeggen.’

Met een hoorbare ruk schoof Ōnishi zijn stoel naar achteren.

‘Wat zeg je daar, Kaji? Wil jij dat Japan de oorlog verliest?’

Het bloed was hem naar het gezicht gestegen. Minstens de helft van de mensen in het kantoor had gehoord wat hij zei. Kaji schrok zich wild. Dit dreigde uit de hand te lopen. Hij wist niet goed wat hij moest doen, maar hij kon zich bezwaarlijk van de domme houden, en zijn woorden inslikken ging ook niet.

‘Heb ik dat gezegd? Waar maak jij je ineens zo druk over? Ik heb het met Kageyama over cijfers, en de cijfers zeggen dat Japan beter geen oorlog had kunnen voeren.’

‘Cijfers? Ons land is in oorlog en jij praat over cijfers?’

Nu had het hele kantoor hem gehoord. Ōnishi kon ook niet meer terug en stond op.

‘Terwijl jij en je studentenvriendjes lekker rondhingen in cafés, zetten wij diep in de bergen van Shanxi ons leven op het spel! Weet je wel hoe zwaar dat was? Dat deden we niet om studenten als jij de gelegenheid te geven overal jullie defaitistische ideeën te spuien.’ Ōnishi was woest. Hij schudde zijn vuurrood aangelopen hoofd en staarde wild om zich heen. ‘En dáárom heb ik zo’n gruwelijke hekel aan intellectuelen! Wel redeneren tot het je neus uitkomt, maar als jullie met oorlogsveteranen moeten oefenen op de bajonet weten jullie niet hoe hard je weg moet rennen. Jullie zijn ver–’

Ōnishi slikte de rest van zijn tirade in, waardoor hij nog meer de indruk wekte dat zijn woede gerechtvaardigd was. Het was doodstil in het kantoor. Kageyama grijnsde, Kaji was bleek. De brutaliteit! En Ōnishi was zijn ondergeschikte nog wel.

‘Maak je zin maar rustig af, Ōnishi. Wat wou je zeggen? Jullie zijn verraders?’ Hij drukte zijn nog maar juist aangestoken sigaret uit in de asbak. ‘Het is waar, jij hebt in de oorlog gevochten en je korporaalsstreepje verdiend, terwijl ik het niet eens tot soldaat heb geschopt. Maar ik zal duidelijk zijn, Ōnishi: je bent hier niet in het leger, en ik ben nog steeds het hoofd van jouw sectie. Ben je niet een klein beetje te ver gegaan?’

Nog terwijl hij dit zei, voelde Kaji hoe de spieren van zijn goed ontwikkelde schouders en armen zich spanden. Dat was iets wat hem nog nooit was overkomen behalve als hij aan het sporten was.

‘Jij denkt dat je zo goed met de bajonet overweg kunt. Ik heb die training niet gehad en jij wel, maar zelfs zo ben ik ervan overtuigd dat ik jou in je bovenlichaam kan raken. Of in het onderlichaam.’

‘Touché! Wapens weg!’ deed Kageyama nonchalant de scheidsrechter na. De spanning in het kantoor zakte eindelijk.

‘Waar was al die drukte voor nodig?’ De afdelingschef kwam op hen af gelopen. ‘Kibbelen doe je maar in je eigen tijd, hoor!’

Kaji pakte een nieuwe sigaret en tikte hem een paar keer hard tegen het blad van zijn bureau. Hiervoor ontving hij beslist een aantekening in zijn staat van dienst en hij zou het merken in zijn bonus ook. Ōnishi kreeg misschien een sterretje vanwege zijn vaderlandslievende gevoelens, terwijl Kaji vanwege zijn ‘onpatriottische instelling’ op de zwarte lijst kwam te staan. Als hij daar niet al op stond. Sinds de dag van Pearl Harbor stond hij vast bij Personeelszaken in hun geheime boekje genoteerd als veiligheidsrisico. Nou, ze gingen hun gang maar! Ze moesten zijn werk maar eens door een ander laten doen.

‘Kaji, je kennis van de feiten is in het algemeen juist, dat bewijst je werk wel, maar wil je er voortaan wel even aan denken waar je bent?’ zei de afdelingschef berispend. ‘De rol van een intellectueel bestaat niet alleen uit het introduceren van correcte informatie op de werkvloer. En zeker niet in boze tijden zoals nu! Een negatief gebruik van informatie, zoals jij daarnet demonstreerde, is niet patriottisch. Informatie aanwenden om optimisme te bevorderen – dát is volgens mij hoe een intellectueel bewijst dat hij van zijn vaderland houdt.’

Kaji hield een koude, weerbarstige blik op de mond van zijn superieur gericht.

‘Telefoon voor u!’ waarschuwde een secretaresse. De afdelingschef liep weer terug naar zijn bureau.

Kaji volgde Ōnishi met zijn ogen terwijl die naar de hoek liep waar de theepot stond, zichzelf een kop inschonk, een slokje nam en dat op de vloer uitspuwde. Hij keek zorgvuldig niet in Kaji’s richting. Wat zeg je ervan, Ōnishi? Zullen we een potje schermen op de bajonet, zonder beschermende kleding? Het was de meest toepasselijke manier van duelleren in oorlogstijd, en ook de dwaaste. Kaji moest lachen, balend van zichzelf. Op dat ogenblik kruiste Ōnishi’s blik de zijne. Zullen we?

De afdelingschef kwam weer terug.

‘Kaji, je moet onmiddellijk naar de directeur van Mijnbouw!’

Kaji staarde hem beduusd aan.

‘Ik geloof dat je uitleg moet geven over dat rapport dat je over de Laohulingmijn hebt geschreven,’ zei de afdelingschef, zo verzoenend mogelijk. Kaji was iemand die in de gaten moest worden gehouden, maar hij had onmiskenbaar zijn nuttige kanten. Elk onderzoek dat hem werd opgedragen voerde hij tot in de puntjes uit. Er waren genoeg mensen die de gegevens in eerdere rapporten een beetje bijwerkten en dan het resultaat in puntgave vorm presenteerden, maar Kaji was zo’n beetje de enige in het bedrijf die maar een blik op de statistieken hoefde te werpen om zonder enige hulp een rapport op te stellen.

‘Ik praat wel met Ōnishi. Ga jij maar gauw.’

‘Heel goed.’

Kaji stond op en keek Kageyama met een wrange glimlach aan.

‘Dat was op de valreep van je vertrek nog even een klein actiedrama.’

‘En ik heb er een mooie titel voor. Wat dacht je van De fanatieke patriot en de landverrader?’

Kaji keek nog even om naar Ōnishi. Die stond triomfantelijk voor de afdelingschef. De chef glimlachte en zei iets tegen hem. Trek het je niet aan, Ōnishi. Zo is Kaji nu eenmaal. Natuurlijk heb je helemaal gelijk. Ik zal het Kaji goed onder de neus wrijven. Dat zei hij, beslist. Verrekte vaderlandslievende tempuravreters!

Bij de deur maakte hij met Kageyama een afspraak voor die avond en toen gingen ze elk huns weegs.

==

In de nabijheid van de directiekamers ging het beton van de gang opeens over in oogverblindend marmer. Daar kwam hij Yasuko Nakazawa tegen. Yasuko was een van de typistes, met een smal, vastberaden, groezelig gezicht dat zich ontplooide in een brede glimlach nu ze hem toeknikte. Ze leek tot een praatje bereid, maar Kaji was nog niet van de opwinding bekomen. Hoe is het met Michiko? Is ze nog steeds boos op me? Dat was eigenlijk wat hij wilde vragen, maar in plaats daarvan gaf hij haar een stijf knikje terug en liep door.

Op de hoek van de gang keek Yasuko even om. Kaji stond voor de deur van de directeur van Mijnbouw en klopte aan.

3

Als je de deur van de typekamer opendeed, kwam de geur van jonge vrouwen – beter gezegd, de geur van jonge vrouwen vermomd als die van cosmetica – je tegemoet. Om die reden zagen de duizenden mannen die in het bedrijf werkten reikhalzend uit naar een kans om die deur open te mogen doen. Om die reden ook stond er bij de deur een enorm bureau, waaraan een Leger des Heilsachtige oude vrijster door haar bril een onverbiddelijk oogje in het zeil hield. Naast haar stond een heuphoog kabinet, waarachter voor mannen alle toegang was verboden tot de enige bloementuin die deze enorme, grauwe staalfabriek rijk was. Een stuk of zestig typemachines stond in nette rijen uitgestald, elk voorzien van een nummer. Zonder de aanwezigheid van de oude vrijster zouden de jonge typistes gewoon zijn gaan zitten waar ze maar wilden en dan was het er een levendig, kwebbelend, bont gedoe geweest. Nu zaten ze allemaal keurig achter hun eigen nummer, en te oordelen naar het onophoudelijke geratel dat het vertrek vulde, was de oude vrijster het salaris dat de fabriek haar betaalde dubbel en dwars waard.

Met een knikje naar de oude vrijster liep Yasuko langs het kabinet en nam plaats op nummer twaalf, waar ze meteen ijverig aan het werk ging. Of leek te gaan, want in werkelijkheid stootte ze nummer dertien aan.

‘Kaji keek boos. Is er wat aan de hand?’

‘N-nee,’ zei Michiko zwakjes.

‘O, vandaar dat Michi de hele tijd zit te snikken.’ Tamayo, nummer veertien, had zowaar het lef om zich om te draaien. ‘Ze is de laatste paar dagen echt niet meer normaal, hoor.’

De brillenglazen van de oude vrijster glinsterden in de verte. Nummer veertien ging vlug weer rechtzitten.

‘Wat gaan jullie doen, Michi?’ vroeg Yasuko terwijl ze op haar gemak haar toetsenbord afzocht naar het juiste karakter. ‘Trouwen jullie niet? Hebben jullie afgesproken om voor eeuwig en altijd keurig nette vrienden te blijven?’

Michiko dacht terug aan die avond in de sneeuw, toen ze uit eigen beweging de weg naar zijn kamer was ingeslagen, en ze kreeg een kleur als vuur. Dat had pijn gedaan. Hij had haar geweigerd. Hij had de spot met haar gedreven. Ze had zich zó opgelaten gevoeld!

‘Hij vraagt me niet!’

‘Vind je het gek?’ Tamayo gilde het bijna, maar de bril van de oude vrijster glinsterde dreigend. Ze dempte haar stem onmiddellijk. ‘Alle gezonde jonge kerels worden opgeroepen! Wie denkt er aan trouwen als je toch soldaat moet worden? Als ik een jonge vent was en ik meende het serieus zou ik me wel tienmaal bedenken voor ik het meisje van wie ik hield ongelukkig maakte.’

Michiko gaf een nauwelijks waarneembaar knikje.

‘Nou, ík denk er anders over.’ Yasuko mepte op een toets, als om te zeggen: Doe niet zo stom! ‘Als je van elkaar houdt, moet je met volle teugen van het leven genieten, al is het maar voor even. Anders is het nep. Dan weet je zelf niet meer of je leeft of dood bent. En zeker nu het oorlog is en je elk ogenblik bij elkaar vandaan gerukt kan worden. Zo is het toch?’

Michiko beet op haar lip.

‘... Zo denk ik er ook over.’

Ze had erover gedacht tot de tranen haar in de ogen stonden. Dat hij niet begreep hoe ze naar hem smachtte, was dat geen bewijs dat hij niet echt van haar hield?

Yasuko zag dat Michiko’s vingers trilden op haar toetsen en ze vond dat ook wel zielig, maar aan de andere kant was ze vervuld van een hartverscheurende afgunst. Michiko’s anders zo volle boezem leek in de afgelopen twee, drie dagen plotseling te zijn ingevallen, zo zat ze in de put, alleen om die ene man. Nou, ze moest eens weten wat het was om niemand te hebben over wie je in de put kon zitten! Michiko had het geluk binnen handbereik, alleen wist ze het niet.

‘Heb je de moed opgegeven?’ vroeg Yasuko. Zij was net zo eenzaam als Michiko, ging het door haar heen; zij had ook niemand op wie ze zich kon verlaten. ‘Je had wel de moed om in je eentje over te steken naar Mantsjoerije en een nieuw leven te beginnen. Ben je die kwijt? Je moet in de aanval! Je mag het leven niet aan je voorbij laten gaan, heb ik ergens gelezen. Als je je zinnen op iemand hebt gezet, mag je hem je nooit, nooit laten ontglippen.’

‘Ik ben ook in de aanval gegaan...’

‘En die heeft hij afgeslagen?’

Michiko sloeg haar ogen neer.

‘Hij heeft je een blauwtje laten lopen, nietwaar? Nou, dat zal ik hem eens inpeperen!’

‘Nee, alsjeblieft niet!’ zei Michiko nerveus. ‘Misschien dat hij–’

De oude vrijster stond op.

‘Nummer twaalf, nummer dertien, nummer veertien! Wat is dit voor gedrag? Denken jullie dat je alles mag omdat ik even niets zeg? Ik heb het gezien, hoor, en jullie staan genoteerd in het dagrapport.’

Toen de oude vrijster weer zat, kon Tamayo het niet nalaten nog even haar mondje te roeren.

‘Je doet maar!’ fluisterde ze. ‘Schrijf ons maar op. Jij begrijpt toch niet hoe moeilijk het is om jong te zijn. Valse kat!’

De drie jonge vrouwen barstten los in een geratel waarbij vergeleken het salvo van een machinegeweer niets was.

4

‘Ik heb het twee keer gelezen.’ De directeur van Mijnbouw wierp het lijvige rapport weer terug op zijn bureau. ‘En ik moet zeggen: ik vond het bijzonder interessant. Hoewel misschien niet helemaal vrij van linkse ideeën.’

Kaji stond voor het bureau en keek naar de omslag van het rapport dat Michiko voor hem had uitgetypt. Problemen in koloniaal personeelsbeleid, met als ondertitel: ‘Met speciale nadruk op de arbeidsomstandigheden in de Laohulingmijn.’

‘Maar dat is waar ook. In je studententijd ben je betrokken geweest bij linkse actievoering.’

Kaji bloosde licht. Was hij daar echt zo bij betrokken geweest? Sommige mensen die hem kenden zouden smakelijk lachen als ze dit hoorden.

‘Niet dat daar iets op tegen is, hoor. Als je jong bent, mag je zulke ideeën best hebben. Dat getuigt van ruggengraat. Maar als je dit rapport in één zin zou moeten samenvatten, hoe zou je dat dan doen?’

De directeur leunde terug in zijn grote leren stoel en wachtte op Kaji’s antwoord. Kaji aarzelde even. Als het mogelijk was om het allemaal in één zin te zeggen had hij er niet zo’n dik rapport over hoeven schrijven. En als hij een slordig antwoord gaf, kon het weleens nare gevolgen voor hem hebben.

‘... Mensen als mensen behandelen. Daar komt het in het kort op neer. Maar in een kolonie is dat...’

‘... Lastig.’

‘Inderdaad.’

‘We houden deze enorme industrie alleen op de been door onze Chinese arbeiders zo veel mogelijk te exploiteren. Klopt dat?’

‘Dat klopt.’

‘Nou, dat is dan lijnrecht in tegenspraak met jouw theorie, nietwaar?’

Kaji antwoordde niet. De ogen van de directeur leken scherper te kijken dan tevoren. De zonnestralen vielen door het raam vol op Kaji’s gezicht, zodat hij het gevoel kreeg alsof hij onder een spectroscoop stond.

‘Wel? Heb je soms je tong verloren? Met de pen kun je het allemaal zo goed uitleggen.’

De directeur leek zich kostelijk te amuseren.

Kaji had net die flater met Ōnishi geslagen. Hij moest voorzichtig zijn.

‘U hebt gelijk. Mijn theorie en de praktijk spreken elkaar tegen. Maar als die tegenstrijdigheid niet bestond, had ik dit rapport niet hoeven schrijven.’

‘Met andere woorden: theorie en praktijk zijn met elkaar in tegenspraak, maar afhankelijk van hoe je het aanpakt moet het niet onmogelijk zijn om in de praktijk de prestaties op te schroeven. Dat wil je toch zeggen? Nou, daar kon je weleens gelijk in hebben. Zelf denk ik er namelijk net zo over,’ zei de directeur zelfvoldaan.

Kaji was de grens over. De douane had zelf de slagboom voor hem omhoog geduwd.

Maar waarom eigenlijk? Het was raadzaam de kat nog even uit de boom te kijken.

‘Hebt u er bezwaar tegen als ik rook?’

‘Natuurlijk niet. Hier, steek op.’

De directeur trok een grote doos Chienmen2 open en hield die Kaji voor.

‘Maar vertel eens eerlijk: wat je hier hebt geschreven – sta je daar helemaal achter?’

Kaji keek de directeur perplex aan. Hij begreep niet waar de man heen wilde.

De directeur blies voorzichtig een lila wolkje rook uit en nam Kaji met een taxerende blik op. Deze jonge kerel ziet er weliswaar heel gezeglijk uit, maar hij zal het niet gauw opgeven. Stevig gebouwd ook. Die kan ik misschien wel gebruiken.

‘Ik zit erover te denken om je van Informatie te lenen en naar Laohuling te sturen. Wat zou je daarvan zeggen?’

In de mijn bij Laohuling werd hoge kwaliteit magnetiet gewonnen, maar hoewel er ongeveer tienduizend Chinese koelies werkten, waren de productiecijfers slecht. Dat werd geweten aan de inefficiëntie waarmee er gewerkt werd. Als de winning van hoogwaardig erts achterbleef, moesten de smeltovens het verschil goedmaken met erts van lagere kwaliteit, met als gevolg dat de productie van gietijzer terugliep. De verantwoordelijkheid daarvoor kwam dus voor een belangrijk gedeelte op het conto van de arbeiders in de mijn.

‘Of staat het idee om je te begraven in een woest gebergte meer dan honderd kilometer hiervandaan je niet aan?’

Voor hij daarover na ging denken, stelde Kaji zich eerst voor wat het betekende als Michiko honderd kilometer van hem gescheiden was. Ze zouden elkaar niet meer kunnen ontmoeten. Ze zouden elkaars stem niet meer kunnen horen. Ze zouden niet eens meer voor elkaar bestaan!

Zal ik het doen? Misschien wel. De blik in Michiko’s betraande zwarte ogen kroop van zijn borst omhoog naar zijn gezicht. Ga je heus? Ga je zelfs als ik zo moet huilen? Om haar te troosten bracht Kaji zijn gezicht dichter bij het hare en snoof de geur op van haar haar. Michiko rook altijd lekker. Als hij op zijn kamer in het vrijgezellenverblijf op het allerlaatste moment door de wekker uit een diepe slaap werd gehaald, herinnerde hij zich steevast deze geur. Ik blijf hier!

Kaji haalde diep adem. Hij rook Michiko niet. Hij had al in geen drie dagen met haar gesproken.

‘De personeelschef van de Laohulingmijn is ziek en dat gaat nog wel even duren,’ zei de directeur. ‘Maar dat wil natuurlijk niet zeggen dat we daarom meteen maar een opvolger kunnen benoemen. Zijn post wordt zo lang waargenomen door ene Okishima. Die is een jaar of vijf, zes ouder dan jij, maar hij zit al jaren in het vak. Hij spreekt ook vloeiend Chinees, zeggen ze. Zijn enige zwakke punt is papierwerk, maar dat zal wel komen doordat hij het vak in de praktijk heeft geleerd. In elk geval, Okishima vroeg of we hem een goede assistent konden sturen.’

Kaji knikte, en de directeur moet dat als een bewijs van instemming hebben opgevat, want hij vervolgde: ‘Wees maar niet bang dat dit nadelige invloed zal hebben op je carrière bij Informatie. Dit verzoek is van mij uitgegaan omdat ik, als directeur, alle vertrouwen in je heb. Laat dat dus maar aan mij over.’

Dit maakte Kaji toch wel een beetje blij. Het komt niet elke dag voor dat een directeur van zo’n reusachtig bedrijf zijn oog laat vallen op een doodgewone kantoorwerker. Maar het betekende wel dat hij Michiko niet langer kon zien. En als hij naar de mijn ging en daar zijn mobilisatiebriefje kreeg, moest hij direct het leger in, en dan zagen ze elkaar misschien wel nooit weer. Het was nog te vroeg om te juichen.

Tegelijkertijd vlamde echter de ambitie bij hem op om eens precies te zien hoeveel werk hij wel kon verzetten. Hij moest aan Ōnishi’s gezicht van daarnet denken. Die gluiperd zijn tronie hoefde hij dan in elk geval niet meer te zien, en dat op zich was het al waard! Maar hij ging Ōnishi niet uit de weg. Het liefst had hij die klootzak onder zoveel papieren begraven dat hij geen kik meer kon geven, en als hij dan van zijn werk geen zier terechtbracht, zou Kaji tegen hem zeggen: ‘Dringt het nu eindelijk tot je botte hersens door, Ōnishi? Oude vrouwtjes doodschieten in Shanxi is stukken makkelijker dan wat ík doe. Hield jij niet zoveel van het vaderland dat je het lef had mij van verraad te beschuldigen? Nou, wat ís dit dan voor werk?’ Kaji had er zwaar tabak van. Als de verrader zijn werk getrouw en gedegen deed en de patriot het zijne onbetrouwbaar en slordig, was dat dan geen smet op het blazoen van de patriot die hem van verraad had beschuldigd?

Kaji’s antwoord bleef zo lang uit dat de directeur zijn geduld kwijtraakte.

‘Je hóéft het natuurlijk niet te doen. Maar wil jij je dagen echt eindigen als leunstoelstatisticus?’

‘Nee, dat niet.’

‘Als jij bereid bent om naar Laohuling te gaan en in praktijk te brengen wat je hier hebt geschreven, zal ik een speciaal verzoek indienen voor vrijstelling van dienst, zodat je kunt werken zonder steeds over je schouder te moeten kijken.’

Kaji verstijfde opeens. Dat wilde hij nog een keer horen.

Vrijstelling van dienst!

Dit was wel heel verleidelijk aas. Verleidelijk genoeg om een man van achtenzestig kilo aan de haak te slaan. Elke dag werden er onnoemelijk veel jonge kerels van dienstplichtige leeftijd afgevoerd vanwege één wispelturig vodje papier. Morgen ging Kageyama, overmorgen misschien hijzelf. Opeens kon hij Michiko niet meer uit zijn hoofd zetten. Morgen zouden haar zwarte ogen vonken stralen van vreugde.

Dan kunnen we trouwen, zou ze uitroepen. Gelukkig! O, wat ben ik blij! Nee, wees even stil en zeg dat ik zelf moet kiezen. En dan kies ik jou! Ik ga met je mee. Al is het nog zo diep in de bergen, ik ga met je mee!

‘En? Wat doe je?’

‘Wilt u me één dag de tijd geven om erover na te denken? Morgen geef ik u mijn antwoord, dat beloof ik.’

‘O?’ De directeur trok bevreemd zijn wenkbrauwen op. Wat liet zo’n voorkeursbehandeling nog verder te wensen over?

‘Ik moet u eerlijk bekennen dat ik me geweldig voel aangetrokken door die vrijstelling van dienst,’ zei Kaji. ‘Maar ik vraag me af of ik het wel mag aannemen...’

2. Chienmen – luxe merk Chinese sigaretten dat zo in trek was in hogere Japanse bestuurskringen dat het bekend stond als ‘ambtenarentabak’.

5

‘Nou, dat is dan toch piekfijn geregeld,’ zei Kageyama luchthartig.

Kaji kon hem slechts met moeite verstaan in de donkere box waar zij zaten. Je kon de sigarettenrook in het café snijden met een mes en het lawaai was oorverdovend, met wilde, strijdlustige muziek die overstemd werd door overdreven vrouwelijke gillen en mannelijk gebral.

Kaji bracht zijn mond dichter bij Kageyama’s oor.

‘Als het geluk je toewenkt, moet je niet buiten blijven staan.’

‘Of het werkelijk het geluk is weet ik niet, maar verleidelijk is het zeker.’

Bij de bar sloeg een klant – zo te zien een ‘Mantsjoeganger’, een avonturier die vroeger uit Japan was overgestoken om op het vasteland zijn geluk te beproeven – zijn arm om het slanke middel van een serveerster.

‘Kom hier, lekker stuk!’ schreeuwde hij terwijl hij met zijn baard tegen haar nek schuurde. ‘Ik ben helemaal weg van jou. Zullen wíj samen eens een nummertje maken?’

De serveerster drukte zich krijsend tegen een muur. Op de muur hingen plakkaten met leuzen die moesten bewijzen hoe enthousiast het café de oorlog steunde.

==

BRENG DE HEILIGE OORLOG TOT EEN GOED EINDE

EEN BEHOUDEN THUISKOMST VOOR ONZE DAPPERE SOLDATEN

HULDE AAN HET ZEGEVIERENDE KEIZERLIJKE LEGER

GEEN GENADE VOOR DE VIJAND!

HONDERD MILJOEN RIJZEN ALS ÉÉN MAN OP

==

Kaji nipte aan zijn whisky en staarde naar Kageyama’s gemillimeterde schedel.

‘Ik ben bang dat de hele oorlog me een zorg zal zijn zodra míjn hachje gered is. Want wie weet waar de oorlog je heen blaast? Mijn redenen om niet in dienst te willen zijn uiterst persoonlijk.’

‘Jij bent heus niet de enige in het bedrijf die vrijstelling heeft. Er zijn er tientallen meer. Al die gasten van Personeel hebben zichzelf onmisbaar verklaard zodat zij ook niet worden opgeroepen. Je hoeft dus nergens dankbaar voor te zijn, en je hoeft je ook niet te schamen.’

Kaji knikte vaag.

De Mantsjoeganger bij de bar greep de serveerster bij haar borsten. Met een snerpende gil zocht ze haar toevlucht in de box waar Kaji en Kageyama zaten. Haar boezem en heupen lieten aan volheid niets te wensen over, maar haar gezicht was nog dat van een jong meisje. De Mantsjoeganger deed geen poging haar te volgen, maar bleef bulderend van de lach bij de bar staan om met bloeddoorlopen ogen naar een andere prooi te zoeken.

Kageyama nam de serveerster op schoot en maakte haar aan het lachen, maar zijn gezicht stond droevig. Die wil vannacht nog één keer ten volle van het leven genieten, ging het door Kaji heen. Misschien kan ik ze maar beter alleen laten.

‘Ga naar de mijn en neem Michiko met je mee,’ zei Kageyama.

‘Michiko. Is dat de naam van zijn vriendin?’ wilde de serveerster weten. ‘Is ze mooi?’

‘Heel mooi. En voor mijn vriend is ze de mooiste van de hele wereld.’

Kaji lachte niet.

‘Ik zit te denken,’ begon hij over iets heel anders. ‘Met wat voor instelling moet ik de zorg voor de koelies op me nemen in ruil voor mijn vrijstelling?’

‘Ach, jij bent nooit tevreden tenzij je de dingen moeilijk maakt. Dat is een slechte gewoonte van je.’

‘Dat moet je niet zeggen,’ zei Kaji met een gezicht dat steeds moeilijker ging staan. ‘De directeur wees op een tegenstrijdigheid tussen mijn theorie in het rapport en de praktijk in de mijn, maar hij denkt dat hij mij tot op zekere hoogte kan gebruiken om de schokken te verzachten. Een herdershond die helpt de schapen in het gareel te houden – dat is de rol die hij mij heeft toebedacht. Dus nu zit ik te denken. Wat kan ik voor die tienduizend koelies in Laohuling doen om mijn vrijstelling te rechtvaardigen?’

‘Jij bent het archetype van de sentimentele humanist,’ lachte Kageyama.

Hij liet de serveerster van zijn knieën glijden.

‘Ik zou dolgraag een potje met je stoeien, maar ik moet eerst mijn gesprek met mijn vriend afmaken. Als dat achter de rug is, kom je dan weer?’

Hij gaf haar een plagend tikje op haar billen, en met een verwijtende blik naar Kaji ging ze weer naar haar werk.

‘Als al je landgenoten oorlog voeren, is er maar één standpunt dat je kunt innemen als je tegen de oorlog bent,’ zei Kageyama. ‘En dat standpunt stuurt je naar de gevangenis, misschien wel voor de rest van je leven. Daarvoor heb ik niet de moed kunnen vinden. Jij wel?’

‘Nee.’

De feiten sloten ontkenning uit. Het was vanzelfsprekend allemaal mooi en prachtig om ten koste van elk risico te leven zoals je overtuiging je ingaf, maar de moed om de daad bij het woord te voegen had hij niet kunnen opbrengen.

‘Er waren eens twee gewetensvolle studenten,’ begon Kageyama. ‘Zo gewetensvol dat ze in dat militaristische klimaat, op een universiteit zo stom dat de studenten er verplicht hun haar militair kort moesten laten scheren, hun jeugdige energie stortten in bewustzijnscampagnes en pacifistische activiteiten. Ze waren daar nog niet goed en wel mee begonnen toen ze werden opgepikt door een detective van het Eerste Departement van de Speciale Hogere Politie3 en een hardhandig lesje kregen bijgebracht. Na van het ene bureau naar het andere te zijn doorgeschoven kregen ze te horen dat ze toch niet zouden worden vervolgd en werden ze weer op vrije voeten gesteld. En wat is er daarna met ons gewetensvolle tweetal gebeurd? Omdat ze onder geen voorwaarde het geweer wilden opnemen om aan een aanvalsoorlog deel te nemen en ze hadden gehoord dat het in de koloniën makkelijker was de dienst te ontwijken, staken ze na hun afstuderen de zee over om in dit uitgestrekte gebied met zijn zware industrie, een van de sterkste bolwerken van het Japanse imperialisme, hun brood te gaan verdienen. Zonder er hun hand voor om te draaien veranderden onze jeugdige pacifistische ridders in voetvegen van de wapenindustrie. Wat een helden waren ze! Ik ging zo walgen van mijn eigen gebrek aan principes dat ik het alleen kon verdedigen door me ook principeloos te gedragen.’

Kageyama lachte luid.

‘Vanavond ga ik met dat serveerstertje naar bed, dat is daar een voorbeeld van. Het resultaat van mijn gebrek aan principes is dat ik morgen vertrek als kanonnenvoer, terwijl jij als een vlakgom aan je bureau blijft kleven en bent veranderd in een competente kantoorpik. Of je de uitdrukking leuk vindt of niet zal me een zorg zijn: je bent en blijft een loyale, competente kantoorpik. En het resultaat dáárvan is dat ze je het lokaas van een vrijstelling hebben toegeworpen. Je hebt je loyaliteit en competentie zelf verkocht, en om daar nu over te gaan zitten kniezen – dat vind ik toch een beetje gek.’

‘Je hebt gelijk: het ís ook gek.’ Kaji verzonk in bitter gepeins. ‘We zijn allebei wel heel laag gezonken.’

Om degelijk, rechtschapen te leven was er blijkbaar meer nodig dan alleen maar je plicht doen. De afgelopen vier jaar had Kaji geleefd als een vlakgom. De mensen om hem heen dachten ongetwijfeld dat hij dat deed uit spijt voor de fouten in zijn verleden, zogezegd. In werkelijkheid was dit voor hem de eenvoudigste manier om te verdoezelen wat een schijtlijster hij eigenlijk was.

Nu bekroop hem de lust om al die moeilijke dingen uit zijn hoofd te zetten en met een vrouw naar bed te gaan, als het kon met Michiko. Maar zoals hij vanavond was, zou die daar misschien geen zin in hebben.

Kageyama sloeg zijn whisky achterover en hield zijn glas op naar de bar.

‘Hé, schenk me nog eens vol! Een dubbele!’

De Mantsjoeganger bij de bar had zijn handen op een andere vrouw en liet die vrij rondwaren.

‘Jij bent vast geen maagd meer, met zulke lekkere billen! Wat een bloedmooi lijf heb jij, zeg! Zonder een vent kun je de slaap vast niet vatten, hè? Nou, ik zal er wel voor zorgen dat je vannacht goed slaapt! Laat dat maar aan mij over. Jij komt aan je trekken, hoor, en dik! Wat zeg je ervan? Jij denkt misschien: wie is die rare snoeshaan, maar de commandant van het garnizoen zat op school een paar jaar onder me, dus als ik in deze stad mijn zinnen op iets heb gezet, krijg ik het ook. Voel je wat ik bedoel? Ik sloof me al meer dan twintig jaar uit in dienst van de regering hier. Als de jongens van het Kwantungleger naar míj hadden geluisterd, waren ze bij Nomonhan niet in de pan gehakt. Snap je nou wat voor vlees je in de kuip hebt?’

‘Ik snap het!’ riep de vrouw. Ze worstelde om aan zijn greep te ontkomen. ‘U bent een heel hoge piet.’

‘Als je het snapt, moet je ook doen wat ik zeg.’

De Mantsjoeganger pakte de heftig tegenstribbelende vrouw nog steviger vast en stak zijn hand opeens in de boezem van haar kimono. Haar snerpende gil werd gesmoord door zijn mond. De vrouw haalde uit en gaf hem een klap op zijn wang. Toen rukte ze zich los en rende weg. De Mantsjoeganger stikte van het lachen.

‘Die is goed, zeg! Mij op mijn bek slaan – dat is iets wat zelfs de opperbevelhebber van het Kwantungleger niet kan. Ze bevalt me steeds beter!’

Hij bracht zijn pul naar zijn mond en kantelde hem met een vaart alsof hij zijn gezicht met bier wilde wassen.

De andere klanten waren minder bot, maar ook minder groothartig dan de Mantsjoeganger. Ze zaten hem in hun boxen te benijden om zijn arrogantie en lef, maar het beste waartoe ze in staat waren, was een timide hand om een vrouwenschouder slaan, heel luid en heel vals zingen, of de oren van hun dame volgieten met de meest stompzinnige nonsens.

De vrouw met wie de Mantsjoeganger zijn spelletje had gespeeld riep bij Kaji visioenen op van Michiko. Vunzigheid – geef het éven de ruimte en het neemt je hele hart in bezit. Het was volstrekt niet uitgesloten dat Kaji zich tegenover Michiko net zo zou gedragen als de Mantsjoeganger daarnet tegenover die vrouw had gedaan. Zou Michiko hem daarvoor ook een klap in zijn gezicht geven? Niet alleen was onze jeugdige pacifistische ridder veranderd in een voetveeg van de wapenindustrie, hij was nu ook een slaaf geworden van zijn eigen begeerte.

Kaji wendde zijn ogen af naar de muur, waar ze bleven rusten op een plakkaat.

==

EEN BEHOUDEN THUISKOMST VOOR ONZE DAPPERE SOLDATEN

==

Het duurde even voor de vorm van de karakters tot hem doordrong. De betekenis kwam pas toen het vettige lachen van de Mantsjoeganger eindelijk was verstomd.

‘Dit kon weleens de laatste keer zijn dat we elkaar ontmoeten. Zal ik je een behouden thuiskomst wensen?’ zei Kaji, zijn blik nu gevestigd op de blauwzwarte schaduw van Kageyama’s baard. ‘We zijn heel laag gezonken, jij en ik – dat is zeker. En in hetzelfde tempo als de tijd waarin we leven. Maar we moeten dat proces ergens een halt toeroepen.’

‘Ach man, schei toch uit met dat letterkundige gelul! Iemand die in feite met de oorlog akkoord is gegaan, hoe noem je die?’ Kageyama goot zijn zoveelste glas whisky in één keer in zijn keel. ‘Je zei daarnet dat je een soort herdershond was. Een hond, precies! En wat is daar mis mee? Geef toe dat je een hond bent en begin opnieuw. Jij hebt daar tijd zat voor. Als een goede hond zijn schapen naar een mals weiland stuurt, konden die beesten hem daar weleens uiterst dankbaar voor zijn. Lijkt je dat geen prima baan, Kaji?’

‘Als dat malse weiland tenminste bestaat,’ fluisterde Kaji.

Kageyama keek reikhalzend uit naar de serveerster van daarnet en gebaarde met zijn hand dat ze bij hem moest komen. Dat deed ze prompt.

‘Kaji, wil je me nu alleen laten?’ zei Kageyama met schorre stem. ‘Het lied heeft gelijk: “Afscheid nemen is steeds zwaar, want er komt nooit een einde aan.”4 Als ik een wens mocht doen, zou ik nog één keer het dorp willen zien waar ik geboren ben.’

3. Speciale Hogere Politie – in het buitenland ook bekend onder zijn Japanse naam Tokkō. Deze tak van de politie onderzocht zowel criminele als subversieve activiteiten en stond daarom ook bekend als de Ideologische Politie. Het Eerste Departement hield linkse activisten in het oog.

4. Afscheid nemen is steeds zwaar, want er komt nooit een einde aan. – eerste regels van de smartlap ‘Aan de kade’ (‘Wakarebune’) uit 1940.

6

Ze dacht dat ze haar naam hoorde roepen. Ze had liggen dromen. Was het misschien in haar droom geweest? Michiko deed haar ogen open, en weer dicht. Het was een zalige droom, vermengd met een nachtmerrie.

Yasuko had Kaji mee de kamer in genomen.

‘Kom Michi, pak Kaji maar stevig vast. En niet loslaten, hoor! Wat er ook gebeurt, je mag hem nooit meer laten gaan!’

Met een plagend lachje prikte ze Michiko nog even lichtjes met haar vinger in de borsten. Toen ging ze de kamer weer uit.

‘Ik heb zo naar je verlangd,’ dacht ze dat ze zei.

Kaji zei niets. Zonder een woord te spreken nam hij haar in zijn armen en verstrengeld in een innige omhelzing vielen ze neer, hier, op deze futon. Ja, dat gevoel was nu nog niet weg. Opeens – hoe wist ze niet – waren ze allebei naakt, zoals in de afbeelding op het wandbord, met de vrouw op de knieën van de zittende man, zijn armen om haar heupen, haar armen om zijn nek geklemd. Haar zintuigen leken verlamd. Ze kon niet genoeg van zijn liefkozingen krijgen. Harder! Meer! Tot ze al haar gevoel verloor, ook daar waar het het sterkst zou moeten zijn.

‘Ja! Pak me! Harder! Meer!’

Schaamteloos waren de woorden uit haar mond gerold. Kaji’s omhelzing werd almaar steviger, almaar heter. Woorden waren overbodig. Als ik zó doe, begrijpt hij het wel! Hiernaar heb ik al die tijd verlangd. Eindelijk is het zo ver! Hun twee lichamen versmolten in één levend geheel.

Geruisloos ging de deur open. Diep in de gang wierp een enkel kaal peertje een wazig geel licht. Een aantal vreemde mannen drong de kamer binnen. Een van hen stak Kaji iets toe. Hoewel Michiko naakt in Kaji’s armen lag, wist ze op een of andere manier dat het een rood papiertje was. Toch onderbraken ze hun omhelzing niet. Weggaan? Geen sprake van! Ze hadden aan elkaar genoeg. Niemand anders had iets over hen te zeggen! Zo te zijn als nu, zo te blijven, voor altijd en altijd en altijd! Dat rode papiertje namen ze gewoon niet aan! Van z’n leven niet! Wie had het over weggaan? Geen mens toch zeker?

Desalniettemin glipte Kaji opeens uit haar armen. Omringd door soldaten met bajonetten ging hij naar buiten en verdween. Vertwijfeld wilde Michiko hem achterna, maar hoe ze ook worstelde, ze kreeg haar ene voet niet voor de andere. Ze gilde van ontzetting, maar haar stem leek wel in haar keel te plakken...

‘Michiko!’

Yasuko’s stem maakte haar wakker. Het enige flauwe licht in de kamer kwam van manestralen die door het raampje naar binnen slopen om aan te kondigen dat de dageraad nabij was. In de futon naast haar zat Yasuko, rechtop.

‘Roept daar iemand?’

‘Michiko!’

Een krachtige mannenstem rees van buiten op tot aan de eerste verdieping.

‘Is dat Kaji niet?’

Voor Yasuko de woorden uit haar mond had, was Michiko opgesprongen van haar futon en had het raampje opengedaan.

Bij het hek van Huize Witte Orchidee, zoals het verblijf voor vrouwelijk personeel heette, stond een man. Hij was duidelijk zichtbaar in het bleke maanlicht, en de harde sneeuw knerpte onder zijn voeten. Het was Kaji niet.

‘Michiko! Als Kaji je nóg geen aanzoek doet, de volgende keer dat je hem ziet, mag je hem van mij een klap in zijn gezicht geven. Recht op zijn smoelwerk!’

Michiko stak haar hoofd uit het raam. Ze trilde, en dat kwam niet noodzakelijkerwijs doordat in maart de Mantsjoerijse nachten vlak voor zonsopgang zo koud zijn.

‘Die arme kerel is smoorverliefd op je,’ zei Kageyama. Zijn stem klonk glashelder in de bleke dageraad. ‘Elk mens heeft het recht gelukkig te zijn. Maar het geluk komt niet altijd, dus áls het komt, mag je het niet laten ontsnappen. Je moet het grijpen, zonder je om anderen te bekommeren. Die verdomde oorlog ook! Hij ligt nu vast te dromen dat hij met jou aan het vrijen is. Wees lief voor elkaar, hè!’

Michiko knikte. Ze was vreselijk blij. Ze was ook onzegbaar bedroefd.

‘Ik schrijf niet, dus doe Kaji de groeten van me.’

Zonder op antwoord te wachten draaide Kageyama zich om. De weg lag koud te blinken in het maanlicht. Wie wist of hij ooit weer hier zou lopen? Langzaam, alsof hij zich deze gelegenheid goed in het geheugen wilde prenten, stapte hij de weg op en verdween uit het zicht. Het geluid van zijn voetstappen over de bevroren grond stierf heel geleidelijk weg.

Michiko deed het raam dicht, drukte haar voorhoofd tegen de ijsbloemen, en gaf zich over aan het bonzen van haar hart en het juichen van haar bloed.

7

Tamayo was naar Informatie gegaan om schone kopij in te leveren en teruggekomen met het gerucht dat Kaji aan Mijnbouw was uitgeleend en zou worden overgeplaatst naar Laohuling of een ander oord ergens in de bergen.

Het nieuwtje kwam hard aan bij Michiko. Als verlamd zat ze voor haar typemachine, met een gezicht waaruit al het bloed leek te zijn weggetrokken.

‘Wist je dat dan niet?’ vroeg Yasuko bezorgd.

Michiko beet op een lijkbleke lip en schudde zwakjes haar hoofd.

Vijf dagen waren er verstreken sinds de ochtend dat Kageyama onder haar raam was verschenen, acht sinds ze voor het laatst met Kaji had gesproken. Ze had het allemaal niet zo bedoeld wat ze die avond zei, maar hij leek het zich toch te hebben aangetrokken. De paar keer dat ze hem tijdens de middagpauze volleybal had zien spelen op het voorplein had ze haar ogen niet van hem af kunnen houden. Als hij met een lenige sprong de bal over het net timmerde, had ze van blijdschap haar handen nauwelijks van elkaar kunnen houden. En toch had hij geen woord met haar gewisseld.

Ik had de pest in en nu is hij zo kwaad dat hij niet meer met me wil praten.

‘Hij was zeker bang dat het je verdriet zou doen als hij erover begon,’ probeerde Yasuko haar te troosten.

Alsof zoiets mogelijk is! Als je elkaar niet eens raadpleegt voor zo’n belangrijke beslissing, wat is dat dan voor verhouding? Michiko schudde heftig met haar hoofd om aan te geven hoezeer ze het met Yasuko oneens was.

‘Maar het is toch een prachtige promotie voor hem, domoor!’ siste Yasuko. ‘Waarom kun je niet blij voor hem zijn?’

Overrompeld hief Michiko haar witte gezicht op.

‘Maak een afspraak en laat hem zien hoe blij je bent.’

Nu steeg het bloed haar naar het hoofd.

De oude vrijster stond op en begon met een gewichtig air de zaal rond te lopen, een zeker teken dat ze naar het toilet moest of om een andere reden even van haar plaats ging. Michiko stak een nieuw vel papier in haar typemachine en wachtte. Ja hoor, na nog eens nadrukkelijk de zaal te hebben rondgekeken om te laten zien wie hier de baas was, ging de oude vrijster de deur uit.

Michiko rende naar haar bureau en belde Kaji.

‘Wanneer kan ik je weer zien?’

8

Elke avond wanneer het kantoor leegliep, stroomde het voorplein vol met employés die netjes in rijen op hun bus wachtten.

Tussen die mensen in stond Michiko te wachten tot Kaji verscheen. Zodra de bel ging, was ze de typekamer uitgevlogen en de trap afgerend, maar toen ze op het plein kwam, was het er al een hele drukte. Elke rij was tientallen meters lang en de bussen reden af en aan, maar Kaji kwam niet naar buiten. Elke keer dat er weer een bus voorreed, deed Michiko een stapje terug om mensen voor te laten gaan.

Het begon donker te worden. De laatste rijen waren bijna verdwenen, maar achter de ramen van Informatie, waar Kaji werkte, brandden de lampen nog helder. Michiko was zo nijdig dat ze bijna in tranen uitbarstte. Meer dan eens besloot ze om de trap naar boven op te stormen, maar bij de zoveelste keer zag ze in het witte licht van de ingang eindelijk Kaji opdagen. Michiko rende naar hem toe.

‘Het spijt me dat ik zo laat ben,’ zei Kaji, en voor de eerste keer in acht dagen lachte hij al zijn tanden bloot. ‘Ik had nog van alles op te ruimen en toen moest ik mijn opvolger nog inwijden, en dat kostte veel meer tijd dan ik had gedacht. Toen de bel ging, heb ik je meteen gebeld, maar je was al weg.’

‘Laten we een eindje lopen,’ stelde Michiko voor, en ze voegde de daad bij het woord.

Van de mooie donzige sneeuw van acht dagen eerder was niet veel over. In de schaduw was hij samengekoekt en overdekt met een grauw laagje roet, en in het zonnetje was hij veranderd in een modderige smurrie die op deze tijd van de avond zienderogen bevroor.

‘Dus je hebt besloten te gaan en dit was je laatste avond,’ zei Michiko zonder Kaji aan te kijken. Ze wilde niet dat hij zag hoezeer ze hem dat kwalijk nam, en nog minder hoe bedroefd ze zou kijken als hij kortweg met ‘ja’ antwoordde.

‘Neem me niet kwalijk dat ik alles heb gedaan zonder jou te raadplegen.’

Kaji liep alsof hij bij elke stap een punt achter een gedachte zette.

‘O, dat hindert niet.’ Michiko voelde de tranen branden achter haar ogen, maar ze kon ze nog net terugdringen. ‘Eigenlijk moet ik je feliciteren.’

‘Ik weet niet of het een felicitatie waard is. Ik...’

Hij maakte zijn zin niet af.

‘Ga verder.’

‘Een ogenblikje.’

Kaji liep een paar stappen door.

‘In de Laohulingbergen ligt alleen een Mantsjoerijs dorpje, en dan de mijn en de barakken voor de koelies,’ begon hij aarzelend. ‘Het is zo’n uithoek dat ik me een beetje geneer om je te vragen of je met me mee wilt gaan.’

Michiko’s benen weigerden dienst. Op dat moment reed er op weg terug naar het bedrijf een lege bus voorbij, die modder over hen heen spatte.

‘Wat zei je daarnet?’

‘Die verdomde bus!’

Kaji trok een handschoen uit en veegde het vuil van haar wangen.

‘Alsjeblieft! Ik wil het nóg eens horen.’

‘Zou je met me mee willen gaan?’

Ze pakte met bevende handen zijn mouw vast.

‘Dolgraag!’ Ze schudde hard aan de mouw in haar handen. ‘Moet je dat nog vragen?’

‘Denk er nog maar eens goed over na,’ zei Kaji. ‘Héél goed, zelfs. Ik ben de laatste tijd mezelf niet helemaal, weet je.’

‘Nee, ik hoef niet te denken! Ik heb al genoeg gedacht! Ik kan het nog niet geloven! En acht dagen geleden zei je nog wel zulke rare dingen!’

‘Niet zo hard van stapel lopen! Ik wil dat je erover nadenkt. Ik ga je nu iets vertellen, en pas als je dat hebt gehoord en daar een eigen oordeel over hebt gevormd, mag je beslissen. Oké?’

‘Maar ik héb al besloten!’

‘Maar dit is iets waarover je móét nadenken!’

Kaji liep weer door, zijn gezicht naar de grond gekeerd.

‘Ik heb het op een akkoordje gegooid met de directeur van Mijnbouw. Hij wil dat ik zijn herdershond word, en in ruil daarvoor biedt hij me vrijstelling van dienst aan.’

‘Vrijstelling?’ jubelde Michiko, zichzelf even vergetend. ‘Echt waar? Hoef je niet in dienst?’

Kaji knikte.

‘O, wat fijn!’ Er hingen glinsterden tranen aan Michiko’s wimpers. ‘Wat ontzettend fijn!’

‘Dus je bent daar blij mee?’

‘Dat weet je toch best?’ Ze gaf Kaji een zetje met haar lichaam. ‘Natuurlijk ben ik blij!’

‘Nou, als jij er blij mee bent...’ Hij lachte onzeker. ‘Dan ben ik dat ook.’

‘Mallerd! Wat heb je toch?’

‘Het zit zó, weet je.’

Hij keek om zich heen of er geen plaats was waar ze rustig konden praten, maar ze liepen door een straat met bedrijfswoningen. Er was geen café of restaurant te bekennen.

‘Ik heb mijn rapport – met andere woorden, een stukje van mijn levensfilosofie – verkocht om met jou te kunnen trouwen. Ik heb de directeur op een bijna onbeschofte manier aan zijn kop gezeurd. Als ik de verantwoordelijkheid voor de arbeidscondities in de mijn op me nam, kon ik er dan zeker van zijn dat ik niet het leger in hoefde? Als hij vrijstelling van dienst voor me aanvroeg, kon hij garanderen dat ik die dan ook kreeg?’

‘En wat zei hij?’

‘Hij vroeg of ik hem soms niet vertrouwde, en toen zei ik dat het geluk van twee mensenlevens op het spel stond.’

‘En toen?’

‘Toen lachte hij. “O, je gaat trouwen?” zei hij. “Nou, dan zal ik het grootste stempel zetten dat ik kan vinden en je je vrijstelling als huwelijkscadeau geven.”’

‘Je hebt mijn leven met jaren verlengd!’

Michiko keek naar Kaji op met ogen alsof ze zojuist van de heerlijkste wijn had gedronken en drukte zich dicht tegen hem aan.

‘Maar zie je, het probleem zit hem híerin,’ vervolgde Kaji. Hij liep door, weer alsof hij bij elke gedachte een aparte stap deed. ‘In de eerste plaats: het idee om voor de Laohulingmijn te gaan werken is bij me opgekomen omdat ik met je wil trouwen zonder me steeds zorgen te hoeven maken dat ik word opgeroepen. De directeur hield me die vrijstelling voor als aas omdat hij het idee heeft dat ik een redelijke herdershond zal zijn. Maar op welke manier zal ik het aannemen? Kageyama zei dat ik het als hond moest doen, en voor dat standpunt kan ik begrip hebben: mijn masker als deugdzame denker afdoen en van nu af aan gewoon mijn salaris incasseren zoals een goede hond betaamt. Daar zit iets in, maar toch, weet je? We zijn hier in een kolonie, onder speciale omstandigheden en met etnische problemen, en als ik deze opdracht zou kunnen aannemen om in mijn werk te bewijzen dat mijn ideeën, of gevoelens, ook onder deze omstandigheden juist zijn, dan zou ik me nergens voor hoeven schamen. Dan aarzelde ik geen moment. Maar alleen om te trouwen... Neem me niet kwalijk. Ik wil niet zeggen dat ik zo geringschattend over ons huwelijk denk, maar...’

Kaji wierp een angstige blik op Michiko’s gezicht.

‘Hindert niet, hoor. Ik begrijp heel goed wat je bedoelt,’ glimlachte Michiko. ‘Ga maar gerust verder.’

‘Luister nog even zonder boos te worden. Het volgende probleem is dit: doordat ik niet in het leger hoef, wordt het makkelijker voor me om tegen de oorlog te zijn. Of liever: dénk ik dat het makkelijker voor me wordt. Al wordt het je soms behoorlijk lastig gemaakt, op het thuisfront kun je nog altijd je eigen mening uiten. In de kazerne zal ik nooit de moed opbrengen om kritiek op de oorlog te leveren, maar in de burgermaatschappij zal me vast af en toe de lust bekruipen om allerlei hoogdravende taal uit te slaan. Met een vrijstelling hoef ik niet langer bang te zijn dat ik het leger in moet, en dan zal ik waarschijnlijk mijn pacifistische overtuiging niet onder stoelen of banken steken en van alles en nog wat doen en zeggen. Of niet natuurlijk, want dat moet je ook maar afwachten. Maar...’

Kaji begon te stamelen.

‘Maar wat?’

‘Jij bederft het allemaal!’

‘Wie? Ik?’ Michiko’s ogen waren kogelrond.

‘Ja, het is allemaal jouw schuld. Jij gooit altijd roet in het eten. Ben ik net lekker bezig om de draad van mijn gedachten tot zijn logische conclusie te volgen, en dan kom ik jou tegen, met het andere eind van de draad in je handen en een blik in je ogen die zegt: Kom hier!’

‘Alsof ík dat kan helpen!’

Ze stootten elkaar aan en barstten allebei in lachen uit.

‘Toch is het zo. Maar goed beschouwd is het allemaal erg raar, zoals ik het aanpak. Als we werkelijk zoveel van elkaar houden, lappen we al die moeilijkheden toch aan onze laars en trouwen we toch gewoon, zoals je toen zei? Maar tot vandaag heb ik die beslissing niet kunnen nemen. Ik heb alles gewoon aan het toeval overgelaten. Ja, werkelijk! Als puntje bij paaltje komt, trouw ik, niet omdat ik geloof dat het juist is, of passend, en ook niet omdat ik hopeloos verliefd ben. Hoe noemde Kageyama het ook alweer? “De energie van het onvoorwaardelijk in de toekomst gelovende gewone volk.” Als ik dat met overtuiging in mezelf zou kunnen voelen...’

Kageyama had zijn vrouw graag een druppeltje leven in de buik gespoten en in de roos geschoten. Kaji benijdde hem. Hij wilde dat hij de toekomst op dezelfde optimistische manier kon benaderen.

‘Ik geloof dat ik in wezen een heel onbetrouwbaar mens ben. Ook al word ik opgeroepen, ook al zit alles tegen, dan zou ik er toch van overtuigd moeten zijn dat ik koste wat het kost ons tweetjes gelukkig zal maken. Maar dat ben ik niet. Nee, ik krijg vrijstelling, dús kan ik met je trouwen, dús wil ik ook zo gauw mogelijk trouwen – zo’n manier van denken hou ik eropna. Niet dat ik er daarom over ga zitten piekeren of ik de schat die het toeval me in de schoot heeft geworpen wel waard ben, of dat ik hem afwijs. Integendeel, ik wil er juist met volle teugen van genieten. Nou, zulk onbetrouwbaar gedrag kun je toch niet open en eerlijk noemen? “Vunzig” is er misschien het beste woord voor. Nu kun je duidelijk zien wat een ordinaire kwal ik ben!’

Michiko had de smekende blik in Kaji’s ogen nog nooit eerder gezien. Hij trof haar tot op de bodem van haar ziel.

‘Waarom folter je jezelf toch zo? Je bloedt aan alle kanten!’

‘Goed! Laat maar bloeden!’ Kaji trok een gezicht als een jongetje dat verdwaald is. ‘Als je van de honger dreigt om te komen werp je je op elk brok aas dat ze je voorhouden. Zelfs als ze je vertellen dat er een haak in zit.’

‘Als je het zo bekijkt, zit er overal een haak in! In je salaris, en in je bonus ook! Zo is het toch? Wat kan het jou schelen dat er een haak in zit? Daar eet je gewoon omheen. “Dat was heerlijk, dank u wel, en hier hebt u de haak terug.” Is dat zo moeilijk?’

Michiko gloeide helemaal. Zelfs haar woorden wipten en dansten op en neer. Aangestoken door haar jeugdige, veerkrachtige energie voelde Kaji die harde knobbel in zijn borst langzaam zachter worden.

‘Al is het vandaag nog zo donker, morgen schijnt de zon misschien. Huwelijk betekent hoop. Een grote, heldere lichtstraal. Vind je niet? Ik heb erover nagedacht, weet je. Als je ooit in het leger zou moeten...’

Haar stem stokte opeens, en ze kreeg een hoofd als vuur.

‘... Als dat moment ooit komt, wil ik toch jouw kind ter wereld brengen.’

Ondanks haar verlegenheid keken Michiko’s glinsterende ogen onbeschaamd naar hem op.

‘Of kraam ik soms wartaal uit?’

‘Nee.’ Kaji stond stil. ‘Wat je die avond in de sneeuw zei, klopte als een bus: ik wás een lafaard en een held op sokken.’

Michiko schudde haar hoofd.

‘Laten we hier naar binnen gaan,’ zei ze. Ze pakte Kaji’s arm en trok hem mee naar een koffiehuis. ‘Hier kunnen we allebei een beetje tot rust komen.’

Ze liepen naar binnen. Er waren een stuk of wat andere klanten, maar geen bekende gezichten. De grammofoon speelde een sentimentele tango. Ze gingen tegenover elkaar zitten en staarden elkaar in de ogen. Van rust was geen sprake, voor geen van beiden.

‘Jij wint, ik geef me over.’ Kaji glimlachte pijnlijk. ‘Het gevoel dat ik zonder jou reddeloos verloren ben is een sentimentele zwakheid, en het ziet ernaar uit dat ik van nu af aan mijn uiterste best zal moeten doen om eraan te wennen.’

Michiko’s hand beefde zo erg dat haar koffiekopje ratelde tegen het schoteltje.

‘Schei uit! Zo heb ik geen rust,’ protesteerde ze, vechtend tegen tranen van geluk.

Haar hand zocht naar de zijne.

‘Ik wil tot rust komen!’ smeekte ze. ‘Wanneer vertrek je?’

‘Volgende week.’

‘En wij? Wanneer...?’

‘Vanavond,’ zei Kaji resoluut. ‘Als jij er tenminste geen bezwaar tegen hebt.’

Diep achter Michiko’s ogen, betoverend als een regenboog, trilde de vrouwenziel.

‘O nee!’ fluisterde ze.

In haar opwinding klonk het eerder als een zucht. Ze sloot haar ogen. Hete tranen biggelden over haar wangen.

Eindelijk begint ook voor mij het geluk, ging het door haar heen. Ze had haar harteloze, bemoeizieke familie in Japan van zich afgeschud en was in haar eentje naar Mantsjoerije overgestoken, waar ze al die tijd een eenzaam leven had geleid. Maar nu geloofde ze dat het geluk eindelijk binnen handbereik lag. Er brak een nieuw leven voor haar aan. Net zoals zuurstof en waterstof combineren tot iets wat geen zuurstof is en ook geen waterstof maar water, zo gingen zij, met zijn tweetjes, één nieuw leven beginnen.

‘Morgen gaan we meteen naar het kantoor om alle formaliteiten af te handelen. En dan kopen wat we nodig hebben. Twee rijstkommetjes, twee paar eetstokjes, twee borden – dat soort dingen,’ lachte Kaji.

‘Hoeft niet hoor!’ zei Michiko dromerig. ‘We hebben helemaal niets nodig. Niets kan ons meer scheiden! De oorlog niet. Niets! Ik weet niet wie of wat, maar laten we in elk geval dankbaar zijn.’

Kaji wilde een slok koffie nemen, maar nu was het zijn beurt om zijn kopje te laten ratelen.

Toen ze weer buiten stonden, leek Michiko dronken van vreugde.

‘Ik weet niet waarom, maar mijn hart lijkt te zwellen in mijn borst.’ Haar zachte lach klonk als het koeren van een duif.

Het was al donker op straat. Ze hoefden niet bang te zijn voor spiedende ogen. Kaji sloeg zijn arm om haar heen en trok haar naar zich toe, en samen trippelden ze in de pas over het trottoir.

‘O, wat fijn! Nu word ik tenminste geen weduwe!’

‘Mooi is dat! In plaats van in te zitten over mijn dood maak jij je zorgen om zóiets?’

Ze barstten tegelijkertijd uit in een kinderlijke lachbui.

Een straathoek. De straathoek waar ze elk een andere kant uit gingen. Ze bleven staan. Nu scheidden hun wegen zich niet meer.

In de etalage van de meubelzaak hing het wandbord, net als op die dag. De naakte man en vrouw omhelsden elkaar nog steeds innig.

‘Zullen we het kopen?’ stelde Kaji met een ernstig gezicht voor.

Michiko’s ogen gloeiden op.

‘Ja! Doen!’

Dit was nog eens een passend aandenken aan hun huwelijk.

Met hun armen om elkaar duwden ze de zware glazen deur open en stapten de winkel in.

9

Hun verhuizing per vrachtauto was hun huwelijksreis. Die dag stond de wind helaas uit de richting van Mongolië. ‘Geel stof tienduizend zhang5 hoog’ is het oude Chinese gezegde, maar dit deed geen recht aan de werkelijkheid. Van de uiteinden van de hemel tot de uiteinden van de aarde was de wind geel.

Voor een pasgetrouwd stel was dit wel een bijzonder smakeloos huwelijksgeschenk. Kaji en Michiko zaten op het weinige meubilair dat ze hadden opgeladen en waren algauw overdekt met een laagje geel poeder. Kaji nam het de hemel hoogst kwalijk. Elke bruidegom neemt zich voor dat hij zijn bruid zal behoeden voor het minste of geringste ongemak, en Kaji was daarop geen uitzondering. Michiko daarentegen was volmaakt tevreden. Het had meer dan drie jaar geduurd, maar nu was haar liefde met succes bekroond. Ze lag beschut in de armen van haar man, begroef haar gezicht onder zijn kraag en verdiepte zich in het plannen van haar nieuwe leven.

‘Romantisch? Vergeet het maar!’ mompelde Kaji.

Michiko keek op.

‘Wat zei je?’

‘De wind. Hij verpest alles.’

‘Dat hindert niet.’ Michiko wreef haar gezicht heen en weer tegen zijn borst. ‘Dat hindert helemaal niet.’

Het was heerlijk! Deze huwelijksreis was heel anders dan een gewone en dat betekende dat hun huwelijk ook heel anders zou zijn. Dat was toch fantastisch?

‘Zodra we aankomen, maak ik een bad klaar.’

Overdekt zijn met dikke lagen geel zand en dat allemaal afwassen en wegspoelen. Wat een merkwaardige, originele manier om te beginnen aan je huwelijk! Als je het erop aanlegde, lukte zoiets je beslist niet. Ze hadden een absolute garantie dat ze niet vanwege de oorlog uit elkaar hoefden. Nou, dan mochten ze best wat last hebben van een beetje Mongoolse wind.

Ja, zo werd ze gelukkig! Zo en op geen andere manier.

Ze reden door een aantal kleine dorpjes, dwars over een vlakte waar de bolderende wind vrij spel had met zijn gele zand. Om hen alleen te laten zijn in hun eigen wereld kwam dat stofgordijn eigenlijk goed van pas. Kussen waar geen eind aan kwam en die toch nooit verveelden. Maar ook kussen waarbij hun tanden knarsten van het fijne zand. Dat en het feit dat ze allebei hun kleren nog aanhadden waren de enige punten waarin hun omhelzing verschilde van die op het wandbord dat in de etalage had gehangen en nu zorgvuldig verpakt was in hun bagage.

Aan het eind van de rode vlakte begonnen de bergen. De vrachtauto schudde en schokte, en Michiko klemde zich nog steviger aan Kaji vast. Het eind van een perfecte huwelijksreis kwam langzamerhand in zicht, en dat speet haar niet zo’n klein beetje.

Halverwege de helling omhoog gingen ze een bocht om, en in de luwte werd de wind meteen veel minder fel. Kaji maakte zich los uit Michiko’s armen. De vallei onder hen was bijna geheel overdekt met rijen vrijwel identieke barakken opgetrokken uit rode baksteen. Het was of hij neerkeek op een miniatuurlandschap. De barakken zagen er niet uit als hutten waar meer dan tienduizend koelies in waren geperst die uitsluitend leefden om te worden afgebeuld en alleen insliepen om uit hun bed te worden getrapt.

‘Eindelijk! We zijn er,’ zei Michiko dromerig en ze drukte zich nog eens dicht tegen Kaji aan. ‘Wat is het hier mooi! En zo rustig. Nog een paar weken, en dan wordt het hier vast mooi groen.’

Kaji knikte alleen en staarde zwijgend naar beneden. Een vage onzekerheid bekroop hem, vermengd met het enthousiasme van een jonge man die een uitdaging met het onbekende aangaat. Vanaf vandaag zou het lot van iedereen die in de barakken woonde bijzonder nauw met het zijne verweven zijn.

De vrachtauto hobbelde naar beneden en kwam tot stilstand op een vierkant plein aan de buitenkant van het koeliedorp, voor de deur van een bakstenen gebouw met een bord boven de ingang met de woorden: BUREAU VOOR PERSONEELSZAKEN.

In een hoek van het plein stond een blankhouten bureau. Daarvoor stonden een stuk of twintig Mantsjoerijse mannen met vervuilde gezichten en kleren in twee rijen te wachten. Een forsgebouwde man met felle ogen in een zonverbrand gezicht voelde in snel tempo aan hun armen en benen en maakte een keuze. De mannen die hij in de richting van het bureau duwde waren aangenomen en moesten hun vingerafdruk zetten.

De man met de felle ogen voelde een van de wachtenden aan een arm en wierp hem een woedende blik toe. Hij trok zijn handpalm open, spuwde daar opeens in en veegde hem af met het hemd van de man zelf. Onder het vuil kwam de blanke huid tevoorschijn van een hand die niet veel werk had verricht.

‘Klootzak! Dacht je soms dat ik mijn ogen in mijn zak had?’ schreeuwde hij terwijl hij de man hardhandig uit de rij duwde. ‘Je indringen om een graantje mee te pikken van het opiumrantsoen, hè? Maar dat gaat niet door!’

Kaji sprong uit de laadruimte van de vrachtauto en de man liep naar hem toe, een grijns op zijn gezicht.

‘Jij bent zeker Kaji van het hoofdkantoor?’

‘Inderdaad.’

‘Ik ben Okishima. Moet je dat zootje eens zien! Als je hier in de buurt koelies wil ronselen, krijg je alleen een stelletje verlepte komkommers. Misschien dat het er in Shandong anders aan toegaat, maar de heikneuters die zich hier aanmelden zijn het zout in de pap niet waard.’

‘U meent het niet.’

Okishima rolde met zijn ogen.

‘Moet je horen, Kaji. Vanaf dit ogenblik werken jij en ik samen, dus we hoeven niet beleefd tegen elkaar te doen. Dat kost me te veel moeite.’

Op dat ogenblik kwam Michiko heel behoedzaam uit de vrachtauto geklommen. Okishima sloeg een gespierde arm om haar middel en zette haar zonder plichtplegingen op de grond.

‘Welkom bij de mijn, mevrouw. Ik sta ervan te kijken dat u de moed had om mee te komen naar een oord als dit, maar u dacht zeker van: “Al is het hutje nog zo arm, met Kaji blijf ik lekker warm.”’

Michiko’s met stof overdekte gezicht ontplooide zich in een brede glimlach.

‘Zo is het precies. Aangenaam kennis te maken, meneer Okishima.’

Met een lach die al zijn nicotinebruine tanden ontblootte, nam Okishima het gelukkige paar taxerend op.

‘Ik was reuze benieuwd wat voor iemand zo’n diepe indruk op de directeur heeft gemaakt dat hij hem hierheen heeft gestuurd.’

‘En?’

‘Niet dat ik hem ervan verdacht dat ik van hem een bleekscheet van een onechte breuk op mijn dak zou krijgen, hoor. Je ziet er stevig genoeg uit. Hoe heb je de dienst kunnen ontlopen?’

Okishima sprak zo familiair dat Kaji er even door in de war werd gebracht.

‘O, vlak voor ik gekeurd werd, kreeg ik opeens last van een vreselijke darmontsteking.’

‘Vlak voor de keuring, hè? Die truc wordt veel gebruikt, maar zelden met succes. Dan heb je behoorlijk gezwijnd.’ Okishima lachte luid. ‘Nou, het zal me benieuwen of jij het met die rouwdouwers van ons kunt vinden. Ik heb het gelezen, hoor, dat rapport van je. Hoe noemde je het ook weer? Problematische fenomenen in het kolonialistisch personeelsbeleid of zoiets. In elk geval iets met heel veel woorden die eindigen op -isch. Dat is een achtervoegsel dat je hier in de mijn niet elke dag hoort. Ze zullen je voor een mislukte geleerde aanzien. De mijn, weet je, is een vergaarbak van allerlei tuig. Typisch volk dat schijt heeft aan mensen zoals jij.’

‘Bedankt voor de waarschuwing,’ zei Kaji. Hij schoot in de lach.

‘Wat is er zo grappig?’

‘Neem me niet kwalijk. Je gebruikte daarnet zelf een woord dat eindigt op -isch. Dat stelt me enigszins gerust.’

Okishima keek Kaji aan, en daarna Michiko, en toen schoot hij zelf ook in de lach.

‘Maar petje af, zeg, dat je dat allemaal achter een kantoorbureau in elkaar hebt kunnen draaien. Die raakt in elk geval de kern van de zaak, dacht ik. Let wel, ik zeg: raakt. Of je hem ook beet hebt gepakt is een andere zaak.’

‘In welk opzicht?’

Okishima grinnikte maar ging een duidelijk antwoord uit de weg.

‘Ja, als ik dát wist, schreef ik zelf zo’n rapport.’

Een stuk of wat personeelsleden kwamen het kantoor uit om op Okishima’s aanwijzingen de vrachtwagen te ontladen.

‘Ik zal je vrouw de weg naar jullie huis wel wijzen. Ga jij eerst maar je opwachting maken bij de bedrijfsleider. Die is daarginder.’

Okishima wees naar de overkant van het plein, naar een statig stenen kantoorgebouw aan het begin van een weg die verder de berg op leidde. Naast de ingang hing een bord MIJNADMINISTRATIE, maar dat kon Kaji pas lezen nadat hij een hele afstand had afgelegd.

5. zhang – oude Chinese lengtemaat (in het Japans jō) van oorspronkelijk 2,25 meter, later uitgegroeid tot 3,03 meter.

10

Zonder te wachten tot de inkt van het dagelijkse productierapport droog was, griste bedrijfsleider Kuroki een afdruk bij de hectograaf vandaan en wierp een blik op de rode cijfers. Meer hoefde hij niet te zien. Met een nijdig gebaar duwde hij het papier van zich af. De rode cijfers gaven aan hoeveel ton erts de mijn minder had geproduceerd dan geraamd en hoeveel koelies ze tekortkwamen om dat doel te halen. Als de opzichters en ploegbazen niet binnen tien minuten hier waren om te rapporteren hoe het kwam dat er zo weinig erts werd geproduceerd, was het gevaar groot dat Kuroki’s gezette, nauwelijks een-meter-zestig-lange lichaam zou ontploffen van woede.

In het algemeen waren de mensen met directe verantwoordelijkheid voor het werk ondergronds geen knip voor de neus waard. Zo dacht Kuroki in zijn hart over hen. Als de opzichters, de ploegbazen en die lui van Personeel net zo waren als ik, zat de mijn gegarandeerd in een wip boven zijn dagelijkse quotum en hadden de heren directeuren op het hoofdkantoor nooit reden tot klagen. Meer zelfs. Dan had ik van het leger allang twee of drie schriftelijke dankbetuigingen binnen vanwege mijn ‘aanzienlijke bijdrage aan de oorlogsinspanningen’.

‘Maar het enige wat ik krijg zijn aanmaningen om harder te werken.’

Kuroki’s vrouw was achtergebleven in de personeelswoning vlak bij het hoofdkantoor, en die doodenkele keer dat hij thuis overnachtte en met haar het bed deelde, maakte hij minstens één keer wel een opmerking in die geest. Zijn ondergeschikten zeiden achter zijn rug dat zijn opvliegendheid het gevolg was van seksuele frustratie, maar de eigenlijke reden waarom hij gescheiden van zijn vrouw leefde was zijn dochter, die nog op de middelbare school zat en wier opleiding niet onder haar vaders werk mocht lijden. Kuroki was echter gaandeweg zelf gaan geloven dat hij deze weg had gekozen uit heldhaftige zelfopoffering. Ook al moest zijn huwelijk eronder lijden, om dag en nacht persoonlijk de leiding over het productieproces te kunnen voeren wilde hij zich volledig kunnen concentreren op zijn officiële plichten. Hij had een appartement in het vrijgezellenpersoneelsverblijf van de mijn opnieuw laten inrichten, maar hij was er slechts zelden. Van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat kon je hem op kantoor vinden. De toewijding waarmee hij zijn werk deed, liet niets te wensen over. In de nabije toekomst zat er misschien zelfs een benoeming in tot directeur van Mijnbouw. Maar dan moest hij eerst wél een permanente oplossing hebben gevonden voor het nijpende tekort in de ertsproductie van de Laohulingmijn.

Kuroki’s bureau was overdekt met een laagje ruw, geel stof. Op dagen dat de wind uit Mongolië stond, hielp vegen geen zier, en omdat het geen zier hielp, werd hij nog kwader. Kuroki deed een wilde aanval op het stof met het productierapport. Waar bleven die lui toch?

De ingang van de mijn lag een heel stuk hoger op de berg. De mensen die daar toezicht hielden – twee opzichters en twee ploegbazen – kwamen nu de weg af, worstelend tegen de gele wind en vloekend op de dagelijkse routine die voorschreef dat ze een ‘arbeidsrapport’ moesten uitbrengen, wat er in feite op neerkwam dat de bedrijfsleider de gelegenheid kreeg om ze op de bekende manier nog wat harder achter de vodden te zitten. Maar hoe hard ze ook achter de vodden werden gezeten, ze hadden altijd hun excuus al klaar: omdat ze zoals gewoonlijk niet genoeg koelies kregen toebedeeld door Personeel waren ze ook niet in staat hun ertsquotum te halen.

Vandaag ging het al net zo. Toen Kuroki hen overlaadde met de verwijten die hij voor dit doel had voorbereid, stak Okazaki, de ploegbaas van Sector 1, zijn brede borstkas vooruit en beet van zich af.

‘Dat is helemaal geen probleem van vandaag of gisteren, meneer Kuroki. Vandaag waren er voor de dagploegen afgerond naar boven 2500 man nodig, maar als je er dan met moeite 1500 de mijn in krijgt, kun je ze nog zo hard onder hun reet trappen, maar je haalt je quotum met geen mogelijkheid!’

Toen Kuroki met een vragend gezicht Higuchi, de opzichter van Sector 1, aankeek, voegde die eraan toe: ‘We hebben ook niet genoeg boormachines, en de aanvoer van balken en stutten verloopt allesbehalve vlot.’

‘Het is oorlog, Higuchi!’ Kuroki begon zijn geduld te verliezen. Wat een lamzakken had hij toch als personeel! Altijd hadden ze wel een excuus klaar. ‘In oorlogstijd is er altijd gebrek aan materiaal. Dat weet je voor je begint.’

‘Als we maar genoeg koelies kregen,’ nam Okazaki het van Higuchi over. ‘“Arbeidskrachten”, zoals dat officieel heet. Want die hebben we bij de vleet, hoor ik. Vier of vijf boormachines minder, dat maakt geen donder uit. Als u mij genoeg van die patjakkers geeft, krijg ik die stenen de grond wel uit. Daar kunt u op rekenen.’

‘Is het bij jou ook zo?’ vroeg Kuroki aan Koike, de opzichter van Sector 2. Hij slaagde er nog net in zijn woede te onderdrukken.

‘In grote lijnen, ja. Wij hebben ook te kampen met problemen om het gedolven erts de mijn uit te krijgen, maar met voldoende mensen...’

Kawashima, zijn ploegbaas, knikte instemmend.

‘Zo is het wel genoeg! Jullie hebben voldoende materiaal en ook voldoende mensen. Nee, je hoeft niks meer te zeggen! Jullie zijn gewoon niet in staat je werk te doen tenzij de condities perfect zijn! Heb ik ongelijk?’

Met een hoogrood aangelopen gezicht keek Kuroki zijn ondergeschikten de een na de ander aan. De vier mannen van de praktijk onderdrukten een grijns en wisselden een veelbetekenende blik uit. Nou nou, hij heeft het erger op de heupen dan anders. Zal wel door de Mongoolse wind komen. Of misschien doordat hij het een poosje niet met zijn vrouw heeft kunnen doen. Okazaki glimlachte breed.

‘Nee, meneer Kuroki. Maar als Personeel nou een beetje wilde meewerken...’

‘Ik heb jou heus niet nodig om me te vertellen dat het probleem bij Personeel ligt. Dat weet ik zelf wel,’ zei Kuroki bits. ‘En Personeel werkt ongeveer net zo hard als jullie. Goed, we produceren niet genoeg omdat we te weinig mensen hebben. Dat begrijp ik. Maar vertel eens eerlijk, Okazaki, hoeveel erts produceer jij werkelijk per koelie? Jouw cijfers zijn de laatste tijd geen millimeter gestegen. Dat bedoel ik! Als je een beetje je best doet, moet dat toch beter kunnen?’

Met een gemelijk gezicht sloeg Okazaki zijn boomstammen van armen over elkaar. Zijn grote ogen verrieden duidelijk hoe hij over de bedrijfsleider dacht. Je kan mooi lullen, Kuroki, maar zonder mij in die uitgestrekte Sector 1 was je helemaal nergens.

Met een ritselend geluid vanwege het zand dat zich op de drempel had opgehoopt ging de deur open en een met geel stof overdekte figuur stapte aarzelend het kantoor binnen. Het was Kaji.

Nadat hij zijn nieuwe medewerker had begroet stelde Kuroki hem aan de anderen voor.

‘Je komt als geroepen, Kaji. We zitten net te praten over de zwakke punten van ons personeelsbeleid. Ik weet dat je moe bent van de reis, maar ik zou het op prijs stellen als je desalniettemin je ideeën kunt voorleggen aan de mensen die het zwaarst met de problemen te kampen hebben. Neem die stoel daar maar.’

Kaji had weinig keus, dus hij deed zoals hem gezegd werd. Spaar me, ging het door hem heen. Elke dag, maar niet vandaag! Vandaag had hij met Michiko hun nieuwe woning op orde willen brengen. Zand en stof wegvegen, alles schoonmaken en samen genieten van de eerste dag van hun nieuwe leven.

Kuroki bevond zich echter in een wereld die ver verwijderd was van Kaji’s rooskleurige dromen. Hij leek zo snel mogelijk te willen weten wat voor vlees hij in de kuip had met deze figuur die de directeur hem had gestuurd.

‘Als deze mijn zijn productiequotum niet haalt,’ begon hij abrupt, ‘ligt – en daar was je ongetwijfeld al op voorbereid – in de eerste plaats de verantwoordelijkheid bij Personeelszaken. En als ik “verantwoordelijkheid” zeg, Kaji, bedoel ik daarmee ook verantwoordelijkheid voor het verloop van de oorlog.’

Kaji was de aandachtigheid zelve, maar intussen hij had wel door dat de vier anderen elkaar aankeken met een blik van: daar begint hij weer. Hij zag ook dat het haar van de bedrijfsleider al aardig begon te dunnen en dat onder die kalende schedel de grootste zorg niet uitging naar het verloop van de oorlog, maar naar het verloop van zijn eigen carrière.

‘Jij lijkt goed bekend met de statistieken, dus ik hoef je nauwelijks te vertellen dat van de tienduizend koelies die bij ons geregistreerd staan er op het ogenblik maar ongeveer een schamele vijftig procent ook inderdaad werkt. En we zijn het er allemaal over eens dat, als we dat percentage tot zeventig percent kunnen opschroeven, we ons quotum moeten kunnen halen.’

Kaji wilde het liefst een bescheiden, vrijblijvend antwoord geven, in de trant van: ik begrijp de situatie hier nog helemaal niet, maar ik zal hem zo snel mogelijk bestuderen. Maar toen werd hij zich er opeens van bewust dat Okazaki hem scherp zat aan te kijken, met die grote, witte ogen van hem en een uitdrukking op zijn rode, vlezige gezicht die duidelijk zei: Wat kan die snotaap ons leren?

Dus antwoordde hij: ‘Die analyse klopt wel ongeveer, ja.’

‘Precies. En dat houdt in dat jij en Okishima ten koste van alles die zeventig procent moeten leveren. Zo niet, dan hebben ze je helemaal voor niets hierheen gestuurd.’

‘Dat begrijp ik, meneer Kuroki.’

‘Goed. Dus: hoe had je gedacht dit aan te pakken?’

Ik zal het probleem onmiddellijk onderzoeken. Dat antwoord had voor vandaag voldoende moeten zijn, maar een man die speciaal door het hoofdkantoor is uitgekozen en op zijn nieuwe post verschijnt zonder zijn plannetjes klaar te hebben – hoe is het mogelijk! zouden de mannen die hier ondergronds werkten misschien wel denken. Nee, dat dachten ze zeker!

‘Ik heb het er nog niet met Okishima over gehad, maar we zouden eerst moeten controleren hoeveel koelies we werkelijk hebben. Misschien geven de koppelbazen van de onderaannemers twee keer zoveel mensen op om zo een groter voedselrantsoen te ontvangen. Of misschien hebben we koelies in onze boeken staan die al lang en breed uit de mijn weg zijn. Zulke praktijken komen voor, nietwaar?’

‘Ja, Okishima zei ook al iets in die geest. Maar hoe dacht je dat te kunnen controleren?’

‘Ik neem aan dat we van alle koelies een vingerafdruk hebben, dus–’

Okazaki en Kawashima keken elkaar aan en schoten allebei in de lach.

‘Ja, op die manier heeft Okishima het ook geprobeerd toen hij pas hier was, maar daar is hij heel gauw van teruggekomen! Er was geen beginnen aan, zei hij. Weet u nog wel, meneer Kuroki? Ja, als je ze allemaal een nummertje om hun nek hangt, zoals in de gevangenis, om te voorkomen dat ze maar overal vrij kunnen rondlopen, dan is er misschien over te praten.’

Jij begrijpt er geen ene moer van, snotaap! Dat was wat Okazaki eigenlijk zei. Kaji voelde zijn oren branden.

‘Het is niet erg als het niet lukt. Zolang we er maar voor zorgen dat het werkelijke aantal koelies op natuurlijke wijze overeenkomt met het aantal dat we te boek hebben staan.’

‘En hoe dacht je dat te doen?’ vroeg Kuroki.

‘Als de arbeidsomstandigheden beter worden, zult u zien dat het aantal geregistreerde koelies ook werkelijk komt opdagen. Dan hebben ze namelijk geen reden meer om weg te blijven of in een andere mijn te gaan werken.’

‘Kun je daar een concreet voorbeeld van geven?’

‘Als u mij daar toestemming voor geeft, wil ik het loonstelsel radicaal herzien zodat ze op twee manieren worden betaald: in natura en in contanten. Om de productie te vergroten zou een prestatieloon eigenlijk het beste zijn, maar doordat in deze mijn de lonen nog grotendeels via de koppelbazen worden uitbetaald, zijn de koppelbazen ook de enigen die er profijt van trekken als de prestaties omhooggaan. Onder zulke omstandigheden lijkt me individuele betaling voor het aantal arbeiders dat inderdaad werkt eerder aan te bevelen.’

‘Mooie toestanden zou je krijgen!’ onderbrak Okazaki hem. ‘Eén dag lanterfanten in de mijn en dan kunnen ze hun dagloon opstrijken?’

‘Nee, laat me even uitpraten. Er zijn twee manieren om lanterfanten te voorkomen. In de eerste plaats: jullie zijn zelf in de mijn, dus ik neem aan dat jullie scherp toezicht houden.’

Okazaki keek pijnlijk getroffen. Kuroki glimlachte geamuseerd.

‘De andere manier is: het koppelbaassysteem aanpakken.’

‘Wat bedoel je daarmee?’

‘We schaffen het koppelbaassysteem af, want dat is gebaseerd op tussenpersonen. In plaats daarvan organiseren we een systeem dat wijzelf direct controleren. Eerst ontbinden we bijvoorbeeld ploegen waar te veel van de lonen in de zakken van de koppelbazen verdwijnt, of ploegen die te weinig presteren, en die koelies plaatsen we onder de directe controle van Personeelszaken.’

Iedereen zat met grote ogen te kijken. Kaji had gesproken alsof het de eenvoudigste zaak van de wereld was, als een studentje dat op zijn eerste werkdag al kwam vertellen hoe hij dit enorme varken even zou wassen. De arrogante hufter!

‘Als we dát doen, ligt de hele mijn meteen stil. Waar of niet, Kawashima? Ik meen het bloedserieus!’

Op Okazaki’s glimmende gezicht verscheen een blik die openlijk vijandig was. Kawashima knikte zonder aarzelen.

‘En waarom dan wel?’

‘Waarom? Moet je horen, Kaji, of hoe je ook heet. Als je eventjes nadenkt moet je dat toch snappen. Er werken in deze mijn in totaal meer dan tweehonderd ploegen, grote en kleine, en je dacht toch niet dat er daar één bij was waar de koppelbaas níét met de lonen sjoemelt of ons belazert met de voedselrantsoenen?’

‘Nee, dat denk ik niet. Maar we hadden het nú over de beste manier om de ploegen aan het werk te krijgen zodat onze productiecijfers stijgen. Dat het de koelies aan werklust ontbreekt, komt uiteindelijk doordat de arbeidsvoorwaarden in deze mijn zo slecht zijn. En als je dan ook nog eens een koppelbaas hebt die zoveel van je loon inpikt dat het weinig uitmaakt of je wel of niet werkt, is het niet verwonderlijk dat ze de moed laten zakken. Denkt iemand hier soms dat het mogelijk is de situatie in de mijn te verbeteren zonder een oplossing te vinden voor deze fundamentele problemen?’

‘Ik heb schijt aan je fundamentele zaken en je arbeidsvoorwaarden! Koelies zijn heel ander volk dan in die mooie dromen die jij aan dat bureau van je ziet. Heb ik gelijk, Kawashima?’

Kawashima glimlachte ten teken dat hij het met zijn collega eens was.

‘Jij hebt in je eentje besloten dat als je de koelies onder de directe controle van de mijn brengt en hun lonen verhoogt, dat ze dan ook harder gaan werken, maar zonder de koppelbaas om een oogje in het zeil te houden en alleen onder toezicht van een kantoorpikkie dat net van school is, en als je ze dan ook nog sloten geld in handen geeft – hoe denk je dat dat afloopt? Wil jij het hem even vertellen, Kawashima?’

Zonder Kaji aan te kijken nam Kawashima het over van Okazaki.

‘Ze verdienen alleen genoeg om zich vol te kunnen vreten, en daarna blijven ze op hun nest liggen, of ze vergokken het geld dat ze nog over hebben, of ze gieten het in een kut, en dan is het op.’

Higuchi en Koike, de opzichters, betuigden hun instemming met een wrange glimlach.

‘Zo is het precies! Koelies zijn allemaal hetzelfde. En dat is heel anders dan je in boeken leest.’

Kaji bewaarde een ijzig stilzwijgen. Okazaki ging met verdubbelde felheid verder.

‘Weet u, meneer Kuroki, koelies moeten eerst door hun koppelbaas worden uitgekafferd en overeind worden getrapt voor ze een voet verzetten. Maar dan werken ze nog niet! O nee! Daarna moeten Kawashima en ik ze nóg een keer uitkafferen en naar hun plaats trappen en ze een houweel of een schop in hun handen stoppen, en dán pas komen ze in beweging.’

Kuroki had het debat gevolgd met een gezicht alsof hij het volledig met Okazaki eens was, maar hij was wel degelijk op de hoogte van de knoeierij die er plaatsvond tussen de koppelbazen en de mensen die toezicht op het werk ondergronds hielden. Om goedbetaald werk toebedeeld te krijgen, kochten de koppelbazen de opzichters en ploegbazen om, en een deel van de koelielonen dat de koppelbazen achterhielden vond vanzelfsprekend zijn weg naar de zakken van de toezichthouders, als teken van waardering. Hij was ervan op de hoogte, maar als hij er iets aan deed, kon de medicijn weleens erger blijken dan de kwaal zelf, dus liet hij het maar zo.

Kaji voelde de ogen van de bedrijfsleider op zich rusten. Er werd een antwoord van hem verwacht.

‘Goed, dan weten we precies waar we aan toe zijn.’ Omdat hij kwaad was, sprak hij op een zo kil mogelijke toon. ‘Alleen over de redenen waarom niet meer dan ongeveer de helft van onze koelies op het werk verschijnt, verschillen we van mening. Ik heb er echter absoluut geen vertrouwen in dat we betere resultaten zullen krijgen alleen door meer mensen in te zetten.’

Hij wilde het liefst meteen naar het hoofdkantoor terug. Maar wat zou hem daar te wachten staan? Ontslag misschien. Ontslag was nog tot daaraan toe, maar wat gebeurde er dan met zijn vrijstelling? Daar zat het probleem. En dat deed hem meteen aan Michiko denken. De geur van haar haren. Haar tedere, opgewekte woorden. Haar volle, weelderige lichaam. Dat zou hij allemaal verliezen.

‘Het zal me benieuwen of jij het met die rouwdouwers van ons kunt vinden.’ Dat had Okishima nog geen uur geleden tegen hem gezegd, en nu was de confrontatie al begonnen. Wat erger was, hij leek het niet erg verstandig te hebben aangepakt. Maar nu het eenmaal begonnen was, mocht hij zich niet laten kisten.

‘Ja maar, Kaji,’ begon Kuroki, die zich enigszins zorgen maakte over de kille, al te eenvoudige wijze waarop Kaji het probleem naast zich neer had gelegd. ‘In je rapport noem je het koppelbazensysteem met een moeilijk woord “een Aziatisch stagnatiefenomeen”. Zou het werkelijk zo makkelijk kunnen worden afgeschaft als jij denkt? Theoretisch mag je misschien gelijk hebben, maar in de praktijk pakt het vaak heel anders uit.’

Kaji dacht een ogenblik na. Hij had geen enkel bewijs dat de afstand die hem van Kuroki scheidde kleiner was dan die tussen hem en Okazaki. De koppelbazen bestalen de koelies, Okazaki en de zijnen pikten een graantje mee van de koppelbazen, en degene die Okazaki orders gaf om de koelies uit te buiten was de bedrijfsleider. En waar sta ík dan, ging het door hem heen.

Hij wierp een blik op Kuroki’s handen. Ze waren roze en dichtbehaard, zachte handen, die zich openden en sloten terwijl Kuroki op antwoord wachtte. Toen keek hij naar zijn eigen handen. Die waren hard, maar dat kwam doordat hij veel aan sport had gedaan. Voor zijn werk hadden ze nooit iets zwaarders vastgehouden dan een pen. En zo waren ze netjes wit gebleven. Okazaki en de rest lachten hem uit vanwege zijn handen, dat wist hij zeker. Maar hij ging niet terug, dat wist hij ook.

‘In dat geval,’ zei hij tegen Kuroki, ‘zijn er maar twee mogelijkheden: ofwel de theorie is van begin af aan fout, ofwel hij wordt verkeerd toegepast. Ik denk absoluut niet dat er een eenvoudige oplossing voor dit probleem is. Maar dít denk ik wel: als iemand zoals ik, die er misschien niets van begrijpt maar die ook niets te vrezen heeft, het niet radicaal aanpakt, komt er nooit enige verandering. Gelooft u ook niet?’

Kuroki balde zijn zachte, dichtbehaarde handen en sloeg er zachtjes mee op de armleuningen van zijn stoel. De opzichters en ploegbazen wachtten met spanning op zijn reactie, maar de bedrijfsleider dacht nauwelijks aan de personen in zijn kantoor. Hij concentreerde zich op de directeur van Mijnbouw. Kaji was niet meer dan een spion voor zijn baas. Kaji’s succes of falen stond gelijk aan het succes of falen van de directeur. Dus wat moest de bedrijfsleider doen? Kaji’s voorstel afwijzen en op die manier aan het hoofdkantoor te kennen geven dat de problemen in de mijn minder eenvoudig waren dan de directeur dacht? Of het voorstel aannemen, ten teken dat hij de ideeën van de directeur verwelkomde?

Kuroki’s behaarde vuisten kwamen tot stilstand.

‘Goed, Kaji, probeer het op jouw manier. Je wilt hervormingen doorvoeren, en daar sta ik in principe achter. Maar elk concreet voorstel moet eerst worden voorgelegd aan de directeur. Zul je dat niet vergeten? Zonder een schriftelijke toestemming met zijn stempel erop gebeurt er niets.’

‘Dank u wel, meneer Kuroki.’

Kaji stond op en boog ten afscheid, maar hij was nog niet bij de deur of hij werd tot stilstand geroepen.

‘O ja, Kaji, dan is er nog iets. Dit is eigenlijk vanzelfsprekend, maar je werk hier is niet alleen een kantoorbaantje. Je krijgt ook de verantwoording voor heel het dagelijkse leven van de koelies. Inkoop en distributie van levensmiddelen, beerputten legen voor tienduizend man, maandverband voor de vrouwen – daar ga jij van nu af aan allemaal over.’

‘Vrouwen?’

De anderen schoten in de lach.

‘Ja, vrouwen. Okishima zal je later wel laten zien waar het is, maar we hebben bij deze mijn voor onze koelies een bordeel met ongeveer zestig Mantsjoerijse vrouwen. Vanaf vandaag zwaai jij daar de scepter.’

De anderen lachten weer.

‘Uitstekend, meneer Kuroki.’

‘Ik ben blij dat je geen vrijgezel bent, Kaji. Dat is een hele geruststelling. Ga nu maar gauw naar huis om je vrouw op te vrolijken, maar doe het met mate, hè? Ik wil morgen geen klachten over rugpijn horen.’

De bedrijfsleider glimlachte joviaal, de anderen sloegen zich op de knieën. De spanning die er tussen hen en Kuroki had geheerst, was als sneeuw voor de zon verdwenen.

Kaji trok de deur open. Die knarste van het zand.

Kijk, dacht hij, zo paait Kuroki zijn ondergeschikten. ‘Ga jij maar gauw je vrouw opvrolijken.’ Een pasgetrouwde vent kan om zoiets niet kwaad worden. Misschien grinnikt hij zelfs mee. Ben ik er zeker van dat ik dat niet heb gedaan? Moeilijke problemen veroorzaken vijandigheid, maar die wordt minder voelbaar als je de mensen aan het lachen maakt met dubbelzinnige grapjes. Ik weet zeker dat ik mee heb gegrinnikt!

Kaji deed de deur dicht. Hij knarste nog steeds.

In elk geval, zijn werk was begonnen, maar of hij het leuk zou vinden – dat was nog maar de vraag.

11

Michiko had het wandbord op ooghoogte boven Kaji’s bureau gehangen. Zolang het daar bleef zou hun geluk nooit verbroken worden – zo’n gevoel had ze. Alleen diende ze erop toe te zien dat zich geen vuil ophoopte in de holte van het bord of erachter, dus nam ze zich voor dat het een belangrijk onderdeel van haar huishoudelijk werk zou worden om het elke dag af te stoffen.

De eerste twee, drie dagen waren als een droom: ontzettend aangenaam, maar zonder dat iets haar het gevoel gaf dat dit huiselijk leven echt was. Het was net zo leuk als vadertje en moedertje spelen. Kaji uitzwaaien, opruimen, schoonmaken, een en ander controleren, boodschappen doen in het dorpje in het dal, thuiskomen, en voor ze het wist was het al avond. Michiko raakte op heel natuurlijke wijze in de sleur waar elke huisvrouw uiteindelijk in vervalt, maar zelfs die sleur vond ze mooi. Ze genoot er zowaar van.

‘Je kunt het allemaal vast en zeker niet bijbenen,’ zeiden de buurvrouwen, deels om dat frisse jonge vrouwtje te plagen, deels uit heimwee naar de tijd dat ze zelf jong waren geweest.

‘O, het is vreselijk. Ik sla de ene flater na de andere.’

‘Maar je lijkt er plezier in te hebben. Ik wou dat ik dat kon,’ zei mevrouw Okishima. ‘Zodra je het huishouden zonder nadenken kunt doen, ga je je vervelen. Pas op dat het jou niet overkomt.’

Hoe kon iemand zich in godsnaam gaan vervelen, dacht Michiko. Vervelen zuurstof en waterstof zich soms als ze beseffen dat ze samen alleen water kunnen produceren?

==

‘Vanaf vandaag kon het elke avond weleens laat worden,’ zei Kaji toen hij op een ochtend de deur uitging.

‘Hoezo?’

‘De laatste paar dagen heb ik eens rondgekeken in de mijn, en de toestand is veel erger dan ik dacht. Vandaag begin ik met een inspectie van alle oude boeken, en dat is zó’n stapel.’ Hij spreidde zijn armen wijd. ‘Voor ik iets onderneem, wil ik precies weten wat er aan de hand is.’

En vanaf die dag werd het inderdaad laat. Toch verveelde Michiko zich allerminst. Als Kaji thuiskwam, konden ze gezellig met elkaar praten, onder het uitwisselen van warme, tedere blikken.

Je zult wel moe zijn. Nee, ik rammel alleen van de honger. Had je het weer zwaar op je werk vandaag? Zwaar niet, maar er is van alles te doen. Van alles? Wat dan? Laten we ophouden over werk te praten. Maar ik wil het graag weten! Nou, goed dan, maar ik heb je gewaarschuwd: voor elk ertsfront en elke werktaak de lonen apart onder de loep nemen, voor elke ploeg en werktaak de lonen vergelijken, voor elke werktijd en werktaak de lonen bepalen, manieren bedenken om koelies geen bad te hoeven laten nemen zonder dat de hygiëne in gevaar komt, om koelies die maar één stel kleren hebben te ontluizen, om van uitgeperste sojabonen en rammenas iets voedzaams te maken. Et cetera, et cetera. Wat is daar interessant aan? Je bent moe, hè? Dat niet, maar in plaats van over mijn werk te praten kijk ik liever naar jou. Ben ik je een beetje tot hulp? Zolang jij hier bent, kan ik alles aan, al zijn er nog zoveel et cetera’s. Echt waar? Echt waar!

Voor ze het wisten zat zij bij hem op schoot, en daar zullen we haar maar laten.

==

‘Trek het je niet aan wat ik je nu ga zeggen,’ zei mevrouw Okishima, die Michiko had gevraagd mee boodschappen te gaan doen. ‘Als de mannen in de mijn de koelies werkelijk gebruikten, deed het werk zichzelf wel. Maar alles gaat hier even traag en op z’n elfendertigst. Even hup, hup hun werk doen ligt de heren blijkbaar niet. Nee, ze roken hun sigaretje en de stenen komen vanzelf de grond wel uit. Die mentaliteit, hè? Vlotte werkers zijn het bepaald niet. Voor hup, hup moet je hier niet wezen.’

‘Zou Kaji het op de foute manier aanpakken, denkt u?’

‘Op Kaji’s manier van doen is niets aan te merken. Dat zegt mijn man ook. Maar hij krijgt de laatste tijd steeds meer tegenwind, weet je.’

Michiko liet haar hoofd hangen als een bloem die te lang in de felle zon heeft gestaan.

‘Neem me niet kwalijk als ik iets verkeerds heb gezegd. En wees maar niet bang: die man van jou rooit het wel. Okishima staat voor de volle honderd procent achter hem, en ik ook.’

‘Dank u wel.’

==

Op een avond kwam Okishima op zijn weg terug van werk even langs.

‘En? Bent u een beetje van alle drukte bekomen?’ lachte hij al zijn bruine tanden bloot. ‘Mijn vrouw vertelde me dat u niet goed met cokes overweg kunt.’

‘Dat klopt,’ lachte Michiko blozend.

Cokes was een ellende. Je kon de hitte niet eenvoudig met een kraantje regelen, zoals bij gas. Het was moeilijk aan te steken, en als het eenmaal brandde, werd het opeens ontzettend heet. Maar je kon de vlam niet makkelijk even op een laag pitje zetten, met als resultaat dat de rijst aanbrandde en de soep overkookte. Het was een verschrikking.

‘Maar ik ben er inmiddels aardig aan gewend.’

‘Dat wil ik graag geloven. Voor iemand die altijd voor zichzelf heeft kunnen zorgen, is het een peulenschil om het huishouden te doen.’

‘Niks peulenschil!’ protesteerde Michiko met een glimlach. ‘Voor mezelf kan ik misschien wel zorgen, maar het is heel wat anders als je met z’n tweeën bent.’

‘Dan bied ik mijn verontschuldigingen aan,’ zei Okishima, en hij krabde zich verlegen op het hoofd. Toen nam zijn gezicht opeens een ernstige uitdrukking aan. ‘Kaji heeft zijn werk snel onder de knie gekregen en hij trekt er hard aan, maar het is overwerken en nog eens overwerken geblazen en ik ben bang dat hij binnenkort buiten adem raakt. Houdt u vooral een oogje in het zeil dat hij het niet overdrijft.’

Michiko knikte.

‘Ik heb hem zelf al eens geprobeerd te waarschuwen, maar Kaji is iemand die het advies van een andere man naast zich neerlegt.’

‘Ik vraag me af of hij–’

‘O, weest u daar maar niet bang voor. Als Kaji eenmaal op gang komt, is hij met geen mogelijkheid te stoppen, maar af en toe zegt hij van die rare dingen, zoals: “Ik heb mijn buik vol, dank u wel. Hier hebt u de haak terug.” Toen ik hem vroeg wat hij daarmee bedoelde, zei hij dat die woorden van u afkomstig waren. Iemand als hij heeft altijd een zwak plekje voor zijn vrouw.’

Michiko was ontzettend blij, maar ze antwoordde verlegen: ‘Zo gehoorzaam is hij anders niet.’

Die avond bracht ze het onderwerp ter sprake.

‘Maak je geen zorgen,’ zei hij met het zelfvertrouwen dat elke jonge echtgenoot eigen is. ‘Ik zie er misschien niet zo uit, maar ik sta mijn mannetje een heel stuk beter dan jij en Okishima denken.’

‘Maar ik maak me juist wél zorgen.’

‘Waarom?’

‘Het is toch zo? Je bent de hele dag aan het werk, en ’s nachts ook nog. En als ze op het eind allemaal een hekel aan je krijgen...’

‘Je hoeft echt niet over me in te zitten, geloof me nu maar. Van nu af aan zal het allemaal makkelijker gaan,’ zei hij terwijl hij haar naar zich toe trok.

Ze waren alleen samen. Een vrijstaand huisje met drie kamers, meer dan ze konden gebruiken. Ze hadden het veel te goed. Buiten woedde de oorlog. Binnen waren ze samen, alleen. Ze omhelsden, verslonden elkaar hartstochtelijk, zoals het paar op het wandbord. Hun lichamen herkenden dit als de zekerste uiting van hun liefde. Hou je van me? En jij? Heb je er geen spijt van? Jij wel? Ben je voldaan? Jij dan niet? Gemurmel dat klonk als gekreun – wat een mooi geluid!

Als een cynicus hun zou vragen wat voor geloof je kunt hechten aan wat een man tegen een vrouw zegt, of een vrouw tegen een man, terwijl ze in elkaars armen liggen, dan zouden deze twee met één stem antwoorden: ‘Vraag dat aan iemand anders. Je hoeft je over ons geen zorgen te maken. Wij zijn gelukkig en we worden nog veel, veel gelukkiger.’

12

Tot boven aan de berg liep de weg door fris, uitbottend groen. In de prille meizon was de geur van het jonge blad haast overweldigend. Diep in het dal onder hen stonden de barakken, rode blokjes netjes op een rij, met witte rook die uit de schoorstenen kringelde.

Kaji bleef staan.

‘Wat mooi, hè? Van hieraf gezien is het net een plaatje,’ zei hij tegen Okishima.

‘Ook als de gokkers die in die barakken wonen miegelen van de vlooien? Zo is het met alles. Als je dichterbij komt, krijg je in de gaten dat het heel anders is dan het uit de verte lijkt.’

‘Is dat sarcastisch bedoeld?’

‘Nee, ik probeer je een zware ontgoocheling te besparen. Jij gelooft dat de koelies harder zullen gaan werken als de voorwaarden hier maar beter worden. Die gedachte is heel mooi – net zo mooi als het uitzicht op de barakken hier. Hij is ook juist. Maar dat wil daarom niet zeggen dat het ook zo uitpakt.’

Kaji liep weer door, zo snel dat Okishima hem nauwelijks kon bijhouden.

‘Hé, niet zo vlug! Er ligt toch geen vrouw op je te wachten? Ja hoor, ik heb het begrepen: alle kerels die wij van het hoofdkantoor op ons dak krijgen, hebben sterkere benen dan wij bergbewoners.’

Kaji hield de pas iets in.

‘Ik weet dat je de bokkenpruik op hebt, maar als je partner moet ik je toch wat vertellen,’ zei Okishima toen hij Kaji had ingehaald. ‘Jouw plan om de lonen van de koelies te verbeteren is goedgekeurd, en ik heb beloofd dat ik je voor de volle honderd procent zal helpen om het uit te voeren, maar als jij gelooft dat de koelies daarop reageren zoals je verwacht, heb je het goed mis.’

Kaji stond opeens stil. Okishima plofte neer op een rotsblok langs de weg.

‘Onder het huidige systeem moet een koelie achtentwintig dagen per maand de mijn in om niet van honger om te komen, maar dan moet hij natuurlijk wel tevreden zijn met paardenvoer als sorghum en uitgeperste sojabonen. Als we jouw idee van stapsgewijze loonsverhoging invoeren, heeft hij maar eenentwintig dagen nodig. Het verschil kan hij in zijn zak steken – denk jij. Jij hebt het idee dat onze koelies dan opeens als een gek gaan werken om te kunnen sparen voor een beter leven.’

‘Maar?’

‘Maar als hij in eenentwintig dagen genoeg verdient om te kunnen eten, wat doet hij dan met het loon voor de overige tien? Hij–’

‘Ja ja, ik weet het,’ onderbrak Kaji hem. ‘Hij doet niks als slapen, gokken en naar de hoeren gaan. Dat wou je toch zeggen? Ik heb het al van Okazaki en Kawashima gehoord. Dus jij bent het met ze eens?’

‘Op dit punt wel. Koelies, weet je–’

‘Zijn nu eenmaal zo. Nietwaar?’

Okishima glimlachte, Kaji keek nijdig.

‘Maar tot op zekere hoogte zal het je wel lukken.’

‘Hoezo?’

‘Omdat je veel slimmer te werk bent gegaan dan dat vrekkige zootje in de directiekamer van het hoofdkantoor. Die snappen nog geen bal van het kapitalisme. Jij hebt het aas juist op een heel gewiekste, kapitalistische manier aan de haak gedaan. Je moet eens zien hoeveel stekelbaarsjes je ermee vangt.’

‘Heel leuk, hoor!’

Kaji zette opeens weer de sokken erin en klom met verdubbelde vaart naar boven.

Hij wilde de mijn in om met eigen ogen te kunnen zien hoe slecht precies de toestand bij elk front was, zodat hij de lonen van de ploegen die daar werkten kon aanpassen. Maar blijkbaar was dat hetzelfde als ander aas aan de haak doen.

Kaji bleef staan om op Okishima te wachten.

‘Ik wil alleen de omstandigheden van de koelies verbeteren. Ik wil mensen ook als mensen behandelen.’

‘Dat snap ik best.’ Okishima grijnsde alsof hij geen groter plezier kon bedenken dan Kaji te jennen. ‘Wat eten jullie vanavond eigenlijk? Een of twee plakjes gebakken vlees, durf ik te wedden, en dan een groentesalade. Bij mij thuis heeft mijn vrouw een grote fles bier koud staan om alle vermoeienissen van vandaag weg te spoelen. Maar jouw geliefde koelies hebben na eenentwintig dagen werken net genoeg verdiend om zich tegoed te kunnen doen aan sorghum en uitgeperste sojabonen, met misschien een paar plakjes gezouten rammenas erbij.’

Kaji ging recht voor Okishima staan.

‘Wat is het? Ga je me nu op mijn gezicht slaan?’

‘Je had me toch je volledige medewerking toegezegd?’

‘Je moet niet altijd meteen zo opvliegen. Op deze manier hou je het geen drie maanden vol.’

‘Ik wil weten waar ik aan toe ben. Ga jij me soms vertellen wat ik moet doen?’

‘Ik?’ vroeg Okishima onschuldig. ‘Ik wil gewoon weten hoe jij dat verschil weg denkt te kunnen werken.’

‘Hoe zou ik dat kunnen? Sorghum en uitgeperste sojabonen zijn paardenvoer, nauwelijks geschikt voor menselijke consumptie. Akkoord. Maar moet ik de koelies dan niks geven en ze laten verhongeren? Onze hele jaarvoorraad voor tarwebloem en gierst is nauwelijks genoeg om iedereen tien dagen te eten te geven!’

Met een gezicht alsof hij niet had gehoord wat Kaji tegen hem had gezegd stak Okishima een sigaret op, maar wierp hem na een paar trekjes weer weg.

‘Ik heb gezegd dat ik met je mee zou werken omdat jij naar verhouding een betere kijk op de situatie hebt dan ik. Maar vergis je niet. Ik zeg: naar verhouding. Ik heb in China ooit eens tolk mogen spelen voor troepen die een streek moesten pacificeren en daarbij hebben ze me gedwongen te helpen bij het doden van anti-Japanse elementen. Nou ja, gedwongen... Ik heb het gedaan, dat komt op hetzelfde neer. Moet je horen hoe dat in z’n werk gaat. Je grijpt zo’n vent en slaat hem halfdood, en dan begraaf je hem, terwijl hij nog leeft. Als hij onder de grond ligt, stamp je op hem waar zijn vrouw en kinderen bij staan. Aan het eind laat je zijn kinderen ook op hem stampen. Ze horen zijn ribben kraken, onder de grond. Zo’n kind vergeet dat geluid van zijn levensdagen niet meer, en mijn tronie ook niet. Stel dat ik geweigerd had mee te werken en die Chinees had geholpen. Wie zijn botten, denk je, lagen er dán in die grond te verbleken?’

Okishima staarde Kaji glimlachend aan, maar zijn ogen glinsterden merkwaardig.

‘Vergeleken met mij mag jij in je handen knijpen dat je in dit stadium van de oorlog nog kunt praten over mensen als mensen behandelen... Kom, we gaan. Er ligt boven een vrouw op ons te wachten, met haar spelonk wijd open.’

Ze liepen verder.

De prille zon brandde recht boven hun hoofd.

13

Op het Bureau voor Personeelszaken heerste een doodse stilte. In het ruime kantoor stonden meer dan dertig bureaus, maar bijna iedereen was afwezig, met uitzondering van hier en daar een klerk die zolang de dienst waarnam.

Toen Furuya klaar was met de berekeningen waarmee Kaji hem had belast, noteerde hij ze in een kasboek en legde dat op Kaji’s bureau. Daarop lag al een hele berg oude grootboeken en onkostennota’s. Dat waren de gegevens waarop Kaji, met de roekeloze vermetelheid van een amateur, zijn radicale conclusies baseerde en tot uitvoer bracht. Wat verbeeldde hij zich wel! Furuya staarde een poosje met kille blik naar Kaji’s lege stoel. Zijn normaal gesproken zo slaperige oogopslag had opeens iets sluws gekregen.

Hij was deze lente net bevorderd tot volwaardig employé. Na de middelbare school had hij eerst zijn diensttijd afgemaakt voor hij voor de fabriek was gaan werken, eerst als assistent, daarna als aspirant-employé. Het had hem welgeteld tien jaar gekost om zijn huidige status te bereiken en hij wist niet hoeveel tientallen jaren langer het zou duren voor hij hetzelfde salaris verdiende als Kaji nu, en in de tussentijd maakte Kaji natuurlijk pijlsnel promotie. Volgend jaar werd hij benoemd in een leidinggevende positie, daar bestond geen twijfel over. Een mannetje dat net vier jaar van de universiteit af was zou de meerdere worden van iemand die tien jaar van zijn jeugd hier in deze mijn had verspild. En het ergste was dat Furuya hem nooit zou inhalen. Als híj niet was verschenen had Furuya nu misschien op de stoel van de sectieleider Administratie gezeten in plaats van Kaji. En om het nog bonter te maken: als je de geruchten mocht geloven had Kaji vrijstelling van dienst gekregen, louter en alleen omdat hij in zijn rapport de term ‘personeelsbeleid’ had gebruikt op een manier alsof hij begreep wat die vijf lettergrepen betekenden. Maar dat iemand zonder enige praktische ervaring meer van personeelsbeleid afwist dan iemand die tien jaar met dat bijltje had gehakt – dat was godsonmogelijk. En toch zat híj nu aan het hoofd van de tafel en gaf híj Furuya bevelen. O, heel beleefd hoor, daar niet van, maar evenzogoed bevelen. Een ventje dat er de ballen verstand van had!

Het was te gek om los te lopen. Zo kon je toch niet van iemand verlangen dat hij zijn werk naar behoren deed? En dat in een tijd waarop je maar nooit wist wanneer het jouw beurt was om gemobiliseerd te worden. Nee, als hij iets wilde ondernemen was dit zijn enige kans...

Het vermoeden van een sombere grijns verspreidde zich over Furuya’s gezicht. Hij mocht in zijn tien jaren bij de mijn maar langzaam promotie hebben gemaakt, maar profijt had hij er wel van getrokken. Op het hoofdkantoor had hij in zijn huidige status nooit zoveel opzij kunnen leggen. Hier lagen veel meer graantjes om mee te pikken.

De klok aan de muur toonde dat het bijna twaalf uur was.

De glazen deuren zwaaiden open en een besnorde man van een jaar of veertig stapte het kantoor binnen. Zijn ogen stonden alsof hij nooit een goede kans voorbij liet gaan.

‘Morgen, nummer 164,’ begroette Furuya hem.

Muta, de koppelbaas van ploeg 164, wees met zijn kin naar Kaji’s stoel.

‘Die is net de deur uit naar de mijn en komt voorlopig niet terug.’

Met een gerustgesteld gezicht trok Muta de stoel wat dichter bij Furuya en ging zitten. Hij was een van de weinige Japanse koppelbazen in deze mijn.

‘Ik hoor van Okazaki dat Kaji de ploegen wil ontbinden. Is dat waar?’

Furuya viste een papier uit het documentenbakje op Kaji’s bureau en wierp dat Muta toe. Het was de schriftelijke toestemming voor een plan getiteld ‘Afschaffing van corrupt koppelbaassysteem’ en tussen het stempel van Kaji, van wie het plan afkomstig was, en dat van de directeur van Mijnbouw, de hoogste autoriteit, waren alle stempels in de daartoe bestemde vakjes gezet.

‘Zou hij alle ploegen tegelijk te grazen nemen?’

‘Natuurlijk niet.’

Furuya zei verder niets, maar hij grijnsde veelbetekenend. In alle jaren dat Muta met hem te maken had gehad, had hij wel geleerd dat Furuya alleen zo keek als de ander brandde van verlangen om iets aan de weet te komen, en ook dat vragen geen enkele zin had.

‘Nee, hè. Als hij dát doet, is het met de mijn wel bekeken.’

‘Zo stom is Kaji niet,’ zei Furuya zacht.

Hij wierp een sluikse blik naar de verste hoek van het kantoor, waar een knappe, jonge Mantsjoerijse klerk aan het werk was. Met zijn vloeiende Japans was Chen in korte tijd Kaji’s rechterhand geworden.

‘Hij wil twee of drie van de ergste ploegen aanpakken om te zien wat voor effect dat heeft.’

‘Welke?’ vroeg Muta onmiddellijk.

Furuya staarde hem met slaperige ogen aan. Zijn gezicht vertrok geen spier.

Muta schikte zich in het onvermijdelijke. Hij haalde zijn sigarettenkoker tevoorschijn en opende die boven Furuya’s knieën. Op het rijtje sigaretten lag een dubbelgevouwen briefje van tien yen – meer dan een, zo te zien. Met een uitdrukkingloos gezicht nam Furuya het geld aan.

‘Wil hij de Japanse koppelbazen ook allemaal de laan uitsturen?’

‘Hij weet verdomd goed wat de beste manier is om zich bij de Mantsjoerijers populair te maken.’

‘Doe toch niet zo omslachtig, Furuya. Vertel me waar het precies op staat!’

Furuya glimlachte vaag. Waren het twee briefjes? Drie? Zo te voelen drie, maar het waren oude bankbiljetten, dus twee was ook mogelijk. Nou ja, ook al goed. Twee was in elk geval een kwart van zijn maandsalaris.

‘Ik zou maar oppassen. Voorlopig heeft hij het voorzien op ploegen 164, 103 en 58.’

Die gladjanus van een Muta! Misschien is hij eerst naar Kobayashi van 58 en Kaneda, die Koreaan van 103, gegaan met het verhaaltje dat het wel dertig yen kost om van mij die informatie los te peuteren. Als hij me net twintig heeft betaald, heeft hij zijn eigen portie voor niks gekregen – daar zie ik hem best voor aan.

‘Godverdomme! Waarom moet die smeerlap juist mij hebben?’ siste Muta, zijn besnorde lip naar voren gestoken.

Furuya glimlachte kil.

‘Zo’n grote ploeg en zo’n lage productie – daar zit een luchtje aan. Vooral als het enige wat niet schommelt de winst van de koppelbaas is.’

‘Je hebt toch niet zomaar toevallig even het nummer 164 laten vallen, hè?’

‘Loop niet meteen zo hard van stapel, wil je? Hij heeft van elke ploeg de productiecijfers en lonen over de afgelopen twee jaar vergeleken.’ Furuya wees met zijn kin naar de stapel boeken en nota’s op Kaji’s bureau. ‘Rekenen kan hij, dat moet je hem nageven... Maar zal ik je iets moois vertellen? Ik had niet verwacht dat onze vriend zo stom was.’

Muta boog zich voorover om Furuya beter te kunnen horen.

Op dat ogenblik slaakte Shōhai, het Mantsjoerijse manusje-van-alles, een wilde kreet: ‘Ah, se komt, se komt! Mooie frouw, heel erg!’

De glazen deuren gingen weer open en Michiko stapte met een verlegen maar stralende glimlach het kantoor binnen, haar ferme borsten gestoken in een rode sweater. Het saaie vertrek met zijn betonnen vloer en witte muren leek opeens opgefleurd door een zachte lentebries.

‘Neem me niet kwalijk...’

‘U zoekt zeker meneer Kaji.’

De slaperige uitdrukking op Furuya’s gezicht was op slag veranderd in een attente glimlach.

‘Ja. Ik heb zijn lunchtrommeltje...’

‘Wat nou? Shōhai! Heb je dat niet opgehaald voor meneer Kaji?’

Shōhai zette kogelronde ogen op.

‘Meneer Kaji naar mijn. Shōhai dacht: ik ga later ophalen.’ Hij sputterde zo hard dat er schuimvlokjes om zijn mond verschenen, als bij een krab. ‘Niks geen sorgen!’

‘Zou het nog lang duren voor mijn man terugkomt?’

‘Wie zal het zeggen, mevrouw? Als meneer Kaji eenmaal aan het werk is, vergeet hij alle tijd. Zo is hij nu eenmaal.’

Michiko’s slanke wenkbrauwen fronsten zich onmerkbaar. Mevrouw Okishima had gelijk: Kaji had zich ook bij deze mannen onpopulair gemaakt. Hoe moest ze hierop reageren?

Haar gezicht plooide zich in een vage glimlach die suggereerde dat Furuya het helemaal bij het rechte eind had.

De man met het snorretje stond onderdanig lachend op van zijn stoel. Hij leek zich te willen voorstellen. Michiko wist even niet wat ze moest doen. Ze had een ontzettende hekel aan snorren. Snorren waren een uiting van frivoliteit, arrogantie, ijdelheid, zelfgenoegzaamheid – kortom, van alle gebreken die je maar in een man kon bedenken. Maar om Kaji te helpen kon ze niet onvriendelijk doen. Haar glimlach werd onzekerder.

‘Chen!’ riep Furuya op dat moment. ‘Jij gaat toch naar het administratiegebouw, dus jij hebt wel even tijd om dit bij de mijn af te geven.’

Chen veerde op van zijn stoel en nam het lunchtrommeltje van Michiko over. Samen met Chen verliet Michiko opgelucht het kantoor, haar volle heupen wiegend onder haar slanke taille. Ze was nog maar nauwelijks door de glazen deuren verdwenen of Shōhai liep haar achterna met billen die naar links en rechts draaiden.

‘O! Mooie frouw, heel erg!’

Furuya slaagde erin de grijns op zijn gezicht te onderdrukken, maar met de steek van jaloezie in zijn hart had hij minder succes. Muta had haar nagestaard tot ze het kantoor uit was.

‘Wat een bloedmooi wijf is dat, zeg!’ fluisterde hij. ‘Die heeft onze bullebak vast helemaal onder de duim. En geloof maar niet dat hij dat erg vindt!’

‘Zou je denken?’

Die verdomde Muta ging proberen haar om te kopen, dat voelde Furuya wel aan. Hoeveel zou hij haar bieden?

Hij vergeleek Michiko met zijn eigen vrouw. Die had hem al drie kinderen geschonken en haar lichaam was niet meer zo veerkrachtig en soepel als het ooit was geweest, maar net als Michiko was ze een vrouw. En net zoals Michiko hoopte dat Kaji carrière zou maken, zo hoopte Furuya’s vrouw dat háár man hetzelfde zou doen. Maar dat was niet alles. Net zoals Furuya nooit van zijn leven Kaji in zou halen, zo had zijn vrouw geen schijn van kans tegenover Michiko. Of je had gestudeerd of niet wierp een schaduw, niet alleen over het leven van een man maar ook over dat van de vrouw met wie hij was getrouwd. Het was oneerlijk, het was absurd, en Furuya pikte het niet langer!

‘Dus wat was dat moois dat je me net ging vertellen?’ Muta streek met zijn vingers over zijn snorretje en trok zijn stoel nog wat dichterbij.

‘Wat ga je doen als je ploeg wordt ontbonden?’

‘Hou alsjeblieft op! Man, dit is een goudmijn! Die laat ik me niet zomaar afnemen!’

‘Nou, Kaji heeft de toestemming al op zak. Als het zo ver is, kom je maar praten.’

‘Over wat ik eraan kan doen?’ Muta glimlachte dunnetjes.

‘Al verdort de rank, de meloen ligt al in het veld.’6

Muta’s ogen schitterden. De ene dief weet altijd wat de andere bedoelt.

‘Maar is dat niet erg link? Okishima heeft zijn ogen niet in zijn zak.’

‘Gevaarlijk is het zeker. Je vliegt met een grote boog de laan uit.’

‘Maar jij wilt me een handje helpen?’

‘Mmm... Ik weet niet wanneer ik het rode papiertje krijg.’ Dit had niets met het voorgaande te maken, maar Furuya’s slaperige ogen weken niet van Muta’s gezicht. ‘Ik moet aan mijn vrouw en kinderen denken.’

Mijn hulp is niet goedkoop – zo kwam dat over. Toch was Muta dik tevreden: nu had hij recht onder Kaji’s neus een handlanger op wie hij zich in het ergste geval kon beroepen. Zolang je maar geld hebt, kun je in deze wereld alles kopen, tot aan een ziel toe. Op dat ene punt waren Furuya en Muta het roerend met elkaar eens.

‘Hij heeft jou ook in de wielen gereden, hè? Jouw stoel is onder je neus vandaan gegapt. Ik leef met je mee.’ Muta knipoogde. ‘Maar ik ken jou. Jij bent een duivel die zelfs zijn ouwe moer verkoopt als hij dat wil.’

‘En de duivel zijn loon?’ vroeg Furuya onmiddellijk.

Muta dacht even na. Toen stak hij drie vingers omhoog: drie yen per koelie.

Furuya lachte grimmig.

‘Een wonderbaarlijk ding, dat telraam van jou. De eerste de beste kolenmijn betaalt je minstens vijftien yen per man aan werfkosten.’

‘Ben je gek! Zoveel vang ik nooit. En vergeet niet, Furuya, we hebben nóg een handige jongen nodig, iemand die de mensen hier niet van gezicht kennen. En die zal ook wel twee vingers willen hebben.’

Furuya richtte zijn slaperige ogen op het raam. Drie yen per man. Als ze vijfhonderd koelies de mijn uit konden krijgen, was dat vijftienhonderd yen – pakweg anderhalf jaar maandsalaris. Het scheelde een slok op een borrel. Als ik vaker zo’n handeltje kan drijven, hoeven mijn vrouw en kinderen voorlopig niet van honger om te komen, al kom ik in een urn thuis.

Muta stond op.

‘Ga je mee?’

Als dank voor het advies wilde Muta hem blijkbaar op een Chinees etentje trakteren. Uitstekend idee. Furuya spreidde zijn paperassen uit over zijn bureau om te laten zien hoe hard hij aan het werk was en stond op.

6. Al verdort de rank, de meloen ligt al in het veld – variatie op het spreekwoord ‘Al verdorren de takken, de wortels blijven leven’, wat betekent dat het uiterst moeilijk is om het kwaad uit te roeien. Hier gebruikt in de tegenovergestelde zin: al raakt Muta zijn ploeg kwijt, de buit is binnen, of die ligt in elk geval voor het grijpen.

14

Om bij de mijn te komen moest je bijna driekwart de berg op. De ingang was een gapende tunnel, zo wijd dat er met gemak een trein door had kunnen rijden. De hoofdtunnel liep door tot diep onder de berg en vertakte zich in allerlei nauwe zijtunnels waarin het rijke erts dat hier lag te slapen werd gewonnen.

Kaji en Okishima liepen langs het kantoortje bij de ingang, maar voor ze ver de tunnel in waren, verkleumden ze al van de kou. Af en toe hoorden ze in de verte het gerommel van explosies en overal om hen heen klonk het ononderbroken gedreun van boormachines die zich verder het gesteente in groeven. Snoeren naakte gloeilampen liepen langs de rotswanden dieper de mijn in, lichtpuntjes in de ondoordringbare duisternis.

Niet ver van de ingang kwamen ze Okazaki tegen. Okazaki bleef staan en sloeg met zijn zweep tegen een van zijn leren scheenbeschermers.

‘Goedemorgen. Beide heren op inspectie, zie ik. Dank u beleefd voor deze moeite. Maar moet je horen, Okishima, wat was je van plan met de dagploeg vandaag? Een paar dagen terug had je het erover dat je ze ergens anders wilde inzetten.’

‘Ik heb Okishima gevraagd ze naar Sector 2 te sturen,’ antwoordde Kaji. ‘Daar krijgen ze het de komende drie, vier dagen erg druk.’

‘Hè? Mag ik daaruit opmaken dat wij het niet druk krijgen? Jij bent ongeveer de enige die het werk van Sector 1 makkelijker maakt, Kaji. Bedankt, kerel. Maar Okishima, wil je er wel voor zorgen dat ik net zoveel man krijg als geraamd? Als er iets fout loopt, ben ik degene die het op zijn brood krijgt.’

‘O, je krijgt je mannetjes wel, Okazaki, wees daar maar niet bang voor.’ Okishima grijnsde gemeen. ‘Zolang jij kunt garanderen dat het voedsel voor de mijn niet zoekraakt.’

Want het voedsel raakte af en toe zoek nadat het bij de mijn was afgeleverd, compleet met de handkarren waarin het werd vervoerd. De karren werden teruggevonden, meestal in het geboomte halverwege de mijn en het dorp, maar van het eten waarzonder tientallen koelies een hele nacht op een lege maag slopend werk moesten verrichten ontbrak steevast elk spoor. Waarschijnlijk was het verdwenen in de magen van de dorpelingen, die ook gebrek aan voedsel hadden, in ruil waarvoor iemand in de mijn er nu weer iets warmer bij zat. Er waren maar drie verklaringen mogelijk: de dader was of een koelie, of een koppelbaas, of een van de Japanse toezichthouders. Omdat deze sector van de mijn onder het directe toezicht van Okazaki stond, zou het grote problemen voor hem veroorzaken als ze dit gingen onderzoeken. Hij nam het Okishima en Kaji al hoogst kwalijk dat ze hem ervan leken te verdenken bij dit verachtelijke soort misdrijf betrokken te zijn.

‘Ik waarschuw je,’ zei Okazaki. Zijn grote, witte ogen glinsterden woest en hij duwde zijn dikke, rood aangelopen gezicht naar voren. ‘Ik verdien ongeveer hetzelfde als jullie. Dit soort opmerkingen hou je in het vervolg dus voor je. Begrepen? Een dezer dagen vat ik de schoft die dit flikt in zijn kraag en dan mag je in je handen knijpen als het niet een van jullie mensen is.’

‘Personeel is alleen verantwoordelijk tot aan de ingang van de mijn,’ schoot Kaji pijlsnel terug. ‘Geen van die diefstallen heeft buiten plaatsgevonden.’

Hierop had Okazaki even geen verweer; hij keek zowaar beteuterd. Okishima schoot in de lach, maar hij maakte van de gelegenheid gebruik om Kaji een duw te geven ten teken dat hij door moest lopen.

Alleen achtergebleven gaf Okazaki een nijdige klap met zijn zweep op een scheenbeschermer.

‘Verantwoordelijk! Wie denk je wel dat je bent, snotneus? Je zult nog wel anders piepen, pas maar op!’

Okazaki verbeeldde zich dat hij een formidabele krachtpatser was wiens woord overal ondergronds absoluut wet was – met andere woorden, de belangrijkste persoon in de mijn. De opzichters waren weliswaar zijn meerderen, maar zij gaven technische begeleiding en hadden geen gezag over de mensen. Die rol was weggelegd voor hem, Okazaki. Zonder hem viel al het werk in de mijn stil. Daarvan was hij vast overtuigd, en die overtuiging was grotendeels ook gerechtvaardigd. Daarom had hij zo’n hartgrondige hekel aan mensen die niet meteen bibberend voor hem in het stof vielen.

‘Wat een komische kerel,’ zei Kaji terwijl hij voorzichtig door de hem onbekende galerij schuifelde. In tegenstelling tot de weg buiten was het hier Okishima die met gemak de leiding nam.

‘Die gedachte zou ik maar gauw uit m’n hoofd zetten,’ zei Okishima, die bij het omkijken had gezien hoeveel moeite Kaji had om vooruit te komen. ‘Ondergronds lijk jij een heel stuk komischer.’

‘Ik? Komisch? Hoezo?’ wilde Kaji vragen, maar hij hield zich stil. Wat is er zo komisch aan me? Hij keek op naar Okishima’s rug, maar richtte zijn ogen weer snel naar de grond om te zien waar hij zijn voeten neerzette. Als hij het had gevraagd, was hij er vanaf geweest, maar nu liet het idee hem niet met rust. Elke keer dat hij erover dacht, struikelde hij en viel hij bijna, en dan keek Okishima om en grijnsde.

Ze inspecteerden een aantal fronten en Kaji sprak nauwelijks een woord. Okishima begon honger te krijgen, maar Kaji’s hoofd stond blijkbaar niet naar eten.

‘Zullen we maar eens teruggaan?’ stelde Okishima voor toen Kaji aanstalten maakte om weer zo’n nauwe galerij in te gaan.

‘Zo meteen. Nog even.’

Kaji liep dieper de galerij in, zijn hand zoekend naar steun op de oude stutten.

‘Je kunt lopen wat je wil, maar alle fronten hier zijn ongeveer hetzelfde,’ zei Okishima, die met tegenzin achter hem aan liep. Die is niet tevreden voor hij zijn kop stoot, de idioot! ‘Ze hebben de gaten hier nog niet goed opgevuld, dus het is moeilijk graven en er is nog gevaar van instorting ook. Jij bent geen mijnbouwkundig ingenieur, dus ik hoop dat je dat in elk geval van me aanneemt.’

Hoe kan ik mensen op zo’n plek aan het werk zetten? vroeg Kaji zich af. Hij was stil blijven staan, zijn handen rustend op een kiepkar die leeg voor een front stond. Het had hem nauwelijks drie dagen gekost om een plan op te stellen en schriftelijke goedkeuring te verkrijgen, maar voor het verbeteren van de toestanden in de mijn waren drie maanden nog niet genoeg. Mensen niet laten werken op plaatsen waar het niet rendabel is en het werk zelf gevaar oplevert – zo dacht Kaji er zelf misschien over. Maar Kaji’s werk vereiste dat hij op zulke plaatsen meer betaalde en meer mensen inzette. Dus wat moest hij doen?

Hij gaf de kiepkar een duwtje. De wielen knarsten hol in de duisternis en stopten onmiddellijk. Het geluid van boormachines, beitels of houwelen drong niet tot deze plek door. Het was er zo stil alsof de mijn al jaren gesloten was. Af en toe viel er een koude druppel water in zijn nek, en de druppels die in de zwarte plassen spatten, klonken verbazingwekkend luid en helder in de donkere onderaardse stilte.

Opeens hoorde hij een woeste brul die weergalmde tegen de rotswand, gevolgd door het metalen gekletter van gereedschap dat op de grond viel. Ze keken allebei naar de ingang van een front. In het flauwe licht van een lantaarn stond een jonge assistent-ploegbaas, de benen wijd, het lichaam van een koelie aan zijn voeten. Het was geen bijzonder wijd front, maar doordat het plafond niet was opgevuld, was het er erg hoog. Rotsen met akelig scherpe hoeken hingen dreigend boven hun hoofd. Op de grens tussen licht en duisternis stonden drie koelies wezenloos te staren naar het lichaam van hun collega. Toen hun ogen een beetje gewend waren, ontwaarden Kaji en Okishima bij het schijnsel van een lantaarn die aan de kale rotswand hing nog dieper in de gang een aantal voorovergebogen figuren – mensen met lichamen zo vuil dat ze nauwelijks van de rotsen waren te onderscheiden.

De koelie op de grond probeerde overeind te krabbelen, maar de jonge assistent gaf hem een harde trap en stapte toen op de andere drie af.

‘Als jullie dachten dat je mij in de maling kunt nemen, hebben jullie het mis!’ En pats, pats, pats, sloeg hij ze elk hard in het gezicht. Hij moest dat vaker hebben gedaan, want zijn ademhaling werd er niet sneller door.

‘Wat is het probleem?’ kwam Okishima’s stem uit de ingang achter hem.

De assistent leek verbaasd, maar niet uit het veld geslagen.

‘Stelletje lamstralen!’ zei hij met zo mogelijk nog groter vertoon van macht. Hij wilde de koelies laten zien wie hier de baas was. ‘Ze steken geen vinger uit, die luie flikkers!’

Hij timmerde een ander op zijn gezicht.

‘Dacht je dat ze in beweging komen als je ze slaat? Het zijn geen karrenpaarden!’ zei Kaji, die dichterbij was gekomen. ‘Ze willen niet werken omdat het hier zo gevaarlijk is. Als je ze slaat, gaan ze alleen maar nog minder hard werken, dus ik zou het op prijs stellen als je daarmee ophield.’

In het zwakke licht van de lantaarns duurde het even voor de jonge assistent Kaji duidelijk kon onderscheiden, maar toen bracht hij zijn gezicht heel dicht bij diens neus. Het was een gezicht dat bij uitstek geschikt was om mensen te bedreigen en te intimideren.

‘Jij bent de nieuwe sectieleider voor Administratie bij Personeelszaken, hè? Ik krijg mijn instructies van meneer Okazaki, dus het spijt me voor je, maar ik ben jouw ondergeschikte niet. Ik zou het dus op prijs stellen als je je niet met mijn werk bemoeide.’

Ze moeten jou maar eens bij zo’n slecht front neerzetten! En als ik dan niet genoeg stenen uit de grond krijg, gaat mijn beoordeling achteruit! Míjn beoordeling!

Kaji was zich ervan bewust dat Okishima ergens in de duisternis stond te grijnzen. Dit gaat leuk worden. Ik ben benieuwd hoe je je hieruit redt, Kaji!

‘Uitstekend! Ik zal me niet met je werk bemoeien. Maar in ruil daarvoor sla jij mijn koelies voortaan niet meer.’

‘Wil jij me soms gaan vertellen hoe ik mijn werk moet doen? Vertel op! Ik werk hier zoals ík dat wil, op mijn eigen manier.’

De neusvleugels van de assistent trilden en zijn borst zwol op. Jij godvergeten groentje! Wil je even niet vergeten dat je hier diep onder de grond bent, en dat rangen en standen hier geen flikker uitmaken?

Kaji zag dat de ander het zwaartepunt van zijn lichaam naar de tenen van zijn rechtervoet had verplaatst. Die vent is links! Toen hij daarnet die koelies sloeg, deed hij dat ook met zijn linkerhand. Dat hij zijn orders van Okazaki krijgt, is wel duidelijk. ‘Je hoeft je niks aan te trekken van wat die nieuwe kracht op Personeel je vertelt. Die kerel weet niet waarover hij praat.’

‘Wat voor manier dat is weet ik niet. Maar weet je wat ik wél weet? Als jullie de mensen hier vrijelijk mogen slaan, mag ik ze vrijelijk ergens anders inzetten.’

Kaji was zo onder de indruk van zijn eigen gevatte antwoord dat hij breed glimlachte. De assistent balde zijn vuisten en zijn ogen schitterden gevaarlijk. Kaji grijnsde. Wat een kemphaan, dacht hij. Toen besefte hij dat zijn eigen ogen waarschijnlijk net zo schitterden.

Opeens begon Okishima de koelies toe te spreken in rap, vloeiend en ongelofelijk luid Chinees.

‘Als jullie niet willen werken, dan doen jullie dat gewoon niet. Daar zit ik helemaal niet mee. Vanaf morgen hoeven jullie niet meer de mijn in. Kunnen jullie de hele dag lang lekker thuis blijven, met je kont tegen de kachel. En terwijl de anderen zitten te eten, kunnen jullie je vingers aflikken en op een houtje bijten. Zolang ik in deze mijn werk, zetten jullie niet één stap meer onder de grond. Is dat begrepen?’

In het flauwe licht zetten de koelies zich schoorvoetend in beweging, alsof ze hadden ingezien dat elke poging om zich alsnog tegen hun voorbeschikte lot te verzetten tot falen was gedoemd.

Het zwaartepunt van het lichaam van de assistent keerde geleidelijk terug naar zijn hielen, en zijn borst zakte weer in. Hij was ook de eerste die zijn blik afwendde. Hij spuugde op de grond om nog eens te laten zien wat hij van Kaji dacht en toen verdween hij in de duisternis van de galerij. De koelies pakten de een na de ander hun gereedschap op.

Terwijl ze haastig terugliepen naar de ingang schoot Okishima in de lach.

‘Ik begin me zorgen te maken,’ zei hij.

‘Waarom?’

‘Omdat jij je steeds komischer gaat gedragen.’

‘Kun je het me niet rechtuit zeggen? Wat is er zo komisch aan me?’

‘Of “tragisch”, als “komisch” je niet aanstaat. De hoofdpersoon in een heel melodramatische tragedie.’

Kokend van woede beende Kaji verder, met een tred zo zeker alsof hij minstens tien jaar lang elke dag door deze galerij had gelopen.

Toen ze buiten kwamen, zat Okazaki in het kantoortje bij de ingang. Op het bureau naast hem stond een lunchtrommeltje met een briefje erop: ‘Voor dhr. Kaji van Personeelszaken.’ Okazaki onthield zich van commentaar.

Het was ongeveer drie uur in de middag. De zon neigde al naar het westen, maar leek nog lang niet moe, want hij brandde op het jonge blad tot er een rauwe geur van leven uit opsteeg.

‘Ik ben een personeelschef van koelies,’ zei Kaji met een boze blik naar Okishima’s profiel, ‘geen gevangenisbewaarder. Ik ben iemand die zich gelukkig mag prijzen dat hij het nog kan hebben over “mensen als mensen behandelen”. Of niet soms? Als ik vijanden moet maken om in die gelukkige positie te kunnen blijven, nou, dan maak ik ze. Jij mag dat tragisch noemen, of melodramatisch, maar in zo’n drama zal ik graag de hoofdrol spelen – of een bijrol, dat maakt niet uit.’

Okishima’s mondhoeken vertrokken zich in een vage glimlach, maar verder deed hij er het zwijgen toe.

15

Michiko wist niet wat ze aan moest met de pakjes op het opstapje in de hal. Drie mannen waren ze komen brengen, en hoe ze ook had geprotesteerd dat ze zulke dingen niet nodig had, ze hadden ze gewoon achtergelaten.

Een van de drie was de man met het snorretje die ze op het Bureau voor Personeelszaken had gezien. Die vent was een viezerik. Terwijl hij met een onderdanig glimlachje het woord voerde voor de andere twee had hij voortdurend naar haar borsten geloerd. Wat hij zei was niet meer geweest dan de gebruikelijke plichtplegingen: hoeveel harder de koelies waren gaan werken nu Kaji er was en hoeveel makkelijker hun eigen werk daardoor was geworden. O, ze hadden hun gebreken, dat wist hij heel goed, en daardoor was het mogelijk dat Kaji een vooroordeel tegen hen had opgevat, maar hij sprak namens zijn collega’s de hoop uit dat Kaji hun fouten over het hoofd wilde zien en hun zou leren hoe ze hun werk beter konden doen. En al die tijd kropen drie paar ogen over haar lichaam, zodat Michiko het gevoel kreeg alsof ze was overdekt met beestjes. Dachten ze werkelijk dat iemand zich door zulke doorzichtige complimenten zou laten lijmen?

De pakjes bevatten vier kilo suiker, vier liter sake, een grote zak fijne witte tarwebloem en drie rollen katoen. Tussen het pakpapier rond de doos suiker stak een wit velletje papier dat was opgevouwen tot het er zo’n beetje uitzag als een vierkante envelop, met op de achterkant de namen ‘Muta, Kobayashi, Kaneda’. Toen ze het openvouwde, vond ze vijf splinternieuwe briefjes van honderd yen. Michiko schrok zich wild en stopte ze gauw weer terug, maar in de tussentijd deed ze in haar hoofd een rekensommetje. Vijfhonderd yen. Dat was iets meer dan het basissalaris dat Kaji in vier maanden verdiende, maar daar kreeg hij een speciale toelage bij omdat hij naar zo’n afgelegen streek was overgeplaatst, en als je dat erbij optelde, was vijfhonderd yen iets minder dan hij in drie maanden kreeg uitbetaald. Voor de voormalige typiste Michiko was dat een heleboel geld.

Wat voor gezicht zou Kaji zetten? Zou hij haar boos vragen hoe ze het in haar hoofd had gehaald om dit aan te nemen? Die kans zat erin. En ze moest toegeven dat haar weigering best iets resoluter had kunnen zijn. Maar de waarheid was dat de inhoud van de pakjes haar wel aansprak. In tijden als deze was suiker een zeldzaam artikel, en Kaji hield van zoetigheid. Met zo veel suiker en bloem kon ze allerlei lekkers voor hem klaarmaken. Ze hoorde hem al smakken met zijn lippen terwijl hij zei: ‘Heerlijk, zeg! Mag ik nog een beetje?’ Dat alleen al was de moeite van het koken waard. En katoen was zelden of nooit te krijgen. Als ze dat opzijlegde, kwam het later beslist van pas. En de sake – daar zouden zijn collega’s op Personeel beslist van opkijken! Maar wat voor gezicht zou Kaji zetten?

==

Het duurde nog wel even voor Kaji thuiskwam, maar die avond stond Michiko al vroeg te wachten op het laantje voor hun huis. Het laantje liep door een klein bos, langs een stuk of wat huizen voor het Japanse personeel van de mijn, met roomkleurige muren en rode daken die hier en daar zichtbaar waren tussen het geboomte. Het was een uitzicht dat haar altijd een voldaan, gelukkig gevoel bezorgde. In het bos stonden ook acacia’s; hun bloemen waren nog in de knop, maar de trossen hingen al tussen het jonge blad naar beneden, een belofte dat het hier over een paar weken lekker zou ruiken. O, die heerlijke geur! Alles was heerlijk! Michiko was intens gelukkig. Ze hield van dit laantje, van hun huis, van het leven hier in de bergen. Als ze nu in een hoekje van haar hart opeens een kleine wens, een onvervuld verlangen voelde, dan was het hoogstens dat ze ’s ochtends vroeg terwijl de vogeltjes zongen samen met Kaji over dit laantje kon lopen en in de avondschemering weer, samen lekker dwalen in het bloedrode licht dat tussen de bomen door priemde, tot ze de enorme zon weg zagen zinken achter de bergen. Dat zou ze zo graag willen doen. Maar Kaji sliep ’s ochtends altijd tot het laatste ogenblik door. Ze kon hem door elkaar schudden, ze kon proberen hem wakker te kussen, maar altijd was het: ‘Nog vijf minuutjes! Nog drie, alsjeblieft!’ En als hij eenmaal was opgestaan, werkte hij met ongelofelijke snelheid zijn ontbijt naar binnen en dan vloog hij de deur uit. Het was alsof hij zijn vrouw niet eens opmerkte. De ondergaande zon vond hem nooit voor de deur van zijn huis. Michiko hoorde zijn voetstappen nooit tot het bos in de diepste duisternis was gehuld. Maar als hij dan vermoeid en met een honger als een paard voor haar stond, vergat ze die hele dag, evenals de wetenschap dat ze morgen weer op dezelfde manier in haar eentje zou moeten doorbrengen.

Wachten. Elke dag wachten. Urenlang wachten. Dit was het werk dat hij had gekozen om met haar te kunnen trouwen, dus zolang hij dat werk deed, wachtte ze.

Op het laantje verschenen de eerste groepjes mannen. Michiko ging het huis in om aan het avondeten te beginnen, maar bijna om de tien minuten stapte ze even naar buiten. Ze voelde dat ze iets tegen Kaji moest zeggen over de pakjes die de drie mannen hadden achtergelaten, dus ze was slecht op haar gemak, maar naarmate ze meer mensen van hun werk zag komen, viel het wachten haar zwaarder.

De ondergaande zon wierp zijn stralen door het geboomte en weefde een patroon van bloedrode strepen. Gaandeweg werden die valer, tot de schemering over het landschap neerdaalde als een lila nevel die zienderogen dichter en donkerder werd. Vogels scheerden over de boomtoppen op weg terug naar hun nest. De nacht sloop op stille voeten het bos binnen. De duisternis verspreidde zich, werd dieper, pikzwart. Het was nacht. Op het laantje onder de bomen liep niemand meer.

Op dat ogenblik voelde Michiko de triestheid van het geluk over zich heen spoelen. Wachten. Nog tien minuten, nog uren misschien. En op een zoele lentenacht was wachten bijna meer dan ze aankon. Een zoet, verstikkend gevoel overweldigde haar. Ze was jong. Haar levenskracht vloeide over en dreigde door de sleur van haar alledaagse leven heen te breken.

Michiko liep over het laantje naar beneden tot ze aan de grotere weg kwam die naar het dal leidde. De maan stond aan de hemel en wierp zijn blauwzilveren stralen tussen de bomen. Ze had het idee dat Kaji op dit ogenblik van de andere kant omhoog kwam lopen. Ze zag zichzelf al op hem af rennen en in zijn armen vallen. Een omhelzing bij maanlicht! Kaji zou vergeten hoe moe hij was en Michiko hoe zwaar het wachten haar was gevallen. Wat heerlijk! Kwam dat ogenblik maar gauw!

Michiko keek ettelijke malen reikhalzend de weg af, maar er kwam niemand.

==

Op het Bureau voor Personeelszaken brandden de lampen helder, maar Kaji en Chen waren de enigen die waren overgebleven.

‘Je mag gerust naar huis, hoor, Chen.’ Kaji keek op. ‘Je moeder zal wel zitten te wachten.’

Chen liet met behendige vingers de kralen van zijn telraam op en neer vliegen.

‘Moeder is juist blij als ik overuren maak,’ glimlachte hij. ‘Overwerk betekent dat ik meer geld mee naar huis breng.’

Chen verdiende anderhalve yen per dag, maar deed zijn werk beter dan zijn Japanse collega’s voor tweeënhalve yen. Bovendien, vergeleken bij Kaji met zijn basismaandloon van bijna honderdtwintig yen had hij een mooier handschrift, en op het telraam was hij een hele klasse beter. Als het principe ‘Vijf Volkeren in Harmonie’,7 waaronder de staat Mantsjoekwo was opgericht, zich ooit ontwikkelde tot ‘Gelijke Rechten voor Elk Volk’, met als natuurlijk gevolg de verwezenlijking van ‘gelijke betaling voor gelijke arbeid’, zou Kaji misschien Chen neerzetten op de stoel die nu door Furuya warm werd gehouden, en andersom.

‘Kun je dan niet eten zonder overwerk te doen?’

‘Dat niet. We hebben immers ons rantsoen van sorghum en uitgeperste sojabonen. Nee, moeder legt het geld opzij. Ze zegt dat ze spaart om mooie kleren te kunnen kopen, zodat ze voor ze doodgaat nog één keer terug kan naar haar geboortedorp. Ze komt uit Shandong, weet u.’

Chen ordende de kasboekformulieren waar hij mee bezig was tot een mooi recht stapeltje en legde dat op Kaji’s bureau.

‘Heeft u verder nog werk voor me vanavond?’

‘Nee, Chen. Het is goed zo. Ga jij maar naar huis.’

Chen begon zijn bureau op te ruimen.

‘Maar wat gaat je moeder doen, als ze weer terug is in haar oude dorp?’

Chen glimlachte verdrietig.

‘Toen mijn vader naar Mantsjoerije vertrok, is moeder hem achterna gegaan. Haar oudste zuster moet woedend zijn geweest. Een vrouw die trouwde met een man die geen cent had was niet goed snik, zei ze. Toen moeder in Mantsjoerije was aangekomen, heeft vader vijf yen naar Shandong gestuurd om haar te kopen. Haar vader en zuster eisten vijftig yen, maar vader was een arme koelie en kon zich niet meer veroorloven dan vijf. De reis van Shandong naar Mantsjoerije had hem bijna alles gekost wat hij bezat. Maar toch stuurde hij die vijf yen. Daar moet je hem om bewonderen, vindt u niet?’

Kaji knikte.

‘Hebben ze lang hier in Laohuling gewoond?’

‘Vader is in deze mijn gestorven. Ze waren een schacht aan het opvullen, en daar is hij in gevallen. Toen hij nog leefde, maakte moeder altijd ruzie met hem. Wat was hij voor man, dat hij met zo hard werken nooit rijk werd, zei ze. Ging hij maar dood! Maar toen hij dood was, werd ze ziek, en ze is eigenlijk nooit beter geworden. Gaat dat met alle vrouwen zo?’

Dat was een vraag waarop Kaji geen antwoord kon geven. Hij schudde zijn hoofd op een manier die zowel bevestigend als ontkennend kon worden uitgelegd.

‘Moeder wil mooie kleren kopen en teruggaan naar Shandong om iedereen te vertellen dat vader rijk is geworden. Ze wil kunnen opscheppen dat ze een groot huis heeft laten bouwen en dat haar zoon een hoge ambtenaar is in dienst van de regering van Mantsjoekwo. En daarna zal ze wel doodgaan.’

Chen maakte glimlachend een buiging en liep naar de glazen deuren.

‘Zal ik tegen uw vrouw zeggen dat u vanavond laat thuis komt?’ vroeg hij nog.

‘Nee, ik ga zo meteen ook weg.’

Toen Chen weg was, veegde Kaji met een hand het klamme zweet van zijn gezicht. Hij was vergeten zich te scheren en zijn stoppels raspten tegen zijn vingers. Michiko zou zich eraan bezeren. Welbeschouwd verdiende hij het niet om zo gelukkig te zijn, overwoog hij. Op zijn schrijfbureau had hij net beschikt over het lot van tienduizend vaders van Chen, en nu ging hij naar huis. Die tienduizend man waren er misschien stukken erger aan toe dan Chens vader. Hoeveel zouden er in staat zijn om voor vijf yen een echtgenote te kopen?

‘Wat eten jullie vanavond?’ Hij zag Okishima’s sarcastische gezicht nog voor zich. ‘Een of twee plakjes gebakken vlees, en dan een groentesalade.’ Hij stelde zich voor hoe het er bij Okishima thuis aan toeging. Okishima’s vrouw stond klaar met een fles bier in haar mollige vingers en schonk het glas van haar man vol. Je zult wel weer moe zijn vandaag. Terwijl Chen en zijn moeder nu waarschijnlijk aan een schaaltje brij van uitgeperste sojabonen zaten. Met misschien een paar plakjes gezouten rammenas erbij. Kaji had Michiko niet voor vijf yen gekocht. Hij had zelfs niet één sen voor haar neergeteld. Maar hij had haar gekocht met een wissel getrokken op zijn toekomst als veelbelovende jonge employé bij een enorme onderneming – met liefde als premie. Chens vader had dit niet kunnen doen. Chen zelf zou er waarschijnlijk ook niet toe in staat zijn. Niet zolang hij een Chinees was onder een Japanse chef. Als de oorlog voorbij was, was het niet gezegd dat Kaji’s kinderen zich ooit vijf yen zouden kunnen veroorloven om een echtgenote te kopen. En zou Chen dan denken zoals Kaji nu?

Kaji deed het licht uit en stapte naar buiten. De maan wierp haar zilveren stralen over het verlaten vierkante plein.

Toen hij zich in beweging zette, sprong er opeens een gedaante achter een lantaarnpaal vandaan en wierp zich in zijn armen. Het was een warm lichaam dat heerlijk rook.

‘Je laat me schrikken!’ Kaji knelde haar zo hard tegen zijn borst dat ze kreunde. ‘Hoelang sta je al te wachten?’

Maar hij wachtte niet eens op antwoord. Hij drukte haar vast tegen zich aan, liet haar even los en verstevigde zijn omhelzing weer, alsof ze een pop was die hij wilde laten piepen. Michiko worstelde giechelend om zijn stoppelbaard te ontwijken.

Ze liepen getweeën op.

‘Wat eten we vanavond?’ vroeg Kaji opeens.

‘Raad eens.’

‘Gebakken vlees en een groentesalade.’

‘Mis poes! Rijst met kerrie. Had je liever gebakken vlees gehad?’

‘Niks hoor. Dit is beter. Veel beter!’

Hij schoot opeens in de lach.

‘Wat heb je toch? Jij met je vlees en groentesla!’

Hij vertelde het haar niet. Wat had hij eraan om Michiko met zulke onzin lastig te vallen? Maar nog terwijl hij dit dacht, schudde ze hem aan zijn arm om antwoord.

‘Mensen die gebakken vlees en groentesalade eten...’ Hij zag Okishima’s gezicht weer voor zich. ‘... En die bier drinken. Wat dienen die te voelen voor mensen die het moeten doen met alleen wat plakjes rammenas? Ik ken iemand die zegt dat je medelijden met dergelijke mensen moet hebben en een ander die zegt dat zulk medelijden gelijkstaat aan een aalmoes die rijkelui bedelaars toegooien.’

Ze liepen zwijgend door, Michiko hangend aan Kaji’s arm.

‘Maar hoe je het ook beredeneert,’ zei ze na een poosje, met een blik op zijn gezicht, ‘daarom hoef je toch al het genoegen in je eigen leven niet af te wijzen?’

Kaji knikte. Daar kwam het blijkbaar op neer. Okishima dronk bier zonder erbij na te denken en Kaji at gebakken vlees terwijl hij dat wél deed. Maar wat belette hem om, terwijl hij zijn gebakken vlees verorberde, te denken aan mensen die zoiets niet konden eten? Okishima had het bij het verkeerde eind. Dat idee bezorgde hem een rusteloos gevoel.

‘Nee, niet nadenken,’ zei Michiko. ‘Zodra je dat kantoor uitkomt, ben je van mij.’

De warme, vochtige nachtlucht was zoet. Het jonge gras onder de bomen langs het laantje omhoog rook naar groen en naar grond en werkte op de zinnen. Kaji’s lichaam vergat zijn honger en vermoeidheid en werd zich bewust van een pijnlijk verlangen.

‘Weet je waar die geur me aan doet denken?’

Michiko snoof diep.

‘Gek!’ riep ze toen, met een stem vol opwinding.

Ze wierp zich in zijn armen en leunde zwaar op zijn borst, haar gezicht zo ver omhoog geheven dat het leek of ze de manestralen wilde kussen.

‘Wat fijn,’ fluisterde ze even later. ‘Zo had ik het me voorgesteld. Daarom ben ik je tegemoet gelopen.’

Met hun armen om elkaar heen vervolgden ze hun weg omhoog.

Ze waren bijna thuis toen Michiko zich eindelijk de drie mannen herinnerde, en hun geschenken: vijfhonderd yen, suiker, sake, tarwebloem, katoen. Kaji zei niets. Michiko keek af en toe naar zijn gezicht. In het maanlicht stond het bleek en grimmig.

‘Ben je boos? Had ik die dingen niet aan mogen nemen?’

‘Wil je ze hebben?’ vroeg Kaji abrupt.

Niks hoor, schudde Michiko met haar hoofd. Dat was niet helemaal waar. Ze wilde ze eigenlijk wél, maar voor Kaji. Zelfs een van die dingen zou haar helpen om hun leven samen rijker te maken en hun liefde warmer. Dat was de enige reden.

‘Zal ik ze morgen teruggeven?’

‘Nee, dat doe ik wel.’

Morgen zou hij Muta, Kobayashi en Kaneda op het matje roepen. Dachten ze hem zo makkelijk voor hun karretje te kunnen spannen? Drie ploegen, alles bij elkaar pakweg vijfhonderd man. Voor één yen per man Kaji lijmen, om zo ongestoord hun mensen te kunnen blijven uitpersen. De suiker en de bloem waren afkomstig uit het koeliepakhuis; die hadden ze vast gekregen doordat ze Matsuda, het hoofd van Distributie, ook in hun zak hadden. Het rantsoen per persoon was misschien minuscuul, maar gerekend over tienduizend man moest het een peulenschil zijn om vier kilo suiker en een zak bloem te verdonkeremanen. En dat doen ze niet alleen regelmatig achter mijn rug, ze doen het zelfs om mij om te kopen! De sake was beslist afkomstig uit de militaire kantine, en de katoen was achterovergedrukt uit de speciale rantsoenen die ze af en toe van de prefectuur kregen. Het drietal had zich mooi in de kaart laten kijken. Jullie hebben me zwaar onderschat!

Kaji keek Michiko aan. Wat was ze mooi, in het zilveren maanlicht. Mooi en teer. Kaji had met haar te doen. Hij wilde de spullen eigenlijk ook wel, voor haar. Welke vrouw is niet blij met de extraatjes die de baan van haar man met zich meebrengt? Droevig eigenlijk dat je zulke extraatjes dan niet aan mag nemen. Hij peinsde zich suf om een manier te bedenken waarop hij kon laten zien hoe graag hij haar blij wilde maken, en dat alleen al maakte dat hij zich ellendig voelde.

‘Ik zal voortaan niet meer zulke stommiteiten uithalen, dus wil je het me vergeven?’ zei Michiko zachtjes.

Kaji’s enige antwoord was dat hij zijn armen om haar middel legde en haar naar zich toe trok. Zijn handen konden haar volle borsten – die twee weergaloze schatten – nauwelijks omvatten. Hongerig greep hij ze beet en wiegde ze heen en weer. Michiko kreunde.

Vlug, naar huis! De nacht was maar kort. De tijd die ze voor zichzelf hadden liep al te snel ten einde.

Opeens bleef Kaji staan. Michiko hief haar hoofd op van zijn schouder. Bij het hek van hun huis, net binnen het bereik van het licht van de lamp bij de deur, stond een schonkige gestalte hen op te wachten.

‘Wie is daar?’

De man stapte recht op hen af.

‘O, kom je net thuis?’ zei Okazaki. ‘Ik ook.’

Hij staarde Michiko aan met zijn grote, witte ogen en gaf een pets met zijn zweep tegen een scheenbeschermer.

‘Wat is er aan de hand, dat je me opeens nodig hebt?’

‘Ach, nodig... Ik wilde je even wat vragen. Ik hoor van een van mijn mensen dat je ons geen koelies meer wilt geven omdat het je niet bevalt hoe wij met ze omspringen?’

Kaji gaf geen antwoord. Dit leek op een komedie uit te gaan draaien.

‘En? Hoe zit het?’

De zweep sloeg weer tegen de scheenbeschermer.

‘Als je niks zegt, kom ik het nooit aan de weet!’

Michiko begon te trillen. Ze was bang, maar de moed die elke vrouw eigen is, kwam bij haar boven. Als die vent mijn man met zijn zweep te lijf gaat, vang ik het met mijn eigen lichaam op.

‘Moet ik op die vraag antwoorden?’

‘Ik heb speciaal een omweg gemaakt om hem te stellen!’

‘Als je over werk wilt praten, waarom doen we dat morgen niet?’

Kaji klonk heel flink, vond Michiko. Okazaki grinnikte alleen maar en keek weer naar Michiko en haar weelderige lichaam. Godverdomme, wat een mooi lijf heeft dat wijf! Daarmee is die snotneus even een wandelingetje gaan maken, en nou is hij vast zo geil als een pakkie boter. Geef hem eens ongelijk! Wedden dat ze op kantoor even een nummertje hebben gemaakt? Maar toen ik jouw leeftijd was, knul, moest ik werken tot de blaren me op de handen stonden. De praktijk heeft me gehard. Ik ben niet zo’n bleekscheet als jij. Als je denkt dat je tegen mij op kunt, loop je een klein beetje te hard van stapel.

‘O, morgen? Dus vanavond niet? Ja, daar kan ik inkomen. Dan hoeft vrouwlief niet te zien wat een slappeling je bent.’

‘Vind jij mij een slappeling?’

‘Als je dat niet was, had je me allang een eerlijk antwoord gegeven.’

‘Wil jij even op je woorden letten, zeg!’ brulde Kaji opeens. Hij keerde zich om, naar Michiko. ‘Ga jij maar vast naar binnen.’

Michiko kon zich niet herinneren hoe ze bij de twee mannen wegkwam. Voor de deur bleef ze even staan om het bonzen van haar hart tot bedaren te brengen. Okishima, die is voor niets en niemand bang! Ik ren naar hem toe om hulp!

Maar van een afstandje gezien drukten Kaji’s schouders geen greintje vrees uit.

‘Jij blaft je koelies altijd af en daarom denk je dat iedereen bang van je is, maar daarin vergis je je!’

Kaji hield de ander scherp in het oog. Okazaki was een vechtersbaas. Je wist maar nooit wat hij ging doen. Waar was het zwaartepunt van zijn lichaam? Zijn bovenlichaam was als een rots, maar zijn benen leken wankel. Als hij op me afspringt, neem ik hem flitsend snel in een heupworp en gooi hem over de kop. Maar daarna? Morgen wordt dat een zwaar probleem. Kuroki neemt het vast en zeker voor Okazaki op. Toch had Kaji het graag even geprobeerd. Zijn tegenstander was reservekorporaal Ōnishi op het hoofdkantoor, hij was de assistent-ploegbaas in de mijn met zijn dreigende tronie, hij was Okazaki.

‘Ik heb je assistent alleen gewaarschuwd,’ zei Kaji. ‘Maar dat viel blijkbaar niet in goede aarde. Hij nam geen orders van mij aan, zei hij. Ik weet dat ik hier nieuw ben, maar ik laat me niet koeioneren! Als ik in de mijn niets over de koelies kan zeggen, kan ik het ook niet op kantoor. Koelies zijn mensen – mensen die in hun levensonderhoud voorzien door in de mijn te werken. En ik ben degene die verantwoordelijk is voor hun welzijn.’

‘Maar dat komt erop neer dat je jouw baantje combineert met dat van ploegbaas!’

‘Precies! Als de omstandigheden dat vereisen. Als jij ontslag wilt nemen en jouw baantje aan mij wilt geven, neem ik het graag van je over.’

Okazaki gaf zijn scheenbeschermer een harde tik met zijn zweep. Die klootzak! Op alles had hij meteen een antwoord. Ik sla hem tegen de grond!

‘Kranig gezegd, hoor, Kaji! Jij weet alles zo goed, maar weet je ook hoeveel haast er is om de stenen de grond uit te krijgen? Laat zo’n koelie twee, drie keer een klap op zijn bek krijgen, wat dan nog? Hè? Zolang de stenen de mijn maar uitkomen, zodat ze voor de oorlog kunnen worden gebruikt, is er toch niks aan de hand? Nee, wees even stil! Ik vraag het je op de man af. Wat is er belangrijker, stenen of koelies?’

Okazaki loerde met zijn grote, witte ogen naar Kaji als om te zeggen: ‘Nou heb ik je te pakken!’ Kaji keek nog eens naar Michiko. Die stond onder de buitenlamp en had alleen oog voor Kaji.

‘Op die manier denk ik niet,’ ontweek hij de vraag. ‘Ik ben niet zo stom dat ik mensen met stenen vergelijk. Als je mensen goed behandelt, volgen de stenen vanzelf. Het is een heel simpel principe, maar jullie zetten het op zijn kop, en ik snap echt niet waarom.’

Pats! Pats! ging Okazaki’s zweep tegen zijn scheenbeschermer. Alleen op die manier slaagde hij er ternauwernood in zijn lust om Kaji neer te slaan in bedwang te houden.

‘Dat zul je dan heel gauw aan de weet komen! Ik waarschuw je: Okazaki van Laohuling heeft zich uit de aarde en rotsen omhoog geklauwd. Theorie lap ik aan mijn laars, vooral die halvegare wetenschappelijke theorieën van mensen als jij, waarbij iedereen meteen zegt van: “Dank u wel, professor, nu weet ik het!” Ik heb al twintig jaar ervaring met dit werk en ik peins er niet over nu te gaan veranderen. Ik ga gewoon op mijn eigen manier door. Onthou dat goed!’

‘Dat zal ik zeker.’

Als Okazaki ruzie wilde, kon hij hem krijgen – er zat niets anders op. Het was niet Kaji die de uitdaging aannam, maar Kaji’s standpunt. Zo dacht hij er tenminste over. In het volle maanlicht was zijn gezicht onnatuurlijk bleek.

‘Maar dat mes snijdt aan twee kanten. Ik ga ook op mijn eigen manier door.’

‘Ik had niks anders van je verwacht!’

Okazaki ging vlak voor Kaji staan, pakte het puntje van de zweep en spande hem tot hij een boog vormde. Michiko maakte zich klaar om naar hen toe te rennen.

‘En dat zeg je zeker ook waar Kuroki bij is?’

‘Als je dat wilt.’

‘Goed! Ik heb je gewaarschuwd!’

Okazaki nam een grote stap. Zijn zweep suisde neer. In de nachtelijke stilte klonk het knappen van een tak. Okazaki’s zware voetstappen waren nog lang hoorbaar, tot het geluid eindelijk wegstierf.

‘Heeft hij je geraakt?’

Michiko rende op Kaji af en legde haar bevende handen op zijn borst.

‘Twintig jaar ervaring! Twintig jaar ervaring als bezetter, zal hij bedoelen. Maar ik ben hier gekomen om daar een eind aan te maken!’

Michiko nestelde zich dicht tegen hem aan.

‘Wat een griezel, die man!’

Kaji balde zijn vuisten.

Wat ik móét doen zal ik ook doen! beloofde hij zichzelf. Wat hij ging doen was niet duidelijk, alleen dat hij gemotiveerd genoeg was om de weg te volgen die zijn geweten hem op stuurde.

7. Vijf Volkeren in Harmonie – in het Japans gozoku kyōwa. De vijf volkeren waren: Japanners, Koreanen, Mantsjoes, Mongolen en Chinezen. Idealistische Japanners geloofden oprecht dat zo’n staat mogelijk was, maar raakten al snel gedesillusioneerd.

16

Okazaki was in een pesthumeur. Hij had gedacht dat nieuwe ventje klein te krijgen door hem een keer dreigend toe te spreken en aan te kijken, maar het was anders gelopen. De vent was een dwarskop en zijn theorieën waren apekool, maar dat was zo erg nog niet. Als het daarbij was gebleven, had hij zich misschien niet zo kwaad gemaakt. Maar de snotneus deed alsof de directeur van Mijnbouw het met al die hoogdravende nonsens roerend eens was. Kijk, en dát kon Okazaki nou niet hebben.

Maar er was nog een reden waarom hij de pee in had. Twee of drie dagen terug had het gerucht de kop op gestoken dat ‘die ouwe Okazaki op zijn nummer was gezet door de nieuwe kracht op Personeel’ en het is de eigenschap van geruchten dat ze worden aangedikt tot ze de gevoelens van de betrokken personen kwetsen. Eerst had Michiko, uit boosheid om de angsten die ze die avond had uitgestaan, alles verteld aan de vrouw van Okishima, precies zoals het gebeurd was. Mevrouw Okishima had het verhaal op haar manier samengevat en doorverteld aan een buurvrouw, en die op haar beurt weer aan iemand anders. Tijdens dit proces werd het verhaal ontdaan van de inhoud van de ruzie, zodat alleen de kop en de staart overbleven. Dat was de versie zoals die Okazaki’s vrouw ter ore was gekomen. Nu was mevrouw Okazaki voor geen kleintje vervaard, en op haar mondje gevallen was ze evenmin. De sleur van het huisvrouwenbestaan had bij haar echter de neiging gecultiveerd om wild te fantaseren. En ten slotte, als zij dacht dat de omstandigheden dat vereisten, nam ze het altijd voor haar man op. Je kon dus niet verwachten dat ze deze roddel zonder meer zou slikken.

Toen haar echtgenoot die avond thuiskwam, stond ze hem al op te wachten.

‘Wat hoor ik daar, pappa? Heb jij je door zo’n broekie de wet laten voorschrijven? En laat je dat zomaar over je heen komen? Een echte kerel pikt dat toch niet!’

En woorden van gelijke strekking.

Met haar groezelige gezicht en haar knalrode lipstick, die bovendien zo slecht was aangebracht dat het rood was uitgesmeerd tot haar mondhoeken, zag ze eruit als een echte sloerie.

‘Dan zijn je assistenten in de mijn binnenkort ook niet meer bang voor je!’

Ze plukte de tepel van een grote, hangende tiet uit de mond van de baby en stopte hem terug in haar kimono. Okazaki zei niets, maar zijn aderen klopten blauw in zijn slapen. Als hij Kaji op zijn nummer had gezet, had hij het best gevonden dat erover geroddeld werd, maar nu wilde hij het liefst dat iedereen er zijn mond over hield. Jij bent een vrouw, zei hij bij zichzelf. Jij snapt er geen reet van! Als die snotneus de directeur niet achter zich had staan, had ik hem allang verrot geslagen! Die vuile klerelijer!

‘Dit is de eerste keer dat ik zulke verhalen over jou hoor! Ben je soms aan het aftakelen, pappa?’ hekelde mevrouw Okazaki meedogenloos de vermeende oorzaak van het gerucht.

‘Ach mens, hou je bek! Heb ik me ooit door iemand in de luren laten leggen? Ik los dit op mijn eigen manier op.’

‘Op wat voor manier? Moet ik soms mijn ogen neerslaan en in het stof knielen elke keer dat ik die vent zijn vrouw tegenkom?’

In de kamer naast die waar beide echtelieden dit kregelige gesprek voerden, waren hun drie opgroeiende zoontjes aan het spelen op een manier die weinig goeds beloofde voor de slijtlaag van de tatami.

‘Jij bent een B-29! Jij gaat broem! en je vliegt op me af,’ riep de oudste. ‘Vlug nou! Broem op me afvliegen! En ik ben een Hayabusa.8 Botsing! Knal!’

Hier volgde een oorverdovend lawaai. Een Hayabusa is kleiner dan een B-29, maar een oudste zoon is groter dan een jongere. De B-29 incasseerde een voltreffer en stortte neer, zo te horen op het theemeubel. Toen het gerinkel van gebroken aardewerk was verstomd, klonk er een explosie. De B-29 was in tranen uitgebarsten.

‘Melding aan Hoofdkwartier: één vliegtuig neergeschoten!’

‘En nou stil zijn!’ schreeuwde hun moeder naar de muur. De baby schrok zo dat hij begon te huilen.

‘Moet je nou eens horen! Waarom schreeuw je ook zo hard?’

‘Als je ze hun gang laat gaan, breken ze het hele huis af!’

‘Laat die kinderen toch betijen!’

De kinderen hadden nu een eenheid duikbommenwerpers gevormd en voerden gezamenlijk een aanval uit.

Okazaki nam de baby met zijn kolenschoppen van handen over van zijn moeder en begon hem te sussen.

‘Zoet maar, zoet maar. Huil maar niet. Hola! Hola!’ Hij tilde het kind hoog op met zijn dikke armen en sprak het toe alsof hij een nukkig paard wilde kalmeren.

‘Wat zou ik ze graag een pak op hun flikker geven!’ zei zijn vrouw. Met een dreigende blik in de richting van de luidruchtige kamer kwam ze overeind.

‘Doe niet zo stom! De kinderen lijken allemaal op mij. Het zijn gezonde jongens waar pit in zit. Daar moet je juist blij om zijn.’

Ze bleef stokstil staan. ‘Nee, hen bedoel ik niet. Ik wil dat jij voortaan je hoofd kunt ophouden, pappa.’

‘O, je hebt het over de snotneus en zijn vrouw?’

Okazaki bracht zijn neus dichter bij de baby en rook een vage, zoete geur. Dit was het enige uur van de dag dat het ruwe leven van Okazaki een beetje rust kende. Het was een geur die zowaar bitterzoete herinneringen bij hem opriep, de geur van melk.

‘Moet je zien, zeg! Als ik hem beetpak, lacht hij gelijk!’

Maar ook nu verdween de snotneus geen moment uit zijn gedachten. Wacht maar af! Binnenkort geeft hij zich wel bloot. Of nee, ik zorg ervoor dat hij dat doet. Op deze halfslachtige manier kun je toch geen oorlog voeren!

8. B-29... Hayabusa – een Amerikaanse bommenwerper die onder meer werd gebruikt voor de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. ‘Hayabusa’ (‘Slechtvalk’) was de bijnaam van de Nakajima Ki-43, een eenmotorig Japans gevechtsvliegtuig.

17

Muta, Kobayashi en Kaneda waren onderdanig buigend en glimlachend bij Personeelszaken naar binnen gegaan, maar voor er vijf minuten waren verstreken was hun houding volledig veranderd.

‘Waarom worden alleen ónze ploegen ontbonden?’ pruilde Muta. Zijn snorretje wipte zenuwachtig op en neer. Naast hem stond Okishima met zijn armen over elkaar tegen het raam geleund. Furuya zat met een slaperig gezicht aan zijn bureau en deed of het hem niets aanging.

‘Jullie produceren niet genoeg,’ zei Kaji botweg. ‘En dat komt doordat jullie te veel van de lonen inhouden. Een koelie verdient gemiddeld één yen zeventig. Hoe is het dan mogelijk dat die van jullie minder dan één yen mee naar huis krijgen?’

‘Laat me niet lachen! Ik snap niet waar je het over hebt. Als wij zoveel winst maakten, hadden we allang een kasteel kunnen bouwen.’

Muta’s woorden waren zijn mond nog niet uit of Okishima hoonde: ‘Een kasteel misschien niet, maar je hebt wel twee villa’s neergezet.’

‘Ik zeg dit niet zomaar zonder bewijs,’ zei Kaji. ‘Kijk hier maar eens naar.’

Hij trok een ordner uit de stapel op zijn bureau.

Okishima nam niet eens de moeite om zijn sigaret uit zijn mond te nemen.

‘Deze jongen is heel anders dan ik,’ zei hij. ‘Hij kan niet alleen vlug rekenen, hij schiet ook vlug uit zijn slof. Voor jullie er erg in hebben, roostert hij jullie boven een zacht vuurtje.’

‘Alles wat wij doen, is een zaak tussen ons en de koelies,’ zei Kobayashi van ploeg 58. Zijn smalle gezicht probeerde dreigend te kijken. Het was niet erg overtuigend. ‘De koelies hebben een overeenkomst met ons gesloten. Daar heeft de mijn zich verder niet mee te bemoeien.’

‘De mijn betaalt voor de koelies, niet voor jullie,’ weerlegde Kaji droogweg. ‘Op het aantal mensen dat voor jullie ploegen komt opdagen valt geen enkel peil te trekken. Op dagen dat jullie je mensen met geweld naar het werk trappen, gaat dat percentage iets omhoog, maar dat houden jullie nooit lang vol, en dan zakt het onmiddellijk. Gemiddeld zetten jullie minder dan vijftig procent van jullie koelies in. Jullie hebben je mensen zo uitgezogen dat alle lust om te werken ze is ontnomen.’

‘Maar Okasaki in de mijn sei juist dat we sulk goed werk leferden,’ sputterde Kaneda, die zijn Koreaanse accent nog niet helemaal was verloren. Zijn gezicht liep vuurrood aan.

‘Dat ploeg 103 goed werk levert is me bekend. Maar alleen op dagen dat er daadwerkelijk gewerkt wordt. Er zijn veel te veel dagen dat er niemand verschijnt. Ik ben het eens nagegaan, en ik ben erachter gekomen dat het aantal werkdagen dat je opgeeft volledig uit je duim is gezogen.’

‘Maar Okasaki in de mijn...’

‘Ik ben Okazaki in de mijn niet. Ik ben Kaji van Personeel.’

Als om dit te bewijzen sloeg hij niet met zijn zweep op zijn scheenbeschermers, maar met zijn ordner op het bureau.

‘Wat denken jullie dat ik doe als ik aan mijn bureau zit? Een dutje?’

Okishima bij het raam grijnsde breed. Kaneda rees half op uit zijn stoel en leek klaar om Kaji op typisch Koreaanse wijze een kopstoot te geven. Muta keek stiekem naar Furuya, maar die deed of zijn neus bloedde en verborg zich achter een scherm van kasboekpapieren.

‘De behuizing van onze ploegen is slecht en het voedsel ook, daardoor zijn er veel mensen ziek. De fout ligt niet alleen bij ons,’ zei Kobayashi en wierp een smekende blik op Kaji.

‘Dat klopt. De behuizing ís slecht. Iedereen heeft maar zestig centimeter in de breedte en minder dan een meter zeventig in de lengte. Het eten is ook slecht. Het bestaat voornamelijk uit uitgeperste sojabonen. Maar er is iets wat nog slechter is, zo slecht dat je het funest mag noemen. Weten jullie wat dat is?’

Kaji keek de drie mannen een voor een aan. Die keken terug met gezichten die duidelijk zeiden: Waarom heeft de mijn deze snotneus zoveel macht gegeven?

‘Dat zijn jullie. Luister goed, want dit is de belofte die ik aan onze koelies zal doen. Ik zal ervoor zorgen dat het eten langzaam maar zeker beter wordt. De behuizing ook. Dat zal wel niet op stel en sprong kunnen, maar ik zal doen wat ik kan. En als ik iets beloof, doe ik het ook. Maar als jullie tussen mij en de koelies in blijven staan om ze uit te zuigen, blijft het bij een loze belofte.’

Kaji staarde het drietal met nauw verholen afkeer aan.

‘Jullie gaan naar de buurt van Shanhaiguan om daar naar mensen te zoeken die alles hebben verloren. Die schieten jullie dan een heel klein beetje geld voor, zodat jullie ze de rest van hun leven uit kunnen buiten. Jullie lenen ze bijvoorbeeld vijf yen, en dan nog eens vijf yen om een treinkaartje te kopen, en als dat bedrag niet voldoende is, moeten ze de rest van de weg lopen. Als ze bij de mijn aankomen, brengen jullie bij ons per persoon twintig yen aan wervingskosten in rekening, wat pure afzetterij is. Maar dat is nog tot daaraan toe. De mijn heeft geld genoeg, die kan zich dat wel veroorloven. Wat ik wil zeggen is dit: door zo’n koelie vijf yen te lenen kunnen jullie hem zijn hele leven uitzuigen, tot hij vijfhonderd of zelfs vijfduizend yen betaalt. Tot hij niet langer werken kan en aan de kant van de weg neervalt en sterft. Waar of niet? Jullie zetten in elke ploeg een voorman neer die iedereen aftuigt die weg wil lopen. En als het iemand lukt om te ontsnappen, moet hij zich bij een andere ploeg aanmelden om te kunnen werken, en omdat hij overal precies hetzelfde wordt behandeld, geeft hij de moed op. Waar of niet? De koelies worden vertrapt. Jullie hebben je voet op hun nek, schoppen ze naar hun werk en beulen ze af. Dat is de manier waarop de koppelbazen te werk gaan. Mantsjoerijers, Koreanen, Japanners, dat maakt niet uit. Er is geen enkel verschil tussen jullie, of het moet zijn dat de Japanse koppelbazen een graadje erger zijn dan de rest. Okishima had het tot nu toe te druk om er speciaal op te letten, maar ik sta zulke praktijken niet meer toe!’

Kaneda’s gezicht werd vuurrood.

‘Jíj staat het niet meer toe?’ schreeuwde hij terwijl hij met een vuist op het bureaublad sloeg. ‘Wat is dat foor kolder? Jij bent maar een gewone loonslaaf hier! Waar haal je het recht fandaan? Niet meer toestaan, segt hij! En hoe denk je dat aan te pakken? Fertel op!’

Hij was nog niet uitgesproken of Okishima gaf een harde schop tegen de poten van zijn stoel.

‘Hé, even op je woorden letten jij! De volgende keer dat je in mijn bijzijn zulke taal uitslaat, krijg je een trap voor je kloten!’ schreeuwde hij met een stem die door het hele kantoor galmde. Toen grijnsde hij weer, poeslief. Kaneda zat verbluft te kijken en Kaji, diep onder de indruk van Okishima’s longcapaciteit, voelde opeens de spanning van zich afvallen.

‘In elk geval, deze mijn gebruikt geen slaven en dus is er voor slavendrijvers ook geen plaats. Jullie ploegen zijn ontbonden, en de koelies staan van nu af aan onder direct toezicht van Personeel.’

‘En hoe dacht je ons daarvoor schadeloos te stellen?’ eiste Kobayashi. Die snotneus van een Kaji sloeg wel heel hoogdravende taal uit met dat schijnheilige smoelwerk van hem, maar wie zorgden ervoor dat de koelies er kwamen? De koppelbazen. En doordat zij de koelies constant achter hun vodden zaten, kwamen de stenen de grond uit. En wie was daarbij gebaat? Precies: de mijn. De ene hand wast de andere, ook hier. Nu wilde de mijn de hele winst opstrijken, maar die vlieger ging mooi niet op! ‘Als je denkt dat we dit zwijgend slikken, sla je de plank echt mis!’

‘Ik geloof niet dat jullie zoveel schade zullen lijden,’ glimlachte Kaji somber. ‘Jullie hebben eerder te veel winst gemaakt. Maar omdat wij de koelies van jullie overnemen, zal de mijn jullie het geld terugbetalen dat je hun hebt voorgeschoten. Dien binnenkort de rekening maar in. Maar ik ben niet blind, dus ik waarschuw jullie: geen trucjes.’

De drie mannen keken elkaar aan. Furuya stond met een uitdrukkingloos gezicht op en liep weg. Dit ontging Muta niet. Hij snoot zijn neus en veegde zijn snor af.

‘Kun jij niks voor ons doen, Okishima?’ vroeg hij. ‘We kennen elkaar al zo lang.’

‘Ja,’ zei Okishima. ‘Zo lang dat ik van top tot teen onder de schimmel kwam te zitten. Maar weet je, Muta, Kaji heeft me in bad gestopt en die schimmel eraf geschrobd, en nu voel ik me weer als herboren.’

Het drietal keek elkaar nog eens aan en stond als één man op.

‘Het spijt ons dat we de heren in zo’n slechte bui hebben getroffen,’ zei Muta. ‘We komen binnenkort nog weleens.’

Toen de drie mannen de deur uit wilden gaan, riep Kaji Muta terug en overhandigde hem een wit papier.

‘Dit zal ik maar teruggeven.’

Muta wilde iets zeggen, maar Kaneda griste het uit zijn handen, de haat duidelijk op zijn gezicht.

‘De pakjes zijn al bij jullie thuis bezorgd.’

De drie wisten niet hoe snel ze de deur uit moesten komen.

Kaji veegde het klamme zweet van het puntje van zijn neus. Langzaam stak hij een sigaret tussen zijn lippen, en langzaam stak hij hem aan. De rook en de zucht ontsnapten hem tegelijkertijd.

‘Toch snap ik het niet.’ Okishima leunde nog steeds tegen het raam. ‘Onze vrienden dropen mij een beetje té gedwee af. Die voeren beslist iets in hun schild.’

Kaji trok zwijgend aan zijn sigaret. Natuurlijk voerden ze iets in hun schild. In zijn verlangen om resultaat te boeken had hij het helemaal verkeerd aangepakt. Hij had geprobeerd het oude systeem omver te werpen, niet door het van binnenuit te hervormen met behulp van spontaan groeiende krachten, maar met harde hand en van buitenaf. Was er in de geschiedenis ooit een revolutie geweest waarin deze methode met succes was bekroond?

Zijn sigaret smaakte bitter – net als de frustratie in zijn hart. Het was nu te laat om die vergissing goed te maken. Wat de mijn van hem als employé verlangde, was geen diep filosofisch of historisch inzicht maar resultaten, en wel meteen. Hij moest iets nieuws proberen. Er zat niets anders op, wat er ook van kwam.

‘Als de boekhouding op het hoofdkantoor er bezwaar tegen maakt om dat geld terug te betalen, wat doe je dan?’ vroeg Okishima. ‘Onze drie vrienden maken je persoonlijk van kant, of er komt een explosie in de mijn die een einde maakt aan een veelbelovende en betreurenswaardig korte loopbaan. Moge hij rusten in vrede en geef de wierook eens door.’

‘Daar zit ik net aan te denken. Het is een smerige truc, maar in dat geval boek ik de post af als “nieuwe wervingskosten”.’

Okishima grijnsde.

‘En nu word jij onze huiskoppelbaas. Dat wil ik zien!’

‘Ja, daar is het op de een of andere manier op uitgedraaid.’

Nu was het zíjn beurt om de koelies te vertrappen, zijn voet op hun nek te zetten en naar hun werk te schoppen om ze af te beulen. Hij, de man die al dat fraais had verkondigd over mensen als mensen behandelen!

‘En omdat jij het bent, heeft ons drietal vast nog meer in de zin,’ hernam Okishima. ‘Stel nou eens het volgende: ze incasseren het geld en dan smeren ze hem, mét hun koelies. Wat doe je dan?’

Kaji fronste zijn wenkbrauwen.

‘In dat geval resten mij maar twee dingen. Het eerste is dat paar arendsogen van jou. Jij kent de koppelbazen en de ploegen van haver tot gort, dus ik hoop dat je van nu af aan nog scherper toezicht houdt.’

‘Wacht even, zeg! Schuif me niet nog meer werk op mijn dak!’ Okishima’s ogen schitterden op een manier die het moeilijk maakte om te beoordelen of het een grapje was of dat hij het werkelijk meende. ‘Ze hebben je juist hierheen gestuurd om mijn werk lichter te maken. Op die manier krijg ik mijn vrouw helemaal niet meer te zien!’

Maar Kaji kon er niet eens om glimlachen. Hij hield zijn blik op een punt in de verte gevestigd en vervolgde: ‘Het andere is dit. Hoe meer ik de koelies als mensen beschouw, des te meer zij zichzelf ook als mensen zullen beschouwen – op z’n minst zo veel of zo weinig als ik dat doe. Dat geloof ik vast. Want ik kan me niet voorstellen dat een koelie zichzelf als een wegwerpartikel behandelt, iets wat alleen goed is om een vette provisie op te leveren en dan als een spons tot de laatste druppel kan worden uitgeknepen.’

Okishima’s gezicht vertrok zich niet in zijn gebruikelijk grijns, maar vertoonde een voor hem ongewone uitdrukking.

‘Nou snap ik het! Jij bent een humanist. En wel een bijzonder sentimentele!’

Er ging een schok door Kaji heen.

‘Is er iets fout met de manier waarop ik te werk ga?’

‘Niet noodzakelijk.’

Nu herinnerde Kaji zich weer hoe zijn oude studievriend Kageyama hem de avond voor zijn mobilisatie met een vrouw op schoot had verteld: ‘Jij bent het archetype van de sentimentele humanist.’

Hij had toen in dubio gestaan of hij een herdershond zou worden. Nu was hij zo’n hond, en nu wist hij niet of hij zijn schapen wel achterna zou rennen.

18

Ongeveer twee weken later kwam het nieuws dat het garnizoen op Attu zich had opgeofferd.9 Op last van bedrijfsleider Kuroki hing overal waar gewerkt werd de vlag halfstok. Dit droevige bericht, zo kort na de dood van admiraal Yamamoto, was een zware schok voor iedereen in de mijn. Iedereen had alle optimistische meldingen van de voorafgaande maand voor waar aangenomen en als zoete koek geslikt.

De kranten indertijd verschenen met koppen zoals:

==

NIEUWE LUCHTMACHT INSP.-GEN. YASUDA: AANVALLEN OP AMERIKAANS VASTELAND ZEKER MOGELIJK. HEGEMONIE IN DE LUCHT.

NOORD-AUSTRALIË, NIEUW GUINEA GEBOMBARDEERD. TRANSPORTSCHEPEN, BASES VERNIETIGD.

V.S. LANDEN GROTE TROEPENMACHT OP ATTU. FELLE GEVECHTEN. VIJAND IN HET NAUW. JAPANSE ZEGE IN ZICHT.

BRITS-INDISCH LEGER IN BIRMA VERNIETIGD. BASTION MAUNGDAW INGENOMEN.

JAPANSE TROEPEN OP ATTU NEMEN INITIATIEF TEGEN GROTE OVERMACHT.

ZEVEN V.S. OORLOGSSCHEPEN GEZONKEN. ONZE MANNEN, DUIKBOTEN WINNEN ZEESLAG BIJ ATTU.

==

Maar toen, opeens, moest een eenheid van het ‘onovertroffen Keizerlijk Leger’ op een eenzaam eiland in de koude, noordelijke zee ‘zich opofferen’ in een ‘weergaloze demonstratie van doodsverachting’.

Kuroki liet het voltallige Japanse personeel van de mijn – meer dan tweehonderd man – aantreden voor het administratiegebouw en gaf een welsprekende herdenkingsrede, rijkelijk doorspekt met zinswendingen als ‘honderd miljoen gaan als één man in de aanval’ en ‘stuur kogels naar het front’. Bij de vraag ‘Wie zal Attu wreken?’ trilde zijn korte, corpulente lichaam van emotie. Zijn toespraak kwam er in het kort op neer dat de tragedie van Attu in direct verband kon worden gebracht met de laksheid waarmee het personeel in Laohuling zijn taak opvatte. Terwijl hij zich als een patriot stond te gedragen, vatte bij hem de mening post dat hij ook echt een patriot was. Zijn gevoelens overweldigden hem zo dat er zowaar een snik in zijn stem kroop. Het werd een schitterende redevoering, een superbe demonstratie van oprechtheid en loyaliteit.

Diezelfde dag zouden er elf man vertrekken om in dienst te gaan – zeven van ondergronds, vier van Personeel. Het nieuws van de nederlaag op Attu en de welbespraaktheid van de bedrijfsleider hadden een geladen stemming veroorzaakt. Onder spreekkoren van ‘Jullie gaan het winnen!’ marcheerden de elf onfortuinlijke ‘nederige schilden’10 de poorten van de mijn uit. Talloze collega’s van elke afdeling liepen op deze ‘bezielende, inspirerende’ dag mee naar het goederenstation in het dal om hen uit te zwaaien. Kaji vergezelde de vier van Personeel.

Bij het laadspoor stonden de familieleden van de aanstaande frontsoldaten en al hun buurvrouwen in drommen te wachten, papieren vlaggetjes in hun hand. Ze hadden nog even de tijd voor de trein zou vertrekken. De vier mannen van Personeel gingen voor Kaji staan.

‘Dank u voor alles wat u voor ons hebt gedaan.’

‘Maakt u zich geen zorgen. Ik kom weer behouden terug.’

Deze vier waren heus niet vergeten dat Kaji hen vanaf het moment dat hij op Personeel kwam werken had overladen met werk, zelfs voordat hij hun namen kende, maar dat was nog altijd te verkiezen boven het front. Kaji wist niet hoe hij moest antwoorden.

Slechts een van de vier was getrouwd. Zijn vrouw stond schril te praten en te lachen met haar buurvrouwen, haar gezicht zwaar opgemaakt om niet te laten zien dat ze de hele nacht had liggen huilen. Een soldatenvrouw huilt niet, en ze gedroeg zich alsof dat de enige vrouwelijke deugd was. Haar man stond met zijn plunjebaal onder zijn arm en een nietszeggende Oosterse glimlach op zijn gezicht te wachten tot het tijd was om te vertrekken. Zijn ongetrouwde metgezellen kletsten honderduit met hun vrienden maar keken om beurten op hun horloge, alsof ze wilden dat er aan deze beproeving maar gauw een eind kwam.

‘Kaji boft maar. Die hoeft zich over dienst geen enkele zorgen te maken.’

Het gefluister kwam van dichtbij en hij herkende de stem meteen. Hoogst ongebruikelijk was er van Furuya’s gezicht een onverholen afgunst af te lezen. De mannen en vrouwen om hen heen staarden Kaji aan. Die reageerde met een scheve grijns, als een boosdoener die zich bezint op de dwalingen zijns weegs.

‘Zouden ze ons naar de grens sturen?’ vroeg een van de nieuwe rekruten naast hem.

‘Ben je mal! Na de basistraining worden we allemaal gemobiliseerd en dan gaan we naar de Stille Oceaan.’

‘Dat is nog altijd beter dan naar de Aleoeten,’ zei een ander. ‘Zelfs als je de gevechten overleeft, sterf je van de kou, daar in het hoge noorden.’

‘Ja!’ zei weer een ander. ‘Lekker op rijkskosten de hoela dansen onder de palmbomen! Die Polynesische schonen zijn voor mij niet veilig. Vaders, sluit uw dochters op!’

Iedereen barstte in lachen uit, maar dat verstomde zodra de stationschef met zijn witte vlaggetje begon te zwaaien. De stoomfluit blies. Gedurende één ogenblik werd het gezicht van de vrouw van de getrouwde rekruut overweldigd door de wanhoop in haar hart. Met een stijve, verwrongen glimlach stapten alle rekruten in de achterste wagon. Sommige mensen begonnen te zingen.

‘Met hun gezichten, en hun stemmen...’11

De rekruten staarden naar één punt in de mensenmassa en riepen iets. Het gezang maakte de woorden onhoorbaar. De stoomfluit blies weer.

‘“Sterk zijn!” smeken vrouw en kinderen je...’

Met korte, spastische schokjes zette de trein zich in beweging. Op het moment dat de getrouwde rekruut zijn hand uit het raam stak, vergat zijn vrouw al haar voornemens om zich als een goede soldatenvrouw te gedragen en probeerde ze zich aan de trein vast te klampen.

‘Hun vlaggen zwaaien zij aan flarden...’

De achterblijvers op het perron zongen zo luid ze konden, maar het briesje opgeroepen door die zee van zwaaiende vlaggetjes stond in geen enkel verband met de mannen in de trein. Ze vertrokken. Ze gingen naar het front, ver buiten het bereik van alle gezang en elke vlaggenzee. Kaji voelde zijn lichaam trillen toen hij de hopeloosheid zag waaraan de vrouw van de getrouwde rekruut opeens ten prooi was gevallen. Hoeveel nachten had zij niet liggen huilen, hoeveel nachten had zij haar man geen stille verwijten liggen maken? En nu, tot slot, was er van haar hart niets overgebleven dan een zwartgeblakerde ruïne.

‘Hij is weg...’ fluisterde ze, haar ogen dwalend in de verte. ‘Hij is weg...’

Eindelijk besefte ze weer dat er iemand naast haar stond.

‘En hij komt vast niet meer terug,’ fluisterde ze weer. ‘Of dacht u van wel?’

Ze glimlachte flauw en liep weg.

Kaji vocht tegen zijn tranen. Door het waas voor zijn ogen zag hij Michiko op zich afkomen. Alsof ze op zoek was naar iemand die ze in lange tijd niet had gezien baande ze zich een weg door de mensenmenigte. Ze glimlachte, maar de tranen stroomden over haar gezicht.

‘Ik kan het niet helpen. Ik weet niet waarom, maar ik moet toch zó huilen...’

‘Ik ook.’

Waarschijnlijk komt het doordat we hebben gezien hoe gelukkig wij zijn en hoe ongelukkig anderen. En ook doordat ik niet denk dat ik ons geluk helemaal kan rechtvaardigen, dacht Kaji. Maar hij zei het niet.

De mensen begonnen zich te verspreiden. Strikt genomen ging het hun immers niet aan. Morgen is het misschien onze beurt, maar vandaag kunnen ze ons in elk geval niet afnemen.

Terwijl ze naast Kaji de heuvel op liep, werd Michiko overweldigd door dankbaarheid dat hij vrijstelling had. Als Kaji vandaag een van de rekruten was geweest die ze uitgeleide hadden gedaan, met wat voor gevoelens had ze dán hier gelopen? Terug naar huis, terwijl de man van wie ze hield die avond niet meer thuiskwam. En morgen ook niet, en overmorgen, en alle dagen daarna. Wat was ze blij dat ze zich daarover geen zorgen hoefde te maken!

‘Ik moet er niet aan denken hoe zíj zich voelt,’ fluisterde ze, doelend op de vrouw van de getrouwde rekruut. Kaji keek even op met sombere ogen en knikte zwijgend.

Voor het hoofdgebouw, waar het laantje door het bos begon, gingen ze uit elkaar.

‘Vanavond vroeg thuiskomen, hoor. Alsjeblieft!’

Kaji knikte weer en liep de richting van het hoofdgebouw uit. Al het leidinggevend personeel werd in het kantoor van de bedrijfsleider verwacht voor een aansporend woord.

In Kuroki’s kantoor was een discussie gaande over de oorlog. Waarom was Attu gevallen? Waarom hadden al die elitetroepen, van kolonel Yamasaki tot aan de laagste soldaat toe, verkozen zich dood te vechten? Wat voor strategische gevolgen zou de val van Attu met zich meebrengen?

‘Die hufters van een Amerikanen!’ Okazaki keek de tafel rond met de dwingende blik van een divisiecommandant tijdens een echte veldslag. ‘Om één enkel Japans regiment eronder te krijgen, moesten ze twintigduizend man12 inzetten, en toen hadden ze nog dik twee weken werk. Dat geeft je pas goed een idee hoe sterk ons leger wel is.’

‘Attu mag dan gevallen zijn, maar met zo weinig man zo’n groot vijandelijk leger een halve maand in het uiterste noorden vastpinnen – dat loont toch de moeite,’ zei Higuchi, de opzichter, zij het op een ietwat onzekere toon.

‘Voor ze bij ons kunnen komen, moeten ze eerst een hele serie eilanden een voor een veroveren, en tegen de tijd dat ze op de laatste aankomen, is de verdediging van Japan zelf zo sterk dat ze precies zijn waar we ze hebben willen,’ zei de andere opzichter, Koike, en hij sloeg op de tafel alsof hij dat listige plan de campagne zelf had uitgedacht.

Kawashima, de andere ploegbaas, was het hier roerend mee eens.

‘Precies! Op Attu verloren de Amerikanen zesduizend man, en dat is maar één eiland. Als we op dezelfde voet verdergaan, blijft er na drie eilanden van die twintigduizend Amerikanen niet veel over. Nou, er zijn ontiegelijk veel eilanden in de Stille Oceaan, dus als we dat daar ook volhouden, zegt een heel eenvoudig rekensommetje dat al hun soldaten dood zijn tegen de tijd dat ze bij Japan in de buurt komen.’

Dit was een buitengewoon aantrekkelijke veronderstelling. Toch keek niemand blij.

‘Wat ík niet snap is dat ze geen versterking hebben gestuurd. Dat was toch mogelijk geweest,’ uitte de sectieleider van Onderhoud zijn twijfels over de generale staf. ‘Ik kan me nauwelijks voorstellen dat ze onze jongens zomaar aan hun lot hebben overgelaten.’

‘Ja, waar was onze vloot? Waarom zorgde die niet voor ondersteuning?’ vroeg zijn collega van Materiaal. Ook hij klonk twijfelachtig. ‘Als ze met volle kracht vooruit waren gestoomd, het kan niet schelen waarvandaan, dan waren ze beslist op tijd gekomen.’

‘Er wordt hard gevochten in het zuiden van de Stille Oceaan, dus de vloot is daarheen,’ zei Transport op besliste toon. ‘En als we daar eenmaal gewonnen hebben, kunnen we ons best nóg een of twee Attu’s veroorloven.’

Deze mening werd met algemene instemming begroet. Iedereen had een bijna bijgelovig vertrouwen in de ‘Onoverwinnelijke Gecombineerde Vloot’.

‘Maar hoe je het ook bekijkt, de bevoorradingslijnen zijn te lang,’ mengde Okishima zich voor het eerst in het gesprek. ‘Die moeten veel korter worden gemaakt. Een simpel tekort aan transportcapaciteit kan ons de kop kosten.’

‘Te lang? Te lang? Wie praat er over te lang? Zolang we maar overwicht hebben in de lucht en op zee is bevoorrading geen probleem,’ zei Okazaki.

Hij leek helemaal ontspannen, maar wanneer hij naar Kaji keek, blonk er een gevaarlijk licht in zijn ogen dat zei: ik zal jou eens even op je nummer zetten, hier waar iedereen bij is. Kaji voelde wel aan wat Okazaki in de zin had en hield zich stil. Om op een dag als vandaag, met zulk tragisch nieuws van het front, iedereen aan zijn kop te gaan zeuren over het grote verschil in productiecapaciteit tussen Japan en Amerika en de negatieve invloed daarvan op de oorlog zou gelijkstaan aan zelfmoord.

Het Keizerlijk Leger – daar was iedereen het roerend over eens – zou ergens een beslissende veldslag forceren en op die manier deze ongekend zware oorlog tot een zegevierend einde brengen. De mannen in het kantoor wisten geen van allen dat de ‘Onoverwinnelijke Gecombineerde Vloot’ waarop zij al hun hoop hadden gevestigd tot op de dag af een jaar tevoren zijn lucht- en zeeoverwicht in één zeeslag aan de vijand had prijsgegeven.13

Tijdens deze oorlogsconferentie had bedrijfsleider Kuroki in een ander vertrek een lang telefoongesprek gevoerd met het hoofdkantoor, maar nu kwam hij terug. Toen hij zag dat zijn gehele staf aanwezig was, begon hij meteen aan zijn praatje, dat als onderwerp had: ‘De Gehele Mijn Valt Als Eén Man Aan.’ Dit was niets anders dan een opgewarmde versie van de vaderlandslievende redevoering die hij die ochtend voor het voltallige personeel had gehouden, dus er zat kraak noch smaak aan. Meestal hebben oude rotten aan zulke stichtelijke praatjes toch al een broertje dood, en in deze mijn ging het al niet anders. Aanvankelijk luisterden ze gedwee, uit respect voor de dappere soldaten die zich op dat afgelegen eiland in het hoge noorden hadden opgeofferd, maar algauw dwaalde hun aandacht af. Higuchi geeuwde onbedaarlijk, Okazaki was in slaap gevallen, Koike haalde het vuil zorgvuldig onder zijn nagels weg en Kawashima pulkte bedachtzaam in zijn neus. De man van Materiaal zat doelloos in zijn agenda te bladeren en Transport deed een spelletje met lucifers. Okishima blies rookkringetjes – eerst een zo groot als zijn pols, onmiddellijk gevolgd door een zo klein als zijn vinger, terwijl Kaji voortdurend met een vinger op het tafelblad schreef. Moet je dat stelletje eens zien, dacht Kuroki. Er is er niet een bij die hart voor de zaak heeft. Vooral Okazaki’s middagdutje irriteerde hem mateloos. Die vent had het de laatste tijd veel te hoog in de bol.

Kuroki maakte abrupt een eind aan zijn praatje en besloot de schroeven iets vaster aan te draaien.

‘De heren lijken zich te vervelen. Laat ik het dan over iets interessanters hebben. Laat ik het hebben over het fenomeen waarbij je een en een kunt blijven optellen zonder ooit aan twee te komen. Onmogelijk, zeggen jullie? Niet volgens de manier waarop jullie rekenen. Tot voor kort lag het probleem bij Personeel, dus laten we dat voor het gemak even “1” noemen. Maar nu gaan er elke dag veel meer mensen aan het werk dan voorheen. Dat noemen we “plus x”. Je zou dus verwachten dat onze ertsproductie dan “1 + x” zou zijn, maar dat is niet zo. Hoe zou dat komen, denken jullie?’

Higuchi voelde de ogen van de bedrijfsleider op zich rusten, dus hij gaf antwoord.

‘Dat komt doordat het steeds moeilijker wordt om de stenen de grond uit te krijgen. Dat gaat niet altijd volgens de berekeningen. En we hebben niet genoeg mensen en materiaal om nieuwe ertsaders te openen.’

‘Is dat de enige oorzaak?’

‘Bij mij is het zo’n beetje hetzelfde,’ zei Koike, ‘behalve dat mijn sector verder weg ligt. Als ons transport en ons gereedschap een beetje beter geregeld waren...’

De sectieleiders van Transport en Materiaal begonnen bijna tegelijkertijd te protesteren, maar de bedrijfsleider liet ze niet aan het woord.

‘Nee, even wachten. Jullie zijn er altijd als de kippen bij om de schuld op iemand anders af te schuiven–’

Maar daar haakte Okazaki mooi op in.

‘Dat doen we niet omdat we dat zo leuk vinden, meneer Kuroki. Om een lang verhaal kort te maken, Personeel zorgt wel voor meer koelies in de mijn, maar dat wil nog niet zeggen dat ze daar ook de handen uit de mouwen steken.’

Okazaki loerde met zijn grote, witte ogen naar Kaji. Die had met een vinger op het bureaublad geschreven: ‘De invloed van diverse niet-economische factoren op de productie van ijzererts.’

Kuroki’s wenkbrauwen wipten omhoog.

‘Daar moet jij toch op toezien, Okazaki, dat ze werken? Sinds wanneer is dat veranderd?’

Maar Okazaki liet zich niet uit het veld slaan.

‘Daar hebt u volkomen gelijk in. Dat is míjn werk. Maar telkens als ik mijn mensen een beetje aanspoor, krijg ik klachten van Personeel.’

Kaji en Okazaki staarden elkaar recht aan. Het was of hun blikken op elkaar botsten. Toen stak Okazaki zijn vierkante kin agressief uit en wendde zijn ogen langzaam af om de bedrijfsleider aan te kijken.

‘En als het nou bij klachten bleef, zat ik er niet mee, maar als de heren op Personeel in een slechte bui zijn, sturen ze ons minder koelies. Kijk, en daar zit ik wél mee!’

‘Nou moet je even wachten!’ Okishima’s felle ogen schoten in Okazaki’s richting. ‘Ik ben verantwoordelijk voor de dagelijkse opkomst, en heb ik daar ooit mee gerotzooid? En ík ben altijd in een slechte bui!’

‘Vraag dat maar eens aan meneer de professor. Kijken wat die zegt.’

Kaji tikte met het tipje van een sigaret op het bureau.

‘Okazaki probeert me op stang te jagen in de hoop dat ik iets stoms zeg–’

‘Beseffen jullie wel waar jullie zijn?’ schreeuwde Kuroki, blauwe aderen kloppend in zijn slapen. ‘Jullie zijn de onderofficieren van het thuisfront! Aan het echte front moeten officieren zich opofferen omdat jullie er een zootje van maken! Neem je in acht!’

Okazaki sloeg zijn armen over elkaar en zakte chagrijnig onderuit op zijn stoel. Kaji’s vinger schreef weer iets op het bureaublad, maar dit keer waren zijn krabbels niet als karakters herkenbaar. Het liefst had hij Okazaki bij kop en kont opgepakt en hem als vulling voor een mijnschacht gebruikt. De herinnering aan de vreselijke moedeloosheid op het gezicht van de vrouw van de rekruut liet hem niet met rust. Hij komt vast niet meer terug!

Wat zou Michiko hebben gezegd als ík naar het front was vertrokken? Wanneer zien we elkaar ooit nog terug?

‘Hoe valt dat te verklaren, Kaji?’ hernam de bedrijfsleider op iets zachtere toon. ‘Sinds hun lonen zijn gestegen, melden de koelies zich wel, maar harder werken doen ze nauwelijks.’

Kaji keek tersluiks naar Okishima. Diens antwoord stond op zijn gezicht geschreven. ‘Als je gelooft dat de koelies op een loonsverhoging reageren zoals jij verwacht, heb je het goed mis.’

Op Okazaki’s gezicht stond iets anders te lezen. Eigen schuld! Had je maar beter moeten luisteren! Ik heb het je toch gezegd toen je samen met die Mongoolse wind dit kantoor binnenviel?

‘Om te beginnen,’ zei Kaji, ‘werken koelies alleen tot ze genoeg verdiend hebben om te kunnen eten, en de rest kan ze niet schelen; daarna lummelen ze maar wat rond. Zo denkt Okishima erover, en Okazaki en Kawashima zijn het althans gedeeltelijk met hem eens. Maar ik weet niet of dat wel waar is.’

‘Wat denk jij dan?’

‘Kaji zei net hoe ik erover dacht,’ zei Okishima, die naast Kaji zat. ‘Laat mij dus uitleggen hoe hij erover denkt. Kaji denkt dat dit onvermijdelijk is omdat we nog in een overgangsperiode zitten. We zullen het volledige effect alleen zien als het koppelbaassysteem volledig is afgeschaft. En daar zit iets in, moet ik toegeven.’

‘Het gaat langzaam, maar de eerste resultaten zijn er,’ zei Kaji.

Kuroki knikte.

‘Daarom wil ik dat u me nog wat meer tijd geeft.’

‘Wat mij betreft kun je je gang gaan. Maar de oorlog staat het niet toe.’

Kaji zei niets. Precies, de oorlog. Alles werd altijd teruggevoerd op de oorlog.

‘Daarom ook moet ik jullie opdracht geven de problemen gezamenlijk op te lossen.’

‘Dat is waar. De oorlog staat geen seconde tijdverlies toe,’ zei Kaji, meer tegen zichzelf dan tegen de anderen. ‘Misschien snappen de koelies dat beter dan wij.’

‘Hoe bedoel je?’

Kaji staarde de bedrijfsleider aan van onder zijn wenkbrauwen. Hoe bedoel je? Moest hij dat nog vragen? Duizenden mannen die zich hadden doodgevochten op Attu. En duizenden vrouwen die daar bittere tranen om stortten. Had deze man er ooit over nagedacht waar dat allemaal voor nodig was?

In China speelden zich taferelen af die honderden malen zo tragisch waren, maar als deze man over Attu al niet nadacht, waarom zou hij dan over Chinezen wél nadenken? Het verdriet van de Chinese vrouwen die zich vanavond weer zouden neerleggen op een eenzaam bed kwam geen moment bij hem op. En dit was de man die de productie wilde opvoeren om Attu te wreken!

‘Dit zijn zomaar wat ideeën van me, zonder enkele basis. Waarom zouden Chinese arbeiders meewerken aan een Japanse oorlog? Er zijn er die met ons Japanners samenwerken en op die manier een heel comfortabel leven leiden, en er zijn er die alleen in leven zijn gebleven door zich in het onvermijdelijke te schikken. Maar er zijn er ook die daarbuiten vallen. Net zoals alle pogingen om de Shintogodsdienst in Mantsjoekwo in te voeren mislukt zijn, zijn alle pogingen om Chinezen te gebruiken voor een Japanse oorlog–’

Onder de tafel gaf Okishima een trap tegen zijn been. Hou toch godverdomme je bek! Kaji schrok. Ik heb mijn mond weer eens voorbijgepraat, dacht hij. Hij maakte zijn zin niet af.

‘Ik vraag je niet naar die twijfelachtige ideeën van je,’ zei de bedrijfsleider kregelig. ‘Ook in de moeilijkste situatie dienen we de feiten recht in de ogen te kijken. Daarom vraag ik je wat voor concrete maatregelen we moeten nemen om de problemen op te lossen.’

Kaji zei niets.

‘Wel?’

Kaji hield zijn mond stijf dicht. De bedrijfsleider wist dat hij de volgende dag door het hoofdkantoor hard op zijn vingers zou worden getikt omdat hij zijn productiequotum voor deze maand niet had gehaald. De tragedie van Attu was een goed excuus om in woede uit te barsten.

‘Zijn jullie echt zo incompetent, of lijkt dat maar zo? Als je niet weet wat je nog meer kunt doen, zeg dat dan eerlijk. En niet langs een omweg, maar recht voor zijn raap!’

Kaji trok bleek weg. Hij wendde zijn gezicht naar de bedrijfsleider en keek hem strak aan, zonder zelfs maar met zijn oogleden te knipperen.

‘Tja, als u er echt ten koste van alles vaart achter wilt zetten, laat u ons geen keus,’ zei Okishima met een grijns. ‘Dan grijpen we net zoveel koelies als we kunnen vinden en we verhogen de absolute hoeveelheid erts die ze moeten produceren, en dan leggen we er de zweep overheen om er zeker van te zijn dat ze dat ook doen. Dat is het stompzinnigste plan dat je kunt bedenken, dus ik neem aan dat het wel ergens in goede aarde zal vallen.’

‘Stompzinnig of niet, zolang het werkt, doe je het maar zo.’

Ik kan nu niet meer terug. Zo zou je de woorden van de bedrijfsleider kunnen vertalen.

Okazaki lachte grimmig. Stompzinnig zei je? Zolang je maar weet dat we het nu op míjn manier gaan aanpakken. Want dat is de enige die werkt, dat hebben jullie nou ook wel door.

Deze wanstaltige conclusie bracht de vergadering tot een eind. De mannen stonden op, maar de bedrijfsleider vroeg Kaji en Okishima nog even te blijven. Okazaki, zweep tikkend tegen scheenbeschermer, was de laatste die het kantoor verliet.

De bedrijfsleider streek met zijn hand over zijn kalende schedel en keek Kaji aan. Van zijn dreigende houding van daarnet was niets meer te bespeuren.

‘Waarom kijk je zo onvoldaan, Kaji? Je moet niet denken dat ik jouw en Okishima’s werk niet waardeer. De ploegen die je hebt ontbonden – en dat was een heel kranige beslissing, dat moet ik er even bij zeggen – leveren uitstekend werk, dat weet ik heel goed. En ik geef toe dat jullie werk op Personeel met de dag betere resultaten afwerpt. Dat is allemaal te danken aan de inspanningen van jullie twee, dat ben ik heus niet vergeten. Maar de verantwoordelijkheid voor deze mijn is een zware last. De oorlog staat geen seconde stil.’

Okishima blies een grote rookkring uit en draaide zich om.

Kaji zei koeltjes: ‘Dank u wel, meneer Kuroki. Ik weet zeker dat we dit compliment niet hebben verdiend.’

De bedrijfsleider had een grote hekel aan de plotselinge veranderingen in Kaji’s houding. Die kille hoffelijkheid van hem werkte hem op zijn zenuwen. Het toonde duidelijk een gebrek aan respect voor zijn meerderen. Maar hij liet het maar gaan. Zolang je wist hoe je met hem om moest gaan, had Kaji zijn nuttige kanten. En dat was heel belangrijk, vooral nu.

9. het nieuws dat het garnizoen op Attu zich had opgeofferd – bij de Slag om Attu in mei 1943 vochten de Japanners zich letterlijk dood en degenen die niet sneuvelden pleegden zelfmoord. Dit was de eerste keer tijdens de oorlog dat het Japanse hoofdkwartier het eufemisme gyokusai (‘als een juweel uiteenspatten’) gebruikte; de Amerikanen noemden het ‘banzai-aanvallen’. Deze vertaling gebruikt de uitdrukkingen ‘zich opofferen’ en ‘zich doodvechten’.

10. nederige schilden – synoniem voor ‘soldaten’. Ontleend aan een destijds populair gedicht uit de achtste-eeuwse bloemlezing Man’yōshū: ‘Zonder één keer om te zien, / vertrek ik om mijn heer te dienen / als zijn nederige schild.’

11. Met hun gezichten, en hun stemmen – eerste regel van het lied ‘Gebed bij dageraad’ (‘Akatsuki ni inoru’) uit 1940, dat vaak tot afscheid werd gezongen als soldaten naar het front vertrokken.

12. twintigduizend man – op Attu waren de Amerikaanse troepen niet 20.000, maar ongeveer 15.000 man sterk, en hun verliezen bedroegen niet 6000 man, maar 549 doden en 1148 gewonden, tegenover 2900 Japanse doden.

13. De mannen in het kantoor wisten geen van allen... – op 5 juni 1942 verloor de Japanse marine tijdens de Slag bij Midway 4 vliegdekschepen, 1 kruiser en 248 vliegtuigen, om nog maar niet te spreken over de ongeveer 3000 doden. Op last van premier Tōjō werd deze nederlaag en de betekenis daarvan voor het verloop van de oorlog angstvallig verborgen gehouden voor de Japanse bevolking. Het Keizerlijk Hoofdkwartier kondigde op 10 juni aan dat Japan door deze zeeslag ‘absoluut overwicht in de Stille Oceaan’ had weten te verkrijgen, waarop de enthousiaste bevolking van Tokyo een lampionnenoptocht organiseerde.

19

‘Heb je soms een gaatje in je hoofd?’ vroeg Okishima terwijl ze naar beneden liepen, terug naar Personeel. ‘Deze mijn leeft voor de oorlog, en dan ga jij zitten zeuren over de oorlog zus en de oorlog zo. Hoe kun je zo stom zijn?’

‘Maar het is toch zo!’ Kaji keek Okishima nijdig aan. ‘Na de loonsverhoging hebben de koelies zich weer aangemeld en zijn ze de mijn weer ingegaan. Ze werken alleen niet veel harder. Dat komt niet door de typische koeliementaliteit waar jij en Okazaki het steeds over hebben. Nou ja, dat zal er ook wel een beetje bij komen. Maar de kern van de zaak is dat die hele oorlog ze koud laat. Als het hun eigen oorlog was, lagen de zaken anders. Dan zouden ze werken dat de stukken ervanaf vliegen.’

‘Nou, dan moet jij me eens vertellen: is dit onze oorlog? Ik bedoel: van jou en van mij? Met die ideeën van jou is geen land te bezeilen, dat meen ik echt.’

Als antwoord schopte Kaji een steen uit de weg.

‘Als je zulk soort dingen zegt, graaf je alleen een kuil voor jezelf. Kijk voortaan uit, wil je?’

‘Nou, hoe denk jij dan over de oorlog, diep in je hart?’

‘Ik denk helemaal niks!’ kaatste Okishima terug. ‘Ik ben een gewone burgerman, op zijn tijd goed, op zijn tijd slecht, en mijn eigen hachje gaat bij mij voor alles.’

‘En zo moet ik ook worden – is dat wat je wilt zeggen?’

‘Nee, dat zeg ik niet! Jouw achtergrond is een tikje beter dan de mijne, dat zie ik wel, maar jij overdrijft. Je bent net een volbloed, en op lange afstanden is een volbloed niet geschikt als pakpaard. Wees voorzichtig, is mijn boodschap.’

‘Zullen we dan eens zien wie de langste adem heeft?’

Ze waren op het vierkante plein voor Personeel gekomen. Kaji bleef staan en keek Okishima recht in zijn scherpe ogen.

‘Want hoe je het ook wendt of keert, we kunnen geen van beiden aan de oorlog ontkomen.’

‘Nou nou! Omgaan met een humanist is niet bepaald een lolletje. Goed, laat jij maar eens zien hoe iemand op de juiste manier kan leven als het echt menens wordt. Ik bedoel: iemand die al eens een morele miskleun heeft begaan,’ grijnsde Okishima.

Boven hun hoofd pakten dikke, zwarte donderwolken zich samen.

==

Die avond onweerde het vreselijk, een teken dat de zomer was gearriveerd. De regen viel nog niet of hij klonk al als een bruisende rivier. Een verblindende bliksemflits, onmiddellijk gevolgd door een donderklap, spleet het donkere bos in tweeën. Het huis schudde ervan.

‘Wat een knal!’ Kaji stond bij het raam naar buiten te kijken. Michiko ging naast hem staan. ‘Ik wist niet dat bliksem in de bergen zo eng kon zijn. Hij slaat toch niet in op ons huis?’

Kaji legde een arm om haar schouder, maar hij had te veel aandacht voor de met bakken uit de hemel stortende regen om naar Michiko’s benauwde gezicht te kijken.

‘De daken van de barakken lekken als een zeef,’ zei hij.

‘O, dat was ik helemaal vergeten!’ riep Michiko op praktisch hetzelfde moment. ‘Ik moet de kippen binnen halen! Die kwam meneer Okishima vandaag brengen. Ze zitten in een krat, dus ik denk niet dat ze erg nat zijn geworden.’

Michiko vergat al haar angst en rende door de keukendeur de tuin in. Kaji wilde achter haar aan, maar liep weer terug naar het raam. Dit was geen moment om je zorgen te maken over kippen. Mensen, dat was misschien een andere zaak. Er waren tientallen barakken waar de regen vrij spel had. Opdracht geven aan Onderhoud om iets aan die lekken te doen was een deel van Kaji’s werk, maar zijn verantwoordelijkheid hield daar niet op. Hij moest er ook op toezien dat de reparaties daadwerkelijk plaatsvonden. Als hij zich toch nat liet regenen, diende hij dan niet in de eerste plaats daar poolshoogte te nemen?

Maar Kaji ging helemaal nergens heen. Hij bleef gewoon uit het raam kijken. Wat was het toch fantastisch om geen vinger uit te steken! Iets dreef hem in de richting van de keukendeur. Michiko kwam hijgend en puffend aangelopen met een krat met twee kippen in haar handen. De kippen waren nog zo goed als droog. Michiko was drijfnat.

‘Het plenst zo hard, ik zou er bijna schik in krijgen,’ hijgde ze. Ze schudde een keer met haar haren zodat de druppels eruit vlogen. ‘Zo, nu kunnen de kippen ook met een gerust hart slapen. Weet je, normaal voel ik dit niet, maar nu opeens wel. Weet je wat ik bedoel? Ik vind het zo heerlijk om een eigen huis te hebben waar we ons geen zorgen hoeven te maken over weer en wind.’

Terwijl ze haar haren droogde, ging haar borst nog op en neer. Met stralende ogen keek ze naar Kaji op.

‘We moeten een hok voor ze maken zodat ze voortaan lekkere eitjes voor ons kunnen leggen.’

‘Ja, ik zal ervoor zorgen dat je bij ze kunt komen zonder nat te worden.’

Kaji pakte een badhanddoek en droogde haar van top tot teen af. De oorlog had zijn sporen nog niet op haar zachte witte huid achtergelaten. Sterker nog, de hele oorlog leek aan haar voorbij te zijn gegaan! Ze liep over van de vreugde die ze schepte in het dagelijkse leven.

Een bliksemflits hulde de kamer in een eigenaardig wit licht. De lampen flikkerden aan en uit. De donderklap volgde haast gelijktijdig en het hele huis schudde op zijn grondvesten. Michiko’s ogen schitterden opgewekt en toch teder. Ik heb die reparatieopdracht al tijden geleden gegeven, dacht Kaji. Tot drie keer toe zelfs. Hij is misschien nog niet uitgevoerd, maar ik heb mijn best gedaan. De donder rolde weer over het huis. Voor zijn ogen deinden Michiko’s blanke borsten op en neer. Zonder een moment te aarzelen sloeg hij zijn armen om haar heen en troonde hij haar mee naar de slaapkamer.

Een houtskoolbrander die gedurende een heel jaar in de bergen geen vrouw heeft aangeraakt had geen dringender behoefte kunnen hebben dan Kaji nu. Toen hij eindelijk uitgeput naast Michiko lag, wiste die hem het zweet van zijn voorhoofd.

‘Dat was geweldig!’ fluisterde ze met een stem hees van vermoeidheid en geluk. ‘Waarom, zo opeens?’

‘De regen,’ hijgde Kaji, net zo hees. ‘De regen maakte me geil. Die waste al mijn gedachten weg, tot alleen jij overbleef.’

Maar met de intuïtie van een vrouw die haar man liefheeft, voelde Michiko dat er nog iets anders meespeelde.

‘Er is iets gebeurd, hè?’

Kaji begroef zijn gezicht in het zachte vlees van haar hals. De zoete geur van haar huid had hem sentimenteel gemaakt.

‘O, ik wist het allemaal weer eens zo goed. Ze zullen er inmiddels wel achter zijn, dacht ik. Japanners die Chinezen voor zich laten werken, en nog wel voor de oorlog, dat kan nooit goed gaan. Dat hadden ze van tevoren kunnen weten. Dacht ik. Die dag dat ik je vroeg of je met me wilde trouwen, toen heb ik allerlei fraaie theorieën verkondigd, weet je nog wel? Nou, sindsdien heb ik geen stap vooruitgang geboekt, en ik weet niet waarom. Nu lijkt het of ik de koelies onder mijn hoede heb genomen louter en alleen om van jouw liefde te kunnen genieten. En op wat voor manier doe ik dat? Ik laat jou ploeteren in de regen terwijl ik met mijn handen in mijn zakken toe sta te kijken. Zo is het toch? Maar het wordt nog erger! Misschien dat ik me alleen maar zo voor de koelies uitsloof om me ervan te verzekeren dat ze vlug meer gaan produceren, zodat ik snel promotie kan maken.’

Hij zag het koude gezicht van de vrouw van de rekruut nogmaals voor zich, geprojecteerd op de warme, blanke huid van Michiko’s hals. ‘Hij komt vast niet meer terug.’ Maar ík hoef lekker niet, mevrouw! Ik blijf thuis, in bed met mijn vrouw, mijn verrukkelijk ruikende vrouw, en ik zeg tegen haar wat ik wil.

Michiko sloeg een blote arm om zijn hals en keek hem recht in de ogen terwijl ze zijn rug en zijn flanken streelde. In het flikkerende licht van de bliksem omhelsden de man en de vrouw op het wandbord elkaar nog steeds extatisch.

‘Leg je er nou eens bij neer,’ fluisterde ze even later. ‘Waarom moet je je altijd alles zo persoonlijk aantrekken? Je kunt nu eenmaal niet in je eentje de oorlog opzijschuiven. Dat is onbegonnen werk! Als je daar de hele tijd over in zit, heb je geen leven meer. En dat wil ik niet, hoor! Het is míjn leven toch ook? We leven allebei nog. Goed, het is oorlog en misschien staat ons nog de grootste ellende te wachten. Maar hoe erg het ook wordt, we geven de moed niet op en we leven verder. Je best doen om vergissingen te vermijden, niet opgeven, door blijven leven – dat is leuk! Vind je niet?’

Kaji knikte. Als er al leuke dingen bestonden, kon hij echt geen andere verzinnen.

In de mijn liep alles echter op rolletjes. Gaandeweg meldden zich meer koelies aan voor ploegendienst en de productiecijfers stegen langzaam maar zeker. De manier waarop de bedrijfsleider Kaji behandelde was wisselvallig maar in het algemeen welwillend. Kaji werkte vlijtig door.

Een tijdlang gebeurde er helemaal niets.

20

Op een dag in juli kreeg Kaji een telefoontje van de bedrijfsleider: hij en Okishima moesten naar zijn kantoor komen, en wel nu. Zelfs als er geen haast bij was, had Kuroki de gewoonte iedereen ‘nu’ te ontbieden. Hij leek te denken dat een ondergeschikte altijd onmiddellijk op de orders van zijn chef diende te reageren, zonder te vragen waar het om ging. Okishima was de deur uit om de barakken te inspecteren. Kaji keek uit het raam en baalde. De hemel was een gloeiend hete koepel van wit vuur. De zon stond op zijn hoogste punt.

Vanaf Personeelszaken gezien leek het maar een kippeneindje tot het hoofdgebouw, maar in die paar minuten dat Kaji de helling opliep, zweette hij zo erg dat je hem wel uit had kunnen wringen. Bomen en planten lieten amechtig hun blaadjes hangen. Bij elke stap die hij nam, woei er een wolkje stof op. Alles zinderde in deze schroeiende hitte. In deze braadpan liep zelfs het schrille gezang van de cicaden gevaar om aan te bakken.

Voor het hoofdgebouw stond een motor met zijspan geparkeerd. Dat gebeurde maar zelden. Het was maar een heel gewone zijspancombinatie, wit gelakt en zonder enige kentekens, maar toch werd Kaji opeens overvallen door een duister voorgevoel. Was het oproepbriefje voor hem en Okishima dan toch gekomen? Nee, dat bestond niet! Hij dacht ogenblikkelijk terug aan de directeur van Mijnbouw en aan de manier waarop hij, Kaji, voor hem door de knieën was gegaan. Nee, dat was onmogelijk! Wat ging de fabriek erop vooruit om Kaji alsnog te belazeren? Niets toch zeker? En datzelfde gold voor Okishima. Voor hem had de bedrijfsleider ongetwijfeld ook een speciale vrijstelling aangevraagd.

Nog voor hij bij Kuroki’s kantoor was gekomen, hoorde hij al het geluid van lachend pratende stemmen. Ook dat gebeurde maar zelden. Het ging vast over iets heel interessants. Kaji wiste zich het zweet van zijn voorhoofd en wierp een vragende blik naar de man van Algemene Zaken, die dicht bij de deur van het kantoor zat.

‘Lastig bezoek,’ fluisterde die. Met andere woorden: bereid je voor, want dit wordt geen pretje.

Kaji deed de deur open. De vlijmscherpe blik die hem doorboorde, paste slecht bij die lachende stem. Het bezoek bestond uit twee mannen in het uniform van de Militaire Politie.14 Diep weggezakt in een leren fauteuil zat een magere officier, die Kaji bestudeerde met de kille blik van een slang. De ander was een sergeant. Hij zat met zijn benen wijd en zijn zwaard verticaal daartussenin, met de punt op de vloer. Zijn hele lichaam was één brok spier.

Toen de bedrijfsleider Kaji aan hen voorstelde, reageerde de officier met een uiterst kort knikje. De sergeant gunde hem zelfs die eer nog niet.

‘Deze heren van de Militaire Politie komen uitstekend nieuws brengen, Kaji,’ zei de bedrijfsleider op kruiperige toon. ‘Om ons te helpen onze productie zo snel mogelijk te vergroten stelt het leger ons zeshonderd man ter beschikking als speciale arbeidskrachten.’

‘Met speciale arbeidskrachten bedoelt u...’

‘Gevangenen uit Noord-China,’ zei de magere kapitein, die Kōno heette.

‘Op het hoofdkantoor is de directeur van Mijnbouw het leger hiervoor ook bijzonder erkentelijk,’ vulde de bedrijfsleider aan.

‘Dat wil ik graag geloven!’ Kapitein Kōno’s dunne lippen plooiden zich in een glimlach. ‘Gevangenen zijn heel economisch in het gebruik. Je hoeft ze alleen maar te eten te geven.’

Kaji stond even versuft te kijken. Zijn oog viel op een cicade die op de ruit zat te schrillen op een manier die de hitte nog benauwender maakte.

Wat voor uitstekend nieuws? De zorg voor gevangenen viel niet onder de verantwoordelijkheid van Personeelszaken. Denken ze soms dat we voor het leger werken?

‘Wat u zegt!’ stemde de bedrijfsleider in. ‘Met het huidige personeelstekort in de mijn komt dit gulle gebaar als geroepen. Het is meer dan we mochten hopen.’

‘Een lot uit de loterij, hè?’

Kapitein Kōno glimlachte weer dunnetjes.

‘Dus, Kaji, jij en Okishima kunnen meteen voorbereidingen treffen om de speciale arbeidskrachten te ontvangen.’

Er stond een frons op het voorhoofd van de bedrijfsleider. Hij was licht bezorgd. Je wist maar nooit wat Kaji eruit zou flappen, vooral niet als hij zo stil was. Dat was een heel irritante gewoonte van hem.

‘Op welke manier, had u gedacht?’

‘Die instructies zal ik nu geven,’ mengde sergeant Watarai zich voor het eerst in het gesprek. ‘En ik zeg alles maar één keer. Let dus goed op. Nummer een: speciale arbeidskrachten mogen nooit in contact komen met gewone koelies. Nummer twee: hun onderkomens moeten worden omgeven door een afrastering van sterk prikkeldraad en dienen te allen tijde bewaakt te worden. Het prikkeldraad moet constant onder stroom staan. Is dat duidelijk? Voedsel en werkzaamheden laten we volledig aan de Laohulingmijn over, zolang er maar streng op wordt toegezien dat er nooit iemand ontsnapt. De personeelschef van een kolenmijn in het noorden is ooit zwaar bestraft omdat hij gevangenen heeft laten ontsnappen. Onthoud dat goed. Hoeveel volt kunt u op het prikkeldraad zetten, meneer Kuroki?’

‘3300.’

‘Goed.’

Watarai staarde Kaji strak aan, met de blik van een politieagent die een verdachte toespreekt.

‘Tenzij zich speciale omstandigheden voordoen, kom ik de gevangenen vandaag over een week brengen. De precieze tijd laat ik nog wel weten.’

Neem me niet kwalijk, sergeant, maar toezicht houden over gevangenen doe ik niet. Die verantwoordelijkheid neem ik niet op me. Dat had Kaji eigenlijk willen zeggen. Hij had het wel een paar keer geprobeerd, maar de woorden kwamen zijn mond niet uit. Kaji was bang. Als hij zoiets zei, waren de problemen niet te overzien. Om te beginnen zou de bedrijfsleider, om zijn gezicht te redden, hem wegsturen van de mijn, en dan kon hij naar zijn vrijstelling wel fluiten. Hij wist echter drommels goed dat dat niet het enige was waarvoor hij bang was. Hij huiverde voor de twee militairen die voor hem zaten, met achter hen de enorme organisatie van het leger. Hij schaamde zich dood om het te bekennen, maar hij kwam er niet onderuit. Het was alsof die twee lichamen een onweerstaanbare oppressie, een absolute autoriteit, uitstraalden. Maar dat was niet de enige reden. Watarai was een fanatiek beoefenaar van kendo15 – dat bleek duidelijk uit de ontvellingen veroorzaakt door het masker en de eeltplekken van de handschoenen. Geconfronteerd met dat als staal getemperde lichaam en de naar bloed en zweet stinkende, meedogenloze wreedheid die daar elke seconde van uitging, was Kaji de schrik om het hart geslagen. Zulke fysieke angst voelde hij bijna nooit, maar deze keer was hij werkelijk bang. Hij was als een hond die afdruipt met de staart tussen de benen, nog voor het gevecht begint. Hij walgde van zichzelf.

Het zweet dat op zijn huid was komen te staan tijdens de weg omhoog, veranderde in ijskoude druppels die van zijn borst naar zijn buik en van zijn rug naar zijn billen gleden.

‘Begrepen?’ herhaalde Watarai.

‘Goed. Ga dan maar gauw aan de slag,’ zei de bedrijfsleider en wees met zijn kin naar de deur.

‘Een week is misschien niet voldoende,’ zei Kaji. Het was alleszins voldoende. Drie dagen waren meer dan genoeg. Hij zei het alleen omdat hij het niet laten kon. Het was zijn krenterige aard. Hij voelde zich steeds ongelukkiger worden.

‘Hij kijkt niet erg blij,’ zei kapitein Kōno met een blik naar Watarai. ‘Ik ken een kolenmijn die wél interesse heeft. Zullen we ze daar maar naartoe sturen?’

De bedrijfsleider schrok zich wild.

‘Dat ben ik niet van je gewend, Kaji! Anders ben je altijd zo voortvarend. U moet het hem maar niet kwalijk nemen, kapitein Kōno. Kaji maakt altijd bezwaren, maar hij doet zijn werk uitstekend. Vooruit, Kaji! Geen commentaar nu. Vlug aan je werk!’

Kaji bleef weerbarstig staan, in een uiting van passief en volslagen zinloos protest.

‘Kom, sergeant. We moesten maar weer eens gaan,’ zei Kōno, zonder enige aanstalten te maken om overeind te komen uit zijn comfortabele fauteuil.

De bedrijfsleider rende ijlings naar de deur om de man van Algemene Zaken opdracht te geven gauw voorbereidingen te treffen voor het onthaal.

Zo ging het altijd. Wanneer legerofficieren of regeringsfunctionarissen een ‘inspectiebezoek’ aan de mijn brachten, werd er in allerijl een Chinees feestmaal besteld in het dorp om de hoge gasten in de grootst mogelijke stijl te ontvangen. In een bergdorp als dit konden ze wel niet uitpakken met de pracht en praal die de hoge gasten gewend waren, maar om dat goed te maken was de tafel rijkelijk voorzien van sake en allerlei soorten vlees, hoewel zulke artikelen in oorlogstijd eigenlijk op de bon waren. Er werd namelijk veel clandestien gebrouwen en geslacht. Het bezoek liet zich vrijwel zonder uitzondering deze delicatessen goed smaken. Geisha’s om het drinkgelag meer luister bij te zetten waren er niet, maar als de aanwezigheid van vrouwelijk schoon hoe dan ook vereist was, werd dat verlies zoveel mogelijk goedgemaakt door een keur van de mooiste prostituees uit het mijnbordeel. En bij hun vertrek kregen de gasten als aandenken suiker, bloem en olie mee uit het koeliepakhuis. Dit verklaart waarom de Laohulingmijn in zulke kringen een goede reputatie genoot.

Deze keer ging het al niet anders. Nadat de twee militairen hun buik vol hadden gegeten en gedronken, keerden ze met een afgeladen zijspan en tevreden gezichten terug naar de kazerne.

14. Militaire Politie – in het Nederlands ook bekend als Kempeitai, een soort militaire binnenlandse veiligheidsdienst, die ook in Japan gevreesd was om zijn meedogenloze optreden. Tijdens de oorlog was de Militaire Politie o.a. verantwoordelijk voor krijgsgevangenen, dwangarbeiders en prostituees.

15. kendo – Japanse vechtsport waarin twee tegenstanders elkaar te lijf gaan met bamboezwaarden (shinai). Omdat het risico van zware verwondingen bijzonder groot is, dragen kendobeoefenaars een masker, borstplaat, handschoenen, en andere lichaamsbescherming. Tijdens de oorlog was kendo verplicht voor Japanse scholieren en militairen om hun karakter te trainen en hen voor te bereiden op het hanteren van een echt zwaard.

21

De term ‘speciale arbeidskrachten’ werd niet alleen voor krijgsgevangenen – met andere woorden, militairen – gebruikt. In streken waar het Japanse leger vocht tegen het communistische Achtste Route Leger16 werden vijandelijk beschouwde dorpen hermetisch geïsoleerd, onder een strategie die bekendstond als ‘het platteland zuiveren’. Oost of west, over de hele wereld gedraagt een invallend leger zich ongeveer hetzelfde. De invallers gebruiken de mannen als dwangarbeiders, hun vrouwen en dochters als seksuele slavinnen en hun eigendommen als oorlogsbuit, en iedereen die tegenstand biedt wordt afgemaakt. De zeshonderd speciale arbeidskrachten die door het leger als ‘surplus’ werden afgestaan aan de Laohulingmijn vormden slechts een deel van alle mannen die in de gezuiverde gebieden gevangen waren genomen en naar het noorden werden gestuurd.

Kaji en Okishima trokken er met een handjevol personeel op uit om de koelies die in de vier barakken woonden die bestemd waren voor de dwangarbeiders te vertellen dat ze moesten verhuizen.

Vanaf de berg gezien leken de bakstenen barakken ordelijk en zelfs mooi, maar als je dichterbij kwam, rook je een vreselijke stank. Midden tussen twee barakken in liep een greppel die als open riool dienstdeed en hier en daar ook als toilet. Bromvliegen zwermden in dichte wolken boven de uitwerpselen. Iets smerigers kon je niet verzinnen, en je kon zoiets niet eenvoudig afdoen door te zeggen dat de koelies te belazerd waren om van de toiletten gebruik te maken, want dan had je de toiletten niet gezien. En die waren werkelijk een fantastisch staaltje van architectonisch kunnen. Bij elke vier barakken stond buiten één langwerpig bouwsel dat als latrine dienstdeed – iets anders was het eigenlijk niet. Er waren geen tussenschotten, want het was blijkbaar genoeg om het doen van de behoeften, een van de belangrijkste activiteiten in het dagelijks leven, alleen door vier muren van de andere activiteiten te scheiden. De architect leek te zijn uitgegaan van de gedachte dat iedereen toch met hetzelfde bezig was en dat er daarom niets onnatuurlijks of ongeriefelijks aan was om dat gezellig in een rij hurkend met z’n allen te doen. Maar als je toch elke dag in het bijzijn van vele ogen met je billen bloot moet, is zo’n stinkende latrine nergens voor nodig. Heerlijk in de frisse lucht, tussen de barakken in je darmen lozen – dat is toch veel prettiger? Telkens als Kaji zoiets zag, keek hij wel nijdig, maar hij kon het niet over zijn hart verkrijgen om mensen die deze gedachte aanhingen te straffen.

Ook deze keer scheelde het maar een haar of hij had in een betrekkelijk verse hoop stront getrapt. Een zwerm vliegen steeg er gonzend van op. Een koelie die in de schaduw met zijn rug tegen de muur zichzelf zat te ontluizen zag het gebeuren en barstte in lachen uit, zijn gele tanden bloot. Toen zijn blik die van Kaji ontmoette, snoot hij zijn neus in zijn vingers, veegde die aan de muur af en concentreerde zich weer gauw op zijn luizen. Blijkbaar besefte hij dat deze ‘hoge piet’ van Personeel het niet leuk vond om te worden uitgelachen. Kaji had in het allereerste begin heel eventjes de illusie gekoesterd dat de koelies hem allemaal, zonder uitzondering, als hun vriend zouden beschouwen, maar nu was daar niets anders van over dan de officiële, onbeantwoorde plicht om van hen te houden. Van iemand die ertoe werd gedwongen om steeds met zijn billen onder andermans neus zijn behoefte te doen kon je immers niet verwachten dat hij de handlanger van degenen die hem zoiets aandeden met genegenheid overlaadde. Tot dat spijtige besef was Kaji in die drie maanden wel gekomen.

Kaji was de hoop stront al helemaal vergeten. Het liet hem koud of hij nu oud was of vers, een esthetisch probleem of een hygiënisch. Hij had zich eroverheen gezet om zich aan zijn volgende taak te wijden – de verhuizing van de koelies. Hij stapte er nu ook letterlijk overheen en liep met Okishima naar de ingang van een barak.

‘Jullie gaan verhuizen!’ schreeuwde Okishima in zijn vloeiende Chinees. ‘Pak je spullen en kom naar buiten, dan vertellen we je waar jullie heen moeten.’

De ingang van de barak was een klein vertrek met een vloer van aangestampte aarde, met links en rechts daarvan een kamer waarin stapelbedden voor twee personen stonden. Daarin lagen naakte koelies zo vast te slapen dat ze niet op Okishima’s geschreeuw reageerden. Het personeel moest ze een voor een aflopen en wakker schudden voor ze eindelijk overeind kwamen, hun dunne, gore, van luizen krioelende matrassen oprolden en naar de ingang schuifelden.

Met één opgerolde matras waren ze uit hun geboortedorp vertrokken en aan hun nomadenbestaan begonnen. Hun dorp had hen uit het dorpsleven gestoten, en zij op hun beurt hadden hun dorp uit hun herinnering gestoten. De matras was overal met hen meegereisd en zou dat van nu af aan ook wel blijven doen. Het enige wat ooit vervangen werd, waren de luizen, en de luizen waren ook het enige waar ze steeds meer van kregen. Op deze matras, hun enige stoffelijke bezit, hadden ze nooit geslapen met een vrouw die hen liefhad, en dat zouden ze waarschijnlijk nooit doen. De matras was besmeurd met vuil, en bittere tranen, en het zaad dat ze in hun natte dromen hadden geloosd. Hij vertelde van de ambities die ze hadden gehad, hij spelde de geschiedenis van hun leven uit. Ze zouden nooit trouwen, dus het verdriet dat een huwelijk met zich mee kan brengen en de hysterische woede van een echtgenote bleef hun tenminste bespaard. Maar het was allerminst zeker dat ze aan het einde van de reis ook op deze matras, deze trouwe levensgezel, in vrede hun laatste adem konden uitblazen. Want voordat zij zich samen met de Dood neervlijden, hadden ze waarschijnlijk hun laatste en enige bezit moeten omruilen voor een paar koperen munten. Ze leefden om van hun zweet en bloed te worden beroofd, aten om door hun luizen te worden opgevreten en sliepen om door de eenzaamheid te worden omhelsd. Dit waren de tienduizend mensen die Kaji onder zijn hoede had. Nu moest hij deze ‘verdomde koelies’ uit hun barakken zetten en proberen de reguliere zestig centimeter breed per persoon ergens anders in een ruimte van vijftig centimeter te stoppen, te stouwen, te proppen, om daarna een groep ‘vijandelijk gezinde gevangenen’ te verwelkomen.

Na de verhuizing kwam Kuroki de vier lege barakken inspecteren. Chen moest hem de weg wijzen, want het was hoogst ongebruikelijk dat de bedrijfsleider het terrein van Personeelszaken – met andere woorden, de omstandigheden van mensen die lager stonden dan mensen – met zijn aanwezigheid vereerde. Hij had nooit enige belangstelling getoond voor de uitgeperste sojabonen die de koelies moesten eten, of voor de kleur en vorm van hun uitwerpselen. Als bedrijfsleider van de Laohulingmijn was hij slechts geïnteresseerd in één ding: hoe kreeg hij zoveel mogelijk ijzererts de grond uit. De visite van de Militaire Politie moest hem wel onder bijzonder hoge druk hebben gezet.

‘Dus jullie hebben uitgerekend dat vier barakken voldoende zijn?’ zei de bedrijfsleider terwijl hij met een twijfelend gezicht de van zweet en stof en knoflook verzadigde lucht die binnen hing opsnoof. De stank leek hem allerminst te bevallen, maar in zijn bezorgdheid moest hij hem toch even ruiken.

‘Nee, vier is niet voldoende,’ antwoordde Kaji.

‘Nou, waarom geef je ze dan niet meer?’

Okishima grijnsde.

‘Als we dat doen, gaan de gewone koelies allemaal solliciteren voor vacatures bij de speciale arbeiders.’

‘Daar heb je ook weer gelijk in, maar...’ De bedrijfsleider maakte zijn zin niet af, want zijn oog was gevallen op de ontelbare streepjes die met een spijker of een ander scherp voorwerp in de grauwe muur stonden gekrast. ‘Wat is dat?’

‘Dat is hun kasboek,’ antwoordde Okishima. ‘Op die manier houden ze bij wat ze met gokken hebben gewonnen of verloren.’

‘Gokken? En dat sta je zomaar toe?’

‘Volgens de regels is gokken een misdrijf waarvoor ze de cel in gaan. Maar ik heb de politie er eens naar gevraagd, en die is niet van plan om genoeg cellen voor tienduizend man te bouwen.’

Normaal gesproken liet de bedrijfsleider dit soort opmerkingen niet over zijn kant gaan, maar nu trok hij alleen maar even zijn wenkbrauwen op. Hij had zijn ogen namelijk zijdelings verder laten waren en op een andere plaats iets heel anders ontdekt. Tussen allerlei streepjes in stond daar een grote naakte vrouw in de muur gekrast. Het had iets weg van een rotstekening zoals holbewoners die in prehistorische tijden maakten. Alles boven de nek en onder de knieën ontbrak, maar in zekere zin was ze toch compleet, want ze was voorzien van alle attributen die bij een vrouw noodzakelijk zijn.

‘Is dat soms ook een manier om hun winst of verlies bij te houden?’ lachte de bedrijfsleider.

‘Misschien wel.’

Okishima vond het interessant dat de bedrijfsleider dit interessant vond. De mate waarop was misschien niet helemaal hetzelfde, maar zowel de bedrijfsleider als de koelies hadden een vrouw nodig – op dat punt bestond er geen verschil tussen hen.

Kaji wist niet of die simpele tekening een belofte was dat de winnaar van het gokspel een vrouwenlichaam kreeg, of een afbeelding die de gokkers geluk moest brengen, of simpelweg een uiting van brandende wellust. Maar hij wilde het wel weten. Wat de uitleg ook was, alle drie de mogelijkheden hadden één ding gemeen: als deze vrouw er net zo uitzag als vrouwen op prehistorische rotstekeningen, dan was die gelijkenis aan een totaal verschillende mentaliteit ontsproten. Onze verre voorouders maakten zulke tekeningen om op een vrije, gezonde manier van een vrije, gezonde begeerte verlost te worden. De koelies van 1943 daarentegen tekenden zo’n vrouwenfiguur uit een gefrustreerde begeerte, een gistende, ranzige begeerte, een ziekte die op een onvrije, ongezonde manier aan hun binnenste knaagde. Als Kaji ooit met geweld van Michiko werd weggerukt en als koelie of gevangene door het leven moest, vermoedde hij dat ook hij met een kromme spijker haar naakte lijf, zonder hoofd of voeten, op de muur zou willen krassen. Dat leek de zekerste manier om een onbereikbare liefde te onderhouden. Zo’n tekening hielp zijn verbeelding om haar stem, haar kleur, haar geur, haar bewegingen in te vullen. Al haar woorden van liefde, al hun dagen van vreugde en verdriet, alle uitdrukkingen van haar gezicht, haar schaamhaar, alles.

Maar op dat ogenblik bevond de bedrijfsleider zich in een wereld die ver verwijderd was van Kaji’s literaire overpeinzingen.

‘Wat voor lui denk je dat ze ons zullen sturen?’ vroeg hij.

‘Fanatiek anti-Japans gezinde elementen,’ antwoordde Okishima.

‘Daar kun je alles onder verwedden! Het leger heeft ze gevangengenomen omdat ze hun dorpen als vijandig gezind beschouwden. Ik zou ze maar niet verwennen!’ zei de bedrijfsleider.

Hij liep in allerijl naar buiten. De stank van zweet, stof en knoflook was hem teveel geworden.

‘Vanaf het ogenblik dat ze aan ons worden overgedragen, is de mijn voor ze verantwoordelijk, dus let voor honderdtwintig procent op.’

Kaji en Okishima keken elkaar veelbetekenend aan. Dat was de laatste tijd een gewoonte van ze geworden.

==

Onderhoud spande een afrastering van prikkeldraad om de vier barakken heen en bouwde aan de ingang een wachtpost waar gewapende bewakers in konden verblijven. Op het prikkeldraad werd een spanning van 3300 volt gezet. Kaji stuurde een schriftelijk rapport naar de Militaire Politie dat de voorbereidingen waren voltooid.

16. Achtste Route Leger – in naam een onderdeel van het Chinese leger, maar feitelijk onder controle van de Chinese Communistische Partij. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog infiltreerde het de Noord-Chinese gebieden onder Japanse controle, zodat het achter het front kon opereren.

22

Op de dag dat de speciale arbeidskrachten zouden arriveren, pleitte Okishima ervoor om zo veel mogelijk personeel mee te nemen naar de plek waar de overdracht plaats zou vinden. Ze hadden op z’n minst twintig man nodig, zei hij. Die schatting leek gebaseerd op de ervaring die hij had opgedaan als tolk tijdens de ‘pacificatiecampagne’ in China.

‘En tenzij er een gewapende eenheid met ons meegaat, kan ik niet garanderen dat we weer veilig terugkomen.’

Maar Kaji hield voet bij stuk. Dit was de eerste keer dat hij Okishima’s advies naast zich neerlegde. Zijn beslissing was niet gebaseerd op persoonlijke ervaring of iets dergelijks. Hij vond het alleen overdreven, dat was alles. Ze kregen te maken met zeshonderd man. Wat maakte het dan uit of ze twintig man bij zich hadden of vijftig? Het resultaat was hetzelfde: dat wonnen ze nooit.

‘Je hebt toch zelf ooit in je eentje vijfhonderd koelies uit Shanhaiguan opgehaald?’

‘Ja, maar dat lag heel anders!’

‘Ik zie het verschil niet. Althans niet in de manier waarop we ze ontvangen. Ik ben niet van plan me agressief te gaan gedragen – en ook niet defensief, als het daarom gaat.’

Uiteindelijk besloot Kaji om drie Japanse en vijf Mantsjoerijse personeelsleden met zich mee te nemen. Hij had met name om Furuya gevraagd, maar die leed sinds de vorige avond aan buikpijn en kon niet mee. Het had er niet echt als buikpijn uitgezien. Was hij soms bang? Japanners hadden goede reden om bang te zijn. Kaji keek de overgebleven twee Japanners eens goed aan. Die leken ook liever thuis te blijven. Hij schrapte de drie Japanners.

‘Als jij ook liever niet meegaat, hoef je niet, hoor,’ zei hij tegen Okishima.

Okishima grijnsde.

‘Doe me een lol en hang niet de held uit waar ik bij sta. Als je eenmaal daar bent, zul je me op je blote knieën danken dat ik mee ben gegaan.’

Voorafgegaan door de vijf Mantsjoerijers liepen ze Personeelszaken uit. Okishima gaf een seintje naar het andere eind van het plein, en van onder de schaduw van de bomen kwam een paard-en-wagen met zeshonderd pond chenpin (een soort papierdunne pannenkoeken) en een paar vaten drinkwater.

Kaji keek Okishima aan. Die moest grinniken.

‘Als je dat nou al niet doet.’

Kaji had niet beteuterder kunnen kijken. Zoiets was totaal niet bij hem opgekomen.

‘Touché. Ik geef me over.’

‘Laat mij ook af en toe eens een partijtje winnen. Jij zwaait wel heel leuk met een zwaard, maar je zwakke plek is dat je broek af en toe van je kont zakt.’

Okishima ontblootte zijn bruine tanden en lachte hartelijk.

Tot de wissel waar het vrachtlijntje naar Laohuling zich afsplitste van de lokale lijn van de Zuid-Mantsjoerijse Spoorweg was het bijna acht kilometer lopen, maar gelukkig was het bewolkt, dus het was nog wel te doen.

Onderweg zei Kaji, alsof hij het tegen zichzelf had: ‘Waar zijn we in godsnaam mee bezig?’

Okishima reageerde hier niet op. Die dacht zeker: daar begint hij weer. Omdat hij geen antwoord kreeg, zei Kaji ook maar niets, maar dat hield hij niet lang vol.

‘We worden bewakers van een gevangenenkamp, we nemen zelf de verantwoordelijkheid voor de oorlog op onze schouders. Wat zijn we aan het doen?’

‘Wij doen helemaal niks,’ antwoordde Okishima somber. ‘Of je nou denkt, zoals jij, of niet denkt, zoals ik – dat maakt geen ene moer uit. Ik ben een olieman die een arbeidsmachine smeert. Als je zo’n machine hebt en hij beweegt, moet iemand hem af en toe een spuitje olie geven. Ook al is het een onderdeel van die gigantische machine die oorlog heet, het smeren zelf gebeurt in dat onderdeel. Dus als dat begint aan te lopen of verhit raakt, pakt de olieman automatisch zijn spuit en gaat aan de slag.’

‘Ja, dat is wel zo, maar hoe is dat gekomen? Wat ik bedoel is: hoe bestaat het dat mensen zomaar hun eigen vrije wil zijn kwijtgeraakt?’

‘Dat moet je maar aan je moeder vragen.’ Okishima klonk alsof hij het liefst van dit onderwerp wilde afstappen. ‘Ik heb het je geloof ik al eens eerder gezegd, maar bij mij gaat mijn eigen hachje voor alles. Jij bent nooit tevreden tenzij je een doel voor ogen hebt dat juist is. Dat is allemaal heel mooi en prachtig, maar wat krijg je voor resultaat door alleen met een idee te worstelen? Ben je soms uit eigen vrije wil geboren en met een duidelijk doel voor ogen?’

Dat ligt anders! Heel anders! Voor wat we nu aan het doen zijn heb je een duidelijk doel nodig! Kaji had het gevoel alsof Okishima een buitenlander was die niets van zijn taal begreep. Hij deed er het zwijgen toe en liep door. Achter zich hoorde hij het monotone piepen van de langzaam voortrijdende paard-en-wagen. Hij had gedacht dat hij sterke benen had, maar die bijna acht kilometer kwam hem ongelofelijk lang voor.

==

Bij de wissel aangekomen bleven de mannen uit Laohuling staan om op hun verre bezoek te wachten. Het was een vredig landschap. Als je met je rug naar de mijn stond, zag je tot aan de horizon niets dan de twee strepen van de rails en de elektriciteitspalen daarnaast, die de groene vlakte met zijn rode aarde in tweeën deelden – een levend diagram uit een handboek over lijnperspectief. Op een redelijke afstand stond nog een knus uitziend stationnetje van rood baksteen, maar verder strekten hemel en aarde zich stil en ononderbroken uit.

Algauw zagen ze in de verte boven de spoorbaan de witte rookpluim van een locomotief verschijnen.

‘De hoge gasten zijn gearriveerd,’ fluisterde Okishima.

De rookpluim leek niet naderbij te komen. Hoewel de trein behoorlijk snel moest rijden, was het van hieruit gezien maar een slakkengangetje. In het groepje wachtenden ging het evenmin snel: de bejaarde voerman op de bok stopte een lange pijp met duffe tabak en lurkte daar op zijn dooie gemak aan.

Kaji bestudeerde de vijf Mantsjoerijers. Die stonden allemaal net zo vredig te wachten als het landschap. Zelfs van Chens knappe gezicht viel niet af te lezen wat hij ervan vond dat hier over een paar minuten zeshonderd ellendige landgenoten van hem zouden arriveren. Wacht op wat er komen gaat. Meer niet. Wat heb je eraan om je van tevoren zorgen te maken? Dat was de uitdrukking die alle vijf gezichten gemeen hadden.

Kaji merkte opeens dat het zweet hem in de handen stond. Hij keek tersluiks naar Okishima: diens lippen waren kurkdroog.

‘Voel jij dan helemaal niets?’ vroeg hij zachtjes aan Chen. ‘De mensen op wie we staan te wachten zijn Chinezen, net als jij, en ze zijn mensonterend behandeld, waarschijnlijk door Japanners zoals ik. Misschien zitten er wel mensen uit Shandong in de trein, bekenden van je moeder...’

Chen glimlachte innemend.

‘Mijn moeder heeft me steeds voorgehouden dat ik Japanners altijd moet gehoorzamen. Zo ben ik grootgebracht.’

O, dacht Kaji. Ben jij er zó eentje? Hij voelde minachting voor Chen vanwege zijn gebrek aan solidariteit met andere Chinezen en aan vijandelijke gevoelens ten opzichte van Japan, maar tegelijkertijd ook genegenheid omdat Chen van Japanners hield. En nog meer omdat hij altijd goed naar Kaji luisterde en zijn werk uitstekend deed.

‘In gebieden waar gevochten wordt, zou jij als collaborateur door je eigen landgenoten worden vermoord.’

Chen staarde Kaji aan met de blik waarmee een sterke, hongerige straathond zijn kwelgeest aankijkt.

De trein kwam recht voor hen tot stilstand – vijf grote gesloten goederenwagens, allemaal potdicht. Van binnen kwam niet het minste geluid. De machinist klom van de locomotief en liep zonder hen te groeten terug naar het station. Kaji en Okishima keken elkaar aan.

Even later kwam er iemand van achter de trein vandaan. Het was een man van het station.

‘Waar is de sleutel?’

‘Die heb ik nog niet gekregen,’ antwoordde Kaji.

‘Hoe bestaat het! Wat zit er in die wagens?’

‘Dat weten wij ook niet,’ zei Okishima. ‘Machineonderdelen of zo.’

‘Hij komt! Hij komt!’ schreeuwde de oude voerman van de bok en wees met zijn lange pijp in de verte.

Op de weg die langs de spoorlijn liep zagen ze op een afstand een stofwolk oprijzen. Het was een ruiter die in volle galop deze richting uitkwam. Nog voor hij zijn gezicht kon onderscheiden wist Kaji al dat dit sergeant Watarai was.

Zijn voorgevoel kwam uit. Schuimend om de mond en snakkend naar adem bleef het paard vlak voor hen staan trappelen.

‘Zijn jullie van de Laohulingmijn?’ riep Watarai zonder af te stijgen.

‘Dat klopt,’ antwoordde Kaji.

‘En heb jij hier de leiding?’

‘Jawel.’

‘Wat is je naam ook alweer?’

‘Mijn naam is Kaji.’

‘Precies. Kaji. Als ik één keer een naam heb gehoord, vergeet ik hem niet meer. Goed. Zo meteen draag ik de speciale arbeidskrachten aan jullie over. Maar ik wil dat jullie allemaal dit goed in je oren knopen. Dit zijn gevangenen van het leger, en daarom moeten ze met militaire waakzaamheid in het oog worden gehouden, ook al zijn jullie burgers. Dus goed uit je doppen kijken, want onoplettendheid en plichtsverzuim worden niet toegestaan. Is dat begrepen?’

‘Begrepen!’

‘Nee, Kaji! Jij begrijpt er geen bal van!’ bulderde Watarai. ‘Met z’n zevenen zeshonderd man ophalen? Hoe haal je het in je stomme kop? Stel dat ze onderweg proberen te ontsnappen. Wat doe je dan?’

‘Ik heb voor de overdracht geen speciale waarschuwingen ontvangen, en daaruit maakte ik op dat er ook geen speciaal gevaar bestond.’

Watarai glimlachte. Het was geen prettig gezicht.

‘Dan heb je die waarschuwing alsnog. Verder. Elke week, zonder mankeren, breng je schriftelijk rapport uit. Heb je dat? In dat rapport moet staan: totaal aantal personen, aantal personen verongelukt, aantal overgebleven personen, aard van elk ongeluk, toestand bij avondappèl. Begrepen?’

Kaji gaf geen antwoord.

Ogenblikkelijk blafte een woedende stem: ‘Begrepen, Kaji? Of niet?’

Kaji trok bleek weg.

‘Begrepen!’ blafte hij net zo luid terug. Hij was woest, niet alleen op Watarai maar ook op zichzelf, die lafaard die het een week eerder in het kantoor van de bedrijfsleider bijna in zijn broek had gedaan van angst.

‘Uitstekend!’ Watarai grinnikte boosaardig. ‘Zo te horen ben je een vechtlustig baasje! Hou oud ben je?’

‘... Achtentwintig.’

‘Getrouwd?’

‘De sleutel van de goederenwagens, alstublieft,’ antwoordde Kaji bruusk.

Watarais dikke wenkbrauwen wipten omhoog. Opeens kwam zijn paard, hard stampend over de zanderige grond, zijdelings op Kaji af en drong zich tegen hem aan. De neus van het paard was ter hoogte van Kaji’s hoofd. Kaji wist dat Watarai het met opzet deed en ging geen stap opzij. Het paard schudde zijn hoofd wild op en neer. Het begon te briesen en te hinniken en blies zijn adem recht in Kaji’s gezicht. Het ontblootte zijn tanden en steigerde tot zijn hoeven recht boven Kaji’s hoofd waren. Toen trok Watarai aan de teugels, keerde het hoofd van zijn paard en gooide een sleutel voor de voeten van de man van het station.

‘Jij hebt lef, hè? Dat mag ik wel.’

‘Ik zou graag willen dat u getuige bent van de overdracht van de arbeiders,’ zei Kaji gespannen.

‘Niet zo brutaal zijn, mannetje. Ik heb officiële plichten te vervullen, dus ik moet ervandoor.’ Watarai grinnikte vettig, een aanwijzing van wat zijn ‘plichten’ inhielden. ‘Maar jij denkt misschien dat het leger een foutje heeft gemaakt. Nou, stel je gerust, hoor. Als het leger 604 man schrijft, krijg je ook 604 man. Zodra je terug bent, stel je een rapport op en stuur je het me toe. Begrepen? Als erbij zijn die creperen, laat je ze gewoon. Maar ze mogen niet ontsnappen. Onder geen voorwaarde!’

Watarai was nog niet uitgesproken of hij gaf zijn paard een harde klap met de zweep en galoppeerde weg.

‘Klerelijer!’ grauwde Okishima.

Kaji wiste zich het klamme zweet van zijn voorhoofd en gaf een seintje aan de man van het station om de wagens van het slot te halen.

De man van het station deed de deuren van het slot, en op het moment dat de vijf Mantsjoerijers die openschoven, walmde hun een broeierige hitte tegemoet, met zo’n zure, rotte stank dat ze instinctief het gezicht afwendden. Op elkaar geperst in de hermetisch gesloten goederenwagens hadden de dwangarbeiders geen vin kunnen verroeren, en nu, gekookt in de hitte, met magen die krampten van honger, waren ze daar een tijdlang nog niet toe in staat. Toen de Mantsjoerijers de mannen die het dichtst bij de deur stonden uit de wagens trokken, kwamen de anderen eindelijk naar buiten gekropen, snakkend naar frisse lucht. Zelfs buiten hing de penetrante stank van uitwerpselen en ongewassen lijven als een wolk om hen heen. Ze waren zonder uitzondering vel over been. Bijna allemaal zaten ze onder de zweren en de uitslag. Hun gezichten waren lijkbleek. Alleen hun krachteloos bewegende, doffe ogen bewezen ternauwernood dat ze nog in leven waren.

‘Kijk eens wat ze ons nou hebben gestuurd!’ kreunde Okishima. ‘Geen wonder dat die klootzak hem meteen is gesmeerd!’

‘Eerst afbeulen tot ze nergens meer goed voor zijn en dan aan ons doorgeven!’ fluisterde Kaji somber.

Toen ze de gevangenen telden, ontbraken er twaalf. Kaji en Okishima sprongen de trein in. Natuurlijk had het leger geen foutje gemaakt. De ontbrekende twaalf lagen dood in de donkere wagens.

‘Doodgedrukt,’ stelde Okishima vast. Hij sjorde aan het twaalfde lijk dat in zijn eigen vuil op de vloer lag en keek op naar Kaji.

Die stond zwijgend in het halfduister. Voordat dit lijk een lijk werd, had het urenlang, misschien wel dagenlang honger en dorst geleden, naar adem gesnakt en de Japanners vervloekt. Toch had het met dezelfde adem vurig gebeden om zo snel mogelijk aan andere Japanners te worden overgedragen, zodat het een klein schepje frisse lucht kon happen en een klein beetje water en voedsel kon nuttigen. En het noodlot had gewild dat een van die andere Japanners Kaji heette. Geconfronteerd met deze twaalf lijken voelde hij een pijn zo intens dat hij grensde aan haat. Hoewel hij er geen schuld aan had, zou hij toch in laatste instantie de verantwoordelijkheid op zich moeten nemen, omdat de 592 gevangenen die levend in Kaji’s handen terecht waren gekomen deze twaalf lijken zouden blijven beschouwen als evenzovele bewijsstukken dat ook zij ooit door Kaji zouden worden doodgedrukt.

Op dat ogenblik zag hij eindelijk de ware aard van het werk dat op zijn schouders rustte. Er waren maar twee manieren waarop je het kon benaderen. Je kon deze vervuilde, verzwakte mannen op harteloze manier voortdrijven tot ze aan het eind van de weg kwamen die ze al waren opgeduwd. Of je kon deze weg verlaten en hen meenemen ergens anders heen.

‘Wat doen we ermee?’ vroeg Okishima, die een eindje van het lijk vandaan was gaan staan. Hij bedoelde eigenlijk: ‘Wat doen we met de lijken?’ maar Kaji vatte zijn vraag anders op.

‘We kunnen nu niet meer terug.’

Op dat ogenblik ging er buiten de goederenwagens een schor geschreeuw op. Kaji en Okishima vlogen naar de open deur en zagen de dwangarbeiders als een trage golf de richting van de paard-en-wagen uit stromen. Iemand van het Mantsjoerijse personeel was alvast begonnen met het uitladen van de chenpin, en dat gezicht was te veel geweest voor de uitgehongerde dwangarbeiders. Ze bewogen zich uiterst langzaam, en dat maakte het juist zo angstwekkend. Bij het zien van deze drom opeens tot leven gekomen doden, slaakte de oude voerman een gil van angst en sprong van de bok.

‘Wegrijden! Vlug!’ schreeuwde Okishima vanuit de goederenwagen, maar het was al te laat. Zowel de voerman als zijn wagen werden bedolven onder een zee van hongerige spoken.

‘Laat ze niet eten!’ riep Kaji. ‘Ze gaan allemaal dood!’

Kaji en Okishima keken elkaar één ogenblik aan en wierpen zich toen met wanhopige energie in de uitgehongerde massa. Het Mantsjoerijse personeel deed hetzelfde. Het was een geluk voor Kaji en zijn helpers dat de spoken door hun verzwakking zo broos waren als poppen van klei, want anders waren ze in de menigte verzwolgen en als oud vuil vertrapt. Kaji en Okishima baanden zich slaand en schoppend een weg vooruit en verloren elkaar al spoedig uit het oog. Vlakbij zag Kaji de oude voerman, die jammerend heen en weer werd geslingerd. Kaji griste zijn zweep uit zijn hand en sloeg om zich heen. Er klonk gegil, bloed vloog in spetters in het rond, maar in de dichte massa kwam eindelijk een gaatje. De toespringende Okishima worstelde zich daar vlug doorheen en klauterde op de wagen.

‘De zweep!’ schreeuwde hij terwijl hij de omhoogkruipende spoken van zich af trapte. ‘Geef me de zweep!’

Kaji kon zich later niet herinneren op welke manier hij zich zo ver naar voren had gewerkt dat hij de zweep aan Okishima kon overhandigen. Hij wist alleen dat hij hem een paar keer scherp boven zijn hoofd hoorde knallen. De wagen zette zich in beweging. Hij stond nog op de rem, maar daar reed Okishima gewoon doorheen. De muur van mensen brak, en stortte toen in elkaar.

Gelukkig! Dat was de enige gedachte die door Kaji’s verlamde hersens ging. Hij stond nog op zijn benen, maar daar was alles mee gezegd. Na dit gekkenhuis was er onder de dwangarbeiders niemand die nog overeind stond. Het Mantsjoerijse personeel had op de een of andere manier uit het gedrang weten te ontsnappen en lag nu links en rechts uitgeteld op de grond. Kaji merkte nu pas dat zijn werkkleding helemaal aan flarden was gescheurd. Zijn handen waren ontveld en bedekt met bloed. Zijn benen voelden opeens erg onzeker aan. Het liefst was hij erbij gaan liggen. Chen zat op zijn hurken met zijn hoofd tussen zijn knieën, maar nu keek hij op, Kaji’s kant uit, een vage glimlach op zijn gewonde, besmeurde gezicht. Kaji drukte zijn verlangen om te gaan liggen resoluut de kop in.

Okishima had de wagen ergens ver weg neergezet en kwam nu op wankele benen teruggelopen. Ook zijn kleren waren aan flarden.

‘Wat doen we met ze?’

‘Eerst wat laten uitrusten, dan geven we ze wat te eten, en dan zullen we het eens bekijken.’

‘Maar als dit zootje moet gaan lopen, halen ze het nooit. Ik bel Transport op of ze een ertstrein kunnen sturen.’

Okishima liep naar het station om van de telefoon gebruik te maken, maar Transport was niet genegen om op het verzoek van Personeel in te gaan. Het dienstschema van de ertstreinen mocht vooral niet in de war worden gebracht.

‘Mij best. Ik vraag het al niet meer. Maar de volgende keer dat jullie extra mensen nodig hebben, kun je het wel op je buik schrijven. Ik stuur jullie zelfs geen kat meer!’

Er zat niets anders op dan te lopen.

Het Mantsjoerijse personeel begroef de twaalf doden onder hoopjes aarde en grint. De dwangarbeiders keken toe maar vertoonden geen enkele reactie. Ze kauwden druk op de kleine beetjes chenpin die ze toebedeeld hadden gekregen.

Chen ging naar Kaji toe en vroeg: ‘Laat het Japanse leger zijn gevangenen op een lege maag werken?’

‘Met andere woorden: je vindt het vreselijk? Onmenselijk zelfs?’ vroeg Kaji stuurs. ‘Als jouw vader een van deze twaalf doden was, zou je dan de moed hebben om wraak te nemen op het Japanse leger, of ten minste op sergeant Watarai?’

‘Dat weet ik niet.’

‘Dan moet je niet tegen mij over het Japanse leger beginnen. Ik ben alleen maar degene die hun uitgeknepen, doodgedrukte mensen dankbaar in ontvangst mag nemen.’

Ongeveer een uur later zette de groteske stoet zich in beweging. De colonne dwangarbeiders was uiterst gedwee. Met hangend hoofd en waggelende benen schuifelden ze zwijgend voort, richting Laohuling.

23

Bij de mijn aangekomen liep Kaji meteen door naar het hoofdgebouw.

‘Ga jij bij een van de Koreaanse ploegen om een hond vragen,’ gaf Okishima een van de Mantsjoerijers opdracht. ‘Die gasten houden er altijd wel twee of drie honden op na voor in de pot.’

Toen de Mantsjoerijer terugkwam met een hond aan de lijn liet Okishima de dwangarbeiders aantreden binnen de afrastering van prikkeldraad.

‘Ik vind het jammer, maar ik moet jullie een waarschuwing geven,’ zei hij in zijn vloeiende Chinees. Zijn ogen stonden fel. ‘Jullie willen ontsnappen, dat weet ik. Als jullie daar vandaag niet aan denken, kom je morgen wel op dat idee. Nou, dat idee zou ik maar uit mijn hoofd zetten. En wel om deze reden.’

Hij knikte en de Mantsjoerijer gooide de tegenstribbelende hond tegen het prikkeldraad. In één moment veranderde het leven van de hond in vonken, rook, de stank van aangebrand vlees, en verdween in het niets.

‘Ik geloof niet dat jullie van gebraden mensenvlees houden,’ zei Okishima. ‘Ik ook niet. Maar hoe vaker jullie proberen te ontsnappen, des te lekkerder ik het zal gaan vinden.’

De dwangarbeiders bleven verdwaasd staan. Op hun gezichten ontbrak elke uitdrukking.

24

‘De speciale arbeidskrachten kunnen voorlopig niet worden ingezet. Ze hebben minstens een maand nodig om op krachten te komen.’

De bedrijfsleider keek bewust niet naar Kaji’s aan flarden gescheurde kledij en bloeddoorlopen ogen.

‘We hebben de gevangenen overgenomen om ze te laten werken. Of denk je soms dat de mijn zoveel voedsel heeft dat we mensen voor nietsdoen te eten kunnen geven?’

‘Maar ze zijn ernstig ondervoed!’

‘Het zijn gevangenen, Kaji. En dientengevolge anti-Japanse elementen. Wij Japanners hebben ontzaglijke offers gebracht om deze mensen te helpen. Hun arbeid is een deel van de schuld die voor onze opofferingen moet worden betaald.’

‘Met respect, meneer Kuroki, maar ik wilde dat u erbij was geweest toen we de goederenwagens openmaakten. Als u nu meegaat naar de barakken kunt u ze met eigen ogen zien.’

De bedrijfsleider was zichtbaar kwaad, maar hij weigerde Kaji aan te kijken.

‘U hebt gelijk: het zijn gevangenen.’ Kaji verplaatste zich, zodat hij in Kuroki’s gezichtsveld kwam. ‘Daarom zijn er tijdens het transport twaalf doodgedrukt. De overgebleven 592 zijn ook gevangenen. Die betalen daar nu voor met extreme ondervoeding. U kunt ze heel eenvoudig ombrengen, als dat uw bedoeling is. Geef ze vanavond een pond rauw uitgeperste sojabonen de man, en binnen twee, drie dagen is de grootste helft dood. Het zijn gevangenen. Daarom zitten ze allemaal zwaar onder de uitslag. Dat is hun kenteken.’

‘Ja, hou nou maar op!’ Geïrriteerd greep de bedrijfsleider naar het dagelijkse productierapport en veegde daarmee het stof van zijn bureau. ‘Ik zal je nog één keer je zin geven.’

‘Nog één keer?’

‘Ja, en dat is voor het laatst.’

De ogen van de bedrijfsleider, die tot dan toe angstvallig de zijne hadden vermeden, waren nu streng op Kaji gericht.

‘En mag ik vragen waarom, meneer Kuroki?’

‘O, wou je dat vragen? Jij bent zo overtuigd van je eigen kunnen, maar kun je niet beter vragen hoe het staat met de koelies van de ploegen die je hebt ontbonden?’

‘Een week of wat terug hebt u me daarvoor nog een complimentje gegeven! Dat weet u toch nog wel?’

‘Ja, dat klopt. En dat was heel lichtzinnig van me. Je hebt de koppelbazen het geld terugbetaald dat ze de koelies hadden voorgeschoten en in ruil daarvoor hun koelies van hen overgenomen. Maar als iemand dat geld gebruikt om koelies bij ons weg te lokken, wat heb je dan in feite gedaan?’

‘Wanneer is dat gebeurd?’ vroeg Kaji fel.

‘Vandaag. Furuya kwam het zojuist melden.’

‘Hoeveel man?’

‘Ongeveer honderdvijftig. Allemaal uit de westelijke barakken, en allemaal koelies die jij onder direct toezicht van Personeel had geplaatst. Dat was toch het systeem dat jij ideaal vond? Ik geloof dat ze gisteravond al in kleine groepjes de benen hebben genomen, maar het is opvallend dat ze net de dag uitkozen dat jij en Okishima weg waren. Heb jij er nooit lucht van gekregen dat zoiets kon gebeuren?’

Kaji zei niets. Hij was moe, hij was gedeprimeerd, en nu dit er nog bij! En het ergste was dat hij zijn woede niet kon uiten. Wat hij stiekem had gevreesd was uitgekomen, en veel vroeger dan hij had verwacht. Stank voor dank – iets anders kon je het niet noemen. De koelies hadden zichzelf niet als mensen behandeld. Hoe was het mogelijk! Hun eigen lichaam verkopen, hun leven aanbieden aan de eerste de beste uitknijper van een koppelbaas!

Als jullie liever slaaf willen zijn, mij best! Jullie werken maar tot jullie er dood bij neervallen!

‘Als Boekhouding op het hoofdkantoor hierachter komt, zullen ze vragen wat voor rol jij hierin hebt gespeeld.’

‘Bedoelt u dat ik de verantwoordelijkheid op me moet nemen?’

‘Nee, dat niet. Deze keer zal ik er geen werk van maken. Maar ik wil dat je van nu af aan heel goed oplet. Is dat duidelijk?’

Het spelletje van de bedrijfsleider was zonneklaar. Als hij zijn beklag deed over Kaji was dat meteen een grote smet op zijn eigen blazoen. Kaji was het liefst met een harde trap tegen de deur het kantoor uitgestormd. In één rechte lijn. Zonder te stoppen. En zonder ooit terug te komen.

Hij gaf uitdrukking aan dat verlangen op precies de tegenovergestelde manier. Hij deed de deur zachtjes open en verdween geruisloos als een kat.

25

‘Voor gevangenen hoef je je niet uit te sloven,’ zei Matsuda, het hoofd van de distributieafdeling, die op haar beurt weer onder Personeelszaken viel. Tegenover hem zaten Furuya, die een kletspraatje was komen maken, en een Japanse mijnwerker die hier eigenlijk niets te maken had. ‘Ik wou dat de mijn het met het leger op een akkoordje kon gooien om alle koelies te vervangen door gevangenen. Op die manier zou je alleen al op personeelskosten een geweldige hoop besparen.’

‘Dat zal best,’ zei de mijnwerker, die eruitzag alsof hij een jaar of veertig was. ‘En als ze het geld dat ze uitsparen een beetje dikker over ons loon zouden uitsmeren, gingen we allemaal zingend naar ons werk. Dat zou veel effectiever zijn dan die kreten van: “Meer produceren! Meer produceren!” waar ze ons nou mee doodgooien.’

Matsuda en de mijnwerker waren het er met elkaar over eens dat dit onwaarschijnlijke voorstel voor een salarisherziening met de grootste spoed in overweging diende te worden genomen en dat het hongerloon waar ze nu genoegen mee moesten nemen een grof schandaal was.

Het distributiekantoor was een afgeschut hoekje in het pakhuis waar de levensmiddelen voor de koelies waren opgeslagen. Hier bracht Matsuda, die last had van hardnekkige schimmel tussen zijn tenen, de halve dag door met zijn voeten op zijn bureau.

Furuya hoorde hoofdzakelijk toe, zijn zoals altijd slaperige gezicht nu eens naar de een gekeerd, dan weer naar de ander. Toen wierp hij een blik op de klok.

‘De heren gevangenen zullen intussen wel zijn gearriveerd.’

Geïnspireerd door deze opmerking keek Matsuda ook op de klok en haalde zijn voeten van het bureau.

‘Ja, pietje-precies komt terug, dus ik kan er beter vlug vandoor gaan,’ zei de mijnwerker met een veelbetekenende blik op een bundel die gewikkeld in een grote draagdoek aan zijn voeten lag.

De inhoud van de bundel bestond uit fijne, witte bloem, van de kwaliteit die in het Chinees bǎimiàn heet en door de Japanners paimen wordt genoemd. De Japanse employés waren gewoon om Matsuda te bezoeken voor paimen uit de voorraden voor de koelies. Om de Japanse mijnwerkers te vriend te houden had Matsuda daar nooit moeilijk over gedaan en links en rechts artikelen zoals paimen en suiker verkocht, maar sinds de komst van de pietepeuterige Kaji was dat moeilijker geworden, want Kaji was iemand die zijn neus in letterlijk iedereens zaken stak. Daarom had Matsuda na lang en diep beraad een voor hem hoogst ongebruikelijke stap genomen en een voorstel de ronde laten doen: ‘Betreffende de Wenselijkheid van een Speciale Distributie van Levensmiddelen onder het Japanse Personeel ter Aanmoediging van de Productieverhoging.’ Als hij de voorraden voor de koelies aan mocht spreken om regelmatig paimen, olie en suiker te distribueren onder de tweehonderd man Japans personeel, zo dacht Matsuda, hoefde hij zich niet langer zorgen te maken dat zijn sluikhandel aan het licht kwam en werd zijn populariteit onder zijn Japanse makkers nog groter, en omdat dit bij zou dragen tot een grotere productie kwam hij bij de bedrijfsleider ook in een goed blaadje te staan. Matsuda mikte met één klap op minstens drie vliegen tegelijk. De levensmiddelen in kwestie waren weliswaar voor de koelies bestemd, maar de aanvoer was nooit zo groot dat ze aan alle koelies konden worden uitgereikt. Hij had ze dus opgespaard tot er een aanzienlijke voorraad lag. Als die onder de koelies verdeeld werd, was hij meteen op, maar als Japanners er af en toe wat van verdonkeremaanden, liep het nauwelijks in de gaten.

Nu was het echter zo dat alle voorstellen afkomstig van Personeelszaken eerst de ogen van Kaji en Okishima moesten passeren voor ze werden doorgegeven aan de mijnadministratie. Het in magnifiek bureaucratisch proza gestelde memorandum waaraan Matsuda dagenlang had geploeterd was niet verder gekomen dan Kaji’s bureau. Daar was het voorzien van een rood etiket met het opschrift ‘Terug aan opsteller’. Dat was eergistermiddag gebeurd.

Het geretourneerde voorstel lag ook nu nog op Matsuda’s bureau. Op het rode etiket stond in Kaji’s handschrift de opmerking: ‘Het welzijn van het Japanse personeel ressorteert onder Algemene Zaken bij Mijnadministratie. Gelieve derhalve dit voorstel in te trekken.’

Matsuda had geen wit voetje kunnen halen. Daar had die verdomde Kaji een stokje voor gestoken. Goed, dan ging hij gewoon op de oude voet door met zijn handeltje. Het eerste resultaat van die beslissing lag nu in de draagdoek aan de voeten van de mijnwerker.

Was het al zó laat? Matsuda zat in over de tijd, want vanaf het ogenblik dat Kaji zijn gezicht op het plein liet zien zou Personeelszaken onder zijn persoonlijke verantwoording vallen.

‘Ik zou maar gauw gaan,’ spoorde hij de mijnwerker aan. Die pakte zijn bundel en stond op, en op dat ogenblik ging de deur open en een zwaar gehavende Okishima stapte naar binnen. Met zijn felle ogen zag hij meteen hoe de vlag erbij hing. De mijnwerker zakte weer terug op zijn stoel, zichtbaar slecht op zijn gemak.

‘Hé, Matsuda! Ouwe jongen! Vanavond een maal van paimen en gierst voor de speciale arbeidskrachten.’

‘Wat vertel je me nou? Voor de gevangenen? Op die manier blijft er niks over voor de gewone koelies.’

‘De gewone koelies, hè?’ grinnikte Okishima. ‘Ja, jij maakt je nogal zorgen om de gewone koelies! Sinds ik hier werk, heb ik niet één keer zulke dingen op hun menu gezien.’

‘Dat komt doordat er nooit genoeg van is. Ik leg het allemaal opzij tot ik alles in één keer uit kan delen.’

Okishima bulderde van het lachen en gaf een zachte trap tegen de bundel aan de voeten van de mijnwerker.

‘Hier zit anders genoeg paimen in, zou ik zeggen.’

Zwaar geïntimideerd door Okishima’s vreeswekkende uiterlijk en fel schitterende ogen begon de mijnwerker aan een stamelend excuus.

‘Hou daar maar mee op! Je lijkt wel een goudvis, man, als je bek zo open en dicht gaat. Lazer op, voor je echt in moeilijkheden komt.’

Met een onderdanig lachje kroop de mijnwerker vlug de deur uit.

‘Die Kaji is toch zo’n kluns in het rekenen, hè. Wist je dat?’ zei Okishima terwijl hij met opzet zijn billen op het bureau plantte waar Matsuda juist zijn voeten op had willen leggen. ‘Hij denkt dat als je een voorraad van tien dagen paimen en gierst hebt voor tienduizend man, en je trekt daar dertig dagen voorraad voor zeshonderd man van af, dat je dan nog meer dan acht dagen voorraad voor tienduizend man overhoudt. Dus dan is het een beetje raar om te zeggen dat er niks overblijft voor de gewone koelies.’

‘Heeft het leger soms bevel gegeven om de gevangenen een speciale behandeling te geven?’

‘Nee, dit is wat we “onze menselijke plicht” noemen.’

Okishima’s gezicht vertrok zich in een grijns.

Op de terugweg naar de mijn had Kaji het tegen hem gezegd: ‘Jij hebt er niets op tegen, nietwaar? Kuroki’s toestemming hebben we niet nodig. Je kunt zulke uitgehongerde mensen toch niet hun maag laten vullen met uitgeperste sojabonen? Zieke mensen moet je een ziekendieet geven. Dat is toch zeker onze menselijke plicht?’

‘Typisch een gedachte voor de professor,’ zei Furuya met een misprijzend glimlachje.

‘Welke gedachte?’ informeerde Okishima op scherpe toon.

‘O, ik bedoel alleen maar dat Kaji een theoreticus is. Gevangenen zijn zielige mensen, dus moeten we goed voor ze zorgen – die gedachte. En als hij zich eenmaal zoiets in zijn hoofd heeft gezet, moet en zal het ook zo gebeuren.’

‘Ja, hij denkt te eenzijdig,’ zei Matsuda. ‘Nou ja, hij is nog jong, dus dat is niet zo verwonderlijk. Maar zelfs gewone koelies krijgen paimen hoogstens met Oud Nieuwjaar17 te eten, en hij wil het dertig dagen lang elke dag aan de gevangenen geven! De koelies zouden me vermoorden! Mij niet gezien!’

‘O, de koelies doen jou helemaal niks! Jij wilt alleen maar dat de Japanse ratten met zwarte koppen niet zullen zeggen dat de ouwe Matsuda niet meer naar ze luistert.’ Okishima liet zijn billen van Matsuda’s bureau glijden. ‘Laat Kaji zulke praatjes niet horen! Dan gaat hij meteen de ingekomen voorraden vergelijken met de uitgegane, en dat weer met het aantal werkdagen. O, hij pluist alles haarfijn uit! Maar daar heb jij natuurlijk helemaal geen bezwaar tegen, hè? Matsuda, ouwe reus, laat ik je iets vertellen over Kaji: als hij zich kwaad maakt, is hij in drie dagen met zo’n akkefietje klaar. En dan mag jij raden wat het resultaat is.’

Matsuda legde stuurs zijn voeten op zijn bureau en zweeg. Als Kaji de ingekomen en uitgegane voorraden ging onderzoeken, raakte hij misschien zijn baan kwijt. Zijn ogen vielen weer op het rode etiket dat op zijn voorstel was geplakt. Wat een plaaggeest was het toch die bij de mijn binnen was komen waaien! Matsuda graaide het voorstel van zijn bureau en had het bijna aan stukken gescheurd, maar bedacht zich op het laatste ogenblik. Dit kon op een later tijdstip weleens van pas komen. Op die-en-die dag van die-en-die maand had Matsuda dit voorstel rondgestuurd om zijn eigen kleine steentje bij te dragen aan de verhoging van de productie, maar Kaji had het verworpen omdat hij Chinezen blijkbaar belangrijker vond dan Japanners, en dit papier was daarvan het concrete bewijs. Matsuda borg het weg in een la van zijn bureau.

‘Misschien heb je gelijk en is Kaji een theoreticus,’ zei Okishima tegen Furuya. ‘Ik denk van niet, maar misschien heb je gelijk. En misschien heeft Matsuda hier ook gelijk en denkt Kaji te eenzijdig. Maar als onpartijdige toeschouwer moet ik hem dit nageven: jij leeft alleen maar met je maag en je pik, maar Kaji heeft een hart. Of in elk geval iets wat op een hart lijkt.’

‘Maar dat ding dat op een hart lijkt weet af en toe niet wat het doet,’ kaatste Furuya terug. ‘En dat kun je van een maag of een pik niet zeggen. Dat ding dat op een hart lijkt moeten we ervoor bedanken dat de koelies die hij onder ons direct toezicht had gesteld allemaal onder onze neus zijn weggepikt.’

Okishima keek hem met grote ogen aan.

‘Hoe hebben ze hem dat geflikt?’

‘Ik zou het niet weten. Maar ik heb er wél voor op mijn donder gekregen, en hoe! Kuroki sprong bijna uit zijn vel!’

Matsuda grijnsde breed. ‘Wat gebeurt er nu met je paimen en je gierst? Als je de gevangenen voortrekt, lopen er nog meer koelies weg.’

‘Doe jij maar gewoon zoals wij zeggen!’ beet Okishima hem toe. Hij veegde Matsuda’s voeten van het bureau.

‘Jawel, meneer Okishima! Begrepen, meneer Okishima!’

Bij heel hoge uitzondering grijnsde Okishima nu eens niet.

17. Oud Nieuwjaar – de Japanse naam voor Nieuwjaar volgens de traditionele maankalender, dat in februari valt. In Japan werd deze kalender al in 1873 vervangen door de Gregoriaanse, maar in afgelegen streken, zoals Okinawa en een aantal andere eilanden in het zuiden, wordt het traditionele Nieuwjaar net zoals in China nog steeds gevierd.

26

Chen had wel een idee hoe de desertie van de honderdvijftig koelies in zijn werk was gegaan. En als hij bedacht dat hij het misschien had kunnen voorkomen als hij er die ochtend eerst met Kaji over had gepraat, had hij spijt als haren op zijn hoofd en wilde hij zijn blunder alleen maar goedmaken. Hij stond bij de ingang van Personeelszaken te wachten tot Kaji uit het hoofdgebouw kwam en zodra hij hem zag verschijnen, een kleine gedaante boven aan de helling, vergat Chen hoe moe hij was en rende hij zwetend omhoog. Maar Kaji keek nors, dus hij had het nieuws over de koelies al gehoord. Chen kon er nu niet langer zelf over beginnen.

‘Waarom zijn de koelies naar een andere mijn gegaan?’ vroeg hij dus, bij gebrek aan iets beters.

‘Ja, waarom, denk je?’ had hij verwacht dat Kaji’s wedervraag zou zijn, en dan had hij geantwoord: ‘Omdat een paar schurken een handeltje met ze hebben gedreven.’

‘Moet jij, een Mantsjoerijer, zoiets vragen aan mij, een Japanner?’ antwoordde Kaji zonder zijn pas in te houden. ‘Zou jij niet weggaan als de verleiding groot genoeg was?’

‘Nee, meneer Kaji. Ik sta veel liever onder toezicht van Personeelszaken dan onder dat van een koppelbaas.’

‘Dat dacht ik ook,’ zei Kaji spottend. ‘En ik dacht dat ik het bij het rechte eind had. Maar toch lopen ze weg. Zodra ze een voorschot van tien of vijftien yen voor hun neus krijgen gehouden. Daarvan drinken ze een borrel en eten hun buik vol spek, en dat brengt ze misschien in de stemming voor een vrouw. Of ze willen het geld naar hun ouders sturen of hun schulden terugbetalen. In elk geval iets wat ze van hun gewone loon niet kunnen. Op die manier lopen we het gevaar dat ze ons worden ontfutseld telkens als zo’n verlangen bij ze opkomt. Toen ik hier kwam, kregen ze een beetje meer vrijheid dan ze onder de koppelbazen genoten. Ze wilden die vrijheid zeker uitproberen. Nou, dat hebben ze gedaan en nu zijn ze weer terug waar ze waren. De idioten! De stomme, stomme idioten!’

Kaji zei het met een glimlach, maar Chen zag wel dat dit een vergeefse poging was om zijn woede te verbergen.

‘Gisteravond zag ik...’

‘Wie? De weggelopen koelies?’

‘Nee, meneer Furuya en nog iemand anders. In het dorp. Ze kwamen net het Chinese restaurant uit. Die ander had een groot litteken op zijn gezicht. Aan zijn accent te horen was hij een Koreaan. Hij zei...’

Chen keek even naar Kaji. Die zei niets, maar zijn gezicht stond strak – een teken dat hij aandachtig luisterde.

‘Het was gisteravond laat. In de deuropening van het restaurant zei die Koreaan tegen meneer Furuya: “Prettig saken te doen. Ik en jij, samen groeien, samen bloeien.”’

Samen groeien, samen bloeien.18 Kaji bleef staan. Zijn ogen glinsterden fel.

‘Ik was in het dorp om medicijnen te kopen voor moeder.’

‘Wat heeft dat met de verdwenen koelies te maken?’

Zijn stem was zacht, maar de toon was streng. Chen raakte in de war.

‘Dat weet ik niet...’

Kaji staarde Chen lang en strak aan. Waarom kom je daar nu pas mee aan? Dat had hij eigenlijk willen zeggen. Maar wat hij uiteindelijk zei was dit: ‘Chen, ik heb een hekel aan verklikkers. Ik heb je nooit gevraagd om voor spion te spelen.’

Dus Furuya en iemand anders hadden over iets staan praten. Daar kon je iets achter zoeken als je dat wilde, maar dat op zich was nog geen reden om Furuya te verdenken. Eigenlijk wilde hij Chen geloven. In die mate wantrouwde hij Furuya al. Maar daarin school juist het gevaar. Als later bleek dat hij het mis had, wat dan?

Kaji liep door zonder verder enige aandacht aan Chen te besteden. Chen kon het allemaal niet goed volgen. Waarom was Kaji kwaad geworden? Chen had verwacht dat hij juist vriendelijk zou doen. Hij hield van Kaji. Hij had een groot respect voor hem omdat Kaji hem behandelde alsof hij een Japanner was. Vandaag was hij in een slecht humeur. Er waren allerlei nare dingen gebeurd, en omdat hij op iemand zijn woede moest kunnen botvieren, had hij de zwakste uitgekozen. Zo legde Chen het uit. De zwakste – dat was zonder de minste twijfel Chen zelf. Hij werd overspoeld door een hopeloos verdriet.

Op het plein voor Personeelszaken liep Kaji Okishima tegen het lijf. Ze moesten allebei lachen toen ze zagen hoe haveloos de ander eruitzag.

‘Alles is geregeld. Hoelang hebben ze om bij te komen?’

‘Een maand.’

‘Prachtig. Dan ga ik nu naar huis en duik in bad. Ik heb het gevoel alsof mijn hele lijf onder de uitslag zit.’

‘Ik heb nog een paar dingen te doen.’

Okishima zag dat Kaji’s lippen stijf op elkaar geperst waren. Als hij met dit gezicht en in deze kleren het toneel van zijn blunder weer bezocht, zou zijn humeur alleen maar verder achteruitgaan. Elk mens heeft die neiging wel in mindere of meerdere mate.

‘Als ik je een goede raad mag geven: ga naar huis en neem een bad. Wat je het liefst doet, moet voorrang hebben. Dat mag je nooit tot later uitstellen.’ Okishima grijnsde. ‘Als je er oren naar hebt, zal ik je vertellen hoe ik daarachter ben gekomen.’

Kaji hield zijn lippen nog steeds stijf op elkaar.

‘Toen ik nog als tolk voor het leger werkte, moest ik steeds mee op campagne, dus ik kwam in dagen niet thuis. Nou, na zo’n poos weg te zijn geweest voelde ik me natuurlijk hartstikke goor, dus het eerste waar ik om vroeg als ik thuiskwam, was een bad. Dat bad was wel mooi, natuurlijk, maar als je zo op klaarlichte dag je vrouw eens aankijkt en ziet wat een leuk toetje ze heeft en wat een lekker lijf, dan denk je vanzelf: Waarom zou ik tot vanavond wachten? Dus dan trok ik mijn vrouw de badkamer in, en dat was dat. Mijn vrouw gilde wel van “jakkes” en “viespeuk” en zo, maar ze vond het eigenlijk best leuk, dus dat werd een gewoonte van ons, tot mijn vrouw mij meetrok naar de badkamer in plaats van andersom. Maar moet je horen. Op een dag had ik een flater geslagen en kwam helemaal neerslachtig thuis. Let wel: dit was midden op de dag. Ik zat zo in de put dat ik nergens meer zin in had. Mijn vrouw trok me mee naar de badkamer, maar ik trapte haar eruit – zo erg was het. Maar toen ik zo een tijdje had liggen poedelen, fleurde ik weer op, dus ik ga naar de slaapkamer om mijn vrouw tot de orde te roepen, en precies op dat moment: onmiddellijk naar de kazerne! Staat er een godvergeten vrachtauto te wachten voor de deur. We konden ons potje niet eens afmaken! Ik heb daarna drie maanden lang mijn vrouw d’r buik de juiste eer niet kunnen bewijzen. Mijn hormonen gingen er zo van rotten dat je ze wel als azijn had kunnen gebruiken!’

Eindelijk schoot Kaji in de lach.

‘Trek je dus nergens wat van aan. Ga naar huis, neem een bad en geef je vrouw een beurt. Daarna is er nog genoeg tijd om te kniezen.’

Even had Kaji een visioen van Michiko’s lelieblanke naakte lichaam. Nadat hij die ochtend van huis was gegaan, had hij zich gerealiseerd dat ze precies drie maanden getrouwd waren. Michiko met haar weelderige lichaam languit op de tegels van de badkamer. Michiko in de badkuip met haar armen en benen om hem heen. Zij zou het doen omdat ze geloofde dat het een daad van liefde was. Zij zou het doen uit naam der liefde, Kaji zou het doen met voor zijn ogen de lijken van de twaalf gevangenen die in de goederenwagen waren doodgedrukt.

‘Soms stuurt een vrouw een man naar de verdommenis,’ zei Okishima weer. ‘Maar lang niet altijd. Een vrouw loutert zelfs de ergste boosdoener, een vrouw levert ook aan de meest gedeprimeerde man het levende bewijs dat hij nog kloten aan zijn lijf heeft. En voor elke man komt ooit de tijd dat hij een vrouw nodig heeft die zoiets voor hem doet.’

‘Goed hoor, ik heb je begrepen,’ zei Kaji. Zijn gezicht stond weer ernstig. ‘Ik ga zo snel mogelijk naar huis en dan doe ik het ook in de badkamer.’

Okishima ging naar huis en Kaji liep Personeelszaken binnen.

Furuya kwam meteen op hem af om te melden dat de koelies waren weggelopen. Kaji bestudeerde zijn slaperige gezicht. Kon deze vent...?

‘Hoe is het met je buikpijn?’ vroeg hij plotseling.

Furuya leek helemaal te zijn vergeten dat hij werd verondersteld buikpijn te hebben.

‘Die is een heel stuk beter,’ zei hij haastig.

‘Je had zeker te veel van dat vette Chinese eten gegeten?’

‘Nee, hoor. Ik heb gisteravond helemaal niet Chinees gegeten.’

‘O nee? Nou, dan heb ik me zeker vergist. Mijn vrouw en ik waren gisteravond bij de Chinees in het dorp en toen hoorde ik uit de kamer naast de onze een stem komen die heel veel op de jouwe leek.’

Op Furuya’s slaperige gezicht viel niet de minste verandering te bespeuren. Kaji stak een sigaret op en bood Furuya er ook een aan.

‘Hoe denk jij dat die desertie in zijn werk is gegaan?’

‘Geen idee.’

‘Nou, als zelfs een oude rot als jij geen idee hebt, is het misschien te veel verwacht dat een groentje als ik de zaak even oplost. Maar íemand op Personeel is erbij betrokken geweest, dat is duidelijk. Kun jij voor me uitzoeken wie er tot zoiets laags in staat zou kunnen zijn? Japanners, Mantsjoerijers, het maakt niet uit.’

‘Ik zal mijn best doen.’

Furuya’s slaperige gezicht vertrok nog steeds geen spier.

Terwijl zij met elkaar stonden te praten, kwam Chen binnen en ging zwijgend op zijn plaats zitten. Kaji besloot om Furuya net zoveel te vertrouwen als hij Chen wilde geloven.

Hij had geen rust in zijn hart. Iemand was druk bezig een lange neus naar hem te maken, daarvan was hij overtuigd. Kaji was nijdig omdat hij een flater had geslagen, hij was nijdig omdat hij voor gek was gezet, en hij was nog nijdiger omdat hij nijdig was op de verkeerde manier. Als hij kwaad wilde zijn moest hij kwaad zijn omdat mensen onrechtvaardig werden behandeld. Mensen deden andere mensen onrecht aan – dáár diende je kwaad om te zijn. Maar dat zou betekenen dat Kaji alles en iedereen om zich heen als vijand moest verafschuwen. Het was immers oorlog. En oorlog doet mensen altijd onrecht aan. Op den duur zou hij ook Kaji beslist dwingen anderen onrecht aan te doen. Uiteindelijk zou Kaji ook zichzelf als vijand moeten verafschuwen.

‘De speciale arbeidskrachten zullen u wel dankbaar zijn,’ zei Furuya. Het klonk ironisch. ‘Die aten waarschijnlijk niet eens paimen toen ze nog in vrijheid waren.’

Chen keek op en staarde Kaji aan, zijn gezicht opeens vertrokken in een uitdrukking van smachtend verlangen. Kaji zag dat echter niet.

‘Jij zou toch ook blij zijn?’

Kaji was het opeens allemaal spuugzat. Hij zag de dwangarbeiders weer voor zich, die menigte levende doden. Hun huid, overdekt met uitslag en etterende zweren, en dan de zachte blanke huid van Michiko – hoe was het in godsnaam mogelijk dat die naast elkaar in deze mijn bestonden en dat hij aan beide zijn meest persoonlijke aandacht moest schenken? Hij werd er ziek van!

‘Zijn mensen soms zo diep gezonken dat ze al dankbaar zijn als ze binnen een schrikdraadafrastering van 3300 volt een gestoomd paimen-broodje in hun handen krijgen gedrukt?’

Kaji stond op. Okishima had gelijk: een bad zou hem in een betere stemming brengen. Als Okishima iets zei, zat daar altijd wel iets in.

Toen hij naar buiten liep, kwam Chen hem achterna.

‘Meneer Kaji... Ik, eh... Ik heb een verzoek...’ begon hij hakkelend, alsof spreken hem grote moeite kostte. ‘Zou u misschien een heel klein beetje van die paimen aan mij kunnen geven? Moeder is ziek, en van uitgeperste sojabonen en sorghum raakt haar maag van streek.’